Plan nu i ion eaching-lea ning
in Seconda y Educa ion:
A Design-Based Resea ch s udy
Landa een nu izioa en
ikaskun za-i akaskun za
Biga en Hezkun zan:
Diseinuan Oina i u ako Ike ke a en az e ke a
Oie Ped e a Diez
Dok o ego esia
2025
Zuzenda iak:
José Ramón Díez López
Oihana Ba u ia Sa asua
Landa een nu izioa en ikaskun za-i akaskun za
Biga en Hezkun zan:
Diseinuan Oina i u ako Ike ke a en az e ke a
Oie Ped e a Diez
Landa een nu izioa en ikaskun za-i akaskun za
Biga en Hezkun zan: Diseinuan Oina i u ako
Ike ke a en az e ke a
Plan nu i ion eaching-lea ning in Seconda y
Educa ion: A Design-Based Resea ch s udy
Dok o egaia
Oie Ped e a Diez
Zuzenda iak
José Ramón Díez López Oihana Ba u ia Sa asua
Hezkun za: Eskola, Hizkun za e a Giza ea dok o ego p og ama
Ma ema ika, Zien zia Espe imen al e a Giza e Zien zien Didak ika Saila
Euskal He iko Unibe si a ea (UPV/EHU)
Ma xoa, 2025
Ped e a, O. (2025). Landa een nu izioa en ikaskun za-i akaskun za Biga en
Hezkun zan: Diseinuan Oina i u ako Ike ke a en az e ke a [Dok o ego
esia]. Euskal He iko Unibe si a ea (UPV/EHU).
Egilea: Oie Ped e a Diez (oie .ped e [email protected])
Zuzenda iak: José Ramón Díez e a Oihana Ba u ia dok o eak
O e e an, 2025eko ma xoan
Lan hau C ea i e Commons (CC BY-NC-SA 4.0) lizen ziapean dago © Ped e a, 2025
Lizen zia honen kopia ba ikus eko bisi a u h ps://c ea i ecommons.o g/licenses/by-nc-
sa/4.0/
I
Au kezpena
Txos en honek Oie Ped e a Diezek Euskal He iko Unibe si a eko (UPV/EHU)
1829-Hezkun za: Eskola, Hizkun za e a Giza ea (R.D. 99) dok o ego p og ama en
bai an e a IkasGa aia (IT1637-22) ike ke a aldeko kide izanik egindako dok o ego
esia jaso zen du.
Tesia a ikuluen bilduma en bidez au kez en da. UPV/EHUko dok o ego
a audiko XI. kapi uluan xeda zen den egi u a ja ai zen du e a eska zen di en
baldin zak be e zen di u. Ho enbes ez, esi xos en honen egi u a ondo engoa da:
Hasie ako a alean esia en nondik no akoak azal zen di a. Hala,
lehendabizi, gaia au kez en duen e a be o i ike zeko mo ibazioa azal zen
duen sa e a o oko a age zen da (1. a ala). Ondo en, ike ke a gida zen
duen ma ko eo ikoa ga a zen da (2. a ala). Ja aian, ma ko
me odologikoa e a balia u ako ike ke a- esnak zehaz en di a (3. a ala).
Ho en os ean, esia en helbu u o oko ak e a ike ke a galde ak bil zen
di a, bakoi za zein a ikulu an e an zu en den xeda uz (4. a ala). E a,
azkenik, esia osa zen du en a ikulue an lo u ako emai zak, bai e a
a gi a a u gabeko bes e hainba au kikun za, modu labu ean e a segida
logiko ba e a uz au kez en di a (5. a ala).
Biga en a alean esian a e a ako ondo ioak bil zen di a (6. a ala). Ho az,
a ze a begi ako hausna ke a ba eginez, esia en konklusioak, inplikazio
eo iko-p ak ikoak, e a e o kizune ako ike ke a-le oak ez abaida zen
di a; e abili ako bibliog a ia e a e e e en zia i u ien ze enda ekin
amai uz (7. a ala).
Azkenik, hi uga en a al e a e anskin gisa (8. a ala), in o mazio gehiga ia
e a esian zeha a gi a a u ako a ikuluak [A0-A5] au kez en di a, sa e a,
ma ko eo ikoa, me odologia, emai zak e a ez abaida moduko egi u a
ja ai zen du enak.
Azken a al ho i dagokionez, esi hone an ike ke a-le o be a e a ja aipen
kohe en ea du en 6 a ikulu o iginal au kez en di a. Haie ako lehenak esia en beha a
e a jus i ikazioa azale a zeko balio du EAEko Biga en Hezkun zako ikasleen
landa eekiko kon zien zia maila az e uz. Biga enak, landa een nu izioa en modeloa
e a ho en ikaskun za-i akaskun za a azoak labu bil zen di u. Ho ela, gaia en modelo
zien i ikoa en ideia gakoak e a ansposizio didak ikoa au kez en di u gu e
es uingu u ako ikaskun za-helbu uak iden i ika uz. Hi uga en a ikulua landa een
nu izioak es ulibu ue an duen a ae a az e zen du baliabide ho ien hu sune e a
po en zial asunak desk iba uz. Lauga ena gaia en e onka didak ikoen li e a u a en
be ikuspen sis ema iko ba da e a bibliog a iak bil zen di uen zail asunak zein au e ik
II
p oba u ako hu bilke a didak ikoak jaso zen di u. Bosga en a ikuluak es uingu uko
egoe a zeha za az e zen du, ikasleen modelo men alen diagnos ikoa e a ikaskun za-
eskakizunen az e ke a bu u uz. Azkenik, seiga en a ikuluak, lo u ako in o mazio
guz ia ekin diseina u ako sekuen zia en diseinu, inplemen azio e a ebaluazio
i e a iboen emai zak au kez en di u.
Ondo engoak di a 6 a ikulu ho ien e e e en zia bibliog a ikoak:
[A0] Ped e a, O., O ega-Lasuen, U., Ruiz-Gonzalez, A., Díez, J. R., & Ba u ia,
O. (2023a). B anches o plan blindness and hei ela ionship wi h
biodi e si y concep ualisa ion among seconda y s uden s. Jou nal o
Biological Educa ion, 57(3), 566–591.
h ps://doi.o g/10.1080/00219266.2021.1933133
[A1] Ped e a, O., Ba u ia, O., & Díez, J. R. (2023b). Modelo Cien í ico de la
Nu ición Vege al: Análisis epis emológico y p opues a de p og esión de
ap endizaje [Scien i ic Model o Plan Nu i ion: epis emological analysis
and a lea ning p og ession p oposal]. Re is a Eu eka sob e Enseñanza y
Di ulgación de las Ciencias, 20(3), 201–219.
h ps://doi.o g/10.25267/Re _Eu eka_ensen_di ulg_cienc.2023. 20.i3.3102
[A2] Ped e a, O., Ba u ia, O., & Díez, J. R. (2024a). Do ex books p o ide
oppo uni ies o de elop meaning ul bo anical li e acy? A case s udy o
he scien i ic model o plan nu i ion. Jou nal o Biological Educa ion, 1–27.
h ps://doi.o g/10.1080/00219266.2024.2365679
[A3] Ped e a, O., Ba u ia, O., & Díez, J. R. (2024c). Roo ing ou eaching-
lea ning di icul ies o plan nu i ion: A sys ema ic li e a u e e iew.
S udies in Science Educa ion, 1–36. h ps://doi.o g/10.1080/03057267.2024.
2442243
[A4] Ped e a, O., Ba u ia, O., & Díez, J. R. (2025). Un eiling s uden s’ men al
models and lea ning demands: An empi ical alida ion o seconda y
s uden s’ model p og ession on plan nu i ion. Resea ch in Science Educa ion,
1–28. h ps://doi.o g/10.1007/s11165-024-10225-x
[A5] Ped e a, O., Ba u ia, O., & Díez, J. R. (2024b). E ec i eness o a model-
based inqui y ins uc ional sequence in o e coming s uden s’ eaching-
lea ning di icul ies on plan nu i ion. In e na ional Jou nal o Science
Educa ion, 1–23. h ps://doi.o g/10.1080/09500693.2024.2350705
A e gehiago, a ikulu ho ie an au kez u e a ez abaida zen di en emai zak e a
ondo ioak nazioko zein nazioa eko kong esu uga ie an au kez u, zabaldu e a
baliozko u di a. Ez ho i baka ik, esia en oso asunak Zien zia Espe imen alen
Hezkun zan adi uak di en ike zaileen k i ika kons uk ibo e a p oposamenak jaso
di u APICEko VI. Dok o ego Eskolan bai e a Zien zien e a Teknologia Be ien Hezkun zako
IX
Labu pena
Landa een nu izioa en ikaskun za-i akaskun za Biga en Hezkun zan: Diseinuan
Oina i u ako Ike ke a en az e ke a dok o ego esia landa eekiko kon zien zia sus a zea
helbu u du en landa een elikadu a en ingu uko kali a ezko ikaskun za-i akaskun za
sekuen ziak (TLS) diseina zeko beha e ik jaio zen da. Landa een nu izioa en gaia en
ingu uko kezka aspaldikoa da bai zien zie ako i akasleen bai didak ikako ike zaileen
a ean. Izan e e, hezkun za en ikuspun u ik, gaia ga an zi su bezain zail asunez
be e ikoa da. A e gehiago, azken u e an ahalegin akademiko handiak egin di a gai
ho i bu uzko TLSak diseina u, inplemen a u e a ebalua zeko. Hala e a guz iz e e,
nahiz e a ahalegin ho iek baliaga iak izan di en ins ukzioan zeha e abili beha eko
es a egia gakoak e a elemen u e aginko ak iden i ika zeko, ez du e behin be iko
i enbide ik eskaini. Ho ega ik, gaia en ikaskun za-i akaskun za en ingu uko
ezagu za eo ikoa abe as eko e a 16-17 u e bi a eko ikasleen modelo men alak
hobe zeko gai den TLS enpi ikoki oga u ba lo zeko, lan honek ebiden ziek
in o ma u ako landa een nu izioa en ingu uko TLS ba en diseinu, inplemen azio,
ebaluazio e a bi diseinu-p ozesu i e a iboa az e zen du Diseinuan Oina i u ako
Ike ke a en (DBR) pa adigma me odologikoa e abiliz.
Ho e a ako, dok o ego esi hau IV. e anskinean au ki dai ezkeen sei a ikulu an
bana u a dago. Lehen a ikuluak [A0] ike ke a honen beha a e a ga an zia
jus i ika zen du. Bes alde, bes e bos ak [A1-5] DBR p ozesuan bu u u ako u a s
nagusiekin ba egi en du e.
Ho ela, [A0]-k Biga en Hezkun zako 63 ikasleekin egindako az e ke a
diagnos iko ba en emai zak au kez en di u, landa eekiko kon zien zia al a en hainba
alde di ebalua zen di uena landa een nu izioa en ule mena ba ne ha uz. Analisiak
enomenoa en es uingu uko egoe a az e zeko balio du, al abe a ze bo anikoa
hobe zeko beha a iden i ika zen du, e a esia gida zen duen ma ko eo ikoa ga a zen
du.
[A1-4] DBRa en hasie ako undamen azio asea en bai an bu u u ako
az e lanak bil zen di u, diseinu-p in zipioak inka zeko e a TLSa en baliozko asuna
be ma zeko oina i izan di enak. Ho az, [A1]-ek landa een nu izioa en modelo
zien i ikoa en ideia gakoak e a ikaskun za-adie azleak zehaz eko egindako analisi
epis emologikoa e a ku ikula a desk iba zen di u. [A2]-k az e gai den es uingu uan
gehien e abil zen di en zazpi es ulibu uak az e zen di u no malean “ze ” e a “nola”
i akas en den jaso zeko. [A3]-k 92 a ikulu en li e a u a en be ikuspen sis ema ikoa
au kez en du gaia en ikaskun za-i akaskun za zail asun nagusiak sin e iza uz e a jada
exis i zen di en TLSe an po en zialki e aginko ak di en i akaskun za es a egiak
iden i ika uz. [A4]-k es uingu uko 122 ikasle en modelo men alak diagnos ika zen
di u gaia en ikaskun za-eskakizunak au ki zeko e a TLSa ho ien a abe a egoki zeko.
X
Azkenik, [A5]-ek TLSa en diseinu, inplemen azio e a ebaluazio i e a ibo ik bai
e a p ozesu osoa en a ze a begi ako analisi ik e a o i ako ondo ioak au kez en di u.
Ho enbes ez, hainba eka pen eo iko egi en di u, hezkun za ekin e laziona u ako
au kikun za o oko e a ik hasi a, landa een nu izioa en ikaskun za-i akaskun za ekin
e laziona u ako inplikazio espezi ikoagoe a aino. Adibidez, age ian uz en du DBR
me odologiak e a e abili ako esnak baliaga iak di ela bai ezagu za eo ikoa
ga a zeko bai kali a ezko TLSak diseina zeko, ikasleak p ak ika zien i ikoe an a i zeko
auke ak ema ea posi iboa dela oga zen du, e a e akus en du hasie ako
undamen azioa en a abe a de ini u ako diseinu-p in zipioek (adb. ideia gako gu xi
ba zue an zen a zea, p in zipioe an oina i u ako i akaskun za sus a zea, ikasleak
haien ideien mugez jabea az ea…) ikasleen modelo men alen mobilizazioa e az en
du ela modu e aginko ean.
Bes alde, azpima a zekoa da dok o ego esi hone an a gi a a u ez di en bes e
hainba ike ke a e a ebaluazio ja due a egin di ela. Hala nola, TLSa en bi diseinua
in o ma zeko, p ak iko asuna ekin e laziona u ako ebaluazio- esna uga i e abili di a
(i akaslea en koade noa, kanpo beha zailea en p o okoloak…), bai a
e aginko asuna ekin lo u akoak e e (ja e en ingu uko galde egia, a gumen azio
soziozien i ikoa en ze egina…). Ondo ioz, dokumen u honen go pu zak ike ke a
gida u du en ma ko eo ikoen (landa eekiko kon zien zia eza, p ak ika zien i ikoe an
oina i u ako zien zien hezkun za…), esian zeha e abili ako ma ko
me odologikoa en (DBRa en p in zipio e a oina i eo ikoak, e abili ako diseinu- e a
ebaluazio- esnak…), egindako ike ke e an lo u ako emai zen, edo a guz i ho i
TLSan nola isla u den e a diseinu e abakiak nola in o ma u di uen ingu uko
in o mazioa zabal zen du.
XI
Abs ac
The doc o al hesis Plan nu i ion eaching-lea ning in Seconda y Educa ion: a Design-Based
Resea ch s udy s ems om he need o design quali y eaching-lea ning sequences (TLS)
a ound plan nu i ion ha aim o os e plan awa eness. The opic o plan nu i ion
has been a longs anding conce n o science educa o s and didac ic esea che s bo h
because o i s educa ional ele ance and i s widesp ead eaching-lea ning di icul ies.
Indeed, conside able academic e o s ha e s i ed o design, implemen and e alua e
TLSs on he opic in ecen yea s. Howe e , despi e hese e o s ha e been use ul o
iden i y key s a egies and ac ionable elemen s ha could be le e aged du ing
ins uc ion, hey do no o e de ini i e solu ions. The e o e, wi h he pu pose o
heo e ically ad ancing he ield and achie ing an empi ically p o en TLS capable o
imp o ing 16-17-yea -old s uden s’ men al models, his wo k explo es he p ocess o
i e a i ely designing, implemen ing, e alua ing and edesigning an e idence-in o med
plan nu i ion TLS using he Design-Based Resea ch (DBR) me hodological
pa adigm.
To do so, he p esen doc o al hesis is di ided in six a icles a ailable in he
appendix sec ion (IV. e anskina). The i s a icle [A0] jus i ies he need and ele ance
o his esea ch. Besides, he o he i e [A1-5] co espond o he main s eps
conduc ed along he DBR p ocess.
Thus, [A0] p esen s a diagnos ic conduc ed wi h 63 seconda y s uden s
assessing di e en aspec s o plan awa eness including hei unde s anding o plan
nu i ion. This analysis se es o ame he cu en s a e o he phenomenon in he
con ex unde s udy, iden i ies he need o imp o ing bo anical educa ion, and
de elops he heo e ical amewo k ha guides he hesis.
[A1-4] comp ise he di e en s udies conduc ed du ing he ini ial g ounding
phase o he DBR which se ed as he basis o de ine he design p inciples and ensu e
he alidi y o he TLS. Hence, [A1] desc ibes he epis emological and cu icula
analyses conduc ed o de e mine he key ideas o he scien i ic model o plan
nu i ion and lea ning indica o s. [A2] analyses he se en mos used ex books o
collec “wha ” and “how” is commonly augh . [A3] conduc s a sys ema ic li e a u e
e iew o 92 a icles wi h he aim o colla ing he main eaching-lea ning di icul ies
and iden i ying po en ially e ec i e s a egies desc ibed in ex an TLSs. [A4]
diagnoses he men al models o 122 s uden s o he con ex unde s udy in o de o
elucida e he lea ning demands o he opic and adap he TLS acco dingly.
