Euske a. 2020, 65, 2. 445-479. Bilbo
issn
0210-1564
Gaz eak e a euska a en e abile a:
egin gabeko galde ak
Jó enes y uso del euske a: las p egun as que no se han
hecho
Les jeunes e l’usage du basque : ques ions qui n’on
pas é é posées
Young people and he use o Basque: unasked
ques ions
he nÁndeZ gA CíA,
Jone M.
AFIT ike ke a- aldea (UPV/EHU)
Al unA AMí eZ,
Jaime
AFIT ike ke a- aldea (UPV/EHU)
Noiz jasoa: 2020-12-14
Noiz ona ua: 2021-03-09
Euske a 2020_65_2.indd 445 8/7/21 8:13
Euske a. 2020, 65, 2. 445-479. Bilbo
issn
0210-1564
446
he nÁndeZ gA CíA, j. M.
e a
Al unA AMí eZ, j.
: Gaz eak e a euska a en…
Gaz een euska a en e abile a en gaia ez da be ia. Ike ke ak egin di a, espe ien ziak e a
egi asmoak abia u di a, baina zalan za asko dago emai zen ingu uan. Galde a e a kezka uga-
i so zen duen auzia da o aindik e e. A ikulu hone an, gaia i bu uzko hausna ke a k i ikoa
egin dugu, azken bos u eo an gaz eekin egin di ugun ike ke e an pila u ako espe ien zian
oina i uz. Ba ez e e, D e eduko ki ola egi asmoan pa e ha u du en ki ola i gaz eek esan e a
e aku si digu ena ain za ha u a, galde ak be ikusi, ike ke a-moduak bi pen sa u e a gaz-
e-kul u ekin lo u ako p ak ika, subjek ibo asun e a ideologiei ga an zia ema ea en beha a
azpima a uko dugu.
Gako-hi zak: gaz eak, euska a en e abile a, D e eduko ki ola, hizkun za-p ak ikak, hiz-
kun za-ideologiak.
El uso del euske a en e la ju en ud no es un ema no edoso. Se han ealizado in es iga-
ciones, se han pues o en ma cha expe iencias y p oyec os, pe o los esul ados son dudosos.
Es una cues ión que hoy en día ambién gene a nume osas dudas y p egun as. En es e a i-
culo ha emos una e lexión c í ica sob e la cues ión, basándonos en la expe iencia acumu-
lada as cinco años de in es igación con jó enes. Sob e odo, eniendo en cuen a lo que nos
han dicho y mos ado los y las jó enes depo is as, c eemos que hay que eplan ea p egun-
as y modos de in es iga . Además que emos sub aya la necesidad de da la debida impo -
ancia a la p ác icas, la subje i idad y las ideologías elacionadas con la cul u as ju eniles.
Palab as cla e: jó enes, uso del euske a, D e eduko ki ola, p ác icas lingüís icas, ideolo-
gías lingüís icas.
La ques ion de l’usage du basque pa les jeunes n’es pas un hème nou eau. Des é udes
on é é menées, des expé iences e des p oje s on é é lancés, mais des dou es pe sis en à
p opos de leu s ésul a s. Il s’agi d’un suje qui aujou d’hui susci e une mul i ude de ques-
ions e d’inquié udes. Nous mène ons dans ce a icle une é lexion c i ique su ce suje , en
nous basan su cinq années de eche che menées aup ès des jeunes. Comp e enu su ou
de ce que nous on di e mon é les jeunes spo i s, nous pensons qu’il es nécessai e de
e o mule les ques ions e de e oi les mé hodes de eche che. Il aud ai souligne la né-
cessi é de donne l’impo ance qu’elles mé i en aux p a iques, à la subjec i i é e aux idéo-
logies liées aux cul u es des jeunes.
Mo s-clés : jeunes, usage du basque, D e eduko ki ola, p a iques linguis iques, idéologies
linguis iques.
The issue o young people’s use o Basque is no new. Resea ch has been ca ied ou ,
expe imen s and p ojec s ha e been launched, bu he e a e many doub s abou he esul s.
I is s ill an issue ha aises many ques ions and conce ns. In his a icle we ha e ca ied ou
Euske a 2020_65_2.indd 446 8/7/21 8:13
Euske a. 2020, 65, 2. 445-479. Bilbo
issn
0210-1564
he nÁndeZ gA CíA, j. M.
e a
Al unA AMí eZ, j.
: Gaz eak e a euska a en…
447
a c i ical e lec ion on he subjec based on he expe ience we ha e accumula ed in ou e-
sea ch wi h young people o e he las i e yea s. In pa icula , in ligh o wha young a h-
le es pa icipa ing in he Model D spo s p ojec ha e said and shown, we will need o e iew
hose ques ions, e hink esea ch me hods, and emphasize he impo ance o p ac ices, sub-
jec i i y, and ideologies ela ed o you h cul u es.
Keywo ds: young people, he use o Basque, Spo in D model, language p ac ices, lan-
guage ideologies.
Euske a 2020_65_2.indd 447 8/7/21 8:13
Euske a. 2020, 65, 2. 445-479. Bilbo
issn
0210-1564
448
he nÁndeZ gA CíA, j. M.
e a
Al unA AMí eZ, j.
: Gaz eak e a euska a en…
1. Gaz een1 e abile a en auzia az e gai
A gi a a u be i den a ikulu ba ean, Eileen Goughlanek (2021) I landan
hizkun za-be esku apen poli ikek hiz un gaz eengan izandako e agina e a
ondo ioak ike zeko deia egin du. Gougahlanen zenbai ideia gu e a eka
dezakegula us e dugu, esa e ako, I landan bezala, euska a en bizibe i ze
p ozesuan e e hezkun za-sis ema e digunean egon izanak ondo io zeha z
ba zuk izan di uela. Eskole an bu u u ako lana en isla di a euska a en eza-
gu za en da u baiko ak, baina, e a be ean, euska a en e abile a en da uek
hezkun za-e emu ho e a ik kanpoko hizkun za-plangin zen hu suneen be-
i ema en digu e. VI. Inkes a Soziolinguis ikoa en a abe a (Eusko Jau la i-
za 2019), 2016an EAEko 16-24 u e bi a eko gaz een % 71,4k euska a
be egana ua zu en. Ho ie a ik % 29,5ek dio euska a bes e hizkun zak baino
gehiago e abil zen duela. Bes alde, e emu publikoan egi en den Kale Neu -
ke a ike ke ak2 u zi ako da uak e e adie azga iak di a. Ike ke a ho en
a abe a, Euskal He iko gaz een (15-24 u e bi a ekoak) kale-e abile a %
12,3 da, lu aldeen a eko aldeak naba menak izanik (Soziolinguis ika Klus-
e a 2017).3
1 Gaz a o, ne abeza o e a hau za o ka ego ien ba uan sa zen di en subjek uak zehaz ea ez da
di udien bezain e aza. Ez dago ados asun o oko ik a o ho iek muga zen di uz en adinen ingu-
uan. Osasuna en Munduko E akundeak, adibidez, ne abeza oa 10e ik 19 u e a a eko ga aia
dela dio, e a gaz a oa, 15e ik 24 u e a a eko a oa dela. De inizio ho en bai an, be az, kon ae-
sana age i zaigu, 15 e a 19 u eko pe sonak ne abe e a gaz e gisa ha u bai ai ezke aldi be ean.
A ikulu hone an gaz e ka ego ia oso modu zabalean e abili dugu guk, ne abeza oa gaz a oak
ha zen duen p ozesuan xe a ua dagoela i udi zen zaigulako. Izan e e, azken u eo an egin di u-
gun ike ke e ako p o agonis ak 12 ik 18 u e a bi a ekoak di a, e a a ikuluan gehien aipa zen
dugun D e eduko ki ola egi asmokoek 12 e a 15 u e di uz e.
2 Hizkun zen E abile a en Euskal He iko Kale-Neu ke a bos u e ik behin egi en den ike ke a
da. Hiz unen kale-e abile a du az e gai, hau da, ike ke ak Euskal He iko kalee an en zu en den
hizkun za-e abile a beha zen du. Da u-bilke a behake a bidez egi en da, neu zaileek kalean dabil-
zan hiz unei eze xo e e galde u gabe e a en zu en du ena jasoz. Modu ho e an, hiz unok ez da-
ki e beha uak iza en a i di enik, e a neu zaileek hiz unen be ezko joe a jaso zen du e. Es einakoz
1989an egin zen neu ke a ho i e a ge oz ik, lau-bos u ean behin e epika u da: 1993an, 1997an,
2001ean, 2006an, 2011n e a azkena 2016an. 2016ko VII. Neu ke an, Euskal He i osoko 144
udale i neu u zi en, e a 187.635 elka izke a en e a 515.260 solaskide en in o mazioa bildu zen.
