ELEBITASUNAREN ERAGINA
IRAKURKETARAKO IKASKUNTZA
NAHASTEETAN
GRADU AMAIERAKO LANA
2020-2021
Psikologiako G adua
Uni e sidad del País Vasco / Euskal He iko Unibe si a ea
Ikaslea: Mi eia E xeza e a Tolosa
Zuzenda ia: Andone Sis iaga Be ondo
AURKIBIDEA
Labu pena / Abs ac …………………………………………………………………………...3
1. Sa e a e a gaia en ga an zia………………………………………………………………..4
2. Elebi asuna en e agina ga apenean………………………………………………………….6
3. Ikaskun za en nahas e espezi ikoa: dislexia…………………………………………….......8
4. Dislexia en de ekzioa hau elebidune an…………………………………………………..10
5. Elebi asuna en e agina dislexiadun hau engan……………………………………………13
6. Ez abaida…………………………………………………………………………………...15
7. Ondo ioak…………………………………………………………………………………..17
8. Bibliog a ia………………………………………………………………………………...18
9. E anskinak………………………………………………………………………………….22
9.1 CIE-11: Dislexia en diagnos iko ako i izpideak
9.2 DSM-5: Dislexia en diagnos iko ako i izpideak
Labu pena
Elebi asunak hainba p ozesu kogni ibo an izan dezakeen e agina ez abaidagai izan da u e an
zeha ; au o e ba zuek elebidun iza eak aban aila kogni iboak eskainiko li uzkela dio en
bi a ean, bes e hainba ek hau baiez a zeko nahikoa ebiden zia ik ez dagoela edo a
desaban ailak e agi en di uela de enda zen du e. Bes alde, i aku ke a ako ikaskun za
nahas ea en ja o ia azal zeko kon zien zia onologikoa en ahulezia en hipo esiak inda a
ha u du azken u eo an, zeinak dislexia en oina ian hizkun za ekin lo u ako zail asunak egon
dai ezkeela i adoki zen duen. Lan honen helbu ua elebi asunak e agin di zakeen
ezbe din asun kogni ibo hauek dislexiadun hau en kasuan e e ema en di en az e zea da.
Egindako be ikuspena en a abe a, a gi a a u ako lan gehienek elebi asunak dislexia kasue an
e e aban ailak eskain zen di uela de enda zen du e, nahiz e a bes e ba zuek e ek u ga bi ik ez
au ki u. Azkenik, au kikun za hauek hau elebidun dislexiadunen eskuha zeak
diseina ze akoan izan di zake en inplikazioak ez abaida zen di a, e a guz i hau Euskal
Au onomia E kidegoko es uingu uan nola aplika u hausna zen da.
Hi z gakoak: eleaniz asuna; elebi asuna; ikaskun za en nahas eak; dislexia; ebaluazioa;
eskuha zea.
Abs ac
The way in which mul ilingualism migh in luence se e al cogni i e p ocesses has been
discussed o many yea s; while some au ho s hink ha bilingualism would b ing cogni i e
ad an ages, o he s claim ha hose s a emen s lack e idence and p onounce he disad an ages
i may b ing. Besides, he hypo hesis o a weakness in phonological awa eness has become
he main explana ion o he eading lea ning diso de in he las ew yea s, which sugges s
ha linguis ic di icul ies lay behind he de elopmen o dyslexia. The p esen s udy aims o
analyze whe he he po en ial e ec s o bilingualism ex end o child en wi h dyslexia.
Acco ding o he e iew ha has been ca ied ou , mos published pape s de end ha
bilingualism b ings ad an ages o child en wi h a dyslexia diagnose, al hough o he s udies
we e unable o ind hese posi i e e ec s. Finally, he implica ions his in o ma ion migh
ha e when designing in e en ion p og ammes o bilingual dyslexic child en will be
discussed, as well as he way in which his could be applied o he Basque Au onomous
Communi y.
Key wo ds: mul ilingualism; bilingualism; lea ning diso de s; dyslexia; assessmen ;
in e en ion.
3
ELEBITASUNA ETA DISLEXIA
1. Sa e a e a gaia en ga an zia
Hezkun za o mala neu i handi ba ean i aku ke a e a ule men gai asune an oina i zen denez,
bis akoa da i aku ke a hau za oan ga a u beha eko gai asun k i ikoe ako ba dela. Ikasi
beha eko edukien konplexu asuna e a ku ikulumeko eskakizun maila a eago zen doazen
heinean, i aku ke a ezinbes eko esna bihu uko da ikaskun za p ozesua modu egokian ga a u
dadin. Hau jakinik, zen zuzkoa da ikaskun za nahas eak (e a zehazki dislexia) pai a zen
di uz en hau ek eskola e endimenduan zail asun naba menak iza ea, nahas ea en izenak
be ak i adoki zen duen moduan (Hulme e a Snowling, 2011).
Dislexia ikaskun za nahas e mo a ba da, nagusiki i aku zen ikas eko zail asuna e agi en
duena. Ikaskun za nahas eak neu oga apeneko nahas een a ean ohikoenak di a, e a e a
be ean, ikaskun za nahas eak pai a zen di uz en bos pe sone a ik lauek (%80) dislexia en
zehaz asuna izango luke e eu en diagnosian (Ka usic e al., 2001).