Finally, [A5] p esen s he indings de i ed om he i e a i e design,
implemen a ion and e alua ion o he TLS as well as he e ospec i e analysis o he
whole p ocess. The e o e, i p o ides a ious heo e ical con ibu ions anging om
XII
gene al educa ion- ela ed indings o mo e speci ic implica ions conce ning he
eaching-lea ning o plan nu i ion. Fo example, i e idences ha he DBR
me hodology and he ools employed a e use ul o de eloping bo h heo e ical
knowledge and TLSs o quali y, demons a es ha p o iding s uden s oppo uni ies
o engage in scien i ic p ac ices is bene icial, and e eals ha he design p inciples
de ined based on he ini ial g ounding (e.g. ocusing on a ew key ideas, deli e ing
p inciple-based ins uc ion, making s uden s awa e o he limi a ions o hei ideas…)
os e he mobilisa ion o s uden s’ men al models e ec i ely.
In addi ion, i is wo h no ing ha ac oss his doc o al hesis many o he
esea ch o e alua ion ac i i ies ha ha e no been published ha e been ca ied ou .
Fo ins ance, o in o m he edesign o he TLS, many p ac icali y- ela ed ( eache ’s
dia y, ex e nal obse a ion p o ocols…) and e ec i eness- ela ed (a i udes
ques ionnai e, socioscien i ic a gumen a ion ask…) e alua ion ools ha e been
employed. Consequen ly, he main body o his documen con ains u he
in o ma ion ega ding he wide heo e ical amewo ks ha guide his esea ch (lack
o plan awa eness, scien i ic p ac ices in science educa ion…), he me hodological
amewo k employed h oughou his whole hesis (co e p inciples and heo e ical
ounda ions o he DBR, design and e alua ion ools employed…), he indings
ob ained in he di e en s udies conduc ed, o how all o ha has been embodied in
he TLS and has in o med he design-decisions.
XIII
Au kibidea
Au kezpena ........................................................................................................................ I
Eske onak ..................................................................................................................... VII
Labu pena ........................................................................................................................ IX
Abs ac ............................................................................................................................ XI
Au kibidea .....................................................................................................................XIII
I udien au kibidea ....................................................................................................... XV
Taulen au kibidea..................................................................................................... XVII
1 Sa e a ......................................................................................................................... 1
2 Ma ko eo ikoa ......................................................................................................... 7
2.1 Landa een ingu uko al abe a zea .................................................................... 7
2.1.1 Landa eekiko kon zien zia eza ...................................................................... 9
2.1.2 Landa een nu izioa en ikaskun za-i akaskun za en kasua...................... 15
2.2 Zien zien ikaskun za-i akaskun za e a p ak ika zien i ikoak...................... 21
2.2.1 Kons uk ibismoa e a ikasleen ideien e aikun za p og esiboa ................ 22
2.2.2 P ak ika zien i ikoen bidezko zien zien ikaskun za-i akaskun za ........... 26
2.2.3 Modeloak e a modelizazioa zien zien ikaskun za-i akaskun zan ............ 33
2.2.4 Modeloe an Oina i u ako Indagazioa (MBI) ........................................... 37
3 Ma ko me odologikoa ......................................................................................... 43
3.1 Teo ia e a p ak ika en a eko a akala zien zien hezkun zan ................... 43
3.2 Diseinuan Oina i u ako Ike ke a (DBR) ......................................................... 45
3.3 DBR p ozesua: TLSen diseinu e a ebaluazio i e a iboa .............................. 49
3.3.1 TLSen kali a e-i izpideak .............................................................................. 51
3.3.2 Hasie ako undamen azioa e a diseinu- esnak ......................................... 52
3.3.3 Diseinu-p in zipioen de inizioa ................................................................... 64
3.3.4 I e a zea: TLSa en diseinu, inplemen azio, ebaluazio e a in zea ........... 64
3.3.5 A ze a begi ako hausna ke a ........................................................................ 71
4 Helbu uak ................................................................................................................. 73
5 Emai zak e a ez abaida ....................................................................................... 77
5.1 TLSa en undamen azioa ................................................................................ 77
5.1.1 LNMZa en ideia gakoak, ikaskun za-adie azleak e a modelo eskola a:
analisi epis emologikoa e a ku ikula a ................................................................ ..78
5.1.2 LNMZa en ohiko a ae a: es ulibu uen az e ke a .................................. 89
XIV
5.1.3 LNMZa en zail asunak e a es a egiak: li e a u a en be ikuspen
sis ema ikoa ................................................................................................................. 94
5.1.4 Tes uingu uko LNMZa en ikaskun za-eskakizunak: galde egi
diagnos ikoa .............................................................................................................. 100
5.2 TLSa en diseinu-p in zipioen de inizioa ..................................................... 111
5.3 TLSa en diseinu e a ebaluazio i e a iboa .................................................... 111
5.3.1 TLSa en diseinua (TLS1) ........................................................................... 113
5.3.2 TLSa en bi diseinua (TLS2)....................................................................... 119
5.3.3 TLSen ebaluazioa e a a ze a begi ako az e ke a ...................................... 125
6 Gene al conclusions, implica ions and u u e esea ch lines ............ 141
6.1 Conclusions ela ed o he i e a i e design and e alua ion o TLSs ....... 141
6.2 Conclusions ela ed o scien i ic p ac ices and MBI.................................. 144
6.3 Conclusions ela ed o he eaching-lea ning o plan nu i ion .............. 145
6.4 Limi a ions and u u e esea ch lines ........................................................... 150
7 Bibliog a ia ............................................................................................................. 153
8 E anskinak .............................................................................................................. 203
I. e anskina: Fundamen azio aseko diseinu- esnak ............................................. 203
Tes ulibu uen az e ke a ako e ub ika................................................................... 203
Li e a u a en be ikuspen sis ema iko ako e ub ika .......................................... 206
Ikaskun za-eskakizunen diagnos iko ako galde egia............................................ 207
II. e anskina: I e a ze aseko ebaluazio- esnak ...................................................... 210
I akasleen egune okoa ............................................................................................. 210
Kanpo beha zailea en p o okoloa .......................................................................... 211
P e galde egia (TLS2ko be sioa) ............................................................................ 213
Pos galde egia (TLS2ko be sioa) .......................................................................... 216
III. e anskina: Azken i e azioa en ma e ialak (TLS3) ............................................... 220
IV. e anskina: A gi a a u ako a ikuluak ................................................................... 221
[A0] Ped e a e al. (2023a) ....................................................................................... 222
[A1] Ped e a e al. (2023b) ...................................................................................... 248
[A2] Ped e a e al. (2024a) ....................................................................................... 268
[A3] Ped e a e al. (2024c) ....................................................................................... 296
[A4] Ped e a e al. (2025) ......................................................................................... 332
[A5] Ped e a e al. (2024b) ...................................................................................... 360
XV
I udien au kibidea
1. I udia. Landa eekiko kon zien zia en kons uk ua en dimen sio nagusiak ............. 12
2. I udia. P ak ika zien i ikoe an oina i u ako zien zien hezkun za en hi u p ak ika
edo dimen sio nagusien e a PISA 2025en al abe a ze zien i iko ako ma koa en
konpe en zien e lazioa ....................................................................................................... 31
3. I udia. Modelo zien i ikoak, ku ikula ak e a men alak e laziona zen di uen bai e a
esiko modelizazioa en bi adie a nagusiak azal zen di uen eskema ............................. 35
4. I udia. MBIan oina i u ako TLSak diseina zeko indagazio e a modelizazio zikloak,
haien asee ako ja due a nagusiak e a ho ie ako bakoi zean gailen zen den dimen sio
a ek iboa .............................................................................................................................. 40
5. I udia. Dok o ego esia en ma ko me odologikoa en eskema DBRa en ase
nagusiak, bakoi zean balia u ako diseinu- e a ebaluazio- esnak, e a ho iek kali a e-
i izpide desbe dinekin di uz en e lazioak azal zen di uenak ........................................ 53
6. I udia. Da u-analisi p ozedu a mis oa en eskema o oko a ..................................... 61
7. I udia. Tesia en ase desbe dinen labu pena helbu ua, me odoa, emai za nagusiak,
inplikazioak e a ho iek zein a ikulu an jo a zen di en adie az en duena ................. 75
8. I udia. LNMZa en e aikun za his o ikoa en eskema, oz opo epis emologikoak e a
modelo esplika ibo nagusiak ............................................................................................. 85
9. I udia. LNMZa en 1. Ba xile go ako modelo eskola a en eskema kon zep uala. 87
10. I udia. LMNZa en lehenengo ideia gakoa ekin (i.e. nu izio au o o ikoa)
e laziona u ako ikaskun za-i akaskun za zail asun nagusiak ........................................ 95
11. I udia. LMNZa en biga en ideia gakoa ekin (i.e. o osin esia) e laziona u ako
ikaskun za-i akaskun za zail asun nagusiak .................................................................... 97
12. I udia. LMNZa en hi uga en ideia gakoa ekin (i.e. a naske a) e laziona u ako
ikaskun za-i akaskun za zail asun nagusiak .................................................................... 98
13. I udia. LMNZa en lauga en ideia gakoa ekin (i.e. ekosis ema) e laziona u ako
ikaskun za-i akaskun za zail asun nagusiak .................................................................. 100
14. I udia. Ikasleek emai za-espazio ja aian du en banake a, galde a bakoi za en
in e sekzio pa ame oak e a zail asuna, e a az e ke a ik e auzi ako baliozko u ako
modelo men alen p og esioa au kez en di uen i em-pe sona mapa. ....................... 108
15. I udia. Diseina u ako lehenengo TLS be sioa en (TLS1) indagazio e a modelizazio
zikloe ako ja due ak ......................................................................................................... 115
16. I udia. Diseina u ako TLSa en bi diseinua en (TLS2) indagazio e a modelizazio
zikloe ako ja due ak ......................................................................................................... 121
17. I udia. Ikasleek haien ideiak emai za e ealekin konpa a zeko diseinu espe imen al
ba baliozko zea edo az e zea eska zen duen indagazio ja due a en TLS1 e a TLS2 en
a eko aldake a esangu a sua........................................................................................... 122
XVI
18. I udia. Ikasleek haien modelo inizialak ebalua zeko bu u zen du en modelizazio
ja due a en TLS1 e a TLS2 en a eko aldake a esangu a sua .................................... 123
19. I udia. Ikasleek es uingu u edo enomeno be iak azal zeko ados u ako modeloa
aplika zen du en modelizazio ja due a en TLS1 e a TLS2 en a eko aldake a
esangu a sua ...................................................................................................................... 124
20. I udia. Ikasleen kon zep ualizazioen bilakae a galde en, koho ea en e a az e ke a
denbo a en (p e/pos ) a abe a ....................................................................................... 131
21. I udia. Ins ukzio desbe dinek LNMZa en alde di nagusie an izan du en e agina
de ini zea ahalbide u du en IRT bidez kalkula u ako galde a desbe dinen
zail asuna en eboluzioa ................................................................................................... 133
22. I udia. LNMZa en kon zep ualizazio maila o oko a en (θ) banake a e a
konpa azio es a is ikoa koho e alde e a az e ke a denbo a en a abe a (i.e.
ins ukzioa en au e ik edo ondo en). ........................................................................... 133
23. I udia. Ikasleen Biologia ekiko, landa eekiko e a landa een nu izioa ekiko ja e en
ingu uko Like eskalen emai zak koho e alde e a az e ke a denbo a en a abe a. 134
24. I udia. TLSan zeha sen i u ako emozioak e a haien aldizkako asuna TLS
be sioa en a abe a ........................................................................................................... 135
25. I udia. Ikasleen, haien e abakien e a haien a gumen uen o denazio mul iba ian ea
(PCA mix) ......................................................................................................................... 138
XVII
Taulen au kibidea
1. Taula. DBR ike ke a en ase e a helbu u desbe dine an pa e ha u ako ikas e xe,
i akasle e a ikasle kopu ua ................................................................................................. 66
2. Taula. LNMZa en ideia gakoak e a ideia bakoi za en 1. Ba xile go ako ikaskun za-
adie azleak ........................................................................................................................... 88
3. Taula. Analisi epis emologikoan iden i ika u ako ideia gakoekin e laziona u ako
kon zep uen p esen zia/absen zia es ulibu uka e a uni a eka .................................... 90
4. Taula. Tes ulibu ue ako ja due a kopu ua es ulibu uka e a ak iba zen di uz en
p ozesu kogni iboen a abe a ............................................................................................ 94
5. Taula. “Q1-Nola elika zen di a landa eak?” galde a en ikasleen e an zune an
iden i ika u ako ka ego ia enomenog a ikoak, ho ien desk ibapen labu a, adibide
adie azga i ba e a bakoi za en ekuen zia ................................................................. 101
6. Taula. “Q2-Nola lo zen du e ma e ia?” galde a en ikasleen e an zune an
iden i ika u ako ka ego ia enomenog a ikoak, ho ien desk ibapen labu a, adibide
adie azga i ba e a bakoi za en ekuen zia ................................................................. 102
7. Taula. “Q3-Nola lo zen du e ene gia?” galde a en ikasleen e an zune an
iden i ika u ako ka ego ia enomenog a ikoak, ho ien desk ibapen labu a, adibide
adie azga i ba e a bakoi za en ekuen zia ................................................................. 103
8. Taula. “Q3-Nola lo zen du e ene gia?” galde a e an zu eko ikasleek egindako
ma azkien az e ke a induk iboa e a adibide esangu a su ba zuk .............................. 104
9. Taula. “Q4- Zein zuk di a landa een gas elka ukeak?” galde a en ikasleen
e an zune an iden i ika u ako ka ego ia enomenog a ikoak, ho ien desk ibapen
labu a, adibide adie azga i ba e a bakoi za en ekuen zia ..................................... 105
10. Taula. “Q5- Ze ga ik di a landa eak ekosis emikoki ga an zi suak?” galde a en
ikasleen e an zune an iden i ika u ako ka ego ia enomenog a ikoak, ho ien
desk ibapen labu a, adibide adie azga i ba e a bakoi za en ekuen zia ............... 106
11. Taula. 1. Ba xile goko ikasleen LNMZa en ikaskun za-eskakizun nagusiak ideia
gakoka ................................................................................................................................ 109
12. Taula. TLSa en diseinua gida u du en diseinu-p in zipioen e a diseinu-elemen uen
Taula .................................................................................................................................. 112
13. Taula. I akasleen egune okoe a ik abia u a TLS1 e a TLS2 en ja due a baliokideen
ba ezbes eko i aupena e a zail asunak ........................................................................... 127
14. Taula. Ikasleen egi u a a gumen ala en az e ke a en emai zak ............................. 137
Hasie ako a ala
7 | Ma ko eo ikoa
2 Ma ko eo ikoa
Au kezpenean aipa u moduan, dok o ego esian zeha hainba a ikulu a gi a a u di a.
Ike lan bakoi zak be e ma ko eo iko zeha z e a p opioa du. A ikulu bakoi za en
ma ko eo ikoa IV. e anskinean kon sul a dai eke. Hala e e, badaude esia en
oso asuna bil zen du en e a, hein ba ean edo bes ean, ida zi ako a ikulu guz iak modu
ansbe salean zeha ka zen di uz en bi dimen sio o oko : 1) LNMZ modu hobean
i akas eko e a ikas eko beha a, e a 2) zien zien ikaskun za-i akaskun za p ozesua
ule zea en e a p ak ika zien i ikoen inplemen azioa en ga an zia. Ho ega ik, a al
hone an bi alde di ho iei e epa a uko zaie nagusiki, esia en gaia en auke ake a
sakonki jus i ika uz e a ha u ako e abaki eo iko-me odologikoak ule a az eko
zien zien ikaskun za nola ema en den e a ho i sus a zeko p oposa zen den p ak ika
zien i ikoen bidezko i akaskun za en ma koa ze an da zan azalduz.
2.1 Landa een ingu uko al abe a zea
Sa e an aipa u moduan, mundu mailako egoe a ekologiko k i iko ba en au ean
gaude. Indus ia I aul zaz ge oz ik, sis ema kapi alis a en beha ak ase zeko ja due a
an opogenikoak a eago u egin di a, hala nola lu a en e abile a en aldake ak,
baliabide na u alen us iapena, ekoizpena e a giza hedapena (S e en e al., 2007).
Ondo ioz, gu e plane a en e a ekosis emen muga bio isikoak in lexio pun u
a ze aezine a ik hain hu bil daude, non giza bizi aupena meha xupean bai ago (S e en
e al., 2015a; S e en e al., 2015b).