3 Gipuzkoan, esa e ba e ako, gaz een kale-e abile a % 34,1 da (Soziolinguis ika Klus e a 2017).
Euske a 2020_65_2.indd 448 8/7/21 8:13
Euske a. 2020, 65, 2. 445-479. Bilbo
issn
0210-1564
he nÁndeZ gA CíA, j. M.
e a
Al unA AMí eZ, j.
: Gaz eak e a euska a en…
449
Da u o oko ho iek osa zen di uz en bes e hainba ike ke a en emai zek
e e ondo io a giga iak e akus en dizkigu e. Ba e ik, espa u akademikoa-
ekin lo u ako da ue an euska a en inda be i ze zan zuak age i di a (2020-
2021 ikas u ean, kasu ako, Euskal He iko Unibe si a e Publikoan ikasle
be ien % 53,9 euska azko aldee an ma ikula u di a), e a aisialdia ekin
lo u ako zenbai espa u an e e an ze a ge a u da (euska azko li e a u a e a
musika en kon sumoak4 naba men go a egin du azken hama kadan). Baina,
ez da gauza be a jazo pu i-pu ian dauden bes e e emu ba zue an: ikus-en-
zunezkoak e a bideo-jokoak,5 adibidez.
Gaz een euska a en ezagu za en e a e abile a en a ean suma u ako a a-
kalak hainba zalan za e a galde a e agin di u azken hama kado an e a,
gehiegi an, eu en jokae en gaineko epai zo o zak nagusi zen di a (He nán-
dez e a Al una 2020). Auzi ho e an bes elako in o mazioa jaso zeko asmoz,
azkenengo bos u eo an hainba ike ke a-lan egin dugu gaz eekin. Ike ke-
a ho ie an gaz eekin hi z egi eko, ego eko e a eu en hizkun za-p ak ikak
beha zeko auke a izan dugu (Al una 2015; He nández e a Al una 2016;
Al una 2017; He nández, Al una e a Bei ia 2018; He nández e a Al una
2020; He nández 2020). Gaz een aisialdia en zenbai e emu az e u dugu,
di ela Kuad illa egi egi asmoa ekin lo u ako ekimenak (He nández e a Al-
una, 2016), dela ki ol ede a ua (He nández, Al una e a Bei ia, 2018,
He nández e a Al una, 2020) edo a lonja-, laguna e-, ki ol- edo musika-
aldeak (He nández, 2020). Kasu guz ie an me odologia kuali a iboa e abi-
li dugu e a eknika ezbe dinen bidez (behake ak, banakako elka izke ak,
hi uko elka izke ak e a alde-dinamiken bidezko alde-hausna ke ak) gaz-
een disku soak, hizkun za-p ak ikak e a bizipenak jaso di ugu.
Ike ke a ho iek be a eman digu e, gaz eek e e «ez e abil zea en» kezka
edo auzia ba ne a u du ela oha zeko. Gaz een gai za dela dio e: be e ki-
4 Bes eak bes e, ikusi 2012an, Kul u a en Euskal Beha okiak egindako ike ke a honen emai zak:
h ps://www.kul u a.ejg .euskadi.eus/con enidos/in o macion/keb_a gi _gaz _kul u _kon sumo/
eu_de /adjun os/gaz een_kul u a_kon sumoa_2012.pd
5 Euska a en e a bideo jokoen a eko ha emanei bu uz e epo ajea ga a u du Lande
Muñago ik Be ia egunka ian. Hona hemen esku aga i: h ps://www.be ia.eus/pape e-
koa/2663/014/001/2020-11-22/euska a-bideo-jokoz-kanpo.h m
Euske a 2020_65_2.indd 449 8/7/21 8:13
Euske a. 2020, 65, 2. 445-479. Bilbo
issn
0210-1564
450
he nÁndeZ gA CíA, j. M.
e a
Al unA AMí eZ, j.
: Gaz eak e a euska a en…
deek e abil zen ez du ela jabe zen di a ba zuk; e abili beha ko luke eena
baino gu xiago e abil zen du ela ai o zen du e bes e ba zuek; edo, zuze-
nean, eskolan edo gelan baino ez du ela e abil zen dio zenbai ek.
Euska a ez e abil zeko a azoiei bu uz galde u a, gaz eek, helduon an ze a,
ez du e diagnos iko a gi ik, eu en ge uko e eali a eaz a i badi a e e. Aipa-
zen di en a gudioen a ean, bi nagusi di ela esan dai eke. Ba e ik, gaz e
ba zuen euska a en ezagu za maila i e epa a zen zaio. Deiga ia i udi u zai-
gu, adibidez, Euskal Au onomia E kidegoko gaz eak izanda honelakoak
e an zu ea: «ni e kuad illan ba zuek ez daki e euska a» edo «gaz e ba zuekin
ezin dugu euska az egin, ez daki elako». Bes e ik, gaz eek euska a en e abi-
le a e a amilia lo zeko joe a du e. Eu en i i ziz, euska az egi eko ohi u a
du enak amilia «euskaldune akoak» edo a euska az hi z egi en du en ami-
lie akoak di a.6 Amo ebie a-E xanon (Zo no za) egindako alde-elka izke a
ba ean neska gaz e honen hi zek a gi adie azi du e ikuspun u ho i:
E a ge o, ba, lagunen a ean nik ige zen do en di e en zia kuad i-
llan da, ba, dekogunek ama e a ai a euskaldunek, ba, ei en dogu
euske az, e a danak egi en doskue gu i euske az baina dekienak gu-
aso ba euskaldune e a bes ea e daldune, eu en a ien dana e de az.
E a ho i pase an jaku gu e kuad illan, o sea, danak ei en doskue gu i
euske az, baina ge o danon a ean ei en dogu e de az, o duen azke-
naldien be ei en dogunek dana euske az gu e a ien, o sea, dekogu-
nek ama-hizkun za euske az, bueno ama-hizkun za danok dekogu ze
ikesi dogu klase be ean, baina dekogunek bi gu asoak euskaldunak,
denpo a guz ien euske az baina danakaz e de az. (26 u eko gaz ea,
Zo no za)
Gaz een euska a en e abile an gu asoen e agina azpima a u di uz en
an zeko adie azpen asko jaso izan dugu gu e ike ke e an, baina gaz eek a gi
zehaz u du e ho ek e e ez duela be ma zen laguna ean euska az a i uko
di enik. Bes elako ike ke ek e e ñaba du a ga an zi su ho i be e si du e:
6 Ba zue an « amilia» aipa u o dez, «ama-hizkun za» kon zep ua e abil zen da e xe ik euska a
daka enak izenda zeko. Ho ekin lo u a, zenbai kasu an gaz een disku soe an ama-hizkun za-
en ideologien zan zuak opa u di ugu. Ama-hizkun za en ideologia i bu uz, ikus: Sku nabb-Kan-
gas e a Phillipson 1989.
Euske a 2020_65_2.indd 450 8/7/21 8:13
Euske a. 2020, 65, 2. 445-479. Bilbo
issn
0210-1564
he nÁndeZ gA CíA, j. M.
e a
Al unA AMí eZ, j.
: Gaz eak e a euska a en…
451
amilian euska a jaso zeak lagundu egi en du baina ez du e abile a ziu a-
zen. Ideia hau ilus a zeko hainba da u dago. Adibidez, VI. Inkes a Sozio-
linguis ikoa i (2016) edo a V. Mapa Soziolinguis ikoa i (Eusko Jau la i za
2014) e epa a zen badiegu, euska a en amilia bidezko ansmisioa % 25
ingu ukoa dela esan beha dugu (be ie e, euska a soilik e a euska a e a
gaz elania ba e a ansmi i zen di en kasuak ba u a). Baina au e ik aipa u
den moduan, 2016ko Kale Neu ke a en da uen a abe a, gaz een (15-24
u e bi a ekoak) e abile a % 12,3 da. An zeko deso eka ikusi dugu bes e
ike ke a ba zuen bide ik bildu ako emai ze an e e. Esa e ba e ako, A ue
p oiek uak jaso ako da uen a abe a, EAEko LH4ko ikasleen % 33,5ek jaso
du e euska a edo euska a e a gaz elania e xean. Baina ho ie a ik % 17k
soilik e abil zen du e baka ik edo nagusiki hizkun za ho i amilia gi oan.
DBH2ko ikasleen kasuan, % 35,4k du e euska a edo a euska a e a gaz ela-
nia lehen hizkun za, e a ho ik, % 19k e abil zen du e e xeko e emuan eus-
ka a nagusiki.