Dislexiak, i aku ke a ako zail asun esangu a suak e agi eaz ha a ago, bes elako hainba e ek u
e e so di zakela ikusi da, au okon zep uan, alde di a ek ibo-emozionalean e a
i aku ke a ekiko ja e an, esa e ako. Ho ela, hainba ike ke ek e aku si du e dislexia
pai a zen du en hau ek haien gai asun akademikoen ingu uko pe zepzio nega iboagoa
du ela, nahas e ik gabeko adinkideekin alde a uz. Gauza be a ge a zen da i aku ke a ekiko
ja e a ekin: dislexiadun hau ek balio xikiagoa ema en dio e ja due a honi, bo onda ezko
i aku ke a maila modu esangu a suan mu iz uz (Polych oni e al., 2006).
Bes alde, elebi asuna populazioa en za i handi ba ba ne ha zen duen ezauga i ba da.
Mundu mailako da u es a is iko zeha zez hi z egi ea zaila den a en, gu xi go a behe a
munduko populazioa en e dia elebiduna dela es ima zen da (Ansaldo e al., 2008). Eu opa
mailan e e, populazioa en e dia hizkun za ba ean baino gehiago an molda zeko gai dela
es ima zen da (Eu opean Commission, 2012). Gu e lu aldean e e be a ik be a a bizi dugun
e eali a e ba da elebi asuna ena. Euskal zaindiak 2012an a gi a a u ako Inkes a
Soziolinguis ikoa en a abe a, Euskal Au onomia E kidegoan (EAE) 16 u e edo gehiagoko
elebidunak %32 di a, da uek go anzko joe a isla zen du ela ik au eko hama kadekin
alde a uz (Euskal zaindia, 2012).
I aku ke a en esku apenean gehien e agi en du en aldagaie ako ba hizkun zen sakon asun
o og a ikoa da: g a ema- onema asoziazio zu unak edo i aunko ak di uz en hizkun zak
o og a ikoki “azalekoak” izango li a eke, e a g a ema- onema asoziazio aldako ak edo ez-
4
ELEBITASUNA ETA DISLEXIA
zu unak di uz enak, aldiz, “sakonak”. Be az, euska a e a gaz elania azalekoak izango
li a eke, e a ingelesa e a an sesa, be iz, sakonak. Ho ela, hizkun za sakone an i aku zen
ikas eak denbo a e a es o zu gehiago eska zen di uela ikusi da, deskodeke a onologikoa
konplexuagoa delako azaleko hizkun zekin alde a uz (An zaka, e al., 2018).
I aku ke a-gai asuna en esku a zea hau en ga apeneko e onka konplexuene a iko ba izanik,
p ozesu hau bi hizkun ze an aldi be ean nola ema en den ezagu zeak in e es handia piz u izan
du. Baina sakon asun o og a ikoa en ingu uan aipa u akoa en ha i a, ezinbes ekoa da a gi zea
elebidun asun mo a ezbe dinak daudela bi hizkun zen sakon asun maila en a abe a. Esa e ako,
ez da be dina euska an e a gaz elanian (biak azalekoak) e a euska an e a an sesean (azalekoa
e a sakona) elebiduna iza ea. Izan e e, hizkun za sakone an e a azalekoe an i aku zeko
e abil zen di ugun es a egia kogni iboak ezbe dinak di a: o og a ia sakone ako i aku leek
bide lexikoa gehiago e abiliko du e, e a azalekoe ako i aku leek, os e a, bide onologikoa
(Lallie e a Ca ei as, 2018). Be az, elebi asunak i aku ke a-gai asuna en esku apenean nola
e agi en duen zehaz ea ez da lan e aza, hizkun za adina elebidun asun mo a bai aude.
Elebi asuna be e bai an aldagai e agile ga bi za ha zea gehiegizkoa izango li za ekeen a en,
elebaka en e a elebidunen a ean ezbe din asun in e esga i ba zuk au ki u izan di a hainba
ike ke e an. Ahozko hiz egian (i aku ke a en esku apene ako e agile nagusie ako ba ),
esa e ako, elebidunek hiz egi muga uagoa izan ohi du e hau -eskolan, hizkun za bakoi zeko
adinkide elebaka ekin alde a uz; honek desaban aila modu a joka lezake elebidunen
i aku ke a-ga apenean. Aldiz, hau elebidunek hizkun za ba ean esku a u ako ezagu zak e a
abileziak bes e hizkun za a ans e i zen di uz ela ikusi izan da, i aku zen ikas eko
mesedega ia izan dai ekeena (Bialys ok, 2005). Gaine a, ikusi izan da elebidunek e az asuna
du ela i aku ke a en ga apene ako ezinbes ekoak di en hainba kon zep u ule zeko.
Esa e ako, o men e a esanahien a eko ha emanen a bi a io asuna e azago ule zen du e, bi
hizkun ze an gauza be a adie az eko hi z ezbe dinak e abil zen bai i a (Besse, 2010).
Aipa u ako guz ia, e a be eziki, dislexiak e a elebi asunak populazioan du en p ebalen zia
kon uan ha uz, lan honen helbu ua elebi asunak e a dislexiadun hau engan izan dezakeen
e agina az e zea e a honen ingu uan dagoen li e a u a zien i ikoa en be ikuspen ba egi ea
izango da. Gaine a, a e a be ezia eskainiko zaie in o mazio honek EAE-ko hezkun za
sis eman nahiz hau elebidun dislexiadunen esku-ha zean izan di zakeen inplikazioei.
