53
ISSN 0214-9001 – eISSN 2444-3255
ekaia
ZIENTZIA e a TEKNOLOGIA
ALDIZKARIA
Ekaia, ale be ezia 2021, 53-72
h ps://doi.o g/10.1387/ekaia.22091
* Ha emane an ja zeko / Co esponding au ho : Jon I azus a, Fisiologia Saila, Medikun za e a E izain za Fakul a ea,
UPV/EHU, Leioa (Bizkaia). – [email p o ec ed] – h ps://o cid.o g/0000-0002-6763-8602.
Nola aipa u / How o ci e: I azus a, Jon; Sanz, Begoña; Rod íguez-La ad, Ana (2021). «Ja due a isikoa, guz ion osasuna e a on-
giza ea hobe zeko esna»; Ekaia, ale be ezia 2021, 53-72. (h ps://doi.o g/10.1387/ekaia.22091).
Jaso ze-da a: 2020, u iak 02; Ona ze-da a: 2021, aza oak 03
ISSN 0214-9001 - eISSN 2444-3255 / © 2021 UPV/EHU
Lan hau C ea i e Commons Ai o u-EzKome ziala-LanE a o i ikGabe 4.0 Nazioa ekoa
lizen zia ba en mende dago
Ja due a isikoa, guz ion osasuna e a ongiza ea
hobe zeko esna
(Physical ac i i y a ool o imp o e heal h and wellbeing
o e e ybody)
Jon I azus a*, Begoña Sanz, Ana Rod iguez-La ad
Fisiologia Saila, Medikun za e a E izain za Fakul a ea, UPV/EHU, Leioa, Bizkaia
LABURPENA: Nazio Ba uen Ga apen Jasanga i ako 2030 Agenda en hi uga en helbu ua guz ion za e a adin guz ie-
an bizimodu osasunga ia be ma zea e a ongiza ea sus a zea da. Osasuna en Mundu E akundea en a abe a, ja due a isikoa
munduko hilko asun-a iskua mu iz en duen ak o e ga an zi sue ako ba da. Lan honen helbu ua honako hau da: ja due a
isikoak e a ha en modu egi u a uak —ho s, a ike a isikoak— pe sona o o en za di uen onu ak labu bil zea e a pe sona
nagusie an e a populazio zau ga iene an di uen e agine an sakon zea. Gau egun, jakina da ja due a isikoa e a a ike a i-
sikoa e aginko ak di ela gaixo asun k oniko nagusien p eben zioan e a a amenduan. Aldi be ean, pe sonen ongiza ea e a
bizi-kali a ea hobe zen lagun zen du e. O o ha , ike zaileak ba da oz ja due a isikoak e a a ike a isikoak onu a naba iak
so zen di uz ela adin e a egoe a isiko ia guz ie ako pe sone an, bai a hausko e a zau ga iene an e e. Azken u ee an, au-
e apen handiak egin di a alde ho iei bu uzko ike ke an. O ain dela gu xi a e, oso in en si a e baxuko mugiko asun-p o-
g amak p oposa zen zi zaizkien, e a gau egun oga u da inda a e a e esis en zia ae obikoa in en si a e handiagoan lan-
zeak onu a gehiago daka zkiela. Ja due a isikoa en e a a ike a isikoa en e agina ez da a lo isiko a muga zen, ze en beha u
bai a e agin posi iboa duela kognizioan, ongiza e emozionalean e a giza e-sa een e ake an e e. Hala e e, ja due a isikoa
onu aga ia iza eko, banakoa i egoki ua, p og esiboa e a eginga ia izan beha du. E o kizune ako e onka ze a da: pe sona
guz iek be en neu iko ja due a isikoa egi eko auke a iza ea, guz ien osasuna e a ongiza ea hobe zeko. Ho ek Nazio Ba uen
2030 Agenda en hi uga en helbu ua be e zen lagunduko digu.
HITZ GAKOAK: ja due a isikoa, a ike a isikoa, osasuna, ongiza ea, 3. GJH.
Abs Ac : The hi d goal o he Uni ed Na ions 2030 Agenda o Sus ainable De elopmen is o ensu e heal hy li es and
p omo e wellbeing a all ages. Acco ding o he wo ld Heal h O ganiza ion, physical ac i i y is an impo an ac o ha e-
duces he isk o global mo ali y. The aim o his e ision is o summa ize he bene i s o physical ac i i y and exe cise and
o del e deepe on hei bene i s on elde and ulne able popula ion. Nowdays, i is widely accep ed ha hysical ac i i y and
exe cise ha e p o ed hei e ec i eness in he p e en ion and ea men o he main ch onic diseases. A he same ime, hey
con ibu e o imp o ing well-being and quali y o li e. In gene al, esea che s ag ee, physical ac i i y and exe cise ha e
bene i s o people o all ages and almos all physical condi ions, e en he mos ail and ulne able. In hese g oups, he e
ha e been impo an ad ances in esea ch in he las ew yea s. Un il ecen ly, e y low in ensi y mobili y p og ams we e
p oposed o hem and oday i has been shown ha wo king ou on s eng h and ae obic endu ance a highe in ensi ies
gi es hem g ea e bene i s. The impac o physical ac i i y and exe cise is no limi ed o physical pa ame e s, as i has been
obse ed ha i also has posi i e e ec s on cogni ion, emo ional well-being and he o ma ion o social ne wo ks. Howe e ,
o be bene icial physical ac i i y mus be indi idually adapp ed, p og essi e and easible. The challenge o he u u e is ha
each indi idual has he oppo uni y o pe o m ailo ed physical ac i i y o imp o e heal h and well-being o e e ybody. This
will b ing us close o achie e he hi d goal o he Uni ed Na ions 2030 Agenda.
KEywORDS: physical ac i i y, physical exe cise, heal h wellbeing, 3 d SDG.
54 Ekaia, ale be ezia 2021, 53-72
Jon I azus a, Begoña Sanz, Ana Rod iguez-La ad
1. SARRERA
Gu e giza ean azken bi mendee an osasuna en a loan e a bes e espa u
ba zue an izan di en au e apenek pe sonen bizi-i xa opena handi u du e.
