153
ISSN 1698-7446 – eISSN 2444-3107
* Ha emane an ja zeko / Co esponding au ho : Ai zol Loyola Idiaquez. – [email p o ec ed] – h ps://o cid.o g/0000-
0003-4835-9840
Nola aipa u / How o ci e: Loyola Idiaquez, Ai zol (2022). «La Fageda enp esa soziala, Mond agoneko koope a ibismoa en begi a-
da ik». GIZAEKOA - Re is a Vasca de Economía Social, 19, 153-169. (h ps://doi.o g/10.1387/gizaekoa.23758).
Jaso ze-da a: 2022/06/27; Ona ze-da a: 2022/06/27.
ISSN 0214-9001 - eISSN 2444-3255 / © 2022 UPV/EHU
Lan hau C ea i e Commons Ai o u-EzKome ziala-LanE a o i ikGabe 4.0 Nazioa ekoa
lizen zia ba en mende dago
GIZAEKOA - Re is a Vasca de Economía Social, 2022, 19, 153-169
h ps://doi.o g/10.1387/gizaekoa.23758
La Fageda enp esa soziala, Mond agoneko
koope a ibismoa en begi ada ik
La Fageda social en e p ise, om he pe spec i e
o Mond agon’s coope a i e mo emen .
Ai zol Loyola Idiaquez*
Soziologian Dok o ea, Euskal He iko Unibe si a ean (UPV/EHU)
Labu pena: A ikulu hone an La Fageda (Ka alunia) espe ien zia en kasu az e ke a egin dugu,
MONDRAGONeko espe ien zia koope a iboa en begi ada ik. Espe ien zia ho en ezauga i na-
gusiak azaldu di ugu, bilakae a his o ikoan izan di uen e onkak e a dilemak, e a Mond ago-
neko koope a ibismoa en begi ada ik in e esga iak i udi u zaizkigun gako nagusiak.
Hi z gakoak: koope a ibismoa, MONDRAGON, Fageda, ekonomia soziala.
Abs ac : This a icle p esen s a case analysis o he expe ience o La Fageda (Ca alonia)
om he pe spec i e o he coope a i e expe ience o MONDRAGON. The main cha ac e -
is ics o his expe ience, he challenges and dilemmas i has had in he his o ical e olu ion,
and he main keys ha we ound in e es ing om he poin o iew o Mond agon’s coop-
e a i ism.
Keywo ds: coope a i ism, MONDRAGON, Fageda, social economy.
Econli : P0. P2. P4. P5. Z0. Z1.
AITZOL LOyOLA IDIAqUEZ
154 GIZAEKOA - Re is a Vasca de Economía Social 19 (2022), 153-169
1. Sa e a: bi espe ien zia singula
Lanki Mond agon Unibe si a eko Koope a ibismoa en Ike egiak,
Mond agoneko espe ien zia koope a iboa i bu uzko ike ke ak egi en di u.
O o ha , hi u ikuspun u xi iko da zen di u: lehena, Mond agoneko espe-
ien zia en unda zaileek nola ule zen e a p ak ika zen zu en koope a ibis-
moa; biga ena, gau egungo e onka e a desa ioen ingu uko hausna ke a,
begi ada koope a iboa oina i ha u a; hi uga ena, e o kizunean gus a uko
li zaigukeen koope a ibismoa i udika zea.
Gau egun, es uingu u his o iko be ezian bizi ga a. Ekonomia kapi-
alis a e edu guz iz eu siezina da plane a en i aunko asun ekologikoa en
ikuspun u ik e a bidegabeke ia ekonomiko, sozial e a humanoak e agi en
di u (Chancel, 2022). Tes uingu u hone an, mugimendu koope a iboa al-
e na iba in e esga ia da au oe ake a e a elka asun balioe an oina i u iko
ekonomia e aiki zeko (Bengoe xea, Enciso e a U ia e: 2021). Zehazki,
Mond agoneko espe ien zia koope a iboak eka pen p opioak egi en di u
Euskal He ian: ekonomia au e a ua sus a zea (O ega e a Loyola, 2018),
abe as asuna elka asun i izpideekin bana zea, e a euskal kul u a ekiko
konp omisoa sis ema ikoki ga a zea (Udaondo, U ia e e a Loyola, 2019).
Hale e, Mond agoneko mugimendu koope a iboak e engabe be asma-
zeko e onka du, e a mo ibazio ho i a eko hu bildu ga a Fageda p oiek-
ua az e ze a, e edu koope a iboa hobe zeko modu be iak hausna zeko,
hain zuzen e e.