Gaz een euska a en e abile a e a e abile a eza, be az, e z uga i duen
a e a da. Gaine a, kezka ho i ez da us e bezain be ia. Euska azko i akas-
kun za egonko zen hasi, euska a en legea eza i (1982) e a handik u e
ba zue a a bazi en ma xan gaz eak e a euska a en ingu uko lehenengo
ike lanak. BAT Soziolinguis ika Aldizka iak o ain a e a gi a a u ako zenba-
kiei begi a uz ge o, kon u a uko ga a, ia hi u hama kadan ja dun dugula
gaz e euskaldunen ingu uan hausna zen.7 Ahalegin handiak egin di a, ba-
liabideak ja i di a, espe ien ziak e a egi asmoak abia u di a, baina ho ie a-
ik a e a ako ondo ioek zalan za e a galde a asko u zi di uz e mahai gai-
nean. 2016ko Kale Neu ke ak eka i ako da uek (Soziolinguis ika Klus e a
7 Jada aldizka i ho e ako 7-8 zenbakian (1992ko i ailean a gi a a ua) honelako izenbu ua duen
a ikulua opa u dugu: «Gaz eak euskaldun zeko egi asmoa». A ikulu ho e ako egileek honela-
ko kezka adie azi zu en: «Az e ke a soziolinguis ikoek dio enez gaz eak di a, o o ha , euska a en
ezagu za maila en e a e abile a en a eko des ase ik handiena age zen du enak, euska a ekiko
mo ibazio ik al uena adie az ea ekin ba e a. Hi z bi an: hizkun z leial asun asa ez da o ba age-
iko kon zien zia maila ekin». Hu engo helbide hone an esku aga i dago: h p://www.soziolin-
guis ika.o g/node/597. U ebe e be anduago (1993), gaz eak p o agonis a izan zi en «Euska a,
a zo e a gau » izeneko ike ke an. Eusko Jau la i zak bul za u zuen ike ke a ma dul e a sakon ho i,
e a gaz een hizkun za-a gazki ezin osa uagoa eskaini zuen.
Euske a 2020_65_2.indd 451 8/7/21 8:13
Euske a. 2020, 65, 2. 445-479. Bilbo
issn
0210-1564
452
he nÁndeZ gA CíA, j. M.
e a
Al unA AMí eZ, j.
: Gaz eak e a euska a en…
2017) e abile a en man so ze p ozesua e aku si du e e a bes e behin e e
begi ada gaz eengan ja i da. Ze egin dai eke/dezakegu?8
Tes u hone an ezin dugu galde a ho i ema en zaizkion e an zune an
sakondu, ez a luza zen a i di en p oposamen guz iak balioe si e e. Gu e as-
moa aspaldi ik kezka so zen digun ideia ba e a buel a zea da (He nández,
Olaso e a Ma ínez de Luna 2006). Ike zaile gisa us e dugu «e abile a en
auzia», hein ba ean, auzi epis emologikoa e a on ologikoa e e badela, e a
ho e an sakondu nahi dugu. Gu e p oposamenak hi u ideia edo hipo esi
a da z di u e a, ho ien oina ian hausna ke a eo ikoak e a gaz eekin egin-
dako ike ke e a ik jaso akoak elka izke e an ja i a daude.
Lehenengo ideiak, e abile a eza en izae a i edo on ologia i egi en dio
e e e en zia. E abile a u ia da u objek ibo gisa ha u beha dugu, baina,
ho en gaineko diagnos ikoa e a egonezina, neu i handi ba ean, sozialki
so ua e a e aikia dela us e dugu. Soziolinguis ikak, bes e diziplina ba zuen
lagun za ekin, «gai za en» nondik no akoa zehaz u du e a «hiz unak a a-
zeko» a amenduak p oposa u di u e a p oposa zen di u egun e e.
Ho ekin lo u ako biga en ideia ba dugu. Diagnos ikoak zein a amen-
duak helmuga jakina du e: gaz eak. A azoa gaz een e abile a u ia da baina,
zenbai e an, gaz eak eu ak iza en di a zuzenean a azo za ha uak. Baina,
zein gaz e? Zein gaz ez a i ga a? Nolako gaz eak i udika zen di ugu? Maiz,
e a o oko egian hi z egi eko joe a gailen zen dela us e dugu. Esa e ba e a-
ko, sa i an, ez zaio e epa a zen egungo euskal hiz un gaz eek du en p o il
nagusia i, ez a ho ek beha ko li uzkeen ñaba du ei e e. Jakina da, egungo
gaz e euskaldun gehienak hiz un be iak di ela (O ega e al. 2013), baina
o ain dela oso gu xi a e, ez da beha bezala be ezi asun ho e an sakondu.
E a ho ek hi uga en ideia ba plan ea ze a ga ama za. Belaunaldi be-
iak euskaldun zen hamaika ahalegin egin badi a e e, belaunaldi ho ien
jokabideak asko an az e u badi a e e, ike zaileok zo oz asun gu xi ekin
joka u dugula i udi zen zaigu. Diagnos ikoak e a a amenduak osa zeko,
8 Ho i begi a, adibidez, azken u eo an egindako hainba ike ke a e a espe ien zia au kez eko e a
e o kizuna i begi a dauden e onkez hi z egi eko, Soziolinguis ika Klus e ak «Gaz e e a ne abeen
hizkun za e eali a ea» izeneko ja dunaldia an ola u zuen 2020ko u ia en 28an.
Euske a 2020_65_2.indd 452 8/7/21 8:13
Euske a. 2020, 65, 2. 445-479. Bilbo
issn
0210-1564
he nÁndeZ gA CíA, j. M.
e a
Al unA AMí eZ, j.
: Gaz eak e a euska a en…
453
diseina zeko edo a eza zeko ga aian, au ok i ika gu xi e aku si dugula us e
dugu, ez hiz un gisa dugun jokae a ekiko, ez ike zaile gisa dugun ja e a e-
kiko, ez heldu gisa dugun e an zukizuna ekiko. Bu uan bi kezka di ugulako
diogu ho i. Ba e ik, helduok hiz un gisa ba ne a u a dugun e edua e a kan-
po a p oiek a zen dugun e edua dago. Bes e ik, ike zaile moduan aplika-
zen dugun ikuspegia dago. Ba ean zein bes ean, azken bos hama kado an
sozializa u ako hiz unen espe ien ziak, bizipenak, desi ak, a ek uak e a aba
p oiek a u a ikusi di ugu. Asko kos a u zaigu, aldiz, ondo en e o i di en
belaunaldi be ien espe ien ziak, bizipenak, desi ak edo a a ek uak oso bes-
elakoak di ela jabe zea, bes eak bes e, ezagu u du en giza ea izuga i alda-
u delako. Amildegia dago o duko e a egungo ga aien a ean. E a, gu e
us ez, amildegi ho ek badu be e isla maila eo iko, me odologiko e a epis-
emologikoan. Ho ik da o , neu i ba ean, egungo euskal soziolinguis ikan
e an zunak bila zeko suma zen den zail asuna, hala nola, gaz een e abile a
eza en au ean.
Euska a en egoe a e a euskal giza ea en egoe a naba men alda u di a
azkenengo 40-50 u eo an. Bidean, euska a en ezagu za en ga apen e a za-
balpen handia ge a u da. Ga ai ha an ho en p emia (la ia) ikusi zu en
e a ho e a ako baliabideak nahiz baldin zak ja i zi uz en, gu xi edo asko,
baina e onka egon zegoen, e a heldu zien. Ezagu za ik e abile a ako jauzia
(ia) «au oma ikoa» izango zela pen sa u zu en, e a o ain a gi dago us e ho i
zuzena ez zela. Baina ezagu za en zabalkundean baliabideak ja zen a i zi en
bi a ean, e abile a ako baldin zak e e so zen e a ga a zen a i o e zi en?
Geu e i i ziz, ezagu za zabal zeko es a egiek ez du e pa eko ik izan e a-
bile a en espa uan. Eskola e a e xeko es uingu uak kendu a, gaz een e a-
bile a sos enga uko duen hezu du a sendo ik ez dago (He nández 2020).
Ne abeak e a gaz eak mugi zen di en e emue ako euska a en egi u a men-
gela da. E a egi u a diogunean: 1) ideiez e a ideologiez; 2) euska az blai u-
ako p ak ikez (esa e ba e ako, euska az bu u zeko auke a emango duen
aisialdia); 3) e a gaz een ga ai a e a e eali a e a egoki u ako subjek ibo a-
sunaz edo subjek ibo asunez a i ga a.