P ozesu ho i be eziki naba ia izan da he i ga a uene an, baina munduko
he ialde gehiene an ge a u da. Ho en ondo ioz, gizakia en bizi-i xa o-
pena x x . mendea en hasie an 32 u ekoa iza e ik gau egun 71 u ekoa iza-
e a iga o da [1]. Aldake a posi ibo ho ekin ba e a, gaixo asun k onikoek
go a egin du e [2]. Ho ega ik, bizi-i xa openean ge a u den igoe a en za i
adie azga i ba ge o e a u e gehiago desgai asuna ekin [3] edo gaixo asun
k onikoekin [4] bizi zea i zo zaio. Us e da ho ek e agina izan dezakeela
pe sonen bizi-kali a ean e a ongiza ean.
Nazio Ba uen Ga apen Jasanga i ako 2030 Agenda en hi uga en hel-
bu ua guz ion za e a adin guz ie an bizimodu osasunga ia be ma zea e a
ongiza ea sus a zea da. Helbu u ho en a ale ako ba ean, gaixo asun k oni-
koen p eben zioa e a osasun men ala e a ongiza ea sus a u nahi di a [5].
Ja due a isikoa go pu zak be e bo onda ez egi en duen mugimendua
da, e a ene gia kon sumi zen du. A ike a isikoa, be iz, ja due a isikoa-
en modali a e p og ama u e a egi u a u ba da, helbu u zeha z ba ekin edo
gehiago ekin egi en dena. Adibidez, gluzemia e a en sio a e iala kon ola-
zeko egune o 30 minu uz e i mo bizian bizikle az ibil zea a ike a isiko-
za ha genezake. Bi kon zep uak modu nahasga ian e abili izan di a, ja -
due a isikoak a ike a isikoa ba ne a zen bai u.
Osasuna en Mundu E akundea en a abe a, ja due a isiko ik eza da
munduan hilko asun-a iskua handi zen du en ak o e ga an zi suene an
lauga ena, e a kalkula zen da he io za goiz ia en % 9 en e agile zuzena
dela [6]. Ja due a isikoa en kopu ua gaixo asun k oniko ik gabeko bizi-
i xa o pe na e kin lo zen da [7, 8]. Ho ek e agin ekonomiko zuzena du osa-
sun-sis eme an. Hala, 2013. u ean, kalkula u zen 50 bilioi dola ingu uko
kos u gehiga ia so u zuela ja due a ik ezak [8].
Nahiz e a ja due a isikoa en onu ak populazio o oko ean ezagunak
izan [11], o ain dela gu xi a e zien ziala ien a ean ez zegoen ahoba ezko-
asunik zenbai populazio nagusi e a zau ga i an zi uen e agin onu aga iei
bu uz (1. i udia). Ho ez gain, ez zegoen a gi ze ja due a isiko mo a e a
zenba ja due a egin beha zu en populazio alde ho iek.
Lan honen helbu ua honako hau da: ja due a isikoak e a a ike a isi-
koak pe sona o o en za di uz en onu ak labu bil zea e a pe sona nagusie-
an e a be eziki populazio zau ga iene an di uz en e agine an sakon zea.
Ho ez gain, e o kizune ako di ugun e onkak aipa u nahi di ugu. Azken
inean, Ga apen Jasanga i ako 2030 Agenda en hi uga en helbu ua be e-
zeko, oga u nahi dugu ja due a isikoa denon za , adin guz ie an e a be-
iko sus a u beha genukeela.
h ps://doi.o g/10.1387/ekaia.22091 55
Ja due a isikoa, guz ion osasuna e a ongiza ea hobe zeko esna
1. i udia. Ja due a isikoa edozein adine an egin dai eke.
2. JARDUERA FISIKoAREN ETA ARIKETA FISIKoAREN
oNURAK
Ja due a isikoak e a a ike a isikoak osasunean di uz en onu ak ezagu-
nak zi en an zina ean. Adibidez, ida ziz dokumen a u a dago Hipok a esek
a ike a isikoa e abil zen zuela a amendu gisa K.a. i .- . mendee an [9].
Hala e e, osasun-onu en lehen p oba zien i iko sendoak x x . mendea en e -
56 Ekaia, ale be ezia 2021, 53-72
Jon I azus a, Begoña Sanz, Ana Rod iguez-La ad
dialdekoak di a. Hain zuzen e e, Mo is e a lankideek Lond eseko au o-
buse ako langilee an ikusi zu en gida iek biho zeko gaixo asun gehiago
zi uz ela kob a zaileek baino [10]. Gida iek lana ese i a egi en zu en, e a
kob a zaileak, be iz, bi solai uko au obuse an go a e a behe a ibil zen zi-
en. Kon uan ha u a bi populazioak bes e baldin ze an (adina, egoe a so-
zioekonomikoa, e ab.) oso an zekoak zi ela, ondo ioz a u zu en hilko a-
sun-di e en ziak alde bakoi za en laneko ja due a isikoa en a abe akoak
zi ela. O du ik hona, ebiden ziak pila u di a, e a, gau egun, ezaguna da ze
onu a di uen ja due a isikoak osasuna en e a ongiza ea en espa u ani ze-
an. Hain zuzen e e, Wa bu on e a lankideek [11] 2007ko be ikuspenean
jaso zu en ja due a isikoa e aginko a dela gaixo asun ka diobaskula en,
zenbai minbizi en, diabe esa en e a os eopo osia en p eben zio p ima ioan
(gaixo asunik ez dagoenean) e a sekunda ioan (behin gaixo asuna age zen
denean). Gau egun, egiaz a u da e agin ho i bes e zenbai pa ologia a a za-
baldu dai ekeela; bes eak bes e, gibeleko pa ologiak [12], demen ziak [13]
e a gaixo asun psikoa ek iboak [14].
Bes alde, o du a a eko ebiden zia bilduz, 2015. u ean, Pede sen e a
Sal inek azaldu zu en a ike a isikoa e abilga ia zela 26 gaixo asun k oni-
ko en a amenduan e e [15]. Haien a ean, naba men zekoak di a gaixo-
asun ka diobaskula ak, neu ologikoak, muskulu-eskele ikoak, minbizia,
a nas gaixo asunak, diabe esa, dislipemia, os eopo osia e a demen ziak.