Lanki ike egian koope a ibak «p oiek u sozioenp esa ial» gisa de ini-
zen di ugu. Ba e ik, ezinbes ekoa da enp esa en bide aga i asun ekono-
mikoa ekin zo o zak iza ea. Bes e ik, balio koope a iboak enp esa p ak i-
kan xe a u beha di a, e a helbu u enp esa iale ik ha ago doan egi asmo
humano, sozial e a ekologikoa ga a u, ho exek ema en bai io izae a sin-
gula a koope a iba i. No abide ho e an La Fagedak espe ien zia p ak iko
in e esga ia gauza u du Ka alunian, ho ega ik de i zogu in e esga ia.
Kasu az e ke a hau egi eko e abili ako me odologia honakoa izan da:
lehenik, dokumen u asko a ikoen az e ke a; ba ik ba , Fageda en his o ia
e a e eali a ea adie az en du en dokumen uak az e u di ugu, e a in o -
mazio i u i nagusia ba ne dokumen uak izan di a. Biga enik, Fagedako
komunikazio a du adun Albe Rie a- ekin hi u elka izke a sakon egin
di ugu, in o mazioa sakon zeko e a analisien ingu uko e engabeko kon-
as ea egi eko. Me odologia ho i ja aiki ga a u dugu kasu az e ke a hau,
Mond agoneko koope a ibak ga a zeko Fageda en espe ien ziak di uen
gako nagusiak iden i ika u e a ho ien ingu uan hausna zeko xedea ekin.
Izan e e, Fageda espe ien zia oso be ezia da. P oiek ua en xedea des-
gai asun psikikoak e a bu uko gaixo asunak di uz en pe sonen bizi-bal-
din zak alda zea da, e a, ho e a ako, enp esa ba so u du e. Gau egun,
LA FAGEDA ENPRESA SOZIALA, MONDRAGONEKO KOOPERATIBISMOAREN BEGIRADATIK
h ps://doi.o g/10.1387/gizaekoa.23758 155
40 u eko ibilbide his o ikoa e a dimen sio esangu a sua du: 437 pe sona
(ho ie a ik 281ek du e desgai asun-ziu agi ia); Ga o xa baila an ezin asun
psikikoak e a bu uko gaixo asunak di uz en pe sona guz iei eskain zen die
lana e a ze bi zu e apeu ikoa; e a Ka aluniako me ka uan gehien sal zen
den «base iko» jogu a p oduzi zen du. Ho az, Fageda p oiek u sozio-en-
p esa iala da. P oiek u soziala en oina i ekonomikoa kon sumo koope a-
iba ba da, e a izae a ho e a ik e aiki du p oiek u sozial oso in e esga ia.
Ja aian espe ien zia ho en ezauga i nagusiak azalduko di ugu, bila-
kae a his o ikoan izan di uen e onkak e a dilemak, e a Mond agoneko
koope a ibismoa en begi ada ik in e esga iak i udi u zaizkigun gakoak.
2. Hasie ako bulkada idealis a
2.1. Has apenak
Lanki ike egian Mond agoneko espe ien zia koope a iboa az e zen
dugunean, hasie ako asea i dagokionez so zaileen bulkada idealis a azpi-
ma a zen dugu. Oina izko aspi azioa, lehenik, bizi-baldin za duinak lo -
zea izan zen. Hau da, bizi zu en e eali a e ekonomiko e a soziala e alda-
zea, he i a en za bizi baldin za duinak eskainiko zi uen mugimendu
koope a iboa so u e a ga a uz. Baina ga an zi sua da azpima a zea haz-
kunde ekonomikoa ez zela be e ho e an unda zaileen helbu ua, desbe -
din asun sozialak gaindi u e a ongiza e indibiduala ongiza e kolek iboa e-
kin uz a zen zi uen giza ea e aiki zea zen xedea.
Biga enik, p oposamena zen langileak (he i a ak) iza ea e aldake a
p ozesu ho en subjek u nagusiak. Hezkun za e a lana zi en ho i lo zeko
zi uz en bi a ekoak, e a, ho ega ik, lana en emai zen ingu uan e abaki-
zeko auke a eskain zen zie en enp esak so u beha a sen i u zu en. En-
p esa koope a iboan opa u zu en helbu u ho e an sakon zeko o mula,
e a mugimendu koope a ibo zabala e aiki zu en.
Hi uga enik, giza eko beha nagusiei e an zu eko bi a eko gisa
ule u zi uz en koope a ibak. Azkenik, «giza ea koope a ibiza zea» izan
zen es a egia; hau da, giza eko beha nagusiak ase zeko enp esa koope a-
iboak so zea.
Ho az, pe sonak e a giza ea e alda zeko xedea izan zen Mond a-
goneko koope a ibismoa en unda zaileen mo ibazio nagusia, e a bul-
kada idealis a ho ek gida u zuen mugimendu koope a iboa en ga apena
lehen hama kada an, in eligen zia enp esa ial e a p ak iko handia ekin
(Udaondo, U ia e e a Loyola, 2019).