5
ELEBITASUNA ETA DISLEXIA
2. Elebi asuna en e agina ga apenean
Elebi asunak, lehen begi a uan, kon zep u sinplea di udi: bi hizkun za mende a zeko
gai asuna. Baina, ohiko adie a hau izan den a en, elebi asuna de ini zea ez da hain lan
samu a. Izan e e, pe sona ba elebidun za ha zeko i izpidea bi hizkun zak guz iz
mende a zea da, de inizio ba zuen a abe a. Bes e ba zuek, aldiz, bi hizkun ze an nolabai eko
ja ioa iza ea pe sona ba elebiduna dela esa eko nahikoa dela de enda zen du e. Adina en
i izpidea lehenes en du enak e e badi a: jaio za ik bi hizkun ze an espe ien zia izan duen
pe sona soilik izango da elebiduna. Hau ho ela, ezin esan genezake elebi asuna en
de inizioa i dagokionean ados asun o oko ba dagoenik gau egun (Kohne e al., 2020).
Ez abaida hau alde ba e a u zi a, e a sa e an emandako lehen ze zeladen ha i a, elebi asunak
ga apeneko hainba alde di an aldake ak e agi eko izan dezakeen ahalmena modu zabalean
ike u izan da azken u eo an. Zen zu hone an, ezinbes ekoa da ule zea giza ga una
biologikoki p es a ua dagoela hizkun za-gai asuna ga a zeko; bes ela esanda, gizakiok badugu
be ezkoa edo jaio ze ikoa den hizkun za ako po en zial ba . Baina joe a gene iko hau be e
bai an ez da nahikoa gai asun linguis ikoak ga a zeko; ezinbes ekoa da giza es uingu uek
hizkun za en esku apena bul za zea, hau ei komunikazio ako auke ak e a espe ien ziak
eskainiz. Ho ela, es uingu u bakoi zak modu e a maila ezbe dine an bul za uko du ga apen
hau, e a honek banakoen a eko he e ogeneo asuna e agingo du (Ho , 2006).
Tes uingu u ik jaso zen den es imulazioak e agindako ezbe din asun hauek elebi asuna en
espa u a e e eka dai ezke. Sa e an aipa u bezala, hau elebidun e a elebaka en hizkun za
ga apenean hainba ezbe din asun esangu a su beha u izan di a hainba ike ke e an. Lexiko
edo hiz egia en alo ean, hau eskolako adine an be eziki, elebidunek desaban ailak izan ohi
di uz e elebaka en au ean, bi hizkun ze a ako hi zak ikasi beha a iza ea en ondo ioz. Aldiz,
elebidunek silaben edo ikusmenezko o men e epikapena en ingu uko a auen ikaskun za
eska zen du en ze egine an e az asunak iza en di uz e. Gaine a, elebidunak malguagoak izan
ohi di a hi zen ikaskun za ako heu is ikoen e abile an¹, bi hizkun ze ako inpu -ak
maneia zeko es a egia egoki zaileak e abil zen bai i uz e (Sebas ian-Galles, 2010). Hone az
gain, esan bezala, elebidunek hizkun za ba ean esku a u ako ezagu zak bes ean e e aplika zen
di uz ela ikusi izan da, hizkun zen a eko ans e en zia p ozesu ba ga a uz, zeina
i aku ke a en esku apene ako lagunga ia izan dai ekeen. Azkenik, i aku ke a en
¹ Adibidez: objek uen izendapen oga ba ean, hi z ezezagun ba 2 objek u ekin ba e a au kez uz ge o, e a objek u
baka a en izena ezagu uz ge o, elebaka ek on za ema en du e hi z be iak objek u be ia i dagokiola (heu is ikoa).
Aldiz, elebidunek, objek u be ak izen ba baino gehiago izan di zakela ikasi du enez, ez du e hainbes e jo zen
es a egia honen e abile a a (Sebas ian-Galles, 2010).
6
ELEBITASUNA ETA DISLEXIA
ga apene ako ezinbes eko za ha zen den kon zien zia onologikoa i dagokionez, ike ke en
a ean emai za kon aja iak au ki u izan di a elebidunek izan di zake en aban aila en
ingu uan, ziu enik ike u ako hizkun zen sakon asun maila ezbe dinak di ela e a; aban ailak
au ki u di en kasue an, aipa u be i den hizkun za a eko ans e en zia en ondo ioe ako ba
izan dai ekeela p oposa u izan du e au o eek (Vende e a Melloni, 2021).
Hizkun za gai asunez ha a ago, elebi asunak bes elako un zio kogni iboe an izan dezakeen
e aginak e e in e esa piz u izan du. Zen zu hone an gehien ike u izan den alde die ako ba
elebi asunak un zio exeku iboe an izan dezakeen e agina da; helbu uak plani ika u, kudea u
e a au e a e ama ea en a du adunak di en p ozesu kogni iboe an, hain zuzen e e. Ike ke a
uga ik ondo ioz a u du e elebi asunak un zio exeku iboak hobe zen di uela, hobekun za hau
hizkun zen a eko xandaka zeak e a e abil zen a i ez den hizkun za inhibi zeak eska zen
du en es o zu kogni iboa i ego ziz (Bialys ok, 2017).