Gaz een euska a en e abile a en ingu uan hainba ko apilo age i bada,
ko apilo ho ien ja o iaz hausna zea komeni da, baina bai a ike zaileok
Euske a 2020_65_2.indd 453 8/7/21 8:13
Euske a. 2020, 65, 2. 445-479. Bilbo
issn
0210-1564
460
he nÁndeZ gA CíA, j. M.
e a
Al unA AMí eZ, j.
: Gaz eak e a euska a en…
zi hu sa bezala. Eu ak «o aindik ez» aldekoak di a e a helduak «dagoene-
ko bai» aldekoak di a (Casas 2006: 40). Da id MacDougallek dioen beza-
la, helduen za hau ak izaki buka ugabeak di a (adul -in-wai ing),
sozializazio p ozesuan e aiki zen a i di enak (MacDougall 2005: 70).
Baina helduok ahaz u egi en dugu sozializazioa e engabeko p ozesua
dela, bizi za osoan i au en duena, e a gizakiok hasie a-hasie a ik izaki sozial
lez un ziona zen dugula. Hau za oa en e a ne abeza oa en an sizio izae-
a ho ek, be az, giza e-mailake a e a bo e e-ha emanak ezku a zen di u;
e a mailake a sozial ho en ba nean, go pu z umoak kokapen e a auke a
be ezi uak esku a zen di u (Fe nández 2016). Bo e e-ha eman ho iek izen-
da zeko Claudio Dua ek «helduzen ismo» hi za e abili du (Dua e 2012,
in Fe nández 2016). Hizkun zak oso ga bi adie az en digu hau za oa en
kon zepzio ho i: adingabeak dei zen diegu 18 u e be e ez di uz enei.
Ikuspegi ho iek, gaine a, badi uz e bes elako ondo io mal zu ak e e; izan
e e –Ecke ek oha a az en gai uen moduan–, zenbai e an p ozesua izan
beha ko lukeena, helbu u bilaka zen da. Ne abeak, esa e ako, «ne abeen-
zako di en» okie an zein e akundee an baka uak iza en di enez,17 «people
become no mo e adul , bu mo e adolescen » (Ecke 2003: 382).
Hau ei e a ne abeei ema en zaien e o kizuneko izakia en un zio ho ek,
bes alde, a du az be e zen du eu en zama, «ca ying on hei shoulde s all he
hopes o he adul wo ld» (MacDougall 2005: 67). Hau da, agen zia ik ona -
zen ez bazaie e e, giza e hobea en e o kizuneko espe an zak, be e beha e-
ko ze eginak bihu zen zaizkie.18 Halaxe egi en da, adibidez, euska a en
17 Ecke en i i ziz, Es a u Ba ue ako kasuan, ne abeza oa eskolak de ini zen du e aba . Be e us ez,
Ipa Ame ikako High School delakoa ez da hezkun za-e akundea soilik, gaz e xoen bizi za osoa
(laguna ea, aisialdia, ki ol- zein kul u a-ja duna) an ola zen duen e akundea baizik (Ecke 2003:
383). Alde naba menak egon badai ezke e e, pen sa li eke, gu ean an zeko ze bai ge a zen a i
dela De igo ezko Biga en Hezkun za en e apa ekin (DBH), izan e e, e apa ho e a ako iga o-
bidea ne abeza oa en hasie a ekin lo zea en us ea ge o e a zabalduagoa dago sozialki.
18 Egun in e esga ia da, ne abe e a gaz e ba zuen a ean, klima aldake a dela e a, zabal zen a i
den disku soa. Izan e e, eu en k i ikak a ez (e a asko an modu oso k i ikoan e a zo o zean)
helduei zuzen zen a i zaizkie. Helduak e udun gisa age i di a e a eu en jokae a gogo k i ika zen
du e.
Euske a 2020_65_2.indd 460 8/7/21 8:13
Euske a. 2020, 65, 2. 445-479. Bilbo
issn
0210-1564
he nÁndeZ gA CíA, j. M.
e a
Al unA AMí eZ, j.
: Gaz eak e a euska a en…
461
bizibe i ze p ozesuan. Eu ekin egoe a hobe uko dela espe o da, gainon ze-
ko adin a ekoen a du a nolabai a induz (MacDougall 1998).
Baina haiengandik espe o denaz gaine a, gaz eek eu en a auak di uz e
(bai a hizkun za-a auak e e). Gaz e-kul u a en bai an e aiki zen di en a auak
e a belaunaldiz belaunaldi alda zen di enak. Ez daude inon e e ida zi a baina,
gauza zen di uz en ekin zen e a ja due en bi a ez «i aku » dai ezke. Ma y
Buchol zek gogo a azi digun moduan, be i egongo da hizkun za en e abile a
sinbolikoa, iden i a ea «pe o ma zeko» ezinbes eko esna delako (Buchol z
2000). Ho ega ik, p ak ika ho iek jaso zea e a az e zea un sezkoa i udi zen
zaigu. Buchol zek be ak bul za zen di u ike zaileak, gaz een p ak ikak e a,
ba ez e e, gaz een hizkun za-p ak ikak az e ze a: «as a se o s ylis ic esou ces
ha oge he p oduce a mul i ude o age-based iden i ies» (Buchol z 2000: 283).
Ho ega ik, azken u eo ako gu e ike ke a guz ie an, gaz eek egune oko-
asunean gauza zen di uz en p ak ike a ik abia zeko hau ua egin dugu. Ze
egi en du e (gu e) gaz eek? E a ze k e agi en die gaz eei gaz e bilaka zea?
P ak ika ho ien bidez gaz eak «ezagu u» di zakegula us e dugu. Hau da,
p ak ika ho ie a ik abia zea gaz een hizkun za-p ak ikak az e zeko e a hiz-
kun zen ingu uko balioak, hau uak e a ideologiak ule zeko bide egokiene-
ako ba dela de i zogu.
4. Gaz eak gaz e bilaka zen di uz en p ak ikak
D e eduko ki ola egi asmoan ki ola i ne abeak izan zi en p o agonis ak.
Zehazki, 12 ik 15 u e a bi a eko gaz eak zi en, e a au e ik egindako bes-
e ike ke e ako gaz een ezauga ien an zekoak zi uz ela esan beha dugu.19
19 Kasu hone an, geuk ga a u ako ike ke ei e e e en zia egin nahi diegu. Hona hemen zein di en:
(1) Gu Gaz eok, 12-14 u eko gaz een hizkun za egune oko asune a hu bil zeko ike ke a pa e-ha zai-
lea (2016). Eusko Jau la i za en Hizkun za Poli ika ako Sailbu uo de za en Aholku Ba zo deko
Gaz e ia en Ba zo de a al be ezia en eska iz egindakoa. (2) Euska a pasilloe an galdu a. P ak iken
aldake ak e a hizkun z mudan zak ne abeza oan (2015). (3) Euska a gene oa en ispiluan ba ena.
Hizkun za p ak ikak, bizipenak e a gogoe ak Lezo e a Pasai Donibaneko ne abeen a ean (2016). Ike -
ke a ho iek guz iek izae a kuali a iboa zu en e a, da uen bilke an hainba eknika e abili genuen:
behake ak, elka izke ak e a alde-dinamiken bidezko alde-hausna ke ak.
Euske a 2020_65_2.indd 461 8/7/21 8:13
Euske a. 2020, 65, 2. 445-479. Bilbo
issn
0210-1564
462
he nÁndeZ gA CíA, j. M.
e a
Al unA AMí eZ, j.
: Gaz eak e a euska a en…
Eu en adinekoen izae ak zein p ak ikak desk iba zeko zenbai elemen u
azpima a u zu en. Has eko, gaz e asuna ezauga i posi iboekin lo u zu en:
gaz eak poli ak, mode noak, adiskideak, umo e suak, i iba e suak edo a ki-
ola iak di ela naba mendu zu en. Ede asuna gaz e asuna en ezauga i aipa-
ga iena lez azale a u zen, e a go pu za en ga an zia age ikoa zen: ki ola,
a gazkiak, i xu a isikoa... Sexuali a ea i e e maiz egin zio en e e e en zia.
Ja due e an a e a ja i a, esan dai eke, gaz e izae a de ini zeko ga aian
bi elemen u di ela nagusi. Ba e ik, ha emanak, be eziki adin be ekoen a -
eko ha emanak; bes e ik, aisialdia en ga an zia.