E a be ean, La Fageda en ja o ian unda zaileen bulkada idealis a
dago, e a izen p opio guz ien a ean C is óbal Colón naba men zen da.
AITZOL LOyOLA IDIAqUEZ
156 GIZAEKOA - Re is a Vasca de Economía Social 19 (2022), 153-169
Hainba espe ien zia en ondo en, 1970eko hama kadan Sal -eko psikia-psikia-
ia-zen oan hasi zen lanean, e a, be on, «lan e apia» dei u iko aile ak
so u zi uen. Colónen oina izko ideia sinplea zen, e a guz iz ba da o
A izmendia ie a en pen samendu koope a iboa ekin: «lana da pe sona
gisa ga a zeko dugun baliabide ik ga an zi suene akoa» (Azu mendi,
1984). Colónen i i ziz, ho i be eziki naba mena da desgai asun psikikoak
di uz en pe sonen kasuan, apenas iza en bai u e lan auke a ik giza ean.
Ho ega ik so u zi uen «lan e apia» aile ak psikia ikoan.
Espe ien zia ho i oina i, 1982an La Fageda enp esa so u zuen, be e
emaz e Ca me Jo dá ekin e a bu uko gaixo asun la iak zeuzka en hama-
lau pe sonekin. Helbu u nagusia zen pe sona ho iei lan e eala egi eko
auke a eskain zea, be en gai asunak ga a zeko, au oes imua inda zeko e a
bizi-bal din za ma e ial duinak lo zeko. Ho az, egi asmoa en helbu u na- ma e ial duinak lo zeko. Ho az, egi asmoa en helbu u na-
gusia soziala zen, e a helbu u ho i lo zeko enp esa ba so u zu en. En-
p esa en e en aga i asuna e a i aunko asuna lo zea ezinbes ekoak zi-
en, p oiek u osoa en oina ia bai zi en, baina xede soziala p oiek ua en
e digunean koka zea izan da enp esa ezbe din ba e aiki zeko gako nagusia
(Mond agoneko espe ien zia koope a iboa en ikuspegi ik gako oso in e es-
ga ia da).
Gu e helbu ua soziala da, e a enp esa ho i egika i zeko so u dugun bi-
a ekoa. (E.1)
2.2. Oina izko p in zipioa: zen zua duen lana so zea
La Fageda en helbu ua «La Ga o xan desgai asun in elek uala e a bu-
uko nahasmendu la iak dauzka en pe sonen giza e a zea» da. P oiek ua-
en iloso ia da pe sona guz iok di ugula gai asunak e a mugak, e a eu ek
gai asune an ja zen du e a e a. Colónen hi ze an, «Fagedan ez dago desgai-
asunik daukan pe sona ik, gai asun desbe dinak dauzka en pe sonak baizik
(Sega a, 2014, 5 o ). Ho ixe da La Fageda en oina izko p in zipioa: «zen-
zua duen lana so zea».
Kon zep u ho i de ini zean hi u ezauga i azpima a zen di uz e (Se-
ga a, 2014): lehenik, ondo e a a du az egindako lana izan beha da; bi-
ga enik, pe sona en ga apena i eka pena egi en dion lana izan beha da;
e a hi uga enik, p oiek u kolek iboa en xedea i eka pena egi en dion lana
izan beha da. Hi u i izpide ho iek enp esako lanpos u guz ie an aplika-
zen di uz e, e a modu ho e an lo zen du e egune o egi en den lanak guz-
ion za zen zua iza ea.
Lana en zen zua, zen zua duen lana so zea da. (E.2)
LA FAGEDA ENPRESA SOZIALA, MONDRAGONEKO KOOPERATIBISMOAREN BEGIRADATIK
h ps://doi.o g/10.1387/gizaekoa.23758 157
Mond agoneko koope a ibismoa en ikuspegi ik ikusmolde ho ek go-
goe a ako galde a in e esga iak daka zkigu. Esa e ako: enp esa koope a iba
ba iza ea nahikoa al da bazkideek egune oko lana i zen zua au ki zeko? Ez
al da komeni zehaz ea lan-espa u bakoi zak nolako eka pena egi en dion
pe sona en e a koope a iba en ga apena i? Ha ago joanez ge o, enp esa
koope a ibo ba ek ze izan beha du, pe sone an oina i u ako enp esa-
p oiek ua ala enp esan oina i uz pe sona e a ingu une koope a iboagoak
ga a zeko p oiek ua? Zein izan beha da helbu ua e a zein bi a ekoa? Nola
uz a u bi dimen sio ho iek? Zein es a egia ga a u beha ko li a eke enp e-
san no abide ho e an sakon zeko?