Egoe a ho ek e agindako a azo sozioekologikoak (e.g. klima aldake a,
biodibe si a e gale a, en i a e geokimiko be ien age pena, ziklo biogeokimikoen
al e azioak, e ab.) izuga izko e onka daka kio e giza ea i (Abbass e al., 2022; Johnson
e al., 2017; Sage, 2020). Ho enbes ez, ho ien a zean dauden e agile zuzenen kudeake a
e aginko a en beha a alda ika u du e zien ziala i e a xos en uga ik
(In e go e nmen al Panel On Clima e Change [IPCC], 2023b, 2023a; In e go e nmen al Science-
Policy Pla o m on Biodi e si y and Ecosys em Se ices [IPBES], 2019; Jau eguibe y e al., 2022).
Edonola e e, e agile zuzenen a in zea bezain p emiazkoa da giza ea en ezagu za,
balio e a a au sis ema ba ne ha zen du en zeha kako e agileak e alda zea (Pö ne e al.,
2021). Izan e e, azken ho iek di a e agile zuzenen azpian daudenak e a ho ien
hedadu a, la i asuna edo a i aunko asuna moldea zen du enak. Ho ela, ados asun
zien i iko o oko ak a azo ho iei au e egi eko hu bilke a mul i aze iko ba beha dela
ona zen du, bes eak bes e, ekin za e abakiga iak bu u u, egi u azko aldake ak egin
e a e abaki in o ma u indibidual zein kolek iboak ha u beha di elako (Ruckelshaus e
al., 2020).
8 | Ma ko eo ikoa
Tes uingu u ho e an, ukaezina da giza ea en zien zien e a ingu umen
hezkun za abagune gakoak di ela e o kizun bidezkoago e a jasanga iago ba e an z
i aga eko (B ei ing & Mogensen, 1999; Edwa ds e al., 2020; Eu opean Commission, 2022).
Hezkun zak ahaldundu di zake ikasleak ingu umen p oblema ika e a e onka
soziozien i ikoei au e egi eko beha ezkoak di en ezagu za, ebe asun, balio, ja e a
e a jokabideekin (Wiek e al., 2011). Ho en ondo ioz, egungo zien zien hezkun za en
helbu uen a ean ikasleei a azo ekologiko, sozial, ekonomiko e a poli ikoen au ean
e abaki in o ma uak ha zeko e a ekimen esangu a suak gauza zeko ezagu zak e a
esnak eskain zea da (Sadle e al., 2007).
A azo ho ien au ean, gaine a, asko di a e aiki beha eko konpe en ziak (ikus adb.
Eu opean Commission, 2022). Hala, zien zien e a Biologia en hezkun za en ikuspun u ik
alo ga an zi suene a iko ba bo anika edo landa e al abe a zea ena da.
Alde ba e ik, landa eak e a haien biodibe si a ea ekosis emen
un zionamendu ako un sezko elemen uak di a (Bee ling, 2008). Oxigenoa ekoiz eaz
e a ma e ia o ganikoa en ekoizpen p ima ioaz a du a zeaz gain, oina izko pape a
be e zen du e ekosis emen hainba ze bi zu an, hala nola ka bonoa inka zen,
lu zo ua e a zen e a egonko zen, u a e a klima e egula zen edo a man enugaien
zikloe an (Ca dinale e al., 2011; Isbell e al., 2011). Ho ez gain, ikuspun u an opozen is a
edo u ili a is a ba e ik begi a u a e e, landa eak ezinbes ekoak di a giza e ia en za .
Jaio zen ga en une ik gu e bizi zako alde di guz ie an daude. Gizakien eboluzioa e a
egungo bizi zak ezin di a ule u zibilizazioan gu e kide isilak di en e a gu ekin
koeboluziona u du en landa e ik gabe (Adamo e al., 2021; Schaal, 2019). A e gehiago,
azken ebiden zien a abe a, gizakiak ha izko esnak egi en e a ho iek p ozesa zen hasi
baino askoz lehenago ma e ial bege alak e abil zen hasiko li a eke (Pascual‐Ga ido e al.,
2024). Hala, landa eei e a haie a ik esku a zen di ugun p oduk u e a baliabideei eske
lo zen di a, bes eak bes e, indus ia ako e a e aikun za ako ma e ialak, sek o e
a mazeu ikoan e abil zen di en zenbai lehengai edo a bizi aupene ako beha ezkoak
di ugun elikagai guz iak (Pi onon e al., 2024; Schaal, 2019). Hain di a ga an zi suak,
zeha ka bada e e, ze bi zu ekosis emiko gehienak daudela landa eekin e laziona u a,
e egulazio e a euska i ze bi zue a ik hasi a, ho nidu a ze bi zue a a pasaz, e a
ze bi zu kul u alak ba ne ha uz (Millennium Ecosys em Assessmen , 2005); landa een
aniz asuna i eske ikus en bai ugu na u a es e ikoki e aka ga ia (Lindemann-Ma hies e
al., 2010). Be az, hein handi ba ean esan dai eke, Ra enek (2021) azal zen duen moduan,
Plan ae e einuak egin e a egi en duela gu e exis en zia posible e a Lu a biziga i.
Bes e alde ik, landa eak Ga apen Jasanga i ako 17 Helbu uekin bai e a
aipa u ako e onka sozioekologiko asko ekin es uki lo u a daude (Amp azis &
Papadopoulou, 2020; Sha ock & Jackson, 2017). Klima aldake a, biodibe si a e gale a, ziklo
biogeokimikoen al e azioak, u a en zikloan al e azioak edo a giza hedapen azka a en
ondo iozko elikagai al a, guz iak daude landa eekin e a haien kon se bazio e a
kudeake a ekin lo u a. Izan e e, na u an oina i u ako konponbideak eskain zen
Hasie ako a ala
9 | Ma ko eo ikoa
di uz e, gai ho iei au e egi eko po en ziala izan dezake enak edo, behin za , ho iek
e agindako kal eak a indu di zake enak (An a e al., 2021; Cohen-Shacham e al., 2016; Jez e
al., 2016; Seddon e al., 2020). Ho enbes ez, nahiz e a bes elako neu i desazkundis ak e e
ezinbes ekoak di en (adb. ene gia kon sumoa en mu izke a), landa eek e a lu
e emuen na u aliza zeak klima aldake an e agina du en CO2 ekoizpenak bahi u
di zake e (Pan e al., 2024; Rueh e al., 2023), haien kon se bazioa biodibe si a ea en,
ekosis emen e a ziklo na u alen man enu ako nahi aezkoa da (Hong e al., 2022; Tilman e
al., 2014), e a lu e abile a e a nekaza i za e edu jasanga iagoen aplikazioak gose e a
inpak u ekologikoen a azoak e ago zi di zake aldi be ean (Cappelli e al., 2022; Keess a e
al., 2018; Quei oz e al., 2021; Tscha n ke e al., 2012).
Age ikoa da al abe a ze bo anikoa landa eekiko kon zien zia a eago zeko e a
p ozesu biologiko e a ekologikoak ule zeko un sezko u a sa dela (Jo dan e al., 2014;
Pany e al., 2022; Söde ik e al., 2021). Alabaina, landa een ingu uko ezagu za e aiki zea e a
landa eekiko kon zien zia ga a zea ez di a lo pen in elek ual soilak. Aipa u ako
a azoiek a gi e akus en du e landa een ezagu za, balioespena e a kon se bazioa
ezinbes ekoak di ela, ez soilik ingu umena en ikuspun u ik, baizik e a dimen sio
soziala en e a ekonomikoa en p isme a ik e e. Lehenik, landa een ezagu za ho iekiko
ja e a e a jokabide kon se bazionis ekin e laziona zen bai a (K osnick e al., 2018;
Kubia ko e al., 2021; S agg & Dillon, 2024). E a biga enik, ikasleen pen samendu k i ikoa
e a e abaki in o ma uak ha zeko gai asuna ga a zeko gil za i den heinean (Amp azis &
Papadopoulou, 2024a; Ha ley e al., 2011; Hubba d, 2024; Mohan e al., 2009), au o e uga ik
al abe a ze bo anikoa e o kizun jasanga iago ba lo zeko oina izko baldin za za
kon side a zen du elako (Amp azis & Papadopoulou, 2020; Ryplo a e al., 2020; Thomas e al.,
2022). Landa een gaineko ezagu zak e a ho ien balioespenak e abakiak molda zeko
gai asuna du, egune oko die a ohi u a, ene gia e abile a e a kon sumo ik hasi a,
kon se bazio poli ika zabalagoekin e laziona u iko e abakie a aino (Hubba d, 2024;
S oud e al., 2022). Ho ega ik guz iaga ik, li e a u a co pus zabal ba ek naba men zen
du publiko o oko a, e a be eziki gaz eak, bo anika en e a landa een ingu uko gaie an
hezi beha a dagoela (C ane e al., 2019; Ebe -May & Hol , 2014; Henkhaus e al., 2020; Jose e al.,
2019; Nybe g & Sande s, 2014; Sande s & Jenkins, 2018; S oud e al., 2022; Uno, 2009).
2.1.1 Landa eekiko kon zien zia eza
Landa eekiko kon zien zia e a ezagu za ga a zea oina izkoak di en a en, ildo
ho e an bu u u ako ike ke a uga ik zalan za ik gabe adie az en du e pe sona o o en
al abe a ze bo anikoa u ia dela, edozein dela e e haien adina (e.g. Bebbing on, 2005;
Bobo-Pinilla e al., 2023; Pany e al., 2022; Pa ick & Tunnicli e, 2011; [A0] Ped e a e al., 2023a). Ez
ho i baka ik, jendeak, o o ha , ez di u kon uan ha zen be en egune oko bizi zan
ikus en di uen landa eak (Balas & Momsen, 2014; Schussle & Olzak, 2008), gai asun eskasa
du be en ingu une hu bileko landa e espezieak ezagu u e a iden i ika zeko (Ba u ia e
10 | Ma ko eo ikoa
al., 2022; Bebbing on, 2005; Díez e al., 2018; F isch e al., 2010; Kaasinen, 2019; Ma cos-Walias e al.,
2023; Palmbe g e al., 2015), e aka ga iak ez di ela e a animaliak bezain in e esga iak ez
di ela us e du (Fančo ičo á & P okop, 2010; Lindemann‐Ma hies, 2005; P okop & Fančo ičo á,
2023), e a haien oina izko biologia i bu uzko ezagu za (adibidez, axonomia e a
eboluzioa, ana omia, isiologia, ekologia, e ab.) nahiko muga ua da (Ba man e al., 2006;
He shey, 2004; Lampe e al., 2019; Ma ma o i & Galanopoulou, 2006; Wynn e al., 2017). Hala,
landa eak zeha o baz e uak e a gu xie siak di a egungo giza e u banoe an, okiko
espezie ohikoenak zein haien biologia en alde di basikoenak e e ezezagunak izanik
([A0] Ped e a e al., 2023a; S agg & Dillon, 2022).
Landa een baz e ke a en enomeno ho i duela mende oso ba dokumen a u
zuen Nicholsek (1919) lehen aldiz kon u a u zenean hezkun za-cu iculume an
“biologia” e a “zoologia” asko an sinonimo za e abil zen zi ela. Hasie a ba ean,
animaliak lehenes eko e a landa eak zen zu guz ie an alde ba e a uz eko joe a ho i
zoo xobinismo edo zoozen ismoa dei u zi zaion (Bozniak, 1994; He shey, 1993). Hala e e,
enomenoa ike u ahala bo anika iak e a hezi zaileak kon u a u zi en e mino e a
de inizio zeha zago ba me ezi zuela. Ondo ioz, 1999. u ean James H. Wande see e a
Elisabe h E. Schussle bo anika iek isu i kogni ibo heda u ho i izenda zeko
landa eekiko i su asuna (plan blindness) e abili zu en (Wande see & Schussle , 1999).
Izendapena ekin ba e a ingu uko landa eez oha zea gala az en duen enomeno za
de ini u zu en, aldi be ean, 1) landa een ga an zi ekologikoa e a haiekiko dugun
dependen zia ona zeko ezin asuna, 2) landa een e einuko ezauga i es e iko e a
biologiko p opioak hau ema eko zail asuna, e a 3) landa eak animaliak baino bizi
o ma behe agoko za ha zea e agi en duela azalduz (Wande see & Schussle , 1999).
Ho ela, handik bi u e a enomenoa i lo u ako hainba “sin omen” ze enda
p oposa u zu enean, age ian u zi zu en landa eekiko i su asuna ez dela soilik ingu u
hu bileko landa eak espon aneoki baz e zeko joe a, baizik e a enomeno konplexu
ba dela, landa eak iden i ika zea e a izenda zea, haiekiko in e esa ga a zea, haien
ga an zi ekosis emikoa balioes ea e a, o o ha , haien biologia en zein ekologia en
ule men in eg ala e aiki zea e agoz en duena (Wande see & Schussle , 2001).
Duela bi hama kada eman zi en Wande see e a Schussle en has apene a ik,
ge o e a li e a u a gehiago saia u da enomenoa en dimen sioak, sus aiak e a soluzio
po en zialak sis ema ikoki ike zen (e.g. Amp azis & Papadopoulou, 2024b; Bo sos e al., 2023;
Dünse & Pany, 2024a; Pany e al., 2022; Pa sley, 2020; [A0] Ped e a e al., 2023a; S agg & Dillon,
2022). Ho enbes ez, nahiz e a enomenoa en gaineko ike ke ak bide luzea duen
au e ik, egun inoiz baino ezagunagoa da e a, ho i eske , saihesga iagoa.
Azkenaldian eman den in lexio pun u ga an zi suene a ikoa enomenoa en
e minologia e a de inizioa in zea ena izan da. 25 ba u ez enomenoa i landa eekiko
i su asuna esan zaio e minoa en asma zaileen a abe a me a o a egokia zelako
landa een ikusezin asuna isla zeko (Wande see & Schussle , 2001). Haa ik, hainba
ike la ik dei u a ho i modu kapazi is an in e p e a dai ekeela ikusa azi du e ho en
Hasie ako a ala
11 | Ma ko eo ikoa
e abile a p oblema iza uz (McDonough MacKenzie e al., 2019; Pa sley, 2020; Sande s, 2019a).
Ho ela, e mino egune a uen e a ap oposena landa eekiko kon zien zia eza (lack o
plan awa eness) da, kapazi ismoa en a azoa konpon zen duena, baina Pa sleyk (2020)
p oposa u ako landa eekiko kon zien zia desbe dina (plan awa eness dispa i y)
e minoak zeukan animalia-landa e konpa azioa ezaba uz e a okua landa ee an ipiniz
(Amp azis & Papadopoulou, 2024b; B ko ic e al., 2024; Dünse e al., 2024a; S agg & Dillon, 2024).
Halabe , e minologia aldake a ez da enomenoa en izena alda ze a muga u.
Landa eekiko kon zien zia ike zen duen komuni a e zien i iko guz ia en bi de inizio
e a bi kon zep ualizazio lan ba ekin ba e a e o i da (Amp azis & Papadopoulou, 2024b);
enomenoa ule zeko e a ha en ike ke a au e a zeko Vienan 2023an landu ako
Me hodologies o in es iga ing and os e ing plan awa eness sinposioa en ha i a. Ho ela,
o ain ziu asunez e a modu ados uan ona zen da enomenoa ez dela hasie an
pen sa u zena bezain sinplea, e a be e dimen sio nagusiak es a is ikoki balida u di a
(Dünse e al., 2024a; Pany e al., 2022; Pa sley, 2020; [A0] Ped e a e al., 2023a).
Dünse e al. (2024a), Pany e al. (2022) e a Pa sley en (2020) kons uk ua en
p oposamen enpi ikoen a abe a, landa eekiko kon zien ziak hi u dimen sio nagusi
di u: a e a, ja e ak e a ezagu za (1. I udia). A e ak landa eak be en ingu une ik
kon zien eki hau ema eko, ezagu zeko e a be eiz eko gai asuna i egi en dio
e e e en zia. Hala, landa e kon zien zia handiagoak landa eenganako in e akzio
in en zionalagoak ga a zea eska zen du, axolagabeke ia edo baz e ke a
au oma ikoa en au ean. Ja e ak landa eak ap ezia zea, gus uko iza ea edo a haien
ingu uan e oso sen i zea ha zen di u ba ne. Ho az, soilik landa eekiko ja e a
posi iboak e aikiz kon side a dai eke banako ba ek landa eekiko kon zien zia duela.