A ike a isikoa en onu en mekanismo biologikoak ez daude zeha o inka-
uak, e a pa ologiaz pa ologia aldaga iak izan dai ezke, baina p oposa u
izan di a zenbai , hala nola odol- luxua en hobekun za, biho z-zun zen ga-
apena, mi okond iak uga i zea, gluzemia en kon ola, lipidoen oxidazioa,
es es oxida ibo baxuagoa edo miokinen ja iapena [15, 16, 17]. Ne bio-sis-
ema ekin ze ikusia du en onu e an, au ekoez gain, ak o e neu o o ikoek
e agindako neu oplas izi a ea, sinap ogenesia e a zenbai ga un za i en ga-
apena aipa u di a [13, 18]. Us e da e agin ho iek aldake a epigene ikoen
ondo ioz ge a dai ezkeela neu i ba ean [19].
Ja due a en e a a ike a en e agina ez da a lo isiko a muga zen, kogni-
zioan e e so zen bai i uz e onu ak. E agina ba ez e e ume e a pe sona nagu-
sie an beha u da; heldu gaz ee an, aldiz, ebiden ziak ez di a hain a giak. Ja -
due a isikoak o oimen-gai asuna, a e a-p ozesuak e a kon ol exeku iboak
hobe zen di u [20]. Bes alde, ume ak iboek, seden a ioen aldean, emai za ho-
beak lo zen di uz e a e an, ikaske an e a o oimenean [21]. Pe sona nagu-
sie an e e, ja due a isikoak emai za hobeak daka za es kogni iboe an [22].
Au e ago ikusiko dugunez, ho ek guz iak ga an zia izango du zaha za oko
na iadu a kogni iboan e a demen zien p eben zioan e a a amenduan [13].
Bes alde, oga u da ja due ak e a a ike ak e agin naba ia du ela pe sona
osasun suen e a gaixo asunak di uz enen bizi-kali a ean e a ongiza e psiko-
logikoan e e. O o ha , ja due a isikoak no be e bu ua enganako kon ian za
e a animo-egoe a hobe zen di u, egonko asun emozionala ema en du, ase i-
h ps://doi.o g/10.1387/ekaia.22091 57
Ja due a isikoa, guz ion osasuna e a ongiza ea hobe zeko esna
bo asuna handi zen du e a es esa kudea zen lagun zen du [20]. A eago, pe -
sonali a ea i sendo asuna eman diezaioke, e a lo u a dago bizi za en gaineko
asebe e zea ekin [23] e a bizi zak pe sona en za duen zen zua ekin [24].
Ho i guz ia dela e a, oga u da e abilga ia dela dep esioa en p eben zioan
e a a amenduan [25]. Pa ologia en ba du enen a ean beha u da biho z-es-
kas asuna [26], diabe esa [27] e a minbizia [28] du enen bizi-kali a ea hobe u
dezakeela. Haien a ean, azpima aga ia da a ike a isikoak bizi-kali a ea
hobe zea daka ela minbizia du en e a jasan du en gaixoe an, gai za en e a
ha en au kako a amendu gogo en e agina leun zen lagundu bai ezake [29].
Ike ke a gu xi an konpa a u da a ike a isikoa en e a a makoen e agin-
ko asuna. Hala e e, Nacik e a Ioannidis-ek me aanalisi ba ean ondo ioz-
a u zu en gaixo asun ka diobaskula en p eben zio sekunda ioan a ike a
isikoak e a a makoek hilko asunean so zen zi uz en onu ak ez zi ela
adie azga iki ezbe dinak [30]. An zeko emai zak beha u di a dep esioa-
en a amenduan [31]. Dena den, oso ike ke a konpa a ibo gu xi daude,
e a, zenbai e an, emai zak kon aja iak di a. Ho ega ik, egokia ikus en da
e o kizunean a makoak e a a ike a isikoa konpa a zen di uz en ike ke a
gehiago egi ea.
Osasuna en Mundu E akundeak (OME) ja due a isikoko gomendioak
eman di u be iki osasun-onu a adie azga iak lo zeko [32]. Hala, 18 e a
64 u e bi a eko pe sonen za , as e o ja due a ae obikoa i 150-300 mi-
nu u eskain zea aholka zen du, in en si a e mode a uan egi en bada (adibi-
dez, azka ibiliz), edo 75-150 minu u in en si a e kemen suan egi en bada
(adibidez, ko ika). Ho e az gain, as ean bi aldiz muskulu alde nagusien
inda a lan zea gomenda zen da. Dena den, maila ho ie a a i is en ez bada,
e akundeek a gi uz en du e ze bai egi ea, gu xi bada e e, deus e e ez egi-
ea baino onu aga iagoa dela. Bes alde, badi udi gehiago egi eak (au-
eko mailak bikoiz u a e) onu a gehiga iak daka zala. Pe sona nagu-
sien za (> 65 u e), ja due a isiko ae obikoa en aholkuak be be ak di a,
baina, e o ke ak p ebeni zeko e a un zio isikoa man en zeko, gomenda-
zen da osagai ani zeko a ike a isikoa (inda a, o eka e a ae obikoa ba -
ne a zen di uena) as ean hi u aldiz egi ea. Ume e a ne abeen za , o o ha ,
ja due a isiko gehiago gomenda zen da: egune o, ba ez bes e, o dube eko
ja due a mode a u edo kemen sua, e a, bizpahi u egune an, inda a en lan-
ke a. Azpima a zekoa da, a al hone an, aipa u di en in en si a eek pe sona
bakoi za i egoki uak egon beha du ela, bakoi za en gai asunen a abe a.
Aipaga ia da, e a be ean, OMEk gomenda zen duela ja due a isikoa bul-
za zea ekin ba e a egoe a seden a ioan iga o zen dugun denbo a mu iz ea
e a seden a ismoan e enak egi ea. Buka zeko, OME en gomendioak Ga a-
pen Jasanga i ako Agenda en hi uga en helbu ua ekin zeha o le oka uak
daude, a gi uz en bai u e ja due a isikoa i bu uzko aholkuak pe sona guz-
ien za e a adin guz ien za di ela, bai a gaixo asun k onikoak e a desgai a-
suna di uz enen za e e [32] (1. aula).
58 Ekaia, ale be ezia 2021, 53-72
Jon I azus a, Begoña Sanz, Ana Rod iguez-La ad
1. aula. Osasuna en mundu e akundea en gomendioak ja due a isikoa i bu uz.