Galde a ho iek abiapun u, ga an zi sua da azpima a zea Fageda en
e en aga i asun enp esa iala. Gau egun Ga o xa eskualdeko enp esa ga-
an zi suene a ikoa da; eskualdean bu uko gaixo asunak e a desgai asun
psikikoak di uz en pe sona guz iek du e lan auke a (espainia es a uan ho-
elako kolek ibo en langabezia- asa % 80e ik go akoa da), e a enp esa gisa
eskualdeko mo o e ekonomiko ga an zi suene a ikoa da. Ho az, enp esa
p oiek u e en aga ia ga a u du, me ka uan lehiako a den enp esa p oiek-
ua. Ho i da espe ien zia honen ezauga i ga an zi sua, a e gehiago ze bi-
zu sozial a lokoa dela kon uan ha u a; dena den, Mond agoneko koope-
a ibismoa en begi ada ik, espe ien zia honen alde di ik in e esga iena da
helbu u soziala man endu duela be i p oiek ua en e digunean, e a izae a
ho e a ik e aiki duela enp esa e en aga ia. Adibide gisa bi gako azpima-
a uko di ugu:
Lehena, pe sonak be i daude p oiek ua en e digunean. Esa e ako,
p oiek uak hasie a ik ga a u du langileen zako ze bi zu e apeu ikoa (o ain
40 espezialis a di uz e). Fagedako langileen gaixo asunak kon uan ha u a,
badi udi logikoa dela e apeu a alde ba iza ea. Baina, sakonean, enp e-
sako «pe sona saila en» un zioa ule zeko modu oso in e esga ia isla zen
du. O ain munduko enp esa au e a uenak no abide ho e an sakondu
nahian a i di a, e a, duda ik gabe, e edu ho ek guz iz ba egi en du en-
p esa humaniza zeko e a langileak a du adun bilaka zeko koope a ibis-
moa en helbu ua ekin. Hain zuzen e e, ho ixe zen Mond agoneko koo-
pe a ibismoa en ja o izko aspi azio ba , e a ho i egika i zeko e edu ba
ga a u du e Fagedan.
Fagedan pe sonen gai asunen ga apena sus a zen dugu, e a ho e a ako
depa amendu p opioa dugu, e edu pa e nalis ak albo a uz. (E.3)
Biga ena, La Fageda be i saia u da eskualdea en ga apena sus a zen.
Esan beha da Mond agoneko mugimendu koope a iboan ideia ho i Fa-
gedan baino askoz gehiago sakondu e a ga a u dela. Bes eak bes e, giza -
eko sek o e klabeak koope a ibiza u di a: hezkun za, indus ia, inan zak,
AITZOL LOyOLA IDIAqUEZ
158 GIZAEKOA - Re is a Vasca de Economía Social 19 (2022), 153-169
kon sumoa, p es azio sozialak, ike ke a eknologikoa… La Fageda en e al-
dake a p oiek uak ez du hainbes eko hedapena izan, baina desgai asun psi-
kikoak di uz en pe sonen e eali a ea e aba e alda u du be e eskualdean
(Fageda, 2021). Ho az, ai o zeko moduko lo pena da, nahiz ez duen
lo u giza ean Mond agoneko mugimendu koope a iboak duen inpak ua.
2.3. Enp esa e en aga i asuna
Mond agoneko espe ien zia koope a iboan enp esa e en aga i asuna
be i izan da helbu u zen ala. Koope a ibak enp esa kapi alis ak bezain e i-
kazak e a e en aga iak iza ea ezinbes eko helbu u gisa ule u da, hasie a
hasie a ik.
E a be ean, Fagedak has apene a ik izan du enp esa p oiek u e en aga-
ia iza eko helbu ua e a e onka («enp esa en e en aga i asuna da p oiek-
ua en helbu u soziala ga a zeko dugun ezinbes eko oina ia. Asis en zia a -
loan ez-ohikoa da; gu ez ga a di u lagun za publikoe a ik sos enga zen» E.1).
Ibilbidea, o dea, ez da xamu a izan. Lehenik a oz egi gisa hasi zi en, baina
po o egin zu en. Ondo en, ga bike a e a lo ezain za negozioan ja dun zu-
en, baina ez zu en lo u ekonomikoki bide aga iak iza ea. Be mikonpos-
a en negozioan e e saia u zi en (ha ak haziz lo zen den onga i na u ala),
baina negozio ha k e e po o egin zuen. Os ean, basobe i ze ako landa e-
haz e giak ja i zi uz en abian, e a 2012 a bi a ean oso negozio e en aga- ja i zi uz en abian, e a 2012 a bi a ean oso negozio e en aga-
ia izan zen (es a uko haz egi ez publiko handiena so u zu en). Hala e e,
enp esa-p oiek ua en bide aga i asun ekonomikoak e di kolokan ja ai-
zen zuen.