Fun zio exeku iboe an au ki u den e ek u posi ibo honen ildo ik, elebi asunak “e ese ba
kogni iboan” izan dezakeen e agina, edo, bes ela esanda, na iadu a kogni iboa en au kako
babes- ak o e modu a izan dezakeen pape a, ohiko ike ke a gaia izan da. Bialys ok e a
lankideek 2007an au e a e amandako ike ke a ba en a abe a, elebidunak di en adineko
pe sone an elebaka e an baino 4 u e be anduago azale a zen di a demen zia en sin omak
(Bialys ok e al., 2007). Au kikun za honek i xa opena piz u izan du komuni a e zien i ikoan,
bai a komunikabideen a e a e aka i e e, gaia en ingu uko ike ke en a eago zea bul za uz.
E ek u posi ibo honen a zean egon dai ezkeen azalpene ako ba da bizi za osoan zeha
elebiduna iza eak en enamendu un zioa be e zen duela kon ol kogni iboa en sis ema en za .
Ho ela, bizi zan zeha izandako en enamendu honi eske , zaha za oan elebidunak
kogni iboki e esilien eagoak izango li a eke elebaka ak baino (Zhang e al., 2020).
O ain a e aipa u akoak elebi asuna en aban aila en aldeko ebiden ziak au kez en di uz en
ike ke ak izan di a, baina in o mazio hau en uz az e u beha da; izan e e, aban aila hau
oga zea lo u ez du en ike ke ak e e badi a, bai a diseinu me odologikoei k i ika zo o zak
egin dizkie enak e e. Fun zio exeku iboei dagokienez, Paap e a lankideek 2014an egindako
ike ke e an ez zu en elebidun e a elebaka en a eko ezbe din asun esangu a su ik au ki u
(Paap e al., 2014; Paap e a Liu, 2014). E a be ean, elebi asunak demen zia en age pena
a ze a zeko ahalmena duela oga zea lo u ez du en ike ke ak e e badaude (An oniou, 2019).
7
ELEBITASUNA ETA DISLEXIA
Be az, elebi asuna en aban ailen ingu uko ez abaidak gau egun inda ean di au, e a gehiago
ike u beha ko da ondo io sendoak a e a ahal iza eko.
3. Ikaskun za en nahas eak: dislexia
DSM-5-a en a abe a, ikaskun za en nahas een be eizga i nagusia ikaskun za ako e a gai asun
akademikoen e abile a ako zail asuna da. Hainba sin omen bi a ez azale a u dai ezke
zail asun hauek: hi zen i aku ke a ez-zeha za, i aku i akoa en esanahia ule zeko zail asunak,
zail asun o og a ikoak, idazke a ako zail asunak, zenbakizko kon zep uak e a kalkulua
mende a zeko zail asunak e a a azoike a ma ema ikoan zail asunak. Gai asun akademikoak
banakoa en adin k onologiko ako espe o dena en azpi ik ego en di a, e a e agin esangu a sua
iza en du e e endimendu akademikoan, lanekoan e a egune oko bizi zan. No malean,
ikaskun za en nahas eek eskola adinean izan ohi du e hasie a, baina bali eke guz iz ez
azale a zea eskae a akademikoek hau a en gai asunak gaindi zen di uz en a e. Nahas e
hauek diagnos ika u ahal iza eko, ezinbes ekoa da egiaz a zea sin omak ez di ela hobe o
azal zen bes e nahas e ba zuen bi a ez: adimen u i asuna, ikusmeneko edo en zumeneko
nahas eak, bes elako nahas e neu ologiko edo men alak, go abehe a psikosozialak edo a
hezkun za desegokia, esa e ako. Bes alde, zail asunak be eziki ebe asunen ba ean gailen zen
badi a, hau e e diagnosian zehaz u beha ko da; ho ela, hau ak zail asun espezi ikoak izan
di zake i aku ke an (dislexia), ma ema ikan (diskalkulia) edo a idazke an (Asociación
Ame icana de Psiquia ía, 2013). DSM-5 e a CIE-11- i dagozkien diagnos iko i izpideak
e anskine an labu bildu a au ki u dai ezke, nahiz e a azken hau 2022 a a e inda ean ez sa u.
Ikaskun za en nahas eak neu oga apeneko nahas een ba nean sailka zen di enez, dislexia en
oina i neu obiologikoak aipa zea un sezkoa da. Izan e e, dislexiadun pe sonen e a
dislexia ik gabekoen i aku ke an zeha , ga un ak ibazioa modu ezbe dinean ema en dela
au ki u da e esonan zia magne iko bidezko i udigin za un zionala i eske (1.i udia). Ho ela,
nahas e ik gabeko i aku lee an ohikoa baino handiagoa den ak ibazioa opa zen da ondo engo
e emue an i aku ke a ze egine an zeha : ezke eko beheko gi o on ala (lobulu on alean),
ezke eko ko ex enpo-pa ie ala e a e emu okzipi o- enpo ala. Aldiz, dislexiadun
pe sonengan e emu enpo-pa ie al e a okzipi o- enpo alak gu xiago ak iba zen di a nahas e ik
gabeko adinkideekin alde a uz. Ezbe din asun neu ologiko hauek ba egingo luke e
dislexiadun pe sonek deskode zeko e a hi zen hau ema e ako di uz en zail asunekin.