Ia bi hama kada iga o di a gaz een aisialdia i bu uzko ike lanak bu u zen
hasi ginene ik (Be io-O xoa, Ma ínez e a He nández 2000 e a 2003) e a
o duko helbu u ga an zi suene a iko ba , gaz een za aisialdia ze den de-
ini zea izan zen. Zaila izan zaigun a en, ho elako de inizioa osa u genuen:
Ezbai ik gabe, gu e giza ean denbo a lib ea ga an zi handiko
denbo a da gaz een za . Izan e e, ikaske ekin edo bes elako be e-
beha ekin okupa u a ez dagoen denbo a izanik, auke a ema en die
gaz e-ga aian oso p emiazkoa den beha izan ba i e an zu eko: no -
be a en subjek ibo asuna ga a zea e a modu lib ean adie az ea. Ho-
ela, eskole a ik e a gainon zeko eginbeha e a ik kanpo geldi zen
zaien denbo a lib ea bezala de ini u a aisialdia, aisialdiko denbo a
ho e an be e ha emanak, zale asunak e a be e-nahiak lan zeko au-
ke a du e. Segu u asko, aisialdi momen u ho iek eu en ba neko nahi,
balio e a desi ak adie az eko auke a bezala ikus en di uz e; auke a
gauza ua edo us a ua izango dena, ingu uan opa zen edo so zen
di uz en ha eman, ja due a e a eskain zen a abe a. (Be io-O xoa,
Ma ínez e a He nández 2003: 7)
Bi ike ke a ho ie an sakon mu gildu ginen gaz eak aisialdian a i zen di-
en espa u e a espazio an (pa keak, plazak, gaz elekuak, lonjak edo loka-
lak...). Ho i egin e a ge o, aisialdia gaz e-iden i a ea (gaz e iza ea ze den)
ule zeko ezinbes eko elemen ua dela ondo ioz a u genuen (He nández,
2010). Bes e hi z ba zuk e abiliz, gaz eek, neu i handi ba ean, aisialdia en
bi a ez e aiki zen di uz e eu en bizimodua, izae a, disku soa..., eu en gaz-
e iza eko e a. Hau da, aisialdi ako guneak iden i a e e ake a ako age o-
kiak bilaka zen di a.
Euske a 2020_65_2.indd 462 8/7/21 8:13
Euske a. 2020, 65, 2. 445-479. Bilbo
issn
0210-1564
he nÁndeZ gA CíA, j. M.
e a
Al unA AMí eZ, j.
: Gaz eak e a euska a en…
463
Ike ke an pa e ha u du en gaz eek, aisialdiko ja due ei bu uz hi z egi-
e akoan, ki ola e a es a20 maiz aipa u zi uz en. Ki ola gaz een ezauga i
gisa modu gene ikoan desk iba u zu en. Ki ola, be az, ga an zi handiko
espa ua da. Zalan za ik gabe, eskolaz kanpoko ja due en a ean naba me-
nena da, bai p ak ikan, bai gaz een zale asun alde ik e e.
D e eduko ki ola egi asmoa en e digunean dauden subjek uak ki ola iak
zi en, e a, be az, ule ga ia da gaz e hauen za ki ola, ja due a oso ga an-
zi sua iza ea. Baina, ne abeekin egin di ugun bes e ike ke e an, a gi o age -
u zaigu adin ho e ako gaz e askok ki ol-p ak ika en ba egi en duela, e a
u bola dela p esen zia handiena duen ki ola.21 Hale e, ñaba du a ba egin
beha ko genuke: ki ol-p ak ikan mu il e a nesken a ean joe a ezbe dinak
daude. Ia mu il guz iek u bola p ak ika zen du e e a ba zuek, ho e az gain,
bes e ki olen ba e e egi en du e. Mu ilek u bola i ga an zi handia ema en
dio e e a eu en bizi za en e digunea dela age u du e: en ena zeaz e a pa -
idak joka zeaz gain, u bol p o esionala en az a enak ondo dakizki e, mu-
giko e an pa iden emai zak jaso zen di uz e, aisialdi- a ee an (aske edo
ez-an ola ua) baloia ekin jolas en di a e a mu ilen a eko hizke aldien gai
nagusiena u bola izan ohi da. Nesken a ean, o dea, ki ola egi ea ohikoa
bada e e, ez da hain p ak ika o oko ua, e a ki ol-mo a i dagokionez aniz-
asun handiagoa dago.
Padu ako saskibaloi aldeko neskek, adibidez, saskibaloia en ingu uan
ema en du e denbo a lib e ik gehiena, baina bes e ki ol-p ak ikekiko zale-
asuna e e aipa u digu e:
20 Kasu asko an, ba ez e e ne abeak di enean, « es a» aipa zean he iko jaiak, euska a en ingu u-
ko jaiak edo a kon ze uak adi ze a eman nahi di uz e. Ho iexek di a adina dela medio, es a-gi-
oan mu gil zeko iza en di uz en auke ak.
21 Gu e ike ke e an age i izan di en da uak ba da oz Eusko Jau la i za en Euskadiko Gaz eak 2016
ike ke a kuan i a iboa en emai zekin: gaz een a ean gehien naba men zen den ki ol-espeziali a-
ea u bola e a a e o- u bola da (% 20k dio e ho ixe dela gehien egi en du en ki ola) (Eusko
Jau la i za 2017: 149). Ike ke a ho e an e e naba i da neska e a mu ilen a eko ezbe din asunak
handiak di ela u bola en p ak ika i dagokionez: «Kasu hone an e e desbe din asun naba menak
daude gizon e a emakume gaz een a ean. Fu bola (edo a e o- u bola) ja due a, nagusiki masku-
linoa da. Mu ilen % 34k adie azi du e sa ien egi en du en ki ole ako ba dela, e a nesken % 4k
baino ez du e aipa u u bola ja due a nagusi za (ibid., 150)».
Euske a 2020_65_2.indd 463 8/7/21 8:13
Euske a. 2020, 65, 2. 445-479. Bilbo
issn
0210-1564
464
he nÁndeZ gA CíA, j. M.
e a
Al unA AMí eZ, j.
: Gaz eak e a euska a en…
Nik bueno, nahi dudanean, ba zu an joa en naiz e... ho i e... a
nada , joe!, ige i egi e a! Bes e ba zue an ba pixka ko ika, joa en
naiz bizikle az... Igual Pagasa i a-e a, e a bai ki ol asko egi en du ,
jene alen. Ez du baka ik saskibaloia... Bueno, saskibaloi a joa en
naiz, baina joa en naiz as ea e e a as eazkene an, baina bes e ki ol
ba zue a a ez noa a unos días exac os, cuando pueda. (Gaz e ki ola ia,
neska, Padu a)
Realeko gaz e xoei u bola da gehien in e esa zen zaien ja due a e a ai-
sialdi a ee an u bolean a i zen di a (lagunekin jolas en e a pa idak ele-
bis an edo zuzenean ikus en). Za amagako gaz eek on oian elka zeko
ohi u a du e baina a eka u bolean e e ja du en du ela jaso genuen. As e-
bu ue an e xe ik kanpo a lagunekin a e a e a o duak ema en di uz ela kon-
a u zigu en, e a mu ilen a ean, bideo-jokoe an a i zea nahiko zabaldua
dago.
Ki ol- alde ho ie an nekeza da eskolaz kanpoko a lo kul u al edo a is i-
koa ekin ze ikusia duen ja due a ik egi en duenik opa zea. Gaz eekin bu-
u u di ugun bes e ike ke e an e e ez dugu kul u a ja due ekin lo u ako
p ak ika gehiegi jaso. Ba zuek musika ekin, an ze kia ekin e a dan za ekin
ze ikusia du en ekimene an pa e ha zen badu e e e, ne abe ho ien kon a-
kizune an ez daude hain p esen e.22
E a be ean, gaz een aisialdiaz a i ga ela, esan beha da, eskola i, amilia i,
aisialdi- aldeei edo a bes elako aisialdi an ola ua i (adibidez, «gaz eleku»
bezalako azpiegi u ak) ez die e kasik e e e en zia ik egin. A e a eman di-
gun kon ua, eskolaz kanpoko ingeles ikaske en zabalkundea da. Elka izke-
a u ako ia gaz e guz iek aipa u zigu en, ki ola ekin ba e a eskolaz kanpo
egi en du en ja due a, ingeles eskole a a joa ea dela.
Ze enda u ako ja due ez gain, adin ho e an aisialdia gauza zeko une
e a gune nagusia kalea da: aisialdi ez- o mala i dagozkion ja due ak egi eko
e abil zen du en espazioa, ha an e e. Espazio ho iek adin be eko gaz eekin
22 Gu xi an age zeko a azoiak, ja due a indibidualak iza ea, edo a «nesken gauza» gisa iden i i-
ka u ako ja due a za ha zea izan li ezke. Azkenengo kasuan, mu ilek –kul u a-e emuan a i zen
di enek– ez ai o zeko joe a izango du e e a, neskei gehiago kos a uko zaie ho e az hi z egi ea,
bes eak bes e, ki olak be egana zen duelako p o agonismoa aldekako elka izke e an.