Muga i ga an zi sua La Ga o xa Na u Pa kean behi-haz egi ba
e os eko auke a izan zen. Ja due a gisa, behiak na u an haz ea ze egin e-
apeu iko in e esga ia i udi u zi zaien; ho ega ik, behi-haz egia e osi e a
esnea ekoiz en hasi zi en. Negozio oso e en aga ia izan zen lehen u ee-
an («u ezko mea egia au ki u genuela zi udien E.3), baina espainia es a-
ua EEEn sa u zenean es uingu ua e aba alda u zen, esne ekoizpena i
e a salmen a i Eu opa ik eza i ako kuo en ondo ioz. Auke a ba za ekeen
negozioa be egi u a zea e a langile kopu ua mu iz ea, baina ho ek des-
gai asun psikikoa zu en hainba pe sona lanik gabe uz ea zeka keen. Ho-
ega ik, auke a ho i ekidin e a esnekien negozio be i ba so zea e abaki
zu en: jogu ak ab ika zea, hain zuzen e e.
Jogu en me ka ua oso-oso lehiako a da, baina, pa adoxikoki, jogu ei
eske lo u du e enp esa e en aga ia e aiki zea. A akas a en gako nagu-
sia di e en ziazioa izan da, me ka u-hobi espezi iko ba au ki zea. Zehazki,
«base iko jogu a» kon zep ua ga a u du e, Colón oha u bai zen halako
p oduk uek a akas a handia zu ela Eu opako he ialdee an e a Ka alunian
LA FAGEDA ENPRESA SOZIALA, MONDRAGONEKO KOOPERATIBISMOAREN BEGIRADATIK
h ps://doi.o g/10.1387/gizaekoa.23758 159
ino k ez zuela halako jogu ik ekoiz en (González, 2013). Negozio ideia
ho en gainean jogu na u ala egi en hasi zi en, e a me ka uan be en le-
kua i abaz ea lo u du e.
Gaine a, aipa zekoa da La Fagedak p oduk ue an ez duela inoiz aipa-
zen langileek desgai asun psikiko ik du enik. I adoki izan die e ezauga i
ho en ma ke ina egi ea, baina Fagedan us e du e ho ek kal e egingo lie-
keela langileei e a p oiek ua en xedea en au ka lihoakeela. Ho ega ik, ko-
munikazio kome zialean p oduk uen kali a ea azpima a zen du e, ez bes-
e ik. E osleek jogu ak kali a e handikoak di elako e os ea nahi du e, e a,
ho ela, Fagedako langileak oso ha o sen i zen di a kali a e handiko jo-
gu a egi eko gai asuna du elako (Ribe a, 2006).
Gu e p oiek ua en xedea pe sonen gai asunak azpima a zea e a sus-
a zea da, ez eu en desgai asunak. Ho ega ik gu e p oduk ue an ez dugu
inoiz gu e langileek bu uko gaixo asunak e a desgai asun psikikoak di uz-
ela aipa zen. Jogu en kali a ea azpima a zen dugu. E2
2.4. A lo ekonomikoa en e a soziala en a eko i abi ak
Mond agoneko enp esa koope a iboe an dugun gako ga an zi sua da
dimen sio enp esa iala en e a soziala en a eko ekilib ioa e engabe egika-
i zen saia u beha ga ela. Izan e e, enp esa koope a iboa ho e an da za,
baina o eka ho i lo zea ez da e aza p ak ikan. Mond agoneko koope a-
iba an egune o bizi dugu en sio ho i, e a p oiek ua en izae a sozio-en-
p esa ial be eizga ia en sio ho i ema en diogun e an zunen a abe akoa
da. La Fagedan e e bizi du e en sio ho i, bai a en sio ho ek e agindako
ez abaida e a ga azka pasa eak e e. Ho en adibide esangu a sua izan zen
1994ko ba ne-k isia. Ga ai ha an, langileak as ebu ue an jogu ak sal zen
zi uz en he ie ako me ka ue an, e a langileen e aba eko konp omisoa zen
enp esa en bide aga i asun ekonomikoa lo zeko oina i nagusia. «Ba zuek
be en seme-alabak e e e ama en zi uz en, hainbes e denbo an e xekoengandik
u un ez ego eko» (Gonzalez, 2013, 126 o ).
Baina 1994 u ean egoe ak ez anda egin zuen. Hamabos langilek es-
ka u zu en bo onda ezko e a o daindu gabeko o du haiek amai u egin
beha zi ela, e a langile gisa zegokien eskubideak u a zen a i zi ela. P o-
posamenak p oiek ua en oina iak ja i zi uen ez abaidagai. Fagedak ba-
liabide oso gu xi zi uen, e a, o du a a e, pa aideen e aba eko konp o-
misoa zen p oiek ua en bide aga i asun ekonomikoa en oina i nagusia.