8
ELEBITASUNA ETA DISLEXIA
Bes alde, dislexiadun ikasleen ga une ako bes e e emu ba zue an ak ibazio handiagoa ema en
dela ikusi da, konpen sazio-es a egien e abile a ekin ba egin lezakeena. Esa e ako,
ezke eko gi o au e-zen alak ak ibazio handiagoa azal zen du dislexiadun pe sone an hauen
adinkidee an baino, zeinak i adoki zen duen deskode zeko zail asunak a ikulazioa en bi a ez
o eka zen di uz ela. Azkenik, e emu subko ikalak e e, go pu z es ia ua e a alamoa ba ne,
gehiago ak iba zen di a dislexiadun pe sonen ga une an (Kea ns e al., 2019).
1.i udia. I aku ke a ako ga un e emuak (Kea ns e al., 2019)
Dislexia en oina i kogni iboei dagokienez, hainba hipo esi ezbe din e abili izan di a
nahas ea en ja o ia azal zeko. Alde ba e ik, izendapen au oma iza uan ahul asun edo
mo el asuna en hipo esia egongo li za eke, i aku ke a p ozesuan inplika u ako abilezia
kogni ibo e a linguis ikoen in eg azioa oz opa uko lukeena. Bes alde, a e a bisuoespazialean
gabeziak iza eak e e dislexia en so e an ze esana eduki dezakeela e e a gudia u izan da
(No on e al., 2015).
Dena dela, gau egun nahas e honen so bu ua azal zeko inda ean dagoen hipo esi nagusia
kon zien zia onologikoa en ahulezia izango li za eke. I aku zen ikas eko, hau ek hi zen
egi u a onologikoa en kon zien zia be egana u beha du e lehenik e a behin, soinu uni a e
bakoi za dagozkion hizkiekin e laziona u ahal iza eko ( onema-g a ema). Asoziazio hauek
egi eko zail asuna en ondo ioz, dislexiadun hau ek a azoak izan ohi di uz e hi zen
deskodeke an, i aku zen ikas en has e akoan oina izkoa den gai asunean, hain zuzen e e
(No on e al., 2015). Be az, hipo esi honen a abe a, dislexia ikaskun za en nahas e ba izan
a en, nahas ea en ja o ian hizkun za en oina iekin lo u ako zail asunak daudela esan
9
ELEBITASUNA ETA DISLEXIA
eskuha zeak a amendua en onu ak a eago zeko ahalmena izango dezakeela, hizkun zen
a eko gai asunen ans e en zia i eske (Cubilla-Bonne ie , 2020).
Hala e e, honek ez du esan nahi dislexia en diagnos ikoa du en hau elebidun guz ien za
egokiagoa izango denik lagun za bi hizkun ze a a bide a u a jaso zea. Lan hone an zeha
behin baino gehiago an azpima a u den bezala, ezinbes ekoa da ga bi iza ea elebi asuna ez
dela modu be ean ema en hizkun za guz ie an, e a hizkun za bakoi za en sakon asun mailak
e agin handia duela honen ga apenean. Gaine a, hau elebidun bakoi za en bizipen pe sonala
bes e guz iengandik apa ekoa izan dai eke, amilian, eskolan, laguna ean e a bizi zako
gaine ako es uingu ue an hizkun za ezbe dinei ema en zaien a ae a en a abe a. Be az,
eskuha zea zein hizkun ze an egin balioes e akoan, ez da nahikoa honek maila kogni iboan
izan di zakeen e aginak soilik kon uan ha zea; e abaki honek maila akademikoan, amilia
mailan e a maila a ek ibo nahiz kul u ale an izan di zakeen e ek ue an e e pen sa zea
un sezkoa da, e a e abakia ez da p o esionala en esku soilik egongo, hau a en es uingu uan
ga an zi suak di en gaine ako agen eekin ez abaida u e a ados u beha ko da (Cubilla
Bonne ie , 2020).
Euskal Au onomia E kidegoan e di a uz, lehen oz opoa ebaluazioan au ki uko genuke. Izan
e e, i aku ke a ebalua zeko PROLEC esna gau egun euska a u a esku a u dai ekeen a en,
ez dago dislexia en diagnos iko ako ezinbes ekoak di en bes e hainba oga euska az
aplika zeko auke a ik (WAIS-IV / WISC-V esa e ako). Aipa u bezala, diagnos iko egoki e a
osa u ba e ako aldagai ga an zi sua da ebaluazioa hau a en za esangu a suak di en
hizkun ze an bu u zea. Ho ela, hizkun za nagusi za euska a duen hau ba en adimena
gaz ele az neu zeak oga en baliozko asuna zalan zan ja ze a e aman gai zake, e a honek
dislexia en diagnos iko ako ezinbes ekoa den esklusiozko i izpidea kolokan ja i lezake.
Bes alde, EAE-ko elebidun gehienen hizkun ze ako ba euska a iza ea eskuha zea en
ingu uko e abaki-ha zee an kon uan ha u beha eko ak o e gehiga i ba da. Euska a
hizkun za xikia edo mino i a ioa dela kon uan ha uz, eskuha zea en ingu uan ha zen di en
e abakiek maila kul u alean e a poli ikoan e e ze esana izango du ela ezin ahaz u genezake.