Populazio aldea Gu xieneko
maiz asuna
Ja due a isikoa en in en si a ea
Bes e gomendio ba zuk**
Mode a ua Mode a ua-
kemen sua Kemen sua
5-17 u e
a
Egune o 60 min
(ba az bes e)
60 min baino gehiago: osasune ako onu a
gehiago
As ean 3 aldiz Muskuluak e a hezu ak inda zeko ja due ak
18-64 u e
b
As e o (*)
150-300 min
300 min ja due a mode a ua, edo baliokidea:
osasune ako onu a gehiago
75-150 min
Au ekoen konbinazio baliokidea
As ean 2 aldiz Muskulu- alde nagusiak inda zeko a ike ak
> 65 u e
b
As e o (*)
150-300 min
300 min ja due a mode a ua, edo baliokidea:
osasune ako onu a gehiago
75-150 min
Au ekoen konbinazio baliokidea
As ean 3 aldiz Osagai ani zeko a ike a isikoa (inda a, o eka
e a ae obikoa ba ne a zen di uena)
Hau dun dauden
emakumeak e a e di u
ondokoak
c
As ean 150 min A ike a ae obikoak e a muskuluak sendo zeko
e a luza zeko a ike ak
a Desgai asuna du en pe sonak ba ne.
b Desgai asuna du en pe sonak e a gaixo asun k onikoak pai a zen di uz enak ba ne.
c Kon aindikazio ik ez ego eko an.
* Hi u auke a.
** Seden a ismoa ekidin kasu guz ie an.
h ps://doi.o g/10.1387/ekaia.22091 59
Ja due a isikoa, guz ion osasuna e a ongiza ea hobe zeko esna
3. JARDUERA ETA ARIKETA ETA ZAHARTZE-PRoZESUA
Zaha zen ga en heinean, pe sona gehienek gai asun isikoak gal zen
di uz e [33]. Badi a bi e agile: zaha ze-p ozesua be a e a adina ekin ba e a
go a doazen seden a ismoa e a ja due a isiko ik eza [34, 35]. Zenbai e an,
«gu pil zo o» ba ean sa zen ga a: ja due a isiko gu xiago egin, gai asun
isikoa galdu, ja due a egi ean oke ago sen i u, e a, ondo ioz, a e e a gu-
xiago egin. Adin ba e ik au e a, gu pil zo o ho i be eziki a isku sua da,
pe sona nagusiagoe an azka agoa delako na iadu a isikoa.
Hausko asuna, neu i ba ean, adina i lo u ako sind ome ba da. Pe -
sona hausko ek pe sona sendoek baino a isku gehiago du e e o ke ak,
ospi ale a zeak, mendeko asuna e a he io za pai a zeko [36]. Adibidez,
gau egun COVID-19ak so u duen pandemian, hausko asunak gaixo a-
suna en la i asuna e a he io za-a iskua daka za [37]. O o ha , pe sona
hausko en bizi-kali a ea ez-hausko ena baino kaska agoa da [38]. Haus-
ko asuna diagnos ika zeko lehen i izpideak Linda F ied e a lankideek
p oposa u zi uz en [39]. Ha en a abe a, pe sona ba hausko a da baldin
e a bos i izpide haue a ik gu xienez hi u badi u: ahul asuna, ja due a i-
siko gu xi, ma xa en abiadu a mo ela, nahigabeko pisu-gale a e a abail-
du a.
Dena den, a lo isikoa ez da zaha zean alda zen den baka a. Adinean
au e a joan ahala, un zio kogni iboak e e na iadu a izan dezake [40]. De-
p esioa [41] e a an sie a ea [42] e e ohikoak di a pe sona nagusie an. Asal-
du a ho iek e agina du e pe sonen hausko asuna en ga apenean, e a, maiz,
hausko asun kogni iboa edo psikologikoa e e desk iba u di a. Gau egun,
hausko asuna en pe spek iba mul idimen sional e a in eg ala nagusi zen
da [43]. E edu ho e an, hausko asuna gizakia en un zionamendua en es-
pa u isiko, psikologiko e a sozialean gizabanakoa i e agi en dion egoe a
dinamikoa da, aldagai so a ba en e aginez so u akoa e a emai za kal ega-
iak iza eko a iskua handi zen duena. Ha en p ebalen zia en ingu uan ez
dago ados asunik, e abil zen den eskala en a abe a alda zen bai a. F ied-en
de inizioa e abili zu en ike ke en a ean, p ebalen zia % 4 e a % 17 bi a -
ean zegoen; aldiz, hausko asuna en de inizio in eg ala e abili zu en ike -
ke e an, a e gehiago alda dai eke, % 4 ik % 59 a [43].
Hausko asuna i au e egi eko, be eziki ga an zi sua da a ike a isikoa,
oga a gienak di uen a amendua delako. Gau egun, oga u a dago osa-
gai ani zeko a ike a isikoko p og amak di ela e aginko enak hausko a-
suna [44] e a ha en ondo ioak p ebeni u e a a a zeko. P og ama ho ie an,
ba ez e e inda a, o eka e a e esis en zia lan zen di a. Hausko asunean
duen e aginaz gain, a ike a isikoak e o ke a kopu ua e a hilko asuna mu-
iz en di u pe sona nagusie an [45]. In e ben zio ho iei eske , ospi ale a-
zeak e a osasuna i lo u ako kos u ekonomikoa e e mu iz en di a, e a bizi-
kali a ea hobe zen da [43].
60 Ekaia, ale be ezia 2021, 53-72
Jon I azus a, Begoña Sanz, Ana Rod iguez-La ad
Pe sona gaz eagoen a ean ge a zen den bezala, ja due a e a a ike a
isikoak zaha ze-p ozesuan di uen e aginak ez di a a lo isiko a muga-
zen. Alde an zizko e lazioa dago isikoki ak iboa den bizi za en e a na ia-
du a kogni iboa iza eko a iskua en a ean [13]. Alzheime gaixo asuna en
a iskua % 45 mu iz en da ja due a isikoa bizi za osoan egi en bada [46].
Dena den, pe sona nagusie an egin di en 6 hilabe e e a 3 u e a eko in e -
ben zioe an ikusi da zaha za oan soilik egindako a ike a isikoak e e ho-
bekun zak e agi en di uela kognizioan [47, 48, 49, 50]. E a be ean, e eak-
zio- e a p ozesamendu-abiadu ak e a o oimen espaziala hobe zen di u, e a
zenbai ga un-a alen bolumena handi zen du [50]. Na iadu a kogni iboa
edo demen ziak ga a u di uz en pe sone an e e, zenbai ike ke ak hobe-
kun zak beha u di uz e. Aipaga ia da o oimenaz a du a zen den hipokan-
poa en bolumena handi zea ekin ba e a hobe zen dela gai asun kogni i-
boa [50].