Baina koope a iba haz en a i zen, e a jada langileen ola ule zeko modu
AITZOL LOyOLA IDIAqUEZ
160 GIZAEKOA - Re is a Vasca de Economía Social 19 (2022), 153-169
ezbe dinak zeuden kolek iboa en bai an. Azkenik, egoe ak ez anda egin
zuen.
Colónek gogoe a hau egin zuen k isi ha i bu uz: «k isiak ikusa azi zi-
gun so zaileek eza i ako konp omiso eskakizunak oso handiak zi ela, e a
mundu guz iak ezin zi uela be e; ona u beha genuen kolek iboan konp o-
miso-maila ezbe dinak izango zi ela au e an zean» (Sega a, 2015, 7 o ).
Alabaina, pasa e ho ek age ian ja i zuen edozein p oiek u koope a ibo-
en gako ga an zi su ba : bazkideen kon zien zia e a e an zukizun maila.
Fagedako so zaileek ondo ioz a u zu en bazkide guz iak ezin zu ela bizi-
za pe sonala enp esa en ze bi zu a ja i, e a ho i ona u beha zela, baina,
aldi be ean, ga bi zu en p oiek ua en i aunko asuna lo zeko ezinbes ekoa
zela bazkide guz ien konp omiso al ua.
Age ian ge a u zen ba ne dibe si a ea kudea u beha a, in e es e a kon-
p omiso maila asko a iko pe sonak osa zen genuela jada p oiek ua, bai a
p oiek uak guz ion konp omiso maila ba eska uko zuela jasanga ia iza-
eko. (E2)
Ge ae a ho ek Mond agoneko koope a ibe an e e ga an zi sua den
gai ba en ingu uan hausna zeko balio digu. Ba e ik, lauso u egin al da
bazkide iza eak esan nahi duena en kon zien zia? Koope a iba ekin kon-
p omiso zo o zago eska zeak alka egin al dezake bazkide ba zuen koope-
a ibismoa ule zeko moduekin? Bes e ik, nolako p oiek u koope a iboa
desio du e bazkideek? Zein es a egia ga a u beha ko li a eke bazkide ko-
lek iboak desio duen koope a iba ga a zeko?
Azken u eo an izandako espe ien zia zeha zak a eko, Mond agoneko
mugimendu koope a iboak e o kizuna i begi a koope a ibismo kon zien-
eagoa beha ezkoa dela ondo ioz a u du; hau da, koope a iben i aunko -
asuna be ma zeko ezinbes eko gakoa dela bazkideen kul u a koope a iboa
sakon zea (Mond agon, 2016). Hala e e, beha ezkoa da bazkideen e an-
zukizuna i bu uzko begi ada in eg ala ga a zea. Ba e ik, koope a ibak di-
uz en e onkei e an zun ahal iza eko ze beha da bazkideengandik? Bes e-
ik, nolako p oiek u koope a iboa ga a zeko aspi azioa e a espek a iba du e
bazkideek? Beha ezkoa izango da ekuazioan bi begi ada ho iek elka uz a -
zea. E a no abide ho e an, in e esga iak di a A izmendia ie ak oha a-
azi zi uen bi a isku: ba e ik, bazkide ba zuk jabe gisa dauzka en e an zu-
kizunak albo ba ean u zi e a soilik eu en eskubideak alda ika zea; bes e ik,
a du adunek emai za ekonomikoe an ja zea a e a guz ia e a «biho z koo-
pe a iboa» ez elika zea. A izmendia ie a en i i ziz bi joe a ho iek kul u a
koope a iboa en au kakoak zi en, e o ik zuzendu beha ekoak (Azu -
mendi, 1984).
LA FAGEDA ENPRESA SOZIALA, MONDRAGONEKO KOOPERATIBISMOAREN BEGIRADATIK
h ps://doi.o g/10.1387/gizaekoa.23758 161
3. P oiek u sozioenp esa ial heldu ba e an z
3.1. P o esionalizazioa
Bai Mond agoneko espe ien zia koope a iboan bai Fagedan hasie ako
hama kadak bulkada idealis a inda su ba enga ik ezauga i zen di a. Baina
pixkanaka koope a iba p o esionaliza u e a espe ien zia heldu ba e anzko
ibilbidea ga a u beha a izan du e.