Izan e e, hau ba en egoe a zeha za balo a u ondo en, be a en za eskuha ze onu aga iena
gaz elania soilik inda zea dela e abakiz ge o, honen inplikazio kul u al nahiz poli ikoak ezin
di a alde ba e a u zi, e a hainba es uingu u an ez li za eke begi onez ikusiko euska a ez
sus a zea. Be az, euska a en zau ga i asun egoe a e e kon uan ha u beha eko ak o e ba da
16
ELEBITASUNA ETA DISLEXIA
EAE-ko es uingu u zeha zean, e a ondo ioz, aban aila kogni iboez gain balioe si beha eko
aldagaiek ga an zia be ezia ha uko luke e es uingu u hone an.
Ai zi ik, lan honek hainba muga di u. Lehenik e a behin, elebi asunak dislexiadun hau engan
ze nolako e agina duen desk iba zen du en a ikuluak be eziki u iak di a, e a be az, honen
ingu uan ondo ioak a e a zeko in o mazioa al ako li za eke. Bes alde, be ikusi ako
a ikulue an desk iba zen di en ike ke ak hizkun za ezbe dine an oina i zen di enez, zaila da
esa ea ike ke a bakoi zak lo u ako emai zak gaine ako hizkun ze a a o oko u o e dai ezkeen.
A azoi honenga ik, EAE-ko es uingu u ako in o mazio honek di uen inplikazioen
balioespena en uz egin beha ko li za eke.
7. Ondo ioak
Ja aian, lan honen ondo io nagusiak zehaz en di a:
Ebaluazio esnak hizkun za e a kul u a ezbe dine a a egoki zeko beha ak asebe e
gabe di au o aindik, diagnos iko egokiak bu u zeko oz opo ba iza en ja ai zen
duela ik.
Gau egun esku aga i dagoen li e a u a zien i ikoa ez da nahikoa elebidun iza eak
dislexiadun hau ei aban aila edo desaban ailak eskain zen dizkie ela baiez a zeko.
Eskuha zea nola bide a u e abaki zeko, elebi asunak e agin di zakeen ezbe din asun
kogni iboez gain, amilia, eskola e a alde di a ek ibo nahiz kul u alak e e kon uan
ha u beha ko di a.
EAE-n euska a en izae a mino i a ioak di uen inplikazio kul u al e a poli ikoak
balo a u beha ko di a eskuha zeak nola bide a u e abaki zeko.
17
ELEBITASUNA ETA DISLEXIA
8. Bibliog a ia
- Asociación Ame icana de Psiquia ía. (2013). Guía de consul a de los c i e ios diagnós icos
del DSM-5. Ame ican Psychia ic Publishing.
h ps://doi.o g/10.1176/appi.books.9780890425657
- Ansaldo, A., Ma co e, K., Sche e , L., e a Raboyeau, G. (2008). Language he apy and
bilingual aphasia: Clinical implica ions o psycholinguis ic and neu oimaging esea ch.
Jou nal o Neu olinguis ics, 21(6), 539-557. h ps://doi.o g/10.1016/j.jneu oling.2008.02.001
- An oniou, M. (2019). The Ad an ages o Bilingualism Deba e. Annual Re iew o
Linguis ics, 5(1), 395-415. h ps://doi.o g/10.1146/annu e -linguis ics-011718-011820
- An zaka, A., Ma in, C., Ca a a, S., Schlö el, S., Ca ei as, M., e a Lallie , M. (2018). The
e ec o o hog aphic dep h on le e s ing p ocessing: he case o isual a en ion span and
apid au oma ized naming. Reading and W i ing, 31, 583-605.
h ps://doi.o g/10.1007/s11145-017-9799-0
- Besse, A.S., Ma ec-B e on, N., e a Demon , E. (2010). Dé eloppemen mé alinguis ique e
app en issage de la lec u e chez les en an s bilingues. En ance, 2, 167-198 .
h ps://doi.o g/10.4074/S001375451000203X
- Bialys ok, E. (2017). The Bilingual Adap a ion: How Minds Accommoda e Expe ience.
Psychological Bulle in, 143(3), 233-262. h ps://doi.o g/10.1037/bul0000099
- Bialys ok, E., C aik, F., F eedman, M. (2007). Bilingualism as a p o ec ion agains he onse
o symp oms o demen ia. Neu opsychologia, 45(2), 459-464.
h ps://doi.o g/10.1016/j.neu opsychologia.2006.10.009
- Bialys ok, E., Luk, G., e a Kwan, E. (2005). Bilingualism, Bili e acy, and Lea ning o Read:
In e ac ions Among Languages and W i ing Sys ems. Scien i ic S udies o Reading, 9(1), 43-
61. h ps://doi.o g/10.1207/s1532799xss 0901_4
- Bigozzi, L., Ta chi, C., Vagnoli, L., Valen e, E., e a Pin o, G. (2017). Reading Fluency As a
P edic o o School Ou comes ac oss G ades 4-9. F on ie s in Psychology, 8, 1-9.
h ps://doi.o g/10.3389/ psyg.2017.00200
18
ELEBITASUNA ETA DISLEXIA
- Cubilla-Bonne ie , D. (2020). In e ención logopédica en as o nos del ap endizaje de la
lec u a en población in an il bilingüe. Re is a de Logopedia, Fonia ía y Audiología, 40(4)
168-177. h ps://doi.o g/10.1016/j. l a.2020.04.003
- Cue os, F., Rod íguez, B., Ruano, E., e a A ibas, D. (2014). PROLEC-R. Ba e ía de
E aluación de los P ocesos Lec o es, Re isada (5.ed.). TEA Ediciones.