Gaz ee an bezala, pe sona nagusie an e e beha u da ja due a isikoa
posi iboki lo u a dagoela ongiza e psikologikoa ekin [51] e a e agin posi i-
boa duela a ike a isikoak pe sona nagusien zo ion asunean, baka dadean
e a bizi za ekiko asebe e ze mailan [52]. Pa ame o ho ien a ean, pe -
sona nagusie an ga an zi be ezia ha u du baka dadeak azken u ee an, a e
gehiago COVID-19ak e agindako pandemia en e aginez [53]. Baka dadea
p ebalen zia handiko ge ae a ba da populazio hone an, e a, bes e alde ba-
e ik, osasun-pa ame o e a bizi-kali a e oke agoekin lo u a dago [54]. Ja -
due a isiko ik eza e a baka dadea zuzenki e laziona uak daude [55]. Ba-
ka dadea i au e egi eko, be eziki e aginko a izan dai eke aldean egi en
den a ike a isikoa. Badi udi a ike a isikoko saioe an so zen di en giza e-
ha emanen ondo ioz ongiza e subjek iboa hobe zen dela [56]. Ha eman
ho iek ga an zi suak izan dai ezke pe sona nagusien baka dade-sen sazioa
mu iz eko. A lo ho e ako bes e pa ame o ba zue an e e —bizi-kali a ean,
adibidez—, onu a naba iagoak so zen di u aldeko a ike a isikoak e xean
no be e kabuz egi en denak baino [57].
4. JARDUERA ETA ARIKETA PoPULAZIo ZAURGARRIETAN
Pe sona nagusien a ean, hausko asuna en p ebalen zia be eziki al ua
da zenbai populazio an. Haien a ean, naba men zekoak di a ospi ale a u-
ako pe sonak [58] e a egoi ze an [59] bizi di enak.
Pe sona nagusiei ospi ale a zeek gale a isiko e a kogni iboak [60]
e agi en dizkie e maiz. Ho en ondo ioz, pazien e ho ien hausko asuna
e a mendeko asun-a iskua handi u dai eke, e a bizi-kali a ea mu iz u.
Populazio ho e an, a ike a isikoa e abil zen du en zenbai ike ke a egin
di a, bai ospi ale a u a dauden bi a ean, bai ospi aleko al a ha u e a
ge o e e [61]. Ospi ale a zean a ike a isikoa eginda, beha u da egoe a i-
h ps://doi.o g/10.1387/ekaia.22091 61
Ja due a isikoa, guz ion osasuna e a ongiza ea hobe zeko esna
siko [62] e a kogni ibo [63] hobea lo zen dela al a ha ze ako. Naba men-
zekoa da hobekun zak bos eguneko in e ben zioak egin e a ge o beha u
di ela aipa u ako bi ike ke e an [63]. Ospi ale a zea en ondo en e e hobe-
kun za adie azga iak daude egoe a un zionalean. Nahiz e a no be e ka-
buz e xean eginda onu ak lo dai ezkeen [64], o o ha , emai zak hobeak
di a a ike a isikoa aldean e a modu gainbegi a uan egi en denean [65].
Be eziki, oga u da p og amak aldean egi en di enean bizi-kali a ea
gehiago hobe zen dela [66]. Dena den, nahiz e a onu ak naba iak izan, ha-
iga ia da ospi ale a uak izan di en pe sona nagusiek a ike a isikoko
p og ame an du en pa e-ha zea baxua iza ea; izan e e, % 10 ingu ukoa
da, gu e aldeak egindako ike ke a ba en a abe a [67]. Ike ke a ho e an
beha u zen zenbai ak o e aldaga i —nu izio-egoe a e a e xeko i isga i-
asuna, bes eak bes e— di ela pa e-ha zea en muga zaile ga an zi sue-
nak.
Lehen aipa u bezala, egoi ze an bizi di en pe sonen a ean e e p eba-
len zia handia du hausko asunak [59], e a ja due a seden a ioa nagusi zen
da haien egune oko asunean [68]. O ain dela gu xi a e, lan gu xi an azal-
zen zen ze onu a di uen a ike a isikoak populazio ho e an [69]. Dena
den, in e ben zio gehienak in en si a e baxukoak e a indibidualiza u gabe-
koak zi en. Azkenaldian, osagai ani zeko e a in en si a e mode a uko a i-
ke a p og esibo e a indibidualiza ua ike zen du en lanak a gi a a u di a.
In e ben zio ho ie an, bes e populazio aldee an ge a zen dena baiez a u
da. Hau da, a ike a isikoak hobekun zak e agi en di u a lo isiko [70],
kogni ibo [71] e a emozionalean e a bizi-kali a ean [72]. Aldi be ean,
egoi ze an bizi di en pe sona nagusiei dagokienez, e o ke ak, hausko a-
suna e a hilko asuna mu iz eko balio dezake [73]. Hala e e, halako p o-
g amak ez di a gai egoi ze ako pe sonen egune oko ja due a isikoa a ea-
go zeko, e a lo u ako hobekun zak galdu egi en di a in e ben zioak e e en
di enean.
COVID-19ak be eziki e agin die egoi ze ako biz anleei, bai gaixo asu-
nak ondo io la iak izan di uelako, bai a ku sadu a ekidi eko baka ze-neu-
i zo o zak ha u di elako e e. O o ha , kanpoko bisi ak ia e aba mu iz u
di a, aldeko ja due ak be an behe a u zi, e a, asko an, pe sonak be en lo-
gele an baka u a geldi u di a. Neu i ho ien ondo ioz, haien mugiko a-
suna mu iz u da, e a baka asun-sen sazioa e a baka dadea handi u [74].