E a ezagu zak indibiduoen landa een gaineko ule mena i egi en dio e e e en zia e a
bi azpidimen sio di u: lokala e a globala. Ezagu za lokalaz a i ze akoan, ingu une
hu bileko landa eak ezagu zean, iden i ika zen jaki ean bai e a haien balio ekologiko,
kul u al, e a ekonomikoa balioes ean ja zen da okua. Ezagu za globalak, be iz,
landa een un zionamendu o oko a ekin (adb. o osin esia, polinizazioa, ugalke a,
ze bi zu ekosis emikoak…) du ze ikusia, be eziki e o kizun jasanga i ba lo zeko
du en ga an zia en ikuspun u ik. Azkenik, aipa zekoa da dimen sio ho iek elka i
elika zen dio ela, bai e a bes e hainba ak o ek enomenoa en age penean e agina
du ela, hala nola, landa eekiko in e es indibiduala, mo ibazio pe sonala edo
na u a ekin kon ak ua (Dünse e al., 2024a; Dünse e al., 2024b). Be az, dok o ego esi
hone an zeha nagusiki ezagu za en e a landa e al abe a zea en ga an zia
azpima a uko den a en, bes e es e a biak e e ain za ha u di a, hi u ak ba ne ha zen
di uz en hu bilke ak diseina u bai i a (Amp azis & Papadopoulou, 2024b; S agg & Dillon,
2024).
12 | Ma ko eo ikoa
1. I udia. Landa eekiko kon zien zia en kons uk ua en dimen sio e a e agile nagusiak. Dünse e al. (2024a)- ik
egoki ua.
Ho ez gain, landa eekiko kon zien zia eza en a azoi la en eei dagokienez,
ez abaida sakonak egon di a landa een baz e ke a azal zeko hipo esi e a a gudio
ebolu ibo zein soziokul u alak bai aude (Achu a, 2022; Balding & Williams, 2016; Knapp,
2019).
Biologia en ikuspun u ik, ike ke a uga ik oga u du e landa eekiko kon zien zia
eza en e agile ga an zi su ba dela gizakien ga unak landa eak baz e zeko
eboluziona u duela (Nai ne e al., 2013; New e al., 2007). Azkenean, animaliak di a
bizi aupena en ikuspun u ik (e.g. ehiza ako, babese ako, lehia zeko, ugalke a ako…)
iden i ika u beha eko e a landa eek e a zen di uz en paisai be de homogeneoe a ik
be eizi beha eko o ganismoak. Gaine a, landa eak ez di a mugiko ak guk ap ezia
dezakegun eskala ba ean (Kinchin, 1999; Sande s, 2019b), gizaki e a gainon zeko
animaliekiko an zeko asun al a naba ia du e (Ba , 2009; Knapp, 2019), e a begi ada
inka zeko aingu aleku eskasak au kez en di uz e ag ega u den so, homogeneo e a
bisualki ko apilo sue an haz en bai i a (Achu a, 2022; Wande see & Schussle , 1999).
Ho az, a en zio bisuala be egana zeko mo ologia, kolo e e a mugimenduen al ak
landa ee an a e a ipin zea e a ho iek gogo a zea zail zen du (Balas & Momsen, 2014;
Gue a e al., 2024; Schussle & Olzak, 2008; Zani & Low, 2022).
Bes alde, a gudio ebolu iboak zen zuzkoak e a e aka ga iak di en a en, a lo
ani ze ako ike zaileek de enda zen du e enomenoa en e oan e agile soziokul u alak
daudela (Balding & Williams, 2016; S agg & Dillon, 2022). Ba e ik, gu e kognizio bisuala
es uingu u soziokul u ala en a abe a alda zen delako hein handi ba ean (Kuwaba a &
Smi h, 2016). Bes e ik, egune oko asun e a giza e mode noek landa eak –e a na u a
o oko ean– guz iz baz e u di uz elako gu e bizimodue a ik (Mille , 2005; Soga e al.,
2016; Soga & Gas on, 2016).
S agg & Dillonek (2022) gauza u ako be ikuspen sis ema ikoa en a abe a, hi i
hipe u baniza uen hedapenak e a den si ikazioak e agi en di uz en a azoak di a
landa eekiko kon zien zia eza en bul za zaile ga an zi suene a ikoak. Na u a ekin
espe ien zia zuzenak iza eko opo uni a e gale a en e a espe ien zia bika ioen
handiago zea en ondo ioz (Soga & Gas on, 2016), landa eekiko deskonexioa e a
Hasie ako a ala
13 | Ma ko eo ikoa
espe ien zien mu izke a ema en da, ziklikoki landa eak baz e zea e agi en duena.
Ho ega ik, nahiz e a globalizazioa e a belaunaldien a eko ezagu za gale a dela e a
enomenoa bi ualki unibe sala iza en hasia den (Blue e al., 2023; Linde well e al., 2024),
landa eekiko kon zien zia al a ez dago ho en o oko ua landa eekin kon ak ua
man en zen du en populazio indigena edo a landa a e an (Ba u ia e al., 2022; Descola,
2009; Pilg im e al., 2007).
Gaine a, bizi ga en giza e zoozen ikoe an e engabe inda zen da animaliak
landa eak baino in e esga iagoak, ikusga iagoak, e aka ga iagoak e a, hedadu az,
ga an zi suagoak di elako ideia (Nybe g e al., 2021; Se pell, 1999). Landa eek munduko
biomasa en za i handiena ha zen du e, munduko 550 giga ona ka bono ik (G C)
~450 G C ingu u landa eak di elako e a soilik 2 G C animaliak (Ba -On e al., 2018).
Os e a, giza ean, kul u an, hezkun zan e a, ondo ioz, i udi e i kolek iboan landa eak
animalien bizi za dinamikoa man en zen du en hondoko o ganismo pasiboak bes e ik
ez di a – bizi ik ez dagoen deko a u ba (Balding & Williams, 2016; Pany e al., 2022; To es-
Po as e al., 2024; Yo ek e al., 2009). Ohikoa da, ba ez e e gaz eei zuzendu ako p oduk u
e a ze bi zue an, animaliei giza ezauga iak edo a izenak egoki zea. Hala, animaliak –
e a, be eziki, ugaz un exo iko an opomo iza uak– gailen zen di a kamise e an,
i aga kie an, pelikule an e a giza eko edozein espa u an (Balloua d e al., 2011; Pa ick &
Tunnicli e, 2011). Aldiz, landa eek espazio kul u alen za i oso xiki ba be e zen du e,
Bozniak (1994) e a He shey en (1993) a abe a baz e ke a kul u al ho i izanik landa eekiko
kon zien zia eza en e agile e abakiga iene a ikoa.
Bai di uen dimen sio bai ho ien a zean dauden a azoien az e ke ak age ian
uz en du landa eekiko kon zien zia al a konplexua, mul i aze ikoa e a mul i ak o iala
dela. Kon sen su zien i ikoa en a abe a, enomenoa azal zen du en a azoi kogni ibo
zein soziokul u al ani z ho iek guz iek du e e agina dimen sio guz ie an hein ba ean
edo bes ean (Balding & Williams, 2016; Dünse & Pany, 2024; Wande see & Schussle , 2001). Hala
e a guz iz e e, Balding & Williamsek (2016) azal zen du en moduan: “landa eekiko
kon zien zia eza ohikoa da, baina ez saihes ezina. Landa eak balioes en di uen kul u a ba ean
mu gilduz ge o, landa eak de ek a zeko, gogo a zeko e a balioes eko gai asuna a eago zen du en
hizkun za e a p ak ikak jazoko di a, giza e zoozen ikoe an ge a zeko auke a gu xiago
du enak” (6 o .). Ho az, enomenoa en oina i biologiko edo in in sekoa gu e
kon ole ik kanpo dagoen a en, hezkun za e a kul u a ekimenek ak o e es in sekoak
mu iz eko e a a azoa i hel zeko es uingu u egokia so dezake e (Çìl, 2016; Jose e al.,
2019; Uno, 2009).
Landa eekiko kon zien zia eza gaindi zea e a landa e al abe a zea zabal zea
p emiazko inpe a ibo ka ego ikoa da gau egun, ez soilik au e iaz aipa u ako a azoi
sozioekologikoenga ik, baizik e a landa eek bizi du en kon se bazio egoe a
la ia enga ik e e. Ho ien kon se bazioa in eg ala den a en Biodibe si a e
Globala en Ma koa en a abe a (Con en ion on Biological Di e si y [CBD], 2022), landa e
biodibe si a ea en gale a e i moa kezkaga ia da (Heywood, 2017; Vellend e al., 2017).
14 | Ma ko eo ikoa
Munduko landa e espezie ezagunen % 20a baino gehiago meha xa u a dago (B ummi
e al., 2015), o nodunekin konpa a uz p opo zio askoz handiagoan daude a iskuan
(Pimm & Joppa, 2015), e a azken 250 u e an 2,3 landa e espezie u eko i aungipen asa
egon dela zenba es en da (Humph eys e al., 2019).
Ai zi ik, zi a ho iek gu xiespenak izan dai ezke IUCNko Ze enda Go iak
landa e espezieen % 16a bes e ik ez bai u ebalua u (In e na ional Union o Conse a ion o
Na u e [IUCN], 2024). Hala, Kew E ege Lo a egi Bo anikoa en S a e o he Wo ld’s Plan s
and Fungi xos enak oha a az en duen moduan, desk iba u gabe dauden landa e
espezieen % 75a baino gehiago galzo ian egon dai eke (An onelli e al., 2023), e a
munduko landa e baskula en % 21-48a desage zeko a iskuan egon dai ekeela
kalkula zen da (Bachman e al., 2024; Co le , 2023; Nic Lughadha e al., 2020). Izan e e,
landa eekiko kon zien zia al a ez da es e a popula e a a muga zen, p o esionalak,
ja dun zien i ikoa e a e akunde zein e abaki poli ikoak e e zip iz in zen di u e a.
Adibidez, ike ke ak landa e e aka ga i e a es e ikoki a seginen az e ke a
lehenes en du (Adamo e al., 2021). Kon se bazio kanpaine ako i udie an landa eak
gu xies en di a (Clucas e al., 2008; Small, 2011). Landa eek jasanga i asuna i e a
biodibe si a ea i bu uzko ez abaide an ez du e espazio zen al ba ha zen e a, be az,
asko an ez da e onka sozioekologikoen au ean du en po en ziala kon uan ha zen
(Sha ock & Jackson, 2017). E a animalien kon se bazio ako landa een babese ako
bide a zen den inan zake a en halako hi u e abil zen da (Adamo e al., 2022), nahiz e a
e einu bege ala babes ea en helbu ua e la iboki me kea e a e aza izan (Co le , 2023).
Ondo ioz, mundu mailako e a espa u ani zeko ike la iek landa eak e a he i a en
bo e ea uz a zea en aldeko hau ua egin du e, pa e-ha ze e a dibulgazioa
a eago zea en, he i a -zien zia bul za zea en, e a hezkun za-be ikun zak
sus a zea en bidez (C ane e al., 2019; S oud e al., 2022).
A azoi ho ienga ik, ha i zekoa bezain kezkaga ia da u e an bo anika en
alo ak jasan duen e osioa e a landa eek hezkun zan e e jasa en du en
azpie ep esen azio e a esklusioa (Ba ke e al., 2020; C isci e al., 2020; He shey, 2005; S oud
e al., 2022). Sis ema ikoki bu u u ako ike ke ek egiaz a u du e cu iculum e a
es ulibu uek asko an landa e al abe a zea e a landa eekiko kon zien zia ga a zeko
auke a u iak eskain zen di uz ela (Amp azis & Papadopoulou, 2018; B ownlee e al., 2021;
C isci e al., 2020; Schussle e al., 2010; Uno, 1994). Izan e e, animalien i udiak landa een
homologoak baina askoz uga iagoak di a (B ownlee e al., 2021; Link‐Pé ez e al., 2010), e a
bo anika ekin e laziona u ako edukiak e a adibideak gu xi an aipa zen di a gene ika,
eboluzioa edo a ekologia en moduko biologia en oina izko kon zep uak lan zen
di enean (He shey, 2005; Schussle e al., 2010; Uno, 1994). A e gehiago, es ulibu uek e a
no malean e abil zen di en ikaskun za-i akaskun za hu bilke ek gu xi an eskain zen
di uz e landa een oina izko biologia ule zeko edo a landa eekiko kon zien zia en
bes e aspek u ba zuk ga a zeko auke a esangu a suak (Amp azis & Papadopoulou, 2024b;
Hasie ako a ala
15 | Ma ko eo ikoa
Ba ke e al., 2020; González Rod íguez e al., 2009; He shey, 2004; Kissi & D eesmann, 2017; Lampe
e al., 2021; Schussle , 2008).
A azoa ez da be ia, jada duela 30 u e He sheyk (1993) oha a azi bai zuen
es ulibu uak landa een baz e ke a en bul za zaile ga an zi suak izan zi ezkeela,
cu iculum bo anikoki hu s e a landa eekiko in e esik gabeko biologia i akasleekin
ba e a (He shey, 1992, 1996). Gaine a, aipa zekoa da segu uenik cu iculume ako
hu sune (Amp azis & Papadopoulou, 2018; He shey, 2005), es ulibu ue ako aka s (González
Rod íguez e al., 2009; Schussle e al., 2010) e a i akasleen ezagu za al a e a ja e a nega ibo
(Bobo-Pinilla e al., 2023; Bo sos e al., 2023) ho iek ez di ela e abaki ak iboen ondo io.
Alde an ziz, landa een au ka inplizi uki le a u ako kul u a e a giza e ba en isla
bes e ik ez di a, sinismen e a ideologia kul u al zoozen is a sa ko ak xe a uak
di uenak (Balding & Williams, 2016; Bozniak, 1994). Ho ek, o dea, ez luke
immobilismo an z gida u beha . S oud e al.-ek (2022) azpima a zen du en moduan,
hezkun za landa eekiko kon zien zia eza en e agilee ako ba da, baina k isialdi ho i
buel a ema eko gai asuna hezkun za i be a i dagokio e e neu i handi ba ean. Ho az,
egoe a hobe zeko landa een ga an zia handi u e a haien ikaskun za-i akaskun za
hobe u beha ko li za eke; espezi ikoki diseina u ako epe luzeko cu iculum
kon sis en e e a esangu a suak diseina uz e a ikasgele an hezkun za hu bilke a
egokiagoak inplemen a uz (Amp azis & Papadopoulou, 2024b; Flanne y, 1991; Kissi &
D eesmann, 2017; S agg & Dillon, 2024; S oud e al., 2022).
2.1.2 Landa een nu izioa en ikaskun za-i akaskun za en kasua
Hezkun za o mala en ikuspun u ik landa eekiko kon zien zia sus a zeko aspek u
be eziki ga an zi sua landa een isiologia ule zea ena da, ezagu za globala en
ba nean ka ego iza zen dena e a landa eak balioes ea ekin e laziona u a egon
dai ekeena (Dünse e al., 2024b; Dünse & Pany, 2024; [A0] Ped e a e al., 2023a). Zeha zago,
landa een nu izioa en ados asun zien i iko ik hu bileko kon zep ualizazioak
ga a zea en beha a azpima a u da u e luzez Biologia en hezkun za en espa uan
(e.g. Ba ke & Ca , 1989; Cañal, 1990; Haslam & T eagus , 1987; Wande see, 1983). Izan e e,
landa een nu izioa e a be an jazo zen den o osin esi p ozesua di a Lu eko
ekosis ema guz iak ma e ia e a ene gia ekin ho ni zen di uz enak (A non, 1982; Ba ke &
Ca , 1989; Begon & Townsend, 2021). Hala e e, ho i ez da p ozesu ho iek ule u beha a en
a azoi baka a.
Landa een nu izioa ezin e abakiga iagoa izan da Lu a en his o ia geologikoan
bai e a o ganismo guz ien eboluzioan. Duela 2,5 milioi u e ingu u, o osin esi
anoxigeniko p imi ibo ba ek azpip oduk u moduan oxigenoa aska zen duen e a gau
egun nagusi zen den o osin esi oxigenikoa i bide eman zion zianobak e ioen
eboluzioa i eske (Fische e al., 2016). Ho ek, Oxigenazio Handia de i zon ge akizuna
16 | Ma ko eo ikoa
e agin zuen e a plane a en konposizio a mos e ikoan zein bizidunen eboluzioan
in lexio pun u ba eza i zuen (Holland, 2006). A mos e ako oxigeno me ake a be i
ho ek, ekosis emak guz iz be egi u a u zi uen hi u pa adigma aldake a nagusi eka i
zi uen (Ben on e al., 2022; Lane, 2016). Lehenik, oxigeno askea en e eak ibi a eak
a mos e a p imi iboa ekin gailen zen zi en bizidun zelulabaka e a anae obioen
desage ze masiboa suposa u zuen. Biga enik, a mos e ako oxigenoak a naske a
ae obioa en age pena e az u zuen. Ho ela, p ozesu ho en aban aila me aboliko e a
ene ge iko handia i eske , egi u a zelula konplexuko e a ehun espezializa uko
o ganismo mul izelula ak eboluziona zen hasi zi en, bizidunen izuga izko
dibe si ikazioa e aginez. E a, hi uga enik, oxigenoa en p esen ziak es a os e an
ozono ge uza so zea eka i zuen, eguzkia en e adiazio ul amo e kal ega ia xu ga
dezakeena e a bizi za u a e a leho a a baimendu zuena. Modu ho e an, egun
nagusi zen di en bizidun gehienen eboluzioa en has apenak jazo zi en e a ho iek
guz iak o osin esia en bidez so u ako elikagaien, oxigenoa en e a e adiazioa en
au kako babesa en menpeko bihu u zi en (A non, 1982; Bee ling, 2008).