Euske a 2020_65_2.indd 464 8/7/21 8:13
Euske a. 2020, 65, 2. 445-479. Bilbo
issn
0210-1564
he nÁndeZ gA CíA, j. M.
e a
Al unA AMí eZ, j.
: Gaz eak e a euska a en…
465
soilik pa eka zen di uz e baina, lagun- alde edo kuad illa ezbe dinek oki
be ean elka zeko joe a du e. Gaz een desk ibapene an espazio ho ien de-
se oso asuna e a, zenbai e an, aspe du a e e age i di a. «Egon» adi za asko-
an e epika u zu en e a «ego e» ho e an honelakoak aipa u zi uz en: hi z
egin, a gazkiak a e a, mugiko a ekin a i u, gozokiak jan… Hala e e, mugi-
menduzko ja due a ba zuk e e azaldu di a: baloi-jolasak, musika en zunez
dan za egi ea… Bes alde, jakina denez, ele ono mugiko ek e oak ondo
sus ai u a di uz e gaz e ho ien «kaleko» aisialdian e e. Ike ke an zeha ,
ele onoek p esen zia handia izan zu en e a, a gi dago adin ho e ako al-
de-dinamikan pa e ha zeko, ele ono mugiko a beha ezko za jo zen
du ela.
Tele ono mugiko ak aipa zean ezinbes ekoa da, gaz een p ak ike an e a
ja dune an p o agonismoa duen biga en elemen ua mahaigaine a zea: ha-
emanak. Aisialdia ekin ba e a, ha emanak di a gaz e ho iek gaz e «egi-
en» du en elemen u nagusia. O aingo hone an a lo ho e an sakonduko ez
badugu e e, ha emanen gaia azpima a u nahi dugu be eziki. Au e ik esan
dugun moduan, hizkun za-an opologia en ikuspegi ik, hi z egi ea ekin za
soziala da (Ahea n 2001). Hi zak egi a e sozialak di a e a ha eman konple-
xuen sa ee an mu gil zen di a (Rosaldo 1982). Gaz een za , be eziki, hi z
egi ea ekin za kolek iboa da; eu en bizi za soziala en oina izko gunea da
(Goodwin 2004). Baina, ezin dugu ahaz u, hi z egi eak giza e o dena jakin
ba ean –be e logika- e a bo e e-dinamikekin– no be e bu ua koka zea da-
ka ela (Rosaldo 1982). Ho ega ik, gaz een a eko ha emanen mundua
a aka zea in e esga ia i udi zen zaigu, ha eman ho ien ezauga iak e a
dinamikak hobe o ezagu zeko e a ule zeko, a e gehiago, globalizazioak e a
e emu digi alak e aiki ako ha emanen e eduak zabal zen e a ga a zen a i
di en ga ai hone an. Egungo gaz eak sa ean bizi di a e a sa ea du e eu en
«lane ako» (ikaske e an, esa e ba e ako) e a ha emane a ako oina ia.
Bes eekiko lo u a ho ek ne abe e a gaz een ja dunean e agina du. Lehen
auzoan, eskolan, lanean edo a musika mugimendu ba en ba uan ehun zen
zi en sa eak, o ain sa e bi ualen «munduan» so u e a elika zen di a. Ho-
ek ha emanen nolako asunean edo izae an, ha eman ho iek i udika ze-
ko ga aian, e agina du. Dena edo ia dena i aganko a da, behin-behinekoa
(Ga cía Canclini e al. 2012).
Euske a 2020_65_2.indd 465 8/7/21 8:13
Euske a. 2020, 65, 2. 445-479. Bilbo
issn
0210-1564
466
he nÁndeZ gA CíA, j. M.
e a
Al unA AMí eZ, j.
: Gaz eak e a euska a en…
Au eko pasa ee an gaz eak gaz e iza en «lagun zen» du en zenbai ele-
men u ja i dugu azalean. Elemen u ho iek p ak ika gisa i udika u beha
di ugu, ho iek p ak ikan ja zen (pe o ma zen) di uz enean bilaka zen di a
gaz e e a «gaz e» age u. E a p ak ika ho ien guz ien a ean, gaz e-iden i a-
ea pe o ma zeko aisialdia da gakoa. Baina, zein pape a du hizkun zak, eus-
ka ak gu e kasuan, aisialdia i lo u ako p ak ika ho ie an?
5. Hi zak ekin za di enean: hiz un gaz eak, ekin zaileak
Au e ik esanda dago: D e eduko ki ola izeneko p oiek uan hizkun-
za-p ak iken az e ke a lehene si genuen; hiz un gaz een p ak ikak jomuga
nagusia geni uen. Azaldu den moduan, gaz e ho iek hizkun za ekin «egi-
en» du ena beha u genuen, e a, ondo en, egi en du ena edo egi en ez du-
ena en ingu uan, eu ekin hi z egin genuen.
Ho i dela e a, esan dai eke «p ak iken az e ke a en» adizioan koka zen
dugula geu e bu ua. Pa adigma hau 1960-1970 hama kadan azale a u zen
–ba ez e e hizkun za-an opologia en e emuan– Fe dinand de Saussu e e a
Noam Chomsky bezalako hizkun zala iak ga a zen a i zi en hizkun za en
gaineko ikuspegia kon aja iz. Lau a M. Ahea nek ho ela azaldu du mo-
men u hu a (Ahea n 2001: 110):
Whe eas mos linguis s ollow de Saussu e (1986) and Chomsky
(1965, 1986) in s udying language as a se o o mal s uc u es se apa
om e e yday in e ac ions (“langue” a he han “pa ole,” and “compe-
ence” a he han “pe o mance”), mos linguis ic an h opologis s ega d
language as a o m o social ac ion, a cul u al esou ce, and a se o so-
ciocul u al p ac ices. (Schie elin 1990: 16)
Pe sonok hi zekin «gauzak» egi en di ugula azpima a u du Ahea nek.
Ho ek no abide bikoi za du: ba e ik, hi zen e a, o o ha , hizkun za en bidez
e eali a ea e aiki zen dugu; bes e ik, (geu e) hi zak e a hizkun za e eali-
a e ho en isla di a, hiz unok giza e-egi u e an zein ha emane an mu gil-
du a baikaude (Ahea n 2001).
Euske a 2020_65_2.indd 466 8/7/21 8:13
Euske a. 2020, 65, 2. 445-479. Bilbo
issn
0210-1564
he nÁndeZ gA CíA, j. M.
e a
Al unA AMí eZ, j.
: Gaz eak e a euska a en…
467
E a ho e an, ekin za edo ja due a sozial za ha u beha dugu hizkun za
( o m o social ac ion) e a, es uingu ua baldin za zeko gai asuna eduki zeaz
gain, es uingu ua en e agina e e jaso zen du halabeha ez. Ha emanek
edo a bo e e-dinamikek lo u a zuzena du e hizkun za ekin e a, ho ega ik
hizkun za guz iek, edo a hi z egi eko modu guz iek ez du e (sozialki) pisu
edo p es igio be a. Ikuspegi hone a ik, jakina, hizkun zak ez du «baka ik»
in o mazioa ansmi i zen edo ga aia zen: «(…) linguis ic an h opologis s
iew language as a ehicle ha people hemsel es a e con inually in he p ocess o
building oge he » (Ahea n 2001: 111). Hizkun zek e a hi zek ma aza ha il-
zen du e, mundua osa zen du en e a guz ie ako elemen uekin, bizidunak
zein bizigabeak izan ho iek.
Ma aza ho en bai an, be az, gaz eek aisialdian di uz en hizkun za-p ak-
ikei begi a a i u ga a gu, be ie e a e a aisialdia en e emuan ja i a, gaz een
iden i a ea osa zeko ezinbes ekoa den gunean, alegia. Alde ho e a ik, D
e eduko ki ola ike ke ak naba mendu duen ideia ba honako hau da: gaz een
e a, ba ez e e, ne abeen iden i a e-osake an –ho s, gaz e-iden i a ean– ga-
an zi handikoa den aisialdi espa u ho e an euska a en p esen zia u ia
da e a ho en adie azle nagusiene a iko ba ki ola da. Bes e ike ke a ba zue-
an jaso duguna en a abe a (Eusko Jau la i za 2016), an zeko egoe a ge a-
zen da ne abeek di uz en kul u a-ekoizpenen kon sumoa ekin. Ne abeek
kon sumi zen di uz en kul u a-p oduk u gehienak gaz elaniaz (nagusiki)
edo ingelesez egindakoak di a. Telebis a dela-e a jaso ako hi z hauek ho-
en adibide di a:
Neska: Telebis a e de az ikus en degu dena.