O ain a e, egoi ze ako pe sona nagusiek i xialdian jasan du en aldake a i-
siko e a kogni iboak az e u di uen lanik ez dugu opa u. Dena den, egoi ze-
ako a du adunek dio enez, na iadu a naba ia izan da. Hau da, une hone-
an, egoilia ek inoiz baino hausko asun maila al uagoa izan dezake e, e a,
lehen aipa u bezala, COVID-19k ondo io la iagoak di u pe sona hausko-
e an sendoe an baino [75]. Be az, egoe a hone an, egokia di udi pe sona
ho ien un zional asuna man en zeko neu iak ha zea a ike a isikoko p o-
g ama egoki uen bidez edo ja due a isikoa sus a uz. Gu e aldeak i xial-
68 Ekaia, ale be ezia 2021, 53-72
Jon I azus a, Begoña Sanz, Ana Rod iguez-La ad
[43] ALHAMBRA-BORRÁS, T., DURÁ-FERRANDIS, E. e a FERRANDO-
GARCÍA, M. 2019. «E ec i eness and Es ima ion o Cos -E ec i eness o
a G oup-Based Mul icomponen Physical Exe cise P og amme on Risk o
Falling and F ail y in Communi y-Dwelling Olde Adul s». In e na ional Jo-
u nal o En i onmen al Resea ch and Public Heal h, 16, 2086.
[44] TARAZONA-SANTABALBINA, F.J., GÓMEZ-CABRERA, M.C., PÉ-
REZ-ROS, P., MARTÍNEZ-ARNAU, F.M., CABO, H., TSAPARAS, K.,
SALVADOR-PASCUAL, A., RODRIGUEZ-MAÑAS, L. e a VIÑA J.
2016. «A Mul icomponen Exe cise In e en ion ha Re e ses F ail y and
Imp o es Cogni ion, Emo ion, and Social Ne wo king in he Communi y-
Dwelling F ail Elde ly: A Randomized Clinical T ial». Jou nal o he Ame-
ican Medical Di ec o s Associa ion, 17, 426-433.
[45] THOMAS, S., MACKINTOSH, S. e a HALBERT, J. 2010. «Does he
“O ago exe cise p og amme” educe mo ali y and alls in olde adul s?: a
sys ema ic e iew and me a-analysis». Age Ageing, 39, 681-687.
[46] HAMER, M. e a CHIDA, Y. 2009. «Physical ac i i y and isk o neu odege-
ne a i e disease: A sys ema ic e iew o p ospec i e e idence». Psychologi-
cal Medicine, 39, 3-11.
[47] HSI-LUNG, H. e a CHUEN-MAO, Y. 2013. «Role o Redox Signaling in
Neu oin lamma ion and Neu odegene a i e Diseases». BioMed Resea ch In-
e na ional, 2013, ID 484613.
[48] COLCOMBE, S.J., ERICKSON. K.I., SCALF, P.E., KIM J.S.,
PRAKASH, R., MCAULEY, E., ELAVSKY, S., MARQUEZ, D.X., HU
L. e a KRAMER A.F. 2006. «Ae obic Exe cise T aining Inc eases B ain
Volume in Aging Humans». The Jou nals o Ge on ology: Se ies A, 61,
1166-1170.
[49] RIKLI, R.E. e a EDWARDS, D.J. 1991. «E ec s o a Th ee-Yea Exe cise
P og am on Mo o Func ion and Cogni i e P ocessing Speed in Olde Wo-
men». Resea ch Qua e ly o Exe cise and Spo , 62, 61-67.
[50] ERICKSON, K.I., VOSS, M.W., PRAKASH, R.S., BASAK, C., SZABO,
A., CHADDOCK, L., KIM, J.S., HEO, S., ALVES, H., WHITE, S.M., WO-
JCICKI, T.R., MAILEY, E., VIEIRA, V.J., MARTIN, S.A., PENCE, B.D.,
WOODS, J.A., MCAULEY, E. e a KRAMER, A.F. 2011. «Exe cise ai-
ning inc eases size o hippocampus and imp o es memo y». P oceedings o
he Na ional Academy o Sciences, 108, 3017-3022.
[51] ARRIETA, H., REZOLA-PARDO, C., ECHEVERRIA, I., ITURBURU, M.,
GIL, S. M., YANGUAS, J. J., IRAZUSTA, J. e a RODRIGUEZ-LARRAD,
A. 2018. «Physical ac i i y and i ness a e associa ed wi h e bal memo y,
quali y o li e and dep ession among nu sing home esiden s: p elimina y
da a o a andomized con olled ial». BMC Ge ia ics, 18, 80.
[52] TSE, M.M., TANG, S.K., WAN, V.T. e a VONG, S.K. 2014. «The e ec-
i eness o physical exe cise aining in pain, mobili y, and psychological
well-being o olde pe sons li ing in nu sing homes». Pain Managemen
Nu sing, 15, 778-788.
h ps://doi.o g/10.1387/ekaia.22091 69
Ja due a isikoa, guz ion osasuna e a ongiza ea hobe zeko esna
[53] PAI, N., e a VELLA, S. L. 2021. «COVID-19 and loneliness: A a-
pid sys ema ic e iew». The Aus alian and New Zealand jou -
nal o psychia y, 48674211031489. Ad ance online publica ion. h ps://doi.
o g/10.1177/00048674211031489
[54] LUO, Y. e a WAITE, L.J. 2014. «Loneliness and Mo ali y Among Olde
Adul s in China». The Jou nals o Ge on ology: Se ies B, 69, 633-645.
[55] VANCAMPFORT, D., LARA, E., SMITH, L., ROSENBAUM, S., FIRTH,
J., STUBBS, B., HALLGREN, M., e a KOYANAGI, A. 2019. «Physical
ac i i y and loneliness among adul s aged 50 yea s o olde in six low- and
middle-income coun ies». In e na ional Jou nal o Ge ia ic Psychia y, 34,
1855-1864.
[56] MCAULEY E, BLISSMER B, MARQUEZ DX, JEROME GJ, KRAMER
AF, e a KATULA J. 2000. «Social ela ions, physical ac i i y, and well-be-
ing in olde adul s». P e en i e Medicine, 31, 608-617.
[57] TSEKOURA, M., BILLIS, E., TSEPIS, E., DIMITRIADIS, Z., MATZA-
ROGLOU, C., TYLLIANAKIS, M., PANAGIOTOPOULOS, E. e a GLIA-
TIS, J. 2018. «The E ec s o G oup and Home-Based Exe cise P og ams in
Elde ly wi h Sa copenia: A Randomized Con olled T ial». Jou nal o Clini-
cal Medicine, 7, 480.
[58] RICHARDS, S.J.G., D’SOUZA, J., PASCOE, R., FALLOON, M. e a FRI-
ZELLE, F.A. 2019. «P e alence o ail y in a e ia y hospi al: A poin p e-
alence obse a ional s udy». PLoS One, 14, e0219083.