Izan duen ga an zi ebolu iboaz gain, landa een nu izioa un sezko p ozesua da
ekosis emen un zionamenduan (Bee ling, 2008). A es ian aipa u moduan, o ganismo
o osin e ikoak ekosis ema guz ie ako ma e ia e a ene gia sa e a moduan ja du en
du e, haiei eske bihu zen bai a ma e ia ino ganikoa (CO2, H2O e a mine alak)
o ganiko, e a a gi-ene gia ene gia-kimiko (Begon & Townsend, 2021; S i be e al., 2020).
Alegia, o osin esia e a landa eak –alga, i oplank on e a bes elako o oau o o oekin
ba e a– di a bizi o ma ae obioen exis en zia baimen zen du enak, bai e a ma e ia e a
ene gia gainon zeko bizidunen za esku aga i bihu zen di uz enak. Ho ega ik,
A nonek (1982) o osin esia Lu eko p ozesu biokimiko ga an zi suena en ospe
me ezia duela baiez a u zuen.
Gaine a, landa een nu izioak be e ga an zi ekosis emikoa age ian uz en du en
bes e hainba un zio be e zen di u e e. Adibidez, al abe a ze bo anikoa en a alean
aipa u ako ekosis ema ze bi zue ako asko ezin di a p ozesu ho ek ahalbide zen
di uen dinamika ik gabe ule u (Millennium Ecosys em Assessmen , 2005). Izan e e,
e egulazio e a euska i ze bi zuei dagokienez, o osin esia da ekoizpen p ima ioa en
e agile nagusia, azaldu moduan, p ozesu ho ek ema en dio elako hasie a
ekosis eme ako ma e ia en zikloa i e a ene gia en luxua i (Begon & Townsend, 2021; Taiz
& Zeige , 2002). E a be ean, lu zo uko mine al ino ganikoen xu gapena e a
o osin esia en bidezko e edukzioa man enugaien zikloe ako ezinbes eko pausua da
(Taiz & Zeige , 2002). U a en zikloa en un zionamenduan e e ga an zi handia du
landa een nu izioak, landa eek bu u zen du en ebapo anspi azioa i eske lu zo uko
u a a mos e a a i zul zen bai a, aldi be ean, klima e egula uz (Schlesinge & Jasechko,
2014; Yang e al., 2023). E a bes elako e egulazio e a euska i ze bi zuak e e, hala nola,
ai ea en konposizioa en e a kali a ea en e egulazioa, lu zo ua en e osioa en
Hasie ako a ala
23 | Ma ko eo ikoa
ezagu za zien i ikoa be a e e p oduk u kul u al ba da (Ame lle e al., 2007; Leach & Sco ,
2003).
Bi eo ia ho ie an oina i uz, pa adigma soziokons uk ibis ak p oposa zen du
ezagu za en e aikun za ez dela ez pasiboa ez indibiduala. Hau da, kon zep u e a
modelo zien i ikoen ikaskun za ge a zeko, ezinbes ekoak di a ikasleen pa e-ha ze
kogni iboki ak iboa e a disku so zien i iko e a in o malak be eiz ea ahalbide zen
du en elka ekin za sozial dialogikoak (D i e & Oldham, 1986; Leach & Sco , 2003; Phillips,
2000; Tabe , 2024; Tobin, 1994). Ondo ioz, hezkun za zien i ikoa kon zep ualiza zeko
modu ho i, u ee an nagusi u den zien zien p oduk uak modu zuzen e a
unidi ekzionalean ansmi i zeko adizio didak ikoa en e adikalki kon akoa da
(Fensham e al., 1994; Fosno , 2005; Gil Pé ez, 1986).
Hala e e, zien zien hezkun za en p isma ik ga an zi handiena izan duen
soziokons uk ibismoa en pos ula ua bes e ba izan da. Hain zuzen, ikaskun za-
p ozesua ideiak an ola zeko e a zen zua ema eko p ozesu g adual ba en moduan ule
dai ekeela, non ikasleek in o mazio be ia egi u a men al exis en ee an egoki zen
saia zen di en (Skamp, 2018; Vosniadou, 2020). Izan e e, p in zipio ho i eske ga a u da
hein handi ba ean Zien zien Hezkun za en alo a e a ikasleen ezagu za en
e aikun za en gaineko ule mena (Dui e al., 2008; Tabe , 2024; Vosniadou, 2020).
Zien zia Espe imen alen Didak ika ga a zen hasi zene ik jakin izan da ikasleak
eskolan lan zen den zien zie a a ge u a zen di enean ez di ela abula asa ba . Ho s,
au e iaz sozializa u izana en bai a enomeno na u alei azalpenak bila zen saia u
izana en ondo ioz, zien ziekin e laziona u ako gaiak azal zeko ideia p opioak di uz e
(Dui , 2007; Tabe , 2017; Vosniadou, 2019). Haa ik, u e luzez me a u ako ike ke a bolumen
esangu a su ba ek oga zen duenez, ideia esplika ibo ho iek, o oko ean, zien ziek
e abil zen di uen ideie a ik desbe dinak di a e a, asko an, p in zipio e a eo ia
zien i iko kanonikoekin ba e aezinak di a e e (Dui , 2009; Tabe , 2015). Gaine a,
au e iazko espe ien zia pe sonal, kul u al edo eduka iboe an e a u ako ideiok
i moak, aldake a ekiko e esis en eak e a bi ualki unibe salak di a (D i e , 1985; Tabe ,
2017). Izan e e, ideia in ui ibo ho iek zen zu komunean oina i u ako enomeno
na u alen be ehalako in e p e azioak di en bi a ean, kon zep u zien i ikoak abs ak u,
konplexu e a espe ien ziak esa en diguna en kon akoak di a (D i e , 1989; Vosniadou,
2019). Ondo ioz, hezkun za zien i ikoa ezin da ha u in o mazioa en abe as e-p ozesu
hu s ba en gisa. Ikasleek haien ideiak g adualki e a a ian-a ian alda u e a be an ola u
beha di uz e, ha ik e a haien azalpenak ados asun zien i ikoa ekin ba e o i a e (Dui
e al., 2008; Vosniadou, 2019; Vosniadou e al., 2007).
Ideien moldake a ho i lo zeko, duela 40 u e ingu u aldake a kon zep uala en
hu bilke a me odologikoa p oposa u zen (Nehm & Kampou akis, 2016; Posne e al., 1982;
T eagus & Dui , 2008). P oposamen ho en hasie ako ike zaileek, Thomas Kuhnen (1984)
pa adigma zien i ikoen aldake a en eo ian oina i u zi en. Ho ela, ikaskun za
24 | Ma ko eo ikoa
jazo zeko “ikasleen pen samendua en pa adigma aldake a” (D i e & Easley, 1978) e az u
beha zela plan ea u zu en, “k isi-egoe a Kuhnia ” ba en age pena eska zen zuena
(Posne e al., 1982; Po in e al., 2020). Bes e e a ba e a esanda, aldake a kon zep uala en
lehen ike zaileek a gudia u zu en ikaskun za ge a zedin ikasleen ideia in ui iboak
ideia zien i ikoki zuzenekin o dezka u beha zi ela; e a ho i ge a zeko ikasleen ideia
“oke ak” e a mundua en ingu uko pe zepziozko in o mazio “e eala” kon aja zen
di uen k isi-egoe a Kuhnia edo ga azka kogni ibo ba ge a zea beha ezkoa zela
(D i e , 1989; Posne e al., 1982).
Ikasleen ideiekiko idiosink asia klasiko ho ek, gaindi u beha eko ikaskun za
oz opo za kon zep ualiza u zi uen ideiok (Cha e goon, 2020; Posne e al., 1982; Vosniadou,
2020). Ho ega ik, kon zepzio ez-zien i iko ho ien esplo azio e a iden i ikazioa
(kon zepzio oke , au ekon zepzio, kon zepzio al e na ibo, egi u a al e na ibo edo a
sinesmen in ui ibo moduan e e ezagu uak, bes eak bes e) un sezkoa bihu u zen
TLSak diseina zeko e a ins ukzioa egoki zeko (D i e , 1989; No ak, 1987; Tabe , 2015, 2017).
Egun ikasleen ideien az e ke a ezinbes ekoa iza en ja ai zen du. Ba e ik, ideion
desk ibapen e a kon side azioa gakoa delako ikaskun za-i akaskun za zail asunak
desk iba zeko e a ikasleak ebalua zeko. E a, bes e ik, mak o mailan (cu iculuma e a
hezkun za an olake a), meso mailan (TLS edo a ikasgela), zein mik o mailan (ja due a
edo a ikasle indibidualak) e abaki in o ma uak ha zeko lehen pausoa bai a ikasleen
ideiak ezagu zea (Duschl e al., 2011; Tabe , 2015; T eagus & Dui , 2008). Alabaina, ikasleen
ideiak ezaba u e a ideia zien i iko “zuzenekin” o dezka u beha eko ikuspun u ho i
ike zaile ani zek p oblema iza u e a k i ika u du e (Dui e al., 2008; Sina a & Pin ich,
2003). Izan e e, aldake a kon zep ual klasikoa en p oposamen ho i e a
kons uk ibismoa ez di a kohe en eak, ho en a abe a ikaskun za ez delako
dagoeneko exis i zen di en egi u a edo ideien gainean egi en, baizik e a ho iek
o dezka uz (Smi h e al., 1993). Gaine a, kon zepzio ho iek iden i ika zea en ga an zia
alda u ez den a en, aldake a kon zep uala asko ike u da e a azken ebiden zia
enpi ikoekin le oka uago dauden ideien ga apen e edu be iak p oposa u di a (e.g.
Maye , 2002; Po in e al., 2020; Raynaudo & Pe al a, 2017; Vosniadou, 2020).
Ho enbes ez, ideia in ui ibo e a zien i ikoen koexis en zia en au kikun zak
oga u du ikasleen ideiak ez di ela gaindi u beha eko oz opo edo aka sak, baizik e a
ezagu za en elemen u p oduk iboe an ja o ia du en e a ins ukzioan zeha
ap obe xa u dai ezkeen ak iboak (Dui & T eagus , 2003; Tho n e al., 2016; T eagus & Dui ,
2008; Vosniadou, 2019). A e gehiago, hainba ike ke ek e aku si du e ideia in ui iboak ez
di ela inoiz e aba eo ia zien i ikoekin o dezka zen, edozein izanda e e indibiduo
ba ek lo zen duen jaki u ia maila. Ai zi ik, bi ideia –edo disku so– mo ak ba e a
exis i zen ja ai zen du e, e a ba zuk edo bes eak ak iboki e abil zen di a
es uingu ua en beha en e a baldin zen a abe a (Allai e-Duque e e al., 2021; Kelemen e al.,
2013; Masson e al., 2014; Sh ulman & Valca cel, 2012). Azkenik, aldake a kon zep uala en
oina i eo ikoa al su u den a en, li e a u ako emai zek ga azka kogni iboa en e a
Hasie ako a ala
25 | Ma ko eo ikoa
ikasleen ideiak gezu a zea en hezkun za es a egiak e aginko ak izan dai ezkeela
oga u du e (Dui e al., 2008; K ajcik & Shin, 2023; on Au schnai e & Rogge, 2015; Vosniadou,
2008a, 2020). Izan e e, hu bilke ak ikasleen ideia in ui iboak desage a azi ezin badi u
e e, ikasleen kon zien zia me akogni iboa a eago zeko e a haien sinesmen e a ideien
hu sune e a mugez kon u a az eko ahalmena du. Ho ela, zien zien hezkun zak
ikasleen ideiak zuzen zeko plan eamenduak baz e u di u e a, azkenaldian, ikasleen
ezagu za epis emikoa, modeloen e aikun za, hipo esi ogake a, a azoike a
ebe asunak e a haien ideien gaineko kon zien zia me akogni iboa inda ze a bide a u
da (Bybee, 2010; Vosniadou, 2019, 2020).
P oposamen ho iek guz iak ez di a be iak. Solomonek (1983) jada desk iba u zuen
nozio zien i ikoak ba ne a u di uz en banakoak gai di ela ados u ako ezagu za
zien i iko kanonikoa es uingu u o mal edo eskola e an e abiliz galde ak
e an zu eko, e a ge o egune oko es uingu u a i zul ze akoan ideia in o male an
oina i u ako e an zunak ema eko. Bes alde, Ame lle e al.-en (2007) e a Leach & Sco en
(2003) hu bilke a soziokons uk ibis ek e e eo ikoki jus i ika u zu en eduki
zien i ikoak ikas ea en gakoa ideia in ui iboen e a hizkun za in o mala en mugak
ezagu zean zegoela, ez ho iek ezaba zean. O ain, be iz, ho iek oga zeko emai za
enpi iko nahikoak daude. Ondo ioz, egun ona zen da kon zepzioen sus ai
p oduk iboek zien zien ikaskun za-i akaskun za en ezinbes eko u a sa di ela adie az
dezake ela, ideiok ezaba zea ezinezkoa izan dai ekeela, e a zien zien hezkun za ikasleei
ezagu za zien i ikoen azalpen ahalmen handiagoa au kez ean zen a u beha ko
li za ekeela haien a azoike a ebe asunak, sinesmen epis emikoak e a un zio
exeku iboa ga a zen di en bi a ean (Campbell e al., 2016; Vosniadou, 2019).
A es iko inplikazio ho iek, gaine a, hainba kon u a gi zen di uz e. Lehenik,
pa adigma kons uk ibis a en kon ako au o eek his o ikoki egin di uz en bi k i ika
nagusien e an zun za ha dai ezke: 1) pedagogia (sozio)kons uk ibis a en aldeko
oga enpi iko ik ez dagoela e a 2) o ien azio epis emologiko (sozio)kons uk ibis a
ba ones eak ezagu za zien i ikoa en e a e eali a ea en exis en zia be a zalan zan
ja zen duela (Ma hews, 1997, 1998, 2012; Phillips, 1995, 2000). Ba e ik, ze enda u ako
au kikun zek, bibliog a ian bildu ako bes e hainba ekin ba e a (ikus Gil-Pé ez e al. (2002),
Tabe (2024) e a Caki (2008)), age ian uz en du e hu bilke a kons uk ibis ak
e aginko ak izan dai ezkeela. E a, bes e ik, emai zak az e u a, ukaezina da ikasleen
ideiak ez di ela “oke ” edo “akas unak”, baizik e a ikaskun za-i akaskun za p ozesuan
be ebiziko ga an zia du en e eali a ea en in e p e azio subjek iboak (Tobin, 1994;
Vosniadou, 2019). Halabe , ideiok “oke za ” ez jo zeak ez du esan nahi posizio
soziokons uk ibis a ba ek e eali a e objek ibo ba en exis en zia uka zen duenik
edo a epis emologikoki eszep ikoa e a e la ibis a denik (ikus Ma hewsek (1998) bildu ako
au o e desbe dinen k i ika e a komen a ioak). Leach & Sco ek (2003) Ha é en (1988) E ealismo
ba ie a eak libu uan oina i uz a azoi zen du en moduan, enomeno na u alak e a
e eali a ea giza eo izazio ik independen eki exis i zen di a. Ho az, epis emologia i
26 | Ma ko eo ikoa
dagokionez, ikuspun u soziokons uk ibis ak ai o zen duen baka a da ikasleen ideiak
enomeno na u alak bezain on ologikoki “bene akoak” di ela (Caki , 2008), diziplina
zien i ikoen e eali a ea i bu uzko azalpenak behin-behinekoak e a al suga iak di ela
(Poppe , 2007), e a ezagu za zien i ikoa en e aikun zan ak o e e a isu i kul u al e a
sozialek e agi en du ela (Bachela d, 2007). Ho ek, o dea, ez du inplika zen enomeno
na u alak azal zeko e a au eikus eko ahalmen handiagoa du en ideiak ez daudenik
(i.e. sozialki negozia u ako e a ados u ako ezagu za zien i ikoa). Ho ela,
hezkun za en ikuspun u soziokons uk ibis ak esplizi uki ona zen du ikasleek
e eali a ea espe imen a zeko e a azal zeko di uz en modu kuali a iboki desbe dinak
oke ak ez di en a en, hie a kikoki o dena dai ezkeela haien e a ados asun
zien i ikoa en a ean dagoen dis an zia e e e en zia za ha uz (Cha e goon, 2020;
Co co an e al., 2009; Duschl, 2019; Leach, 2015).