Mu ila: Nik euske az ikus en nun xiki an elebis a a, zen ho i
Do aemon, Lazkao Txiki a holakoak baino...
Neska: Ta oain ze ikusiko dezu?
Mu ila: ... handi an has en baze a ikus en: u bola gaz ele az,
«Muje es y homb es» ho i gaz ele az, «La que se a ecina» gaz ele az...
Azkenian ikus en dezu a ikas en dezu.
Neska: Gaz ele az dena.
(Gaz eak, neska e a mu ila, Lezo).
Euske a 2020_65_2.indd 467 8/7/21 8:13
Euske a. 2020, 65, 2. 445-479. Bilbo
issn
0210-1564
468
he nÁndeZ gA CíA, j. M.
e a
Al unA AMí eZ, j.
: Gaz eak e a euska a en…
Zinema e e gaz elaniazkoa ikus en du e e a, azken bi u eo an bes e ike -
ke a ba zue an jaso zen a i ga ena kon uan ha u a, pla a o ma digi alen
bidezko se ieak e e euska az ez di en hizkun ze an egindakoak ikus en di-
uz e. Age ikoa da ho i, ne abeek aipa zen di uz en elesailen e dal izenbu-
ue an. Hona hemen, adibide gisa, elka izke a ba ean ba u akoa:
Neska 1: Bueno o ain a i naiz ikus en se ie ba : «Muje es desespe-
adas».
Neska 2: Nik… ez daki . E..., «Eli e», «Pequeñas Men i osas»,
«Muje es desepe adas» bi aldiz du ikusia. O ain, «Mode n Family»,
«La Casa de Papel», «Big Li le Lies»...
(Gaz eak, neskak, Oia zun).
Musika i bu uz hi z egi ean, ingelesezko e a gaz elaniazko musika aipa u
du e nagusiki. Hau da, ne abe ho iek en zu en du en musika bi hizkun za
ho ie an egindakoa en zu en du e. Laguna eko aisialdiko ha emane an
e e gaz elania ohikoagoa da euska a baino. Gu e ike ke an pa e ha u zu-
en Gas eizko e a A igo iagako ne abeen a ean, laguna ean gaz elaniaz
a i zen zi ela jaso genuen, bai a, Realeko hainba jokala i en a ean e e.
Talde ho e ako bes e ba zuek laguna eko ha eman gehienak euska az
zi uz ela esan zu en. Elka izke e an holaxe azaldu zigu en, laguna eko hiz-
kun za-p ak iken egune oko asuna e a salbuespena zein di en:
Ba, no malean, naba i zen da…, zeinek hi z egi en duen naba ia-
go euske az, baina no malean, be i a i zen ga a gaz ele az. (Gaz e
ki ola ia, mu ila, Za amaga)
Bueno, ni ba zu an geldi zen naiz lagun ba ekin apa e, ze kuad illa
osoa ez da ge a u edo edoze gauza e a be a ekin gehiene an iza en
da… gehiene an egi en du euske az. Mobile ik e a ge o ge a zen ga-
enean. Baina lagun alde handiagoa bada gaz elaniaz. (Gaz e ki ola-
ia, neska, Padu a)
Gu euske az e e bai, baino igual, ba zu an, esaldi ba edo ho ela
a e a zen zaigu e de az, e de az, e de az e a has en ge a e de az.
(Gaz e ki ola ia, mu ila, Real Sociedad)
Ki ol-p ak iken espa uan e e an zeko egoe a opa u dugu, e a gaz eei
ki ol-espeziali a e ezbe dinak hizkun zekin lo zeko eska u izan genienean,
Euske a 2020_65_2.indd 468 8/7/21 8:13
Euske a. 2020, 65, 2. 445-479. Bilbo
issn
0210-1564
he nÁndeZ gA CíA, j. M.
e a
Al unA AMí eZ, j.
: Gaz eak e a euska a en…
469
a gi e aku si zu en u bola e a saskibaloia, adibidez, ez zu ela euska a ekin
lo zen. Bi ki ol ho iek gaz elania ekin uz a u zi uz en e a zenbai e an inge-
lesa ekin e e bai. Ohikoagoa da, os e a, esku-pilo a euska a ekin ba zea.
nolabai euskal adizioa ekin lo u ako ki ol za jo zu elako:
Pilo a lo zen dugu euska a ekin. Bueno ki ol euskalduna da e a
ge o e e, ba pa ido an e a au ka iek, en ena zaileekin e a gehien,
bai egia da agian en ena zaileek esa en die ela ze bai e de az e a
baina bes ela dena euske az da. (Gaz e ki ola ia, mu ila, Za amaga)
Dena den, azpima a u beha da, ike ke an pa e ha u zu en hi u al-
deek nolabai eko lana ga a zen du ela (egun e e) euska a en bizibe i zea-
en alde. Gaz een aipamene an ho ixe an zeman genien, e a ho en adibi-
dea da, esa e ako, Padu ako nesken elka izke e an jaso genuena:
eskola ekin ba e a, en enamendua zu en euska a gehien e abil zen zu en
gunea.
Azaldu akoa en ondo ioz, esan beha dugu, euska ak, egun, zail asunak
di uela gaz een iden i a ea ekin ba egi eko, bes eak bes e, euska a ekin
lo u iko «kul u ak» ba egi en ez duelako (euskal) gaz e iak ga a u ako kul-
u a ekin (gaz e-kul u a, alegia). Ho i diogu, ze en e a, gaz eek gaz e gisa
de ini zeko e abil zen du en aldagai nagusia en e emuan –hau da, aisialdian
e a aisialdia ekin lo u ako p ak ike an–, euska a gaz een bizimoduan, p ak-
ike an, disku soe an, nahie an… xe a zen joa eko un sezkoak di en
elemen uak ez bai i a ga a u.
Bes alde, hau e a ne abeen sozializazioan e xea e a eskola ga an zi
handiko guneak di a, e a azken hama kado an izan den euska a en bizi-
be i ze p ozesuan, bi gune ho iek ze esan handia izan du e. Euskaldun-
ze-p ozesuan eskolak izan du pape ga an zi suena, e a ho ek ondo io
ba zuk eka i di u. Ba e ik, hiz un be ien kopu ua handi zea. Bes e ik,
euska a eskola ekin iden i ika u ako hizkun za iza ea. Hain zuzen e e,
biga en aldagai ho i oso a gi azaldu da ike u ako gaz een a ean. Esko-
la euska az egi eko/ikas eko/a i zeko espazio gisa iden i ika zen du e,
baina asko an ho ek, ikasgela ik kanpokoa nolabai «de igo asun» ho-
e a ik a uz ea en nahia e e eka zen du. Hu engo aipu honekin hala-
xe ema en du:
Euske a 2020_65_2.indd 469 8/7/21 8:13
Euske a. 2020, 65, 2. 445-479. Bilbo
issn
0210-1564
476
he nÁndeZ gA CíA, j. M.
e a
Al unA AMí eZ, j.
: Gaz eak e a euska a en…
lako hiz unak izan nahiko luke en zehaz ea e a xede ho e a a i is eko la-
gun za eskain zea li za eke bes e helbu u ba gehiago.
D e eduko ki ola egi asmoa en ba uan ga a u ako ike ke a e a esku-ha -
zea en p ozesua amai zeko, hizkun za-ohi u ak alda zeko e onka egin ge-
nien gu e ki ola i gaz eei. Ho iek baie z esan e a bikain bu u u zu en. O ain,
gu helduok, gai izango al ga a, egoe a soziolinguis ikoak luza u digun e on-
ka be i ho i e an zu eko?
Bibliog a ia
AHEARN, L. M. (2001). «Language and Agency», Annual Re iew o An h opo-
logy 30 (2001): 109-137.
ALTUNA, J. (2015). «Euska a pasilloe an galdu a. P ak iken aldake ak e a hiz-
kun z mudan zak ne abeza oan», BAT 97 (2015): 39-65.
(2017). «Gene o iden i a ea en hizkun za jokoa. Hu bil ze e nog a ikoa
ne abeen hizkun za-p ak ike a a» BAT 104 (2017): 139-157.
BERRIO-OTXOA, K., MARTÍNEZ, Z. e a HERNÁNDEZ, J. M. (2000). Hau
e a ne abeen aisialdi an ola ua Gipuzkoan. Donos ia: Gipuzkoako Fo u Aldundia.
(2003). Gaz e xoak e a Aisialdia. E o kizuna au eikus en (2001-2002).
Soziologiazko Euskal Koade noak, 13. Vi o ia-Gas eiz: Eusko Jau la i za.
BUCHOLTZ, M. (2000). «Language and You h Cul u e», Ame ican Speech 75,
3 (2000): 280-283.