[59] KOJIMA, G. 2015. «P e alence o F ail y in Nu sing Homes: A Sys ema ic
Re iew and Me a-Analysis». Jou nal o he Ame ican Medical Di ec o s As-
socia ion, 16, 940-945.
[60] CHEN, C.C., CHIU, M.J., CHEN, S.P., CHENG, C.M. e a HUANG, G.H.
2011. «Pa e ns o cogni i e change in elde ly pa ien s du ing and 6 mon hs
a e hospi alisa ion: a p ospec i e coho s udy». In e na ional Jou nal o
Nu sing S udies, 48, 338-346.
[61] ECHEVERRIA, I., AMASENE, M., URQUIZA, M., LABAYEN, I., AN-
AUT, P., RODRIGUEZ-LARRAD, A., IRAZUSTA, J. e a BESGA, A.
2020. «Mul icomponen Physical Exe cise in Olde Adul s a e Hospi ali-
za ion: A Randomized Con olled T ial Compa ing Sho - s. Long-Te m
G oup-Based In e en ions». In e na ional Jou nal o En i onmen al Re-
sea ch and Public Heal h, 17, 666.
[62] SÁEZ DE ASTEASU, M.L., MARTÍNEZ-VELILLA, N., ZAMBOM-FE-
RRARESI, F., CASAS-HERRERO, Á., CADORE, E.L., GALBETE, A. e a
IZQUIERDO, M. 2019. «Assessing he impac o physical exe cise on cog-
ni i e unc ion in olde medical pa ien s du ing acu e hospi aliza ion: Secon-
da y analysis o a andomized ial». PLoS Medicine, 16, e1002852.
[63] MARTÍNEZ-VELILLA, N., CASAS-HERRERO, A., ZAMBOM-FERRA-
RESI, F., SÁEZ DE ASTEASU, M.L., LUCIA, A., GALBETE, A., GAR-
CÍA-BAZTÁN, A., ALONSO-RENEDO, J., GONZÁLEZ-GLARÍA, B.,
GONZALO-LÁZARO, M., APEZTEGUÍA IRÁIZOZ, I., GUTIÉRREZ-
70 Ekaia, ale be ezia 2021, 53-72
Jon I azus a, Begoña Sanz, Ana Rod iguez-La ad
VALENCIA, M., RODRÍGUEZ-MAÑAS, L. e a IZQUIERDO, M. 2019.
«E ec o Exe cise In e en ion on Func ional Decline in Ve y Elde ly Pa-
ien s Du ing Acu e Hospi aliza ion: A Randomized Clinical T ial». JAMA
In e nal Medicine, 179, 28-36.
[64] STEVENS-LAPSLEY, J.E., LOYD, B.J., FALVEY, J.R., FIGIEL, G.J.,
KITTELSON, A.J., CUMBLER, E.U. e a MANGIONE, K.K. 2016. «P o-
g essi e mul i-componen home-based physical he apy o decondi ioned
olde adul s ollowing acu e hospi aliza ion: a pilo andomized con olled
ial». Clinical Rehabili a ion, 30, 776-785.
[65] LACROIX, A., KRESSIG, R.W., MUEHLBAUER, T., GSCHWIND, Y.J.,
PFENNINGER, B., BRUEGGER, O. e a GRANACHER, U. 2015. «E ec s
o a Supe ised e sus an Unsupe ised Combined Balance and S eng h
T aining P og am on Balance and Muscle Powe in Heal hy Olde Adul s: A
Randomized Con olled T ial». Ge on ology, 62, 275-288.
[66] TSEKOURA, M., BILLIS, E., TSEPIS, E., DIMITRIADIS, Z., MATZA-
ROGLOU, C., TYLLIANAKIS, M., PANAGIOTOPOULOS, E. e a GLIA-
TIS, J. 2018. «The E ec s o G oup and Home-Based Exe cise P og ams in
Elde ly wi h Sa copenia: A Randomized Con olled T ial». Jou nal o Clini-
cal Medicine, 7, 480.
[67] URQUIZA, M., ECHEVERRIA, I., BESGA A., AMASENE M., LABA-
YEN I., RODRIGUEZ-LARRAD, A., BARROSO, J., ALDAMIZ, M.,
IRAZUSTA J. 2020. «De e minan s o pa icipa ion in a pos -hospi ali-
za ion physical exe cise p og am o olde adul s». BMC Ge ia ics, 20,
408.
[68] ARRIETA, H., REZOLA-PARDO, C., ZARRAZQUIN, I., ECHEVERRIA,
I., YANGUAS, J.J., ITURBURU, M., GIL, S.M., RODRIGUEZ-LARRAD,
A. e a IRAZUSTA, J. 2018. «A mul icomponen exe cise p og am imp o es
physical unc ion in long- e m nu sing home esiden s: A andomized con-
olled ial». Expe imen al Ge on ology, 103, 94-100.
[69] ARRIETA, H., REZOLA-PARDO, C., GIL, S.M., IRAZUSTA, J. e a RO-
DRIGUEZ-LARRAD, A. 2018. «Physical aining main ains o imp o es
gai abili y in long- e m nu sing home esiden s: A sys ema ic e iew o an-
domized con olled ials». Ma u i as, 109, 45-52.
[70] ARRIETA, H., HERVÁS, G., REZOLA-PARDO, C., RUIZ-LITAGO, F.,
ITURBURU, M., YANGUAS, J.J., GIL, S.M., RODRIGUEZ-LARRAD,
A. e a IRAZUSTA, J. 2019. «Se um Myos a in Le els A e Highe in Fi e ,
Mo e Ac i e, and Non-F ail Long-Te m Nu sing Home Residen s and In-
c ease a e a Physical Exe cise In e en ion». Ge on ology, 65, 229-239.
[71] ARRIETA, H., REZOLA-PARDO, C., KORTAJARENA, M., HERVÁS,
G., GIL, J., YANGUAS, J.J., ITURBURU, M., GIL, S.M., IRAZUSTA, J
e a, RODRIGUEZ-LARRAD, A. 2020. «The impac o physical exe cise on
cogni i e and a ec i e unc ions and se um le els o b ain-de i ed neu o o-
phic ac o in nu sing home esiden s: A andomized con olled ial». Ma u-
i as, 131, 72-77.
h ps://doi.o g/10.1387/ekaia.22091 71
Ja due a isikoa, guz ion osasuna e a ongiza ea hobe zeko esna
[72] REZOLA-PARDO, C., ARRIETA, H., GIL, S.M., ZARRAZQUIN, I.,
YANGUAS, J.J., LÓPEZ, M.A., IRAZUSTA, J. e a RODRIGUEZ-LA-
RRAD, A. 2019. «Compa ison be ween mul icomponen and simul aneous
dual- ask exe cise in e en ions in long- e m nu sing home esiden s: he
Ageing-ONDUAL-TASK andomized con olled s udy». Age and Ageing,
48, 817-823.