Biga enik, aipa u ako azken ideia ekin he siki e laziona u a, emai zok
e akus en du e zien zien ikaskun za-i akaskun za p ozesu in e p e a iboa,
ink emen ala e a i e a iboa dela (Tabe , 2017). In e p e a iboa in o mazio be ia soilik
au e iazko ezagu zen a gi an in e p e a uz e a ho iekin e laziona uz ba ne a
dai ekeelako. Ink emen ala ikaskun za pausu xiki e a me aga ien bidez ge a zen
delako, lan memo iak in o mazio “puska” muga uak mobiliza u ahal di uelako aldi
be ean. E a i e a iboa in o mazio be ia gehi zeko e a jada ezaguna dena in zeko
p ozesua p og esibo e a e epikako a bai a (Tabe , 2024). Hala, zien zien hezkun za
e aikun za p ozesu g adual ba en moduan ule dai eke non nozio zien i ikoen
ikaskun za ez den be ehala e a ba -ba ean ge a zen den ze bai (Vosniadou, 2019).
Ezagu za zien i ikoa ga a zeko ikasleek enomeno na u alen ingu uan a azoi zeko e a
ho iek ule zeko e a i udika zeko moduak alda u beha di uz e, haien ideia in ui iboak
o dezka zen ez di uz en, baizik e a ho iekin koexis i zen di en kon zep u e a ideia
be iei zen zua emanez (Allai e-Duque e e al., 2021; Campbell e al., 2016; Vosniadou, 2020).
Be az, zien zien ikaskun za-p ozesua denbo an luza zen den p og esio za ha dai eke
non ikasleak, ideia in ui ibo e a inozoe a ik abia u a, eo ia e a modelo zien i iko
ados ue a a hel zen di en, bidean ideia zien i ikoak e a espe ien zia pe sonale an
oina i u akoak uz a zen di uz en e dibideko ideia esplika ibo p og esiboki
so is ika uagoak e a uz (Co co an e al., 2009; Duschl e al., 2011; Jin e al., 2019; K ajcik & Shin,
2023; Tho n e al., 2016; on Au schnai e & Rogge, 2015).
2.2.2 P ak ika zien i ikoen bidezko zien zien ikaskun za-
i akaskun za
Hasie an aipa u moduan, zien zien ikaskun za-i akaskun za en e edu
(sozio)kons uk ibis a ja ai zen du en hu bilke a uga i daude bibliog a ian. Guz iek
ezagu za zien i ikoa en e aikun za ak iboa izan beha duela bai e a ikasleen ideiak
Hasie ako a ala
27 | Ma ko eo ikoa
kon uan ha u beha di ela ados en du e, baina ez ho i baka ik. Kon sen su zabal
ba ek ona zen du e e, ezagu za zien i ikoa sozialki e aiki zen e a baliozko zen denez,
ikasleek komuni a e zien i ikoak e abil zen di uen p ak ika e a p ozedu e an ekin
beha du ela ho iekin e laziona u ako ebe asun e a konpe en ziak ga a uz (D i e e
al., 1994; NRC, 2012; NGSS Lead S a es, 2013; OECD, 2023). Ho ela, aipa u ako hu bilke e ako
bakoi za Hodsonek (2014) desk iba u ako ondo engo lau aspek ue ako ba edo ba zuen
lo penean zen a zen da: 1) zien zia ikas ea, 2) zien zia i bu uz ikas ea, 3) zien zia
egi ea, e a 4) zien zia ingu u hu bila hobe zeko e abil zea.
Hu bilke ak asko a ikoak di en a en, azken hi u hama kade an indagazioan
oina i u ako zien zien hezkun za nagusi u da lau aspek u ho iek lo zeko bai e a
ikasleen ideien ga apen p og esiboa e az eko modu e aginko ene a iko za (Abd-El-
Khalick e al., 2004; Be ins & P ice, 2016; Couso, 2014; NGSS Lead S a es, 2013; OECD, 2019; Roca d
e al., 2007; Rome o-A iza, 2017). Indagazioan oina i u ako ikaskun za-i akaskun za John
Dewey (1859-1952) iloso o, pedagogo e a psikologo ame ika a en eka pene an du
ja o ia XX. mende hasie an. Hala e e, 60. hama kadan hasi zen a e a jaso zen Joseph
J. Schwab (1909-1988) ike la iak eginiko lanei eske (Ba ow, 2006; Bybee, 2010), e a 90.
hama kadan ha u zuen nazioa eko ga an zia AEBko zien zien hezkun za en-
es anda e an xe a zen hasi zenean (NRC, 2000b; NRC, 1996).
Dewey en (1910) esane an, zien zien ikaskun za-i akaskun za demok a iza u
zene ik, mundua i zen zua ema eko e a ho i ule zeko me odoa e a pen sa zeko e a
baino, bu uz ikasi beha eko emai za e a egi a e mul zo ba en moduan au kez u da
zien zia. Gaine a, ga ai ha an, me odo zien i iko baka e a es a iko ba en ikuspun ua
nagusi zen zen AEBko ikasgele an (Windschi l e al., 2008). Ho az, es anda e a
cu iculume an indagazioa en bidezko hezkun za bul za zea en helbu ua bikoi za izan
zen (Couso, 2014). Ba e ik, ikasleak mo iba zea e a ikaskun za-i akaskun za p ozesuan
du en pa e-ha zea a eago zea bila u zen. E a, bes e ik, ikasgelako ja dun zien i ikoa
au en ikoagoa e a mundu e ealeko zien ziala iena ekin le oka uagoa egi en saia u
zen. Hala, ikaskun za-i akaskun za en okua zien zien p ozesue a a e amanez,
ikasleek kon zep u zien i ikoak ikasi bi a ean –haien kon zepzioen mugez
oha a az eko e abilga ia bai a indagazioa–, al abe a ze zien i iko ako gakoak di en
bes elako konpe en ziak e a abileziak ga a zea en helbu ua lo u nahi izan zen (Abd-
El-Khalick e al., 2004; Bybee, 2010; Milla e al., 2006; NRC, 2012).
AEBko hezkun za poli ike an p omoziona zen hasi zene ik, indagazioa
nazioa eko cu iculum gehiene an bul za u den ikaskun za-i akaskun za hu bilke a
bihu u da (Aguile a Mo ales e al., 2017; BOPV, 2015; Eu opean Commission, 2015; Ha len & Léna,
2010; Roca d e al., 2007; Wo h e al., 2009). Os e a, me odoa i i xa open handiak ipini
bazaizkio e e, e a behin e a be iz saia u den a en ho i maila poli ikoan sus a zen,
indagazioa en bidez ikas ea en e aginko asuna zalan zan ja zen du en aho s
disko dan e e a k i ikoak e e au ki dai ezke li e a u an (e.g. Couso, 2014; Ga cía-Ca mona,
2020; Ki schne e al., 2006; Maye , 2004).
28 | Ma ko eo ikoa
Ho ien a abe a, ez dago indagazioa en aldeko oga enpi iko ez abaidaezinik
(Ha ie & Ya es, 2013; Ki schne e al., 2006). Hu bilke ak eskain zen duen aska asuna
ikaskun za ako oz opo izan dai eke, gida zeha z al ak e a ja due ak i ekiegiak iza eak
ka ga kogni iboa emenda zen du elako (Al ie i e al., 2011; Ki schne e al., 2006; Maye , 2004).
Gaine a, indagazioa nola plan ea zen den a abe a, ikasleak isikoki ak ibo e a
mo iba u a egon dai ezke inongo ikaskun za ik –p ozedu azkoa edo kon zep uala–
jazo gabe (Al ie i e al., 2011). Ondo ioz, Cousok (2014) e a Windschi l e al.-ek (2008)
oha a az en du en moduan, indagazioa gida e a aldamio ik gabeko espe imen azio
edo a manipulazio hu sa en sinonimo za ule zeak pen samendu zien i ikoa en e a
egi en a i dena en a eko konexioa ezaba dezake, zien zien izae a en ikuspun u
hu saldu e a es e eo ipa ua ma az uz.
No bai ek pen sa lezake bai indagazioa en zabalkun zak bai ho en
e aginko asuna en ingu uan dauden ez abaidek esan nahi du ela ados asun unibokoa
dagoela ikasgelan indaga zea daka ena i bu uz. Ai zi ik, ez da ho ela (Be ins & P ice,
2016; Fu ak e al., 2012; Rome o-A iza, 2017; Zhang, 2016). A e gehiago, au e iaz aipa u ako
hu bilke a en kon ako a gudio gehienak indagazioa en de inizio ados u al aga ik
bai a ho i gehiegi sinpli ika ze ik da oz (C aw o d, 2014; Hmelo-Sil e e al., 2007; McConney
e al., 2014; Osbo ne, 2014; Tabe , 2011). Izan e e, indagazioa en de inizio zeha zago e a
zo o zagoak kon uan ha ze akoan, hu bilke a en emai za posi iboak bil zen di uz en
be ikuspenak au ki dai ezke (e.g. Cobe n e al., 2010; F eeman e al., 2014; Fu ak e al., 2012;
Hmelo-Sil e e al., 2007; Joswick & Hulings, 2024; Lazonde & Ha msen, 2016; Michael, 2006;
Minne e al., 2010; Ruiz-Ma ín & Bybee, 2022).
Ho az, ez da zen zugabea pen sa zea indagazioan oina i u ako hezkun za en
ingu uko ez abaida e a k i ikak ez di ela ikasleek p ak ika zien i iko zilegizkoagoe an
ja du ea be ez nega iboa dela oga zea en ondo io, baizik e a indaga zeak
daka ena en ingu uko ados asun e a de inizio komunen al a en ondo io (Couso, 2014;
C aw o d, 2014; Windschi l e al., 2008). Te minoa en izae a polisemikoak, konk ezio al ak,
in e p e azio malguak e a hezkun za hu bilke a en be sio ani zek hainba a azo
e agin di zake e. Hala nola, TLSak ma ko komun ba ja ai uz diseina zea e a ike ke a
desbe dinen emai zak sis ema ikoki e a espe imen alki konpa a zea gala azi dezake e
(B own e al., 2006; Rome o-A iza, 2017). Indagazioa hu bilke a e aba desbe dinak bil zen
di uen a e ki e mino ba en moduan e abil zea e agin dezake e, ondo diseina u ako
e a epis emikoki kohe en eak di en p oposamene a ik, ikasleen lana “e eze a” ba
ja ai ze a mu iz en du en labo a egiko ja due a espe imen ale a a ba ne ha zen
di uena (Be ins & P ice, 2016; McLaughlin & MacFadden, 2014; Windschi l e al., 2008). E a,
azkenik, gida e a aldamio maila desbe dinak eskain zen di uz en indagazio hu bilke en
a ean be eizke a ik ez egi ea e agin dezake e, nahiz e a ho iek izan ikaskun za en
a akas a en e a po o a en a eko aldea ma ka u ohi du en alde diak (A eepa amannil
e al., 2020; Cai ns, 2019; Fu ak e al., 2012; Hmelo-Sil e e al., 2007; Lazonde & Ha msen, 2016;
Teig e al., 2018).
Hasie ako a ala
29 | Ma ko eo ikoa
Klah ek (2009, 2013) azpima a zen duen moduan, be eziki kezkaga ia e a
i onikoa da Zien zien Hezkun za en espa uan ez abaida zien i ikoen oina ie ako
ba , ho s, de inizio ope a iboa ena, alde ba e a uz ea. Ho ega ik, azken u ee an, bai
e minoa en anbiguo asun lexikoak bai indagazioa en bidezko hezkun za en
zehaz asun ezak hezi zaile e a ike zaileen a e a be egana u du e (Ande son, 2002;
C aw o d, 2014; Educa ion De elopmen Cen e , 2009; Ga cía-Ca mona, 2020).
Ba owek (2006) labu bil zen duenez, indagazioa ule dai eke 1) ikasleek ga a u e a
p ak ika u beha eko ebe asun kogni ibo moduan (zien zia egi en ikas ea), 2)
ikasleek ule u beha eko ja due a zien i iko e a zien zia en na u a en pa e den
p ak ika moduan (zien zia i bu uz ikas ea), edo a 3) eduki kon zep ual, p ozedu al e a
epis emologikoak be egana zea helbu u du en ikaskun za-i akaskun za es a egia
moduan (zien zia eginez zien zia ikas eko modua). E a be ean, indagazioa en bidezko
hezkun za i dagokionez, hainba nazioa eko adi uk e a es anda ek hu bilke a en
ezauga i e a ase desbe dinak i adoki di uz e (e.g. Bybee e al., 2006; Minne e al., 2010;
NGSS Lead S a es, 2013; Pedas e e al., 2015; Whi e & F ede iksen, 1998; Wo h e al., 2009).
Ho ela, hein ba ean ados en da TLS edo hezkun za ja due a ba indagazio za jo zeko
ondo engoak izan beha di uela: galde a/ enomeno zien i iko zinezko e a
ike ga ie a ik abia zea, hipo esiak plaza a zea, ho iek ike ke en diseinua en edo/e a
da uen az e ke a en bidez esplo a zea/ike zea, azalpenak/modeloak e aiki zea e a
konklusioak a e a zea, e a emai zok komunika zea/ez abaida zea (Educa ion
De elopmen Cen e , 2009).
Edonola e e, de inizioak lausoegiak e a i ekiegiak iza en ja ai zen du e. A e
gehiago, hainba ike la ik a gudia zen du e indagazioa ez dela zien ziala iek bu u zen
du en p ak ika baka a, e a espe imen azioaz gain, zien zia en iloso iak, his o iak,
soziologiak e a epis emologiak ka ak e iza u di uen hezkun za en ikuspun u ik
in e esga iak izan dai ezkeen bes e es uingu u e a p ak ikak daudela (Jiménez-
Aleixand e, 2011; Jiménez-Aleixand e & C ujei as, 2017; Kelly & Chen, 1999; Osbo ne, 2014).
Ho enbes ez, aipa u ako ez-espezi iko asuna gaindi zeko, bes elako p ak ika ho iek
balioan ja zeko e a inplikazio in elek ualik gabeko ja due a zien i iko manipula ibo
e edukzionis en sus apena saihes eko (Passmo e e al., 2009; Windschi l e al., 2008),
azkenaldian, nomenkla u a e a pa adigma aldake a ba jazo da, indagazioa bul za ze ik,
p ak ika zien i ikoe an oina i u ako zien zien hezkun za ba en alde egi e a (C aw o d,
2014; NGSS Lead S a es, 2013; Osbo ne, 2014; Rome o-A iza, 2017).
Ga cía-Ca monak (2020) ondo ioz a zen duen moduan, ho ek ez du haus u a
pa adigma iko edo kon zep ual ba suposa zen. Izan e e, ikuspegi be ia en a zean
dauden p in zipio e a ideiak NRCk (1996) indagazioan oina i u ako hu bilke a
desk iba ze akoan plaza a u akoen an zekoak di a. Haa ik, hezkun za zien zia
p o esionalean jazo zen di en p ak ika epis emikoe an oina i zeak inplikazio sakon
e a zeha zak di u “ze ” e a “nola” ikas en e a i akas en dena i dagokionean (C aw o d,
2014; Jiménez-Aleixand e & C ujei as, 2017; Osbo ne, 2014).
30 | Ma ko eo ikoa
“Ze ”-a i dagokionez, p ak ike an oina i u ako hu bilke ak eskain zen duen
ma koak, zien zien hezkun za en helbu uak inka zen lagun zen du e a ba egi en du
azkenaldian e aiki den ados asuna ekin. Hau da, hu bilke ak esplizi uki ona zen du
al abe a ze zien i ikoak p oduk u zien i ikoei bu uzko ezagu za ez ezik, p ak ika
epis emikoei e a ho iek zien ziak au e a egi ea nola ahalbide zen du en bu uzko
ule mena e e eska zen duela (NRC, 2012; NGSS Lead S a es, 2013; OECD, 2023). Be az,
ikaskun zak helbu u kon zep ualez gain (zien zia ikas ea) o eka u beha eko e a
ga an zi be sua du en helbu u epis emikoak (zien zia egi ea/zien zia i bu uz ikas ea)
e a helbu u sozialak (zien zia ingu u hu bila alda zeko e abil zea/zien zia ja due a
sozial ba dela ikas ea) di uela azpima a zen du (C aw o d, 2014; Duschl, 2008; Jiménez-
Aleixand e & C ujei as, 2017; Kelly, 2008).