BUCHOLTZ, M., CASILLAS, D. I. e a LEE, J. S. (2016). «Beyond Empowe men :
Accompanimen and Sociolinguis ic Jus ice in a You h Resea ch P og am», in Socio-
linguis ic Resea ch. Applica ion and impac . London and New Yo k: Rou ledge: 25-42.
CASAS, F. (2006). «In ancia y ep esen aciones sociales», Polí ica y sociedad 43,
1 (2006): 27-42.
ECKERT, P. (2003). «Language and Gende in Adolescence», in The Handbook
o Language and Gende . Ox o d: Blackwell: 381-400.
EUSKAL KULTURAREN BATZARRA (1992). «Gaz een mundua euskaldun-
zeko egi asmoa», BAT 7/8 (1992): 159-175.
Euske a 2020_65_2.indd 476 8/7/21 8:13
Euske a. 2020, 65, 2. 445-479. Bilbo
issn
0210-1564
he nÁndeZ gA CíA, j. M.
e a
Al unA AMí eZ, j.
: Gaz eak e a euska a en…
477
EUSKARAREN AHOLKU BATZORDEA (Hizkun za Poli ika ako Sailbu uo -
de za) (2016). Gu gaz eok. Vi o ia-Gas eiz: Eusko Jau la i za en A gi alpen Ze bi-
zu Nagusia.
EUSKO JAURLARITZA (Hezkun za, Hizkun za Poli ika e a Kul u a Saila)
(2014). V. Mapa Soziolinguis ikoa. Vi o ia-Gas eiz: Eusko Jau la i za en A gi alpen
Ze bi zu Nagusia.
EUSKO JAURLARITZA (Enpleguko e a Giza e Poli ike ako Saila) (2017).
Euskadiko Gaz eak 2016, Gaz eak Bilduma 13 (2017). Vi o ia-Gas eiz: Eusko Jau -
la i za en A gi alpen Ze bi zu Nagusia.
EUSKO JAURLARITZA (Hezkun za, Hizkun za Poli ika e a Kul u a Saila),
nA A oAko goBe nuA (Euska abidea) e a euskA A en e Akun-
de puBlikoA / o iCe puBliC de lA lAngue BAsque (2019). VI. In-
kes a Soziolinguis ikoa. Vi o ia-Gas eiz: Eusko Jau la i za en Ze bi zu Nagusia.
FERNÁNDEZ, I. (2016). Ne abeza ako mai asun bizipenen e nog a ia: Ha ema-
nen an olake a, go pu z-lana e a he e oa aua Bilboko gaz e xoen a ean. (Dok o ego- e-
sia, UPV/EHU). A gi a a u gabea.
GARCÍA CANCLINI, N. (2000). «La globalización:¿p oduc o a de cul u as
híb idas», Ac as del III cong eso la inoame icano de la Asociación In e nacional pa a el
Es udio de la Música Popula . Bogo a: IASPM-AL: 23-27.
GARCÍA CANCLINI, N., CRUCES, F. e a URTEAGA, M. (2012). Jó enes,
cul u as u banas y edes digi ales. Mad id: A iel.
GOODWIN
, Ch.
(2004). «A Compe en Speake Who Can’ Speak: The So-
cial Li e o Aphasia», Jou nal o Linguis ic An h opology 14, 2 (2004): 151-170.
GOUGHLAN, e. (2021). «Accommoda ion o ejec ion? Teenage s’ expe ien-
ces o ensions be ween adi ional and new speake s o I ish», Jou nal o Sociolin-
guis ic 25, 1 (2021): 1-18.
HENNE-OCHOA, . e a BAUMAN, . (2015). «Who Is Responsible o Sa-
ing he Language? Pe o ming Gene a ion in he Face o Language Shi », Linguis-
ic An h opology 25, 2 (2015): 128-150.
HERNÁNDEZ GARCÍA, j. M., MA íneZ de lunA pÉ eZ de A iBA,
i. e a olAso gA i Ano, o. (2006). «Theo e ical, Social and Poli ical Discou -
ses on he Basque Language», in The Case o he Basque: Pas , P esen and Fu u e,
Euske a 2020_65_2.indd 477 8/7/21 8:13
Euske a. 2020, 65, 2. 445-479. Bilbo
issn
0210-1564
478
he nÁndeZ gA CíA, j. M.
e a
Al unA AMí eZ, j.
: Gaz eak e a euska a en…
M.ª J. Azu mendi e a I. Ma ínez de Luna a gi a a zaileak. Andoain: Soziolinguis-
ika Klus e a: 103-116.
HERNÁNDEZ GARCÍA, j. M. (2010). «Baina gu e e gaz eak izan ginen! Gaz-
e euskalduna iza ea en esanahia a zo e a gau », Euska a 55, 2 (2010): 579-607.
HERNÁNDEZ GARCÍA, j. M. e a ALTUNA RAMÍREZ, j. (2016). D e eduko
ki ola. 2016ko ike ke a en xos ena. A gi a a u gabea.
(2017). «Gaz eak euska a en jolas okian», in Euska a en bizibe i zea:
ma ko, disku so e a p ak ika be iak bi pen sa zen. Bilbo: Udako Euskal Unibe si a-
ea (UEU): 53-70.
HERNÁNDEZ GARCÍA, j. M., ALTUNA RAMÍREZ, j. e a BEITIA, i. (2018).
D e eduko ki ola. Ike ke a en xos ena 2017-2018. A gi a a u gabea.
HERNÁNDEZ GARCÍA, j. M. e a ALTUNA RAMÍREZ, j. (2020). Euska a
Ki olkide. Lanke a eo iko-kon zep uala. A gi a a u gabea.
LAMARRE, p (2013). «Ca ching “Mon eal on he Mo e” and Challenging he
Discou se o Unilingualism in Quebec», An h opologica 55 (2013): 1-16.
MACDOUGALL, d. (1998). T asncul u al cinema. P ince on, New Je sey: P in-
ce on Uni e si y P ess.
(2005). «Films o childhood», in Film, e hnog aphy, and he senses. The
co po eal image. P ince on, New Je sey: P ince on Uni e si y P ess: 67-93.
ORTEGA, A., AMORRORTU, E., GOIRIGOLZARRI, J., URLA, J. e a
URANGA, B. (2013). «Hiz un be ien hizkun za-iden i a ea: nolako euskalduna
naiz?», BAT Soziolinguis ika Aldizka ia 87/88 (2013): 151-170.
PUJOLAR, j. (2008). «Els jo es, les llengües i les iden i a s». No es SL. Re is a
de Sociolingüís ica, Hi e n 2008. Ba celona: Gene ali a de Ca alunya.
Sa ean: h p://www.genca .ca /llengua/no es.
ROSALDO, M. Z. (1982). «The Things We Do wi h Wo ds: Ilongo Speech Ac s
and Speech Ac Theo y in Philosophy», Language in Socie y 11, 2 (1982): 203-237.
SELLECK, CH. (2016). «Re-nego ia ing ideologies o bilingualism on he ma -
gins o educa ion», Jou nal o Mul ilingual and Mul icul u al De elopmen 37, 6
(2016): 551-563.
Euske a 2020_65_2.indd 478 8/7/21 8:13
Euske a. 2020, 65, 2. 445-479. Bilbo
issn
0210-1564
he nÁndeZ gA CíA, j. M.
e a
Al unA AMí eZ, j.
: Gaz eak e a euska a en…
479
SKUTNABB-KANGAS, . e a PHILLIPSON, . (1989). «Mo he Tongue:
The Theo e ical and Sociopoli ical Cons uc ion o a Concep », in S a us and Func-
ion o Languages and Language Va ie ies. Be lin: De G uy e : 450-475.
SOZIOLINGUISTIKA KLUSTERRA (Euska a bizibe i zeko ike gunea), u -
xin xA eskolA e a opAguneA (2011). E abile a en GPSa. Andoain:
Soziolinguis ika Klus e a.
SOZIOLINGUISTIKA KLUSTERRA (Euska a bizibe i zeko ike gunea)
(2017). Hizkun zen e abile a en kale-neu ke a. Euskal He ia, 2016, O. Al una Zu-
me a zuzenda ia. Andoain: Soziolinguis ika Klus e a.
Sa ean: h p://www.soziolinguis ika.eus/ iles/hekn2016-_eu_1.pd .
(2020). Gaz eak euska a en eszena okian: e abile a en auzia, J. M.
He nández Ga cía zuzenda ia. Andoain: Soziolinguis ika Klus e a.
Sa ean: h ps://soziolinguis ika.eus/eu/a gi alpenak/gaz eak-euska a en-eszena-
okian-e abile a en-auzia/.
Euske a 2020_65_2.indd 479 8/7/21 8:13