[73] ARRIETA, H., REZOLA-PARDO, C., GIL, S.M., VIRGALA, J., ITUR-
BURU, M., ANTÓN, I., GONZÁLEZ-TEMPLADO, V., IRAZUSTA, J. e a
RODRIGUEZ-LARRAD, A. 2019. «E ec s o Mul icomponen Exe cise on
F ail y in Long-Te m Nu sing Homes: A Randomized Con olled T ial». Jo-
u nal o he Ame ican Ge ia ics Socie y, 67, 1145-1151.
[74] SIMARD, J. e a VOLICER, L. 2020. «Loneliness and Isola ion in Long-
e m Ca e and he COVID-19 Pandemic». Jou nal o he Ame ican Medical
Di ec o s Associa ion, 21, 966-967.
[75] HENCHOZ, Y., BÜLA, C., GUESSOUS, I. e a SANTOS-EGGIMANN, B.
2017. «Associa ion be ween Physical F ail y and Quali y o Li e in a Rep e-
sen a i e Sample o Communi y-Dwelling Swiss Olde People». The Jou -
nal o Nu i ion, Heal h and Aging, 21, 585-592.
[76] CAMPUSA. El cen o IMQ Igu co Unbe y la UPV/EHU desa ollan
un p og ama inno ado de ehabili ación ísica pa a pe sonas mayo es
a ec adas po co ona i us en esidencias. h ps://www.ehu.eus/es/-/el-
cen o-imq-igu co-unbe-y-la-up /ehu-desa ollan-un-p og ama-inno a-
do -de- ehabili aci%C3%B3n- %C3%ADsica-pa a-pe sonas-mayo es-a ec-
adas-po -co ona i us-en- esidencias-2. 2020ko i aila en 30ean egune a ua.
[77] GUERIN, M., MACKINTOSH S, FRYER C. 2008. «Exe cise class pa ici-
pa ion among esiden s in low-le el esiden ial aged ca e could be enhanced:
a quali a i e s udy». Aus alian Jou nal o Physio he apy, 54, 111-117.
[78] CHEN, Y.M. 2010. «Pe cei ed ba ie s o physical ac i i y among olde
adul s esiding in long- e m ca e ins i u ions». Jou nal o Clinical Nu sing,
19, 432-439.
[79] STALSBERG, R. and PEDERSEN, A.V. 2018. «A e Di e ences in Physi-
cal Ac i i y ac oss Socioeconomic G oups Associa ed wi h Choice o Phy-
sical Ac i i y Va iables o Repo ?». In e na ional Jou nal o En i onmen al
Resea ch and Public Heal h, 15, 922.
[80] ESTABROOKS, P.A., LEE, R.E. e a GYURCSIK, N.C. 2003. «Resou ces
o physical ac i i y pa icipa ion: does a ailabili y and accessibili y di e
by neighbo hood socioeconomic s a us?». Annals o Beha io al Medicine,
25, 100-104.
[81] O’DONOGHUE, G., KENNEDY, A., PUGGINA, A., ALEKSOVSKA, K.,
BUCK, C., BURNS, C., CARDON, G., CARLIN, A., CIARAPICA, D., CO-
LOTTO, M., CONDELLO, G., COPPINGER, T., CORTIS, C., D’HAESE,
S., DE CRAEMER, M., DI BLASIO, A., HANSEN, S., IACOVIELLO, L.,
ISSARTEL, J., IZZICUPO, P., JAESCHKE, L., KANNING, M., LING,
F., LUZAK, A., NAPOLITANO, G., NAZARE, J.A., PERCHOUX, C.,
72 Ekaia, ale be ezia 2021, 53-72
Jon I azus a, Begoña Sanz, Ana Rod iguez-La ad
PESCE, C., PISCHON, T., POLITO, A., SANNELLA, A., SCHULZ, H.,
SIMON, C., SOHUN, R., STEINBRECHER, A., SCHLICHT, W., MAC-
DONNCHA, C., CAPRANICA, L., e a BOCCIA, S. 2018. «Socio-economic
de e minan s o physical ac i i y ac oss he li e cou se: A «DE e minan s o
DIe and Physical AC i i y» (DEDIPAC) umb ella li e a u e e iew». PLoS
One, 13, e0190737.
[82] BOU-SOSPEDRA, C., ADELANTADO-RENAU M., BELTRAN-VALLS,
M.R. e a MOLINER-URDIALES D. 2020. «Associa ion be ween Heal h-
Rela ed Physical Fi ness and Sel -Ra ed Risk o Dep ession in Adolescen s:
Dados S udy». In e na ional Jou nal o En i onmen al Resea ch and Public
Heal h, 17, 4316.
[83] ALKERWI, A., VERNIER, C., SAUVAGEOT, N., CRICHTON, G.E. e a
ELIAS, M.F. 2015. «Demog aphic and socioeconomic dispa i y in nu i ion:
applica ion o a no el Co ela ed Componen Reg ession app oach». BMJ
Open, 5, e006814.
[84] HITCHMAN, S.C., FONG, G.T., ZANNA, M.P., THRASHER, J.F.,
CHUNG-HALL, J. e a SIAHPUSH, M. 2014. «Socioeconomic s a us and
smoke s’ numbe o smoking iends: indings om he In e na ional To-
bacco Con ol (ITC) Fou Coun y Su ey». D ug Alcohol Depend, 143,
158-166.
[85] O ice o Na ional S a is ics. Li e expec ancy o local a eas o he UK: be -
ween 2001 o 2003 and 2017 o 2019. h ps://www.ons.go .uk/peoplepo-
pula ionandcommuni y/heal handsocialca e/heal handli eexpec ancies/bu-
lle ins/li eexpec ancy o locala easo heuk/be ween2001 o2003and2017 o2
019#:~: ex =In%202017%20 o%202019%2C%20London,in%202001%20
o%202003%20 espec i ely. 2020ko i aila en 30ean egune a ua.