“Nola”- i dagokionez, be iz, hu bilke ak p ak ika zien i ikoak ikaskun za-
i akaskun za p ozesua en e digunean ipin zea en e a ikasleek zien ziala iek bu u zen
du en jakin za en e aikun za, ebaluazio e a komunikazio lana e eplika zea en
ga an zia naba men zen du (Jiménez-Aleixand e & C ujei as, 2017; Kelly, 2008). Ba e ik,
indagazioa azal ze akoan aipa u moduan, zien zien ja due e an a i zeak al abe a ze
zien i ikoan gakoak di en konpe en zia e a abilezia p ozedu alen ga apena baimendu
dezakeelako (C ujei as Pé ez & Jiménez Aleixand e, 2015; OECD, 2023; Osbo ne, 2014), ez soilik
“ge uko mundu na u ala az e zen ikasiz” (NRC, 1996), baizik e a ezagu zak aplika zeko
e a “modu zien i ikoan pen sa zeko e a ja du eko” (NRC, 2007; 2012) ahalmena ga a uz
e e. E a, bes e ik, p ak ika analogo ho ie an ja du eak e a ho iek ule zeak ezagu za
zien i ikoa ze ga ik e a nola e aiki zen, es a zen, ebalua zen e a in zen den
konp eni zea ahalbide u dezakeelako (Duschl & G andy, 2013). Ho ela, zien zia p ozesu
baka , zu un e a lineal ba en moduan kon zep ualiza ze ik, ikasleak be an jazo zen
di en p ak ika, disku so e a in e akzio sozialak ule ze a e a in eg a ze a i agan
dai ezke (Kelly, 2008; Reise e al., 2012), bai a kul u a ga aikidea en oina i den ezagu za
zien i ikoa en idaga i asuna balioes e a i i si (Osbo ne, 2014; Osbo ne & Pimen el, 2023).
Ikus dai ekeenez, ma ko ho en bai an zien zien p ak ika epis emikoen mul zoa
bai ikaskun za-helbu u bai hu bilke a didak iko bihu zen di a, ule u beha eko
p ak ika be oiek bai i a ikaskun za-i akaskun za me odologia za e abil zen di enak
(Kelly & Chen, 1999; Osbo ne, 2014; Windschi l e al., 2008). O dea, zien ziala iek ezagu za
idaga ia e aiki zeko egin beha du en lana ikasgela a e ama eko ezinbes ekoa da
ja due a zien i iko p o esionalean nagusi zen di en p ak ika p ima ioak de ini zea
(Kuhn, 1984; Ziman, 1979). Hala, ja due a e a a azoike a zien i ikoa en azpian dagoen
egi u an un sa uz (Gie e e al., 2006; Klah & Dunba , 1988), p ak ika zien i ikoe an
oina i u ako zien zien hezkun zak ga an zi be eko hi u dimen sio edo ak ibi a e
es e a nagusi de ini zen di u: indagazioa, a gumen azioa e a modelizazioa (Duschl &
G andy, 2013; Jiménez-Aleixand e & C ujei as, 2017; Osbo ne, 2014).
Indagazioa, au e iaz aipa u moduan, gakoa da ezagu za zien i ikoa en muinean
espe imen azioa e a ebiden zien bilake a daudelako (Gie e e al., 2006; Klah & Dunba ,
Hasie ako a ala
31 | Ma ko eo ikoa
1988). Ho az, hu bilke a en a abe a, ikasleek a azoak iden i ika u, galde a ike ga iak
plaza a u, ike ke ak diseina u e a au e a e aman, e a ideiak kon as a zeko ebiden ziak
bila u beha di uz e ho e a ako da uak az e uz e a in e p e a uz.
A gumen azioa en ga an zia jus i ika zen da ezagu za en e aikun za ja due a
sozial ba delako, komuni a e ba en bai an ga a zen dena e a e aikun za en e a
k i ika en a eko dialek ikan oina i zen dena (Fo d, 2008; Kelly, 2008). Ho ela, ikasleek
oga egokiak hau a zeko i izpideak ga a u beha di uz e, ideiak adie azi e a
ez abaida u, esku a dauden ebiden zien kon ako azalpen al e na iboak kon as a u,
ebalua u e a k i ika u, e a a gudio zien i ikoak e aiki baiez apen ho iek ebiden ziak
egiaz a u beha di uela ule uz.
Modelizazioa, azkenik, modeloen e a eo ien e aikun zak ja due a zien i iko
p o esionalean du en ga an zia zen ala enga ik da ikas eko e a i akas eko p ak ika
gakoa (Ace edo-Díaz e al., 2017; Gie e e al., 2006). Izan e e, sozialki balida u ako e a
ados u ako modelo e a eo ien o mulazioa da ike ke a zien i ikoen p oduk u go ena
(Gie e, 2004; Ha é, 1985). Be az, ho ek ezinbes eko bihu zen du ikasleek haien
hasie ako modeloak azale a uz hipo esiak plan ea zea, enomenoak in e p e a zeko
e a i aga penak egi eko modeloak e abil zea e a p oba zea, modeloak esku a dauden
ebiden zien a gi an ebalua zea, e a ho ien a abe a be ikus ea e a be e aiki zea, ez
soilik modelizazioa en p ak ika i bu uz ikas eko, baizik e a ezagu za kon zep uala
ga a zeko e e.
Gaine a, 2. I udian beha dai ekeen moduan, hi u p ak ika zien i iko ho iek elka
e laziona u a daude e a OECDa en (2023) al abe a ze zien i ikoa en ma koa en helbu u
e a konpe en ziekin zein NRCk (2012) desk iba u ako p ak ika gakoekin kohe en eak
di a.
2. I udia. P ak ika zien i ikoe an oina i u ako zien zien hezkun za en hi u p ak ika edo dimen sio nagusien (goian
be dez) e a PISA 2025en al abe a ze zien i iko ako ma koa en konpe en zien (behean bel zez) e lazioa. P ak ika
zien i iko bakoi za en e dian ho iekin e laziona u ako hainba ja due a beha dai ezke (ku siban). Jiménez-Aleixand e
& C ujei as (2017)- ik egoki ua.
32 | Ma ko eo ikoa
Ho az, ho i guz ia ain za ha uz e a azken u e ako ebiden zia e a
ados asuna ekin le oka uz, esi honen abiapun uko hipo esia ondo engoa da:
zien i ikoki al abe a zeko e a LNMZ ikasi e a i akas eko modu e aginko e a
epis emikoki kohe en eena p ak ika zien i ikoe an oina i u ako ins ukzioa dela.
Alegia, ikasleek zien i ikoki egi en, pen sa zen e a eki en duen komuni a e ba en
bai an (zien zien ikasleen komuni a ea) ak iboki ja dun beha du e, hein ba ean,
ja due a zien i iko p o esionaleko p ak ike an mu gilduz e a ezagu za zien i iko –kasu
hone an, eskola a– e a uz, ebalua uz e a komunika uz (Jiménez-Aleixand e & C ujei as,
2017; Kelly, 2008; NRC, 2000b, 2012; Osbo ne, 2014; Schwa z & Gwekwe e e, 2007).
Au e iaz azaldu moduan, hu bilke a en un sa ez da be ia. Izan e e, zien ziak
ja dun zien i ikoa ekin kon sekuen ea den modu ba ean ikasi e a i akas ea en nozioa
Dewey en XX. mende hasie ako p oposamene an au ki dai eke (C aw o d, 2014; Ga cía-
Ca mona, 2020). Hala e e, hu bilke ak badi u desbe din asun naba men ba zuk u e an
p omoziona u den indagazioa ekin e a “zien zia ikas eko zien zia egi ea” i adoki zen
du en bes elako ikaskun za-i akaskun za me odologiekin (C aw o d, 2014; Osbo ne, 2014).
Lehenik, esplizi uki ona zen du ja dun e a ezagu za zien i ikoak ez di ela
ekin za a azional soilak. P ak ika espezi iko e a ados ue an inplika u ako
p o esionalen komuni a e ba ek bu u zen di uen ja due a soziokul u alak e a ho ien
emai zak di a (Kelly & Chen, 1999; Osbo ne, 2014). Be az, au e iaz aipa u moduan,
hu bilke ak ikasle komuni a ea kul u a zien i ikoa en bai an jazo zen di en
sozializazio p ozesue an pa e ha zea en ga an zia naba men zen du helbu u
kon zep ual, epis emiko e a sozialak lo zeko (Duschl, 2008; Kelly, 2008).
Biga enik, p ak ika zien i ikoen bidez ikasi e a i akas ea oso asun kohe en e
ba en pa e gisa plan ea zen da, non zien zien oina izko kon zep uak, zeha kako
kon zep uak e a p ak ika zien i ikoak elka i lo u a dauden e a modu gainja ian
lan zen di en i akasleek en uz diseina u ako ja due en bidez (C aw o d, 2014; Jiménez-
Aleixand e & C ujei as, 2017).
Hi uga enik, aipa zekoa da hu bilke ak o oko ean ain za ha u ez di en edo,
behin za , espe imen azioa bezain bes e ga an zia izan ez du en a gumen azioa en
e a modelizazioa en p ak ika zien i ikoak balioes en di uela (C aw o d, 2014; Osbo ne,
2014). Hala, hu bilke a en e a ho i sus a zen du en dokumen u be ien a abe a,
ikasleak hipo esiak o mula ze a e a oga ze a muga zea ez da nahikoa, e a p ak ika
zien i ikoe an pa e ha zea en helbu ua eo ian oina i u iko modelo esplika iboak
es a u e a be ikus ea izan beha du (NRC, 2012; NGSS Lead S a es, 2013).
Hasie ako a ala
39 | Ma ko eo ikoa
Bes e alde ik, p ozesu ho i es uki lo u a dago a gudioak e a ebiden ziak kon uan
ha uz ikasleei haien modelo men alak be ikus eko e a alda zeko auke a ema en dien
modelizazioa en p ak ika ekin (Khan, 2007; Nu ield Founda ion, 2013; Schwa z e al., 2009).
Ho az, au e iaz aipa u den moduan, ikasleek ideiak ziklikoki adie az ea, es a zea,
hausna zea e a be ikus ea ezinbes ekoa da haien modelo men alak p og esiboki
modelo ados ue a a ge u a zeko (Coll e al., 2005; Couso & Ga ido-Espeja, 2017; Gilbe &
Jus i, 2016; Passmo e e al., 2009; Schwa z e al., 2009; Windschi l e al., 2008).
Labu bilduz, Passmo e e al.-ek (2009) e a Windschi l e al.-ek (2008) adie az en du en
moduan, MBIak diziplinako ideien e a modeloen ule mena e az eaz gain (zien zia
ikas ea), p ozedu azko ezagu zen e a p ak ika epis emikoen ga apena bul za zen du
(zien zia egi ea), eduki zien i ikoen ule mena e a ezagu za ho i nola e aiki zen den,
jus i ika zen den e a ze balio duen uz a uz (zien zia i bu uz ikas ea/zien zia ja due a
sozial ba dela ikas ea). Gauzak ho ela, MBIa ikasgela e eale a a e ama eko e a esi
hone ako TLSa go puz eko Jiménez-Liso e al.-ek (2020) p oposa u ako ikaskun za-
i akaskun za zikloak e abili di a (4. I udia).
Au o e ho iek MBIan oina i u ako ja due a-sekuen ziak ase zehaz uak
di uz en bi ziklo an bana zen di uz e. Lehenik, indagazio ziklo ba bu u zen da, non
ikasleek indagazio ja due ak bu u zen e a enomeno ba en ingu uko ezagu za
desk ip iboa e aiki zen du en haien hasie ako ideien gaineko kon zien zia
me akogni iboa be egana uz (Jiménez-Liso e al.-en (2019) p oposamen eo ikoan
oina i u ako Jiménez-Liso en (2020) indagazio zikloa). Biga enik, modelizazio ziklo ba
gauza zen da, non ikasleek az e u ako enomenoa azal zeko i udikapen zabal e a
de endaga i ba e aiki zen du en haien modelo men alak es a uz, induz e a ados uz
(Couso & Ga ido-Espeja en (2017) p oposamen eo ikoan oina i u ako Couso en (2020)
modelizazio zikloa).
Azkenik, aipa u beha a dago ja due a in elek ual e a p ak ika zien i iko
desbe dinak modu sekuen zialean desk iba u di en a en, MBIa hu bilke a o ganiko
ba dela. Ja due a ho iek, zien zie an ge a zen den modu be ean, ez di a modu
linealean jazo zen. Alegia, p ak ika e a ja due a desbe dinak TLSa en pun u
desbe dine an e a behin baino gehiago an ge a dai ezke, in o mazio edo galde a
be iak age zen di enean hu bilke ak au e ik emandako pausuak ziklikoki
be ikus ea en beha a azale a zen bai u (adb. modelizazioa enomenoa au kez en den
momen uan be an has en da e a behin baino gehiago an ge a zen di a
a gumen azioa ekin e laziona u ako p ak ikak) (Windschi l e al., 2008). Ho az, esi
hone an e abili ako hu bilke a bi ziklo be eizi moduan age zen den a en, ba a ezin
da bes ea gabe ule u, behin baino gehiago an e epika dai ezke TLS be ean e a hi u
p ak ika zien i ikoe ako ja due ak bi zikloe an ema en di a aldi be ean. Izan e e,
epis emikoki kohe en ea iza eko, MBIa ezin da hu bilke a zu un e a he si ba en
moduan ule u (Windschi l e al., 2008).
40 | Ma ko eo ikoa
4. I udia. MBIan oina i u ako TLSak diseina zeko indagazio e a modelizazio zikloak, haien asee ako ja due a nagusiak (laukie an) e a ho ie ako bakoi zean gailen zen
den dimen sio a ek iboa (ku siban). Jiménez-Liso e al. (2020)- ik egoki ua.
Hasie ako a ala
43 | Ma ko me odologikoa
3 Ma ko me odologikoa
Ma ko eo ikoa en a alean azaldu moduan, esi ik e a o i ako a ikulue ako bakoi zak
ike ke a- esna e a me odologia p opioak ja ai zen di u. Os e a, esia a ikulu guz iak
bil zen di uen pa adigma me odologiko ba ja aiki bu u u da: Diseinuan
Oina i u ako Ike ke a (DBR). Be az, a al hau DBRa e a ho en a e kipean
gauza u ako ase desbe dinak azal zean zen a uko da. A ikulu bakoi zean
balia u ako ike ke a- esnak e a me odologia xehe asun handiagoz ezagu u nahi izanez
ge o, kon sul a ako IV. e anskinean daude esku aga i.
3.1 Teo ia e a p ak ika en a eko a akala zien zien
hezkun zan
Au e iaz aipa u moduan, his o ikoki ahalegin handiak bide a u di a bai ikasleen
zail asun e a kon zepzio ohikoenak bil ze a (e.g. D i e e al., 1994; Dui , 2009) bai ho iek
gaindi zeko es a egia didak iko e aginko ak p oposa ze a e a enpi ikoki oga ze a
(e.g. Cobe n e al., 2010; C aw o d, 2014; Minne e al., 2010). LNMZa en ikaskun za-
i akaskun za en kasu zeha zean e e ikasleek di uz en zail asunak aski ezagunak di a
(Cha ie Melillán e al., 2007) e a hainba ike ke ek i adoki du e ja dun zien i iko
p o esionala ekin kohe en eak di en p ak ika zien i ikoe an oina i u ako hu bilke a
didak ikoek konpe en zia e a ezagu za zien i ikoen ga apenean lagun dezake ela
(Sch amm e al., 2018; Ummels e al., 2015). Haa ik, ezagu za eo iko guz i ho i, o oko ean,
ez da ikasgele ako p ak ike an isla zen (De Co e, 2000; Guisasola e al., 2017). Izan e e,
nazioa eko ikasgela gehiene an ikasleen kon zepzioak gu xi an ha zen di a kon uan
e a u iak di a ho iek iza en di uz en auke ak p ak ika zien i ikoe an ja du eko edo a
zien zien izae a epis emikoki kohe en e ba ezagu zeko (A ias e al., 2016; Capps &
C aw o d, 2013; Duschl & G andy, 2013; Gomez-Zwiep, 2008; Jimenez-Liso e al., 2022; Schwa z e
al., 2009; Windschi l e al., 2008).
Ike ke a didak ikoa en emai zen ( eo ia), hezkun za-cu iculumen (poli ika) e a
ikasgelako egune oko ja due en (p ak ika) a eko a akala ho i Zien zien
Hezkun za en egungo kezka nagusiene a ikoa da (Blanco López e al., 2018; B oekkamp &
Van Hou -Wol e s, 2007; E du an & Yan, 2009; Fo bes & Da is, 2010; Wo h e al., 2009; Zembal-
Saul, 2017). Azken inean, ins ukzioa en kali a ea e a e aginko asuna, neu i ba ean
behin za , ebiden zie an oina i u ako ikaskun za-i akaskun za p ak iken e a
hu bilke en inplemen azio ja ai ua en a abe akoa da (D inkwa e e al., 2017; Milla e al.,
2006). Ho ela, li e a u ak azal zen duenez, a akala en a zean bi e agile nagusi daude:
1) ike ke en p agma ismo u ia e a 2) ike zaile-hezi zaile elka lan al a (Couso, 2016;
Oli a, 2005).