- Cue os, F., A ibas, D., e a Ramos, J.L. (2016). PROLEC-SE-R. Ba e ía de E aluación de
los P ocesos Lec o es en Secunda ia y Bachille a o. TEA Ediciones.
- Eu opean Commission. (2012). Eu opeans and hei Languages. Special Eu oba ome e
386.
- Eusko Jau la i za, Hizkun za Poli ika ako Sailbu uo de za. (2012). V. Inkes a
Soziolinguis ikoa. Euskal zaindia.
- E e a , J., Reid, G., e a Elbehe i, G. (2013). Assessmen App oaches o Mul ilingual
Lea ne s Wi h Dyslexia. In D., Ma in (Ed.), Resea ching Dyslexia in Mul ilingual Se ings
(18-33). Mul ilingual Ma e s.
- Gaggi, O., Galiazzo, G., Palazzi, C., Facoe i, A., e a F anceschini, S. (2012). A Se ious
Game o P edic ing he Risk o De elopmen al Dyslexia in P e- eade s Child en. 2012 21s
In e na ional Con e ence on Compu e Communica ions and Ne wo ks (ICCCN), 1-5.
h ps://doi.o g/10.1109/ICCCN.2012.6289249
- Ho , E. (2006). How social con ex s suppo and shape language de elopmen .
De elopmen al Re iew, 26(1), 55-88. h ps://doi.o g/10.1016/j.d .2005.11.002
- Hulme, C., e a Snowling, M. (2011). Child en’s Reading Comp ehension Di icul ies:
Na u e, Causes and T ea men s. Cu en Di ec ions in Psychological Science, 20(3), 139-142.
h ps://doi.o g/10.1177/0963721411408673
- Ka usic, S., Colligan, R., Ba ba esi, W., Schaid, D., e a Jacobsen, S. (2001). Incidence o
Reading Disabili y in a Popula ion-Based Bi h Coho , 1976-1982, Roches e , Minn. Mayo
Clinic P oceedings, 76(11), 1081-1092. h ps://doi.o g/10.4065/76.11.1081
19
ELEBITASUNA ETA DISLEXIA
- Kea ns, D.M., Hancock, R., e a Hoe , F. (2019). The Neu obiology o Dyslexia. Teaching
Excep ional Child en, 51(3), 175-188. h ps://doi.o g/10.1177/0040059918820051
- Kohne , K., Ebe , K.D., e a Pham, G.T. (2020). Language Diso de s in Bilingual Child en
and Adul s. (3.ed.). Plu al Publishing.
- Lallie , M., e a Ca ei as, M. (2018). C oss-linguis ic ans e in bilinguals eading in wo
alphabe ic o hog aphies: The g ain size accommoda ion hypo hesis. Psychonomic Bulle in &
Re iew, 25, 386-401. h ps://doi.o g/10.3758/s13423-017-1273-0
- Lallie , M., Thie y, G., Ba , P., Ca ei as, M., e a Tain u ie , M.J. (2018). Lea ning o ead
bilingually modula es he mani es a ions o dyslexia in adul s. Scien i ic S udies o Reading,
22(4), 335-349. h ps://doi.o g/10.1080/10888438.2018.1447942
- Lau en , A., e a Ma ino , C. (2010). Bilingualism and phonological awa eness: The case o
bilingual (F ench-Occi an) child en. Reading and W i ing, 23(3), 435-452.
h ps://doi.o g/10.1007/s11145-009-9209-3
- Nie a, S., Conboy, B., Aguila -Media illa, E., e a Rod íguez, L. (2020). P ác icas en
logopedia in an il en en o nos bilingües y mul ilingües. Recomendaciones basadas en la
e idencia. Re is a de Logopedia, Fonia ía y Audiología, 40, 194-213.
- No on, E.S., Beach, S.D., e a Gab ieli, J.D.E. (2015) Neu obiology o dyslexia. Cu en
Opinion in Neu obiology, 30, 73-78. h ps://doi.o g/10.1016/j.conb.2014.09.007
- Paap, K.R., Johnson, H.A., e a Sawi, O. (2014). A e bilingual ad an ages dependen upon
speci ic asks o speci ic bilingual expe iences?. Jou nal o Cogni i e Psychology, 26(6), 615-
639. h ps://doi.o g/10.1080/20445911.2014.944914
- Paap, K.R., e a Liu, Y. (2014). Con lic esolu ion in sen ence p ocessing is he same o
bilinguals and monolinguals: The ole o con i ma ion bias in es ing o bilingual ad an ages.
Jou nal o Neu olinguis ics, 27(1), 50-74. h ps://doi.o g/10.1016/j.jneu oling.2013.09.002
- Peña, E.D., Gu ié ez-Clellen, V., Iglesias, A., Golds ein, B., e a Bedo e, L. (2018).
Bilingual english spanish assessmen (BESA). B ookes.