Fagedan mende aldake a ekin ezagu u zu en egoe a ho i, e a 2003an
zuzenda i za- alde be ia kon a a u zu en enp esa kudeake a p o esionali-
zeko. Zuzenda i za be i ho ek enp esa kudea zeko e edu be iak xe a u
zi uen (kali a e-sis emak, p odukzioa en an olamendu e ikazak, adminis-
azioa en kudeake a e aginko a), banku-zo a bi negozia u zuen e a i-
nan za-egonko asun handiagoa eskain zen zu en k edi u-baldin zak lo u
zi uen, komunikazio es a egia ga a u zuen... Ho s, enp esa kudeake a p o-
esionaliza u zu en, depa amen u guz ie an. Hale e, me ka uan lehiako-
ak iza ea zaila zen. Ho ega ik, zuzenda iak eskala handiagoko p oduk-
zio ba e an z jo beha a p oposa u zuen. Mond agoneko koope a ibismoan
ohiko logika izan da, baina Fagedan gaia delika ua zen. Negozioa en oi-
na ia eu en esnea en kali a ea zen, baina enp esan ez zegoen leku ik behi
gehiago iza eko e a ins alazioak handi zea debeka u a zu en (na u a-pa ke
ba ean koka uak bai aude). Esnea hi uga enei e os ea ez zi udien i en-
bide ona, kos u gehiga ia o dain zeko ez bai zi en gai izango, e a, gaine a,
esnea en kali a ea gal zeko a iskua bai zu en (Gonzalez, 2013). Ze egin?
Eskala handiagoko ekonomia ba i uko egin? Ze ondo io izan zezakeen ho-
ek p oiek ua en jasanga i asun ekonomikoan? Koope a ibek uko egin
beha al dio e inpak uzko al e na ibak so zea i e a be i p oiek u xikie a a
muga u beha o e di a? Ez da ho i izan Mond agoneko koope a ibismoa-
en hau ua.
Dilema ho en au ean, La Fagedak honako apus ua egin zuen: eskual-
deko abel zainekin alian zak e aiki e a enp esan inplemen a zen a i zi en
kudeake a p ozesu be iak eu ei e e ja zen lagundu. Ho ela lo uko zu en
esne li o gehiago iza ea e a esnea en kali a ea i eus ea (gau egun e abil-
zen du en esne guz ia en he ena soilik ekoiz en du e; gaine ako bi he enak
eskualdeko abel zainek ekoiz en dizkie e).
Mond agoneko espe ien zia koope a iboa en begi ada ik pasa e hau
oso in e esga ia da. Koope a iba asko en e eali a ea da dimen sioa lehia-
ak o ea den me ka ue an ja du en du ela. E a dimen sio ho i lo zeko bi
modu daude: lehena, enp esa en amaina handi zea, e a, biga ena, alian-
zak sakon zea. Azken hama kada an, Mond agoneko koope a iba asko a-
mainaz handi u di a, e a ho ek lehiako asun gai asuna eskaini die. Aldi
be ean, hazkundeak koope a iba en dimen sio soziala en kudeake a e a ga-
AITZOL LOyOLA IDIAqUEZ
168 GIZAEKOA - Re is a Vasca de Economía Social 19 (2022), 153-169
4. Ondo ioak
Ze du in e esga i ik Fagedak Mond agoneko koope a ibismoa en-
za ? Haien ispiluan begi a u e a Mond agoneko espe ien zia koope a i-
boaz hausna zeko balio dezake? Ja aian, es uan zeha ga a u di ugun
hi u gogoe a azpima a uko di ugu.
Lehenik, Fageda en oina izko ideia da lana dela pe sona gisa ga a-
zeko dugun baliabide ik ga an zi suene akoa, e a gakoa «zen zua duen
lana» so zea dela. Mond agonen e eali a e ik begi a u a, kon zep u ho-
ek galde a hauek i adoki dizkigu: enp esa ba koope a iba iza ea nahikoa
al da bazkideek egune oko lana i zen zua au ki zeko? Sakonago begi a uz
ge o, ze beha du izan enp esa koope a ibo ba ek: pe sone an oina i u-
ako enp esa-p oiek ua, ala, enp esan oina i uz, pe sona e a giza e koo-
pe a iboagoak ga a zeko p oiek ua? Nola gauza u p ak ikan ekuazio ho i?
Ildo ho e a ik, in e esga ia da Fagedan «pe sona saila i» eslei zen diz-
kio en eginkizunak. Ohiko adminis azio e a kudeake a-ze eginak ez ezik,
koope a iban pe sonek be en gai asunak ga a zeko es uingu uak so zeko
eginkizuna du e. Pe sonen saila ule zeko modu oso in e esga ia da; mun-
duko enp esa ik au e a uenak no abide ho e an a i di a, e a, hain zuzen
e e, guz iz ba da o enp esa humaniza zeko e a langileak lana en emai za-
en a du adun bilaka zeko koope a ibismoa en aspi azioa ekin.
Biga enik, La Fagedako zenbai ge ae ek balio du e bazkideek
p oiek u koope a iboan du en ola i bu uz hausna zeko. Fun sezko gaia
da, e a kasu-az e ke a honek galde a hauek i adoki dizkigu: p oiek u ko-
lek iboa en zain za ekin zo o zagoak iza eak alka egin lezake bazkide ba-
zuen koope a ibismoa ule zeko moduekin? Ze egin beha da bazkide
kon zien eagoa e aiki zeko?