- Pi , S., e a Soni, A. (2017). S uden s’ expe iences o academic success wi h dysexia: A call
o al e na i e in e en ion. Suppo o Lea ning, 32(4), 387-405.
h ps://doi.o g/10.1111/1467-9604.12182
20
ELEBITASUNA ETA DISLEXIA
- Polych oni, F., Kalliopi, K., e a Anagnos ou, I. (2006). Academic sel -concep , eading
a i udes and app oaches o lea ning o child en wi h dyslexia: do hey di e om hei
pee s?. Euo pean Jou nal o Special Needs Educa ion, 21(4), 415-430.
h ps://doi.o g/10.1080/08856250600956311
- Ri a, A., Muse i, A., Bomba, M., Milani, L., Mon asi, V., e a Nacino ich, R. (2021).
Language-Rela ed Skills in Bilingual Child en Wi h Speci ic Lea ning Diso de s. F on ie s in
Psychology, 11, 1-13. h ps://doi.o g/10.3389/ psyg.2020.564047
- Sebas ian-Galles, N. (2010). Bilingual Language Acquisi ion: Whe e Does he Di e ence
Lie?. Human De elopmen , 53(5), 245-255. h ps://doi.o g/10.1159/000321282
- Vende , M., Hu, S., Man ione, F., Sa azzi, S., Del i o, D., e a Melloni, C. (2018).
In lec ional Mo phology: E idence o an ad an age o bilingualism in dyslexia. In e na ional
Jou nal o Bilingual Educa ion and Bilingualism, 24(2), 1-18.
h ps://doi.o g/10.1080/13670050.2018.1450355
- Vende , M., K i ochen, D.G., Phillips, B., Saddy, D., e a Del i o, D. (2019). Implici
Lea ning, Bilingualism, and Dyslexia: Insigh s F om a S udy Assesing AGL Wi h a Modi ied
Simon Task. F on ie s in Psychology, 10, 1-16. h ps://doi.o g/10.3389/ psyg.2019.01647
- Vende , M., e a Melloni, C. (2021). Phonological Awa eness ac oss Child Popula ions: How
Bilingualism and Dyslexia In e ac . Languages, 6(1), 39-59.
h ps://doi.o g/10.3390/languages6010039
- Wo ld Heal h O ganiza ion. (2021). ICD-11 o Mo ali y and Mo bidi y S a is ics. Wo ld
Heal h O ganiza ion. h ps://icd.who.in /b owse11/l-
m/en#/h p%3a%2 %2 id.who.in %2 icd%2 en i y%2 1008636089
- Zhang, H., Wu, Y.J, e a Thie y, G. (2020). Bilingualism and aging: A ocused
neu oscien i ic e iew. Jou nal o Neu olinguis ics, 54, 1-18.
h ps://doi.o g/10.1016/j.jneu oling.2020.100890
- Zuppa do, L., Rod íguez Fuen es, A., Pi one, C., e a Se ano, F. (2020). Las epe cusiones
de la Dislexia en la Au oes ima, en el Compo amien o Socioemocional y en la Ansiedad en
Escola es. Psicología Educa i a, 26(2), 175-183. h ps://doi.o g/10.5093/psed2020a4
21
ELEBITASUNA ETA DISLEXIA
9. E anskinak
9.1 CIE-11: Dislexia en diagnos iko ako i izpideak
CIE-11: Dislexia en diagnos iko ako i izpideak
1. Zail asun esangu a su e a i aunko ak i aku ke a ekin lo u ako gai asun akademikoen
ikaskun zan: i aku ke a en zehaz asuna, i aku ke a en ja ioa e a i aku ke azko ule mena,
esa e ako.
2. Banakoa en i aku ke a e endimendua be e adin k onologiko ako e a adimen maila ako
espe o dena baino baxuagoa da.
3. Zail asunek e agin esangu a sua du e banakoa en un zionamendu akademikoan edo laneko
un zionamenduan.
4. Gabeziak ez di a hobe o azal zen adimen u i asuna, zen zumenekin lo u ako a azoak
(ikusmena e a en zumena), nahas e neu ologikoak, hezkun za ako auke a eza, hizkun za en
ezagu za al a edo egoe a psikosozial kal ega iak bezalako a azoen bi a ez.
(Wo ld Heal h O ganiza ion, 2021)
9.2 DSM-5: Dislexia en diagnos iko ako i izpideak
DSM-5: Dislexia en diagnos iko ako i izpideak
1. Ikaskun za ako e a gai asun akademikoen e abile a ako zail asunak, gu xienez 6
hilabe e ako i aupena du en zail asun haue ako ba ekin: hi zen i aku ke an zehaz asuna,
i aku ke a-abiadu a edo ja ioa e a i aku ke a en ule mena.
2. Asalda u ako gai asun akademikoak adin k onologiko ako espe o dena en azpi ik daude,
e a modu esangu a suan e agi en du e e endimendu akademikoan, lanekoan e a egune oko
bizi zako ja due e an. Guz i hau oga es anda iza u e a ebaluazio klinikoen bi a ez oga u
beha da.
3. I aku ke a en ikaskun za ako zail asunak eskola-adinean hasi ohi di a, baina bali eke ez
azale a zea eskakizun ku ikula ek banakoa en gai asunak gaindi u a e (az e ke a
p og ama uak, ze egin akademiko as unak…).
4. Ikaskun za ako zail asunak ezin di a hobe azaldu adimena en nahas e, ikusmen edo
en zumeneko nahas e, bes elako nahas e men al nahiz neu ologiko, zail asun psikosozial edo
hezkun za-ja aibide desegokien bi a ez.
(Asociación Ame icana de Psiquia ía, 2013)
22