Ildo ho e a ik, LANKI ike egiak azpima a zen du hausna ke a e a
hezkun za koope a iboa un sezkoak di ela p oiek u koope a iboak ga a-
zeko. Zein da koope a iba bakoi za en e eali a ea? Ba ne a u a al dauka
hezkun za koope a iboa kudeake a sis eman? Badu u u i a begi ako ikus-
pegia duen hezkun za koope a ibo es a egia ik ala noizbehinka ekin za
pun ualak egi e a muga zen da? O ganoe an hausna zen al da balio koo-
pe a iboak enp esa es a egia an nola egika i u dai ezkeen? Halako galde-
ek p esen e izan beha du e koope a iba ako o ganoe an, no be e e eali-
a ea i e an zu eko.
Hi uga enik, La Fagedak e akus en du koope a iba giza ea e alda-
zeko egi u a gisa i udika zea gako ga an zi sua dela p oiek ua i zen zua
ema eko, bazkideek koope a iben di e en ziala sen i zeko, pe enen zia
sen imendua elika zeko, e a p oiek ua ekiko e an zukizun kul u a sendo-
zeko. Lanki ike egiak (Mond agon Unibe si a eko koope a ibismoa-
en ike egiak) be i azpima a zen du koope a ibak p oiek u sozioenp esa-
LA FAGEDA ENPRESA SOZIALA, MONDRAGONEKO KOOPERATIBISMOAREN BEGIRADATIK
h ps://doi.o g/10.1387/gizaekoa.23758 169
ial gisa pen sa u e a kudea u beha di ela. Ba e ik, beha -beha ezkoa dela
ekonomikoki jasanga iak e a e en aga iak iza ea; bes e ik, ezinbes ekoa
dela balio e a logika koope a iboe an sakon zea, e a enp esa-p oiek ua hel-
bu u sozial, humano e a ekologiko zabalagoa ekin konexioan ja zea.
Az e ke a en a abe a, La Fageda e a Mond agon ez da oz ba koope a-
iba-e edua i ema en dio en ga an zia ekin, a e gu xiago bazkide langile
ola i ema en dio en ga an zia ekin. Ai zi ik, inspi a zailea da Fagedan
nola man endu du en p oiek ua en e digunean be en xede sozial e a hu-
manis a.
A ikulu hone an jaso di ugu Fageda en az e ke an iden i ika u di u-
gun gako in e esga iak, be ie e Mond agoneko espe ien zia koope a i-
boa en begi ada ik eginak. Aipa u moduan, Mond agoneko koope a ibak
hobe zeko modu be iak hausna zeko helbu ua ekin egin dugu kasu az e -
ke a hau, e a le o haue an jaso di ugu emai zak.
Bibliog a ia
Azu mendi, J. (1984). El homb e coope a i o. Mond agón: Caja Labo al Popula .
Bengoe xea, A., Enciso, M. e a U ia e L. (2021). Rela o sob e la economía social en
el País Vasco. Mad id: Edi o ial Dykinson, S.L.
Chancel, Lucas (2022). Desigualdades insos enibles. Mad id: Los lib os de Ca a-
a a.
Fageda Fundació (2019). In o me Anual de Gobie no Co po a i o.
Fageda Fundació (2020). La Fageda i el se con ex .
Fageda (2021). Dossie Sos enibilidad P emsa.
Gonzalez, D. (2013). La Fageda. His o ia de una locu a emp esa ial social y en a-
ble. Ba celona: Edi o ial Comaneg a.
MONDRAGON (2016). E o kizuneko Mond agon (ba ne ponen zia).
MONDRAGON (2021). Poli ika sozio-enp esa iala 2021-24 (ba ne ponen zia).
O ega, I. e a Loyola, A. (2018). Te i o io, e os y coope a i ismo. Esko ia za: Ins-
i u o de Es udios coope a i os Lanki-Mond agon Unibe si a ea.
Ribe a, A. (2006). La Fageda ¿qué iene que e la emp esa y la locu a? Ba celona:
IESE Business School-Uni e sidad de Na a a.
Sega a, J.A. (2015). La Fageda: una inicia i a de locu a. Re os de c ecimien o y go-
bie no en 2014». Ba celona: IESE Business School-Uni e sidad de Na a a.
Sega a, J.A. e a Gallo, I. (2014). Da id con a Golia . Decisiones come ciales en
La Fageda. Ba celona: IESE Business School-Uni e sidad de Na a a.
Udaondo, A., U ia e, L. e a Loyola, A. (2019). «Enp esa koope a iboa en be-
eizga ia», Sa u dei u gabe: EROSKI, 50 u e zu ekin (1969-2019). Elo io:
E oski, 52-59.
U iolagoi ia, L e a Ve nis, A. (2014). La Fageda: el desa ollo de una emp esa so-
cial. Ba celona: ESADE Business School-Uni e sidad amón Llul.