44 | Ma ko me odologikoa
Ba e ik, hezi zaileek us e du e eo ia haien egune oko bizi za e a beha e a ik
deskonek a u a dagoela. Ondo ioz, ikaskun za-i akaskun za e abakiak ha zeko
oina i gisa espe ien zia pe sonale a ik e a o i ako ezagu za azi ua lehenes en du e
(Allen, 2009; And ews & Lemons, 2015; B yan, 2003; De Co e, 2000; Nu hall, 2004). A e gehiago,
nahiz e a i akasle gehienek ike ke an oina i u ako be ikun zekiko ja e a posi iboak
au kez u (Achu a e al., 2024; Fu ió-Mas & Ca nice , 2002), ho ien inplemen azioak hainba
oz opo p ak iko, ma e ial e a idiosink a iko au ki zen di u (e.g. C aw o d, 2007; Kim & Tan,
2011; Newman e al., 2004; Yoon e al., 2012). Hala, ho elako p oposamenak e abil zeko
e e izen zia hu engo a azoien ondo io izan ohi da: ma e ial be i zaileak ikasgelako
a azoei i enbidea ema eko gai ez iza ea (B oekkamp & Van Hou -Wol e s, 2007; Oli a, 2005),
ma e ialen helbu uekin ba ez da ozen edukiz be e ako cu iculum e a ebaluazio
p ozedu ak bu u u beha iza ea (Be ins & P ice, 2016; C aw o d, 2007), ike ke an
oina i u ako be ikun zak diseina zeko e a inplemen a zeko denbo a e a baliabide
ma e ialen eskasia (Fi zge ald e al., 2019), i akasleen e engabeko o makun za e az eko
e a ikaskun za-i akaskun za p ozesua en ule men abe a sa esku a zeko babes
ins i uzional al a (And ews e al., 2011; Gil Quílez e al., 2008; Kim & Tan, 2011), ikasleek
ikaskun za-i akaskun za p ozesuan e a p ak ika zien i ikoe an ak iboki pa e ha zeko
ohi u a al a e a zail asunak (Ande son, 2002; Rönnebeck e al., 2016), edo a hezi zaileek
ikasle gisa izan di uz en espe ien zie a ik e a o i ako sinesmen e a ine zia
pe sonalak (Ab il Gallego e al., 2014; B yan, 2003; C aw o d, 2007).
Bes e ik, ike zaileen e a i akasleen a eko elka lan al ak e a komunika zeko
zail asunek eo ia e a p ak ika uz a zea zail zen du e (Gil Quílez e al., 2008; Oli a, 2005).
I akasleen e a ike zaileen a eko ikaskun za-komuni a e kolabo a iboak e a zea
hobekun za didak iko ja ai u e a esangu a su ako pausu espe an zaga iene a ikoa da
(DuFou , 2007; McIn y e, 2005). Os e a, bi sek o eek ikasleak hez ea en helbu u komuna
pa eka zen du en a en, hu bilke en e a ike ke en aspek u desbe dine an zen a u ohi
di a (adb. idaga i asuna s. aplikaga i asuna, ze ga ik s. nola, o oko asuna s.
singula i a ea, e ab.) (Esqui el-Ma ín e al., 2019; Hube man, 1983). Gaine a, ike ke a
didak ikoak maiz i akasleen eka pen po en zialak mesp e xa zen di u e a,
amai ze akoan, emai zak ez di a komunika zen i akasleen p ak ika hobe zeko moduan
(Couso, 2016; Juu i e al., 2016).
Edonola e e, Osbo ne & Dillonek (2008) baiez a zen du en moduan, “ eo ia ik gabeko
p ak ika ge a zen dena en esanahia ekiko i sua da, e a p ak ika ik gabeko eo iak, be iz, ez du
ga an zi ik” (25 o .). Ho enbes ez, eo ia e a p ak ika en a eko a akala mu iz eko
asmoz, azkenaldian TLSak diseina ze a e a/edo baliozko ze a bide a u ako ike ke a
in e ben zionis ekiko in e esa a eago u da (Dui e al., 2012; Kelly e al., 2014; Méheu & Psillos,
2004; Psillos & Ka io oglou, 2016). Izan e e, au e ik egindako ike ke ek oga u du e meso
mailan bu u u ako az e ke a ho iek –hau da, cu iculum oso ba ike gai ha u o dez
gai jakin ba en ingu uko ikaskun za-i akaskun zan zen a u akoek– hezkun za-
p ak ika ike ke a enpi ikoen emai zekin e aginko asunez in o ma zeko po en ziala
Hasie ako a ala
45 | Ma ko me odologikoa
du ela (Ande son & Sha uck, 2012; Juu i & La onen, 2006; Ko land & Klaassen, 2010; Psillos &
Ka io oglou, 2016).
Méheu & Psillosen (2004) de inizioa en a abe a, TLS ba ike ke a-ja due a ba e a
p oduk u didak iko ba da aldi be ean, ansposizio didak ikoa en bidez ikasleen za
enpi ikoki egoki u ako ikaskun za-i akaskun za ja aibideak e a ja due ak ba ne
ha zen di uena. Ho ie an ins ukzioa en helbu uak, ma e ialak, baliabideak e a
ja due ak age zeaz gain, ikaskun za en e a i akaskun za en ingu uko ikuspun u
eo ikoak (ze , ze ga ik, ze a ako e a nola) e e zehaz en di a (Couso, 2011; Guisasola e al.,
2021). Ho az, TLSak ez di a soilik gai zeha z ba i bu uzko ins ukzioa plani ika zeko
i akasleen esna. Teo iak e a ikaskun za- es uingu u be i zaileak p oba zeko
a agoak di a e e, e a ezagu za eo ikoa, ike ke a enpi ikoen emai zak e a i akasleen
ezagu za azi u p o esionala bil zen di uz e (Ba ab & Squi e, 2004; Méheu & Psillos, 2004).
3.2 Diseinuan Oina i u ako Ike ke a (DBR)
Li e a u a zien i ikoak TLSen diseinu a bide a u ako ike ke a-pa adigma uga i
desk iba zen di u 90. hama kadan heda zen hasi zi ene ik (adb. Ame lle e al., 2007; B own,
1992; Dui e al., 2012; Guisasola e al., 2021; Kelly e al., 2014; McKenney & Ree es, 2013; Méheu &
Psillos, 2004; Van Den Akke , 1999; Zuza e al., 2020). Hein ba ean, gehienek ba egi en du e
helbu u e a me odoe an. Fun sean, guz iak le oka zen di elako ikasgelako egoe a
p oblema ikoak gaindi zeko e a ikasle zein i akasleen beha ak ase zeko azalpenak,
e an zunak e a p oduk u bide aga iak bila zen di uz en ike ke a adizio
espe imen alekin (B own, 1992; Joseph, 2004; Kelly e al., 2014; Psillos & Ka io oglou, 2016;
Sando al & Bell, 2004). Ai zi ik, nahiz e a guz iek helbu u komun ba izan –ike ke a en
emai za egune a uak ikasma e ialekin e a i akaskun za p ak ikekin lo zea– e a
zien zien hezkun za en ikuspegi (sozio)kons uk ibis a pa eka u, aldako asun handia
dago TLSak kudea zeko e a ike ke a en oka zeko modua i dagokionean (Guisasola e
al., 2017, 2021; Méheu & Psillos, 2004; Psillos & Ka io oglou, 2016). Ho ela, mende hasie a ik
Zien zien Hezkun za en alo ean ospe e a p esen zia handia be egana u duen
pa adigma me odologiko ho ie ako ba DBRa ena da (Ande son & Sha uck, 2012; Bakke ,
2018; Ba ab & Squi e, 2004; Ci ida i e al., 2021; Cobb e al., 2003; Collins, 1992; DBR Collec i e,
2003; Philippakos e al., 2021).
DBRa en e ekonozimendua TLSak e aginko asunez e abil zeko e a konklusio
p agma iko zein zien i ikoak a e a zeko egoki asunean du ja o ia (Guisasola e al., 2021;
Méheu & Psillos, 2004). Izan e e, ha en ike ke a e a p ak ika en a eko konbinazio
naba menak e a TLSen diseinua e a ebaluazioa sis ema iza zea ahalbide zen du en
ezauga i de ini zaileak, aldi be ean, hezkun za a azo konplexuei i enbideak
au ki zeko e a hipo esi zien i ikoak p oba zeko ma ko me odologiko ap oposa
bihu zen du e (Ba ab & Squi e, 2004; Collins e al., 2004; DBR Collec i e, 2003; Guisasola e al.,
46 | Ma ko me odologikoa
2021; Hoadley, 2004; Wang & Hanna in, 2005). Ezauga i ho iek hezkun za-ike ke a
espe imen aleko bes e pa adigma asko an age dai ezke (e.g. hu bilke a
(kuasi)espe imen alak, esku-ha zeen e eplikazioa i e a iboa…) DBRak ez bai u
TLSen diseinuan oina i u ako bes elako ma koekiko haus u a ba suposa zen, baizik
e a ja ai asun edo in ze ba (B own, 1992; DBR Collec i e, 2003; Guisasola e al., 2021; Kelly,
2003; Van Den Akke , 1999). Hala e e, TLSen diseinua i e a espe imen azioa i
dagokionean, DBRak be ezkoak di en e a bes e ma ko espe imen al adizionalagoek
al an izan di zake en ondo engo alde di de ini zaileak di u (Ba ab & Squi e, 2004; Collins
e al., 2004; DBR Collec i e, 2003; Guisasola e al., 2021; Hoadley, 2004; Hoadley & Campos, 2022;
Wang & Hanna in, 2005).
Lehenik, DBRa en izae a in e ben zionis a e a eo ia i o ien a u akoa da.
In e ben zionis a da TLSen diseinua, inplemen azioa e a ebaluazioa ike ke a
p ozesuan xe a zen duen hu bilke a me odologia delako, aldi be ean, u a s
ho ie ako bakoi zean hezkun za-e agile desbe dinen (e.g. i akasleak, ma e ial
diseina zaileak, ike zaileak…) kolabo azio e a pa e-ha ze ak iboa sus a uz (Ande son
& Sha uck, 2012; Collins e al., 2004; Couso, 2016; Juu i e al., 2016; Ko land & Klaassen, 2010).
Alabaina, pa adigma me odologiko honen helbu ua ez da TLS edo bes elako
p oduk u didak ikoen diseinu a muga zen. Izan e e, DBRa en o ien azio eo ikoak
xede bikoi za duen ike ke a me odologia bihu zen du: 1) i akaskun za p oduk u
be i zaileak (adb. TLSak) ga a zea e a enpi ikoki baliozko zea (helbu u p agma ikoa),
e a 2) gai zeha z ba en ingu uko ikaskun za-i akaskun za p ozesua i e a diseinu-
p in zipioei bu uzko ezagu za eo ikoa emenda zea (helbu u zien i ikoa) (Ande son &
Sha uck, 2012; Méheu & Psillos, 2004; Plomp & Nie een, 2013; Psillos & Ka io oglou, 2016). Alegia,
DBRak hezkun za- eo ien e a TLS diseinuen a eko lo u an sakon zea bila zen du, e a
un ziona zen du en eo iak edo es a egiak iden i ika zea ez ezik, ho iek ze ga ik
un ziona zen du en az e zea e a TLSak diseina zeko, inplemen a zeko e a
baliozko zeko p ozesua nolakoa izan beha ko li za ekeen egi u a zea du helbu u
(Ba ab & Squi e, 2004; DBR Collec i e, 2003; G a emeije & an Ee de, 2009). Ho enbes ez,
ma ko me odologiko honen be eizga ie ako ba da ebiden ziek in o ma u ako TLSak
diseina zeko e a inplemen a zeko helbu ua e a ikaskun za- eo ia apalen (ingelesez
humble lea ning heo ies) ga apen e a baliozko zea a eka zen di uela (Ba ab & Squi e, 2004;
Bell, 2004; Cobb e al., 2003; Cobb & G a emeije , 2008; DBR Collec i e, 2003; Guisasola e al., 2021;
Van Den Akke , 1999).
Biga enik, DBRa diseinu, inplemen azio, ebaluazio e a bi diseinu ziklo
ja ai uen bidez ope a zen duen me odologia i e a ibo e a malgua da (DBR Collec i e,
2003; Hoadley & Campos, 2022; McKenney & Ree es, 2013, 2019; Psillos & Ka io oglou, 2016).
Ha en ja o ia ingenia i za e a isika aplika ua en espa uen ike ke a- adizioan dago
(A igue, 1988; Collins, 1992; Sco e al., 2020). Ho az, DBRak ike ke a didak ikoa
ingenia i zak p oduk uen ga apen e a inke a a a zen duen modu be ean
kon zep ualiza zen du. Hau da, me odologia ikaskun za-i akaskun za a azo edo
e onka ba en iden i ikazioa ekin has en da. Ondo en, au e iazko ike ke e ako
Hasie ako a ala
47 | Ma ko me odologikoa
ebiden zie an oina i uz soluzio po en zial ba p oposa zen da ikasma e ial edo TLS
o ma uan. Teo iak in o ma u ako soluzio edo hasie ako suposizio ho iek es uingu u
na u ale an (i.e. ikasgela e ealak) p oba zen di a ikaskun za-i akaskun za espe imen u
ba en bidez. Hala, diseina u ako ma e ialek ikaskun za en emai ze an edo a bes e
kali a e-i izpide ba zue an zenba e aino e agi en du en az e zen da a akas a suak
izan di en ezauga i edo diseinu-elemen uak iden i ika uz. Azkenik, ekoiz u ako
p oduk ua p og esiboki in zeko be ikuspen e a aldake ak bu u zen di a, emai zek
espe imen ua en oina ian dauden eo ia e a diseinu-p in zipioei bu uz i adoki zen
du ena hausna uz, e a diseinu, inplemen azio, ebaluazio e a hausna ke a ziklo be i
ba i hasie a emanez (e.g. Collins e al., 2004; Hoadley & Campos, 2022; Psillos & Ka io oglou, 2016;
Sando al, 2014; Sco e al., 2020).
Hi uga enik, me odologia p ozesu a bide a u ako ike ke a hu bilke a ba en
moduan desk iba zen da. DBRa a akas a en ebaluazio soila gaindi zen saia zen da,
e a ikaskun za-i akaskun za p ozesuak sakonki ule zea helbu u du en hezkun za-
ingu uen konplexu asunak ezauga i zeko ahalegina bu u zen du TLSak nola e a
ze ga ik un ziona zen du en azal zeko (Bell, 2004; DBR Collec i e, 2003; Guisasola e al.,
2021). Ho ega ik, hipo esiak, in e ben zio-me odologia e a ondo ioak bes e hu bilke a
espe imen ale an maneia zen di enekiko e adikalki desbe dinak di a (Hoadley &
Campos, 2022; Sco e al., 2020). Hipo esiek diseinu soluzio o ma ha zen du e. Ho az,
in e ben zioa en e agina modu isola uan az e zen saia u e a ho ek ikasleen
ikaskun zan nola e agingo duen au esan o dez, DBRa en hasie ako hipo esia da
diseina u ako TLSa go puz en du en diseinu-p in zipioak (i.e. diseinu soluzioak)
ikasleen ikaskun za hobe uko duen ekologia ba en e aikun za abo a uko duela (Bell,
2004; Collins e al., 2004; Sando al, 2014). In e ben zio me odologia i dagokionez, DBRak
ona zen du ikasgela bakoi za e a ho ie an jazo zen di en espe ien ziak baka ak,
es uingu ua en a abe akoak e a e abakiga iak e e izan dai ezkeela. Be az, mundu
e ealeko konplexu asunak be e egi en di u, inplemen azioa ekiko e a ho ekin
lo u ako us ekabeko e onkekiko posizio malgua ha uz e a, esku-ha zea en inpak ua
e a aldagaiak kon ola zen e a isola zen saia u beha ean, ikaskun za-ingu unea
zeha z-meha z dokumen a zean e a ka ak e iza zean zen a uz (Ba ab & Squi e, 2004;
Collins e al., 2004; Hoadley, 2004). Ondo ioak, azkenik, sakon asunean e a abe as asunean
be eiz en di a. Izan e e, bu u u ako az e ke ak emai zak ikaskun za-i akaskun za
p ozesu e a ja due ekin nola e laziona zen di en ka ak e iza zea ahalbide zen du e a
gai da TLSa en bidez e aiki ako ikaskun za-ingu unean jazo ako kausazko p ozesuak
e a ho ien oina ian dauden a azoiak azal zeko (Ba ab & Squi e, 2004; Sando al, 2014).
Lauga enik, DBRa en azken be ezko ezauga ia be e pe spek iba p agma ikoa
da. TLS ba en a akas a ez da soilik ho en e aginko asun e a emai za eo ikoen
a abe a de ini zen, baizik e a bene ako ikaskun za-i akaskun za es uingu ue an
hezi zaileen za duen e abilga i asun p ak ikoa ain za ha uz e e (DBR Collec i e, 2003;
Guisasola e al., 2021; Juu i e al., 2016). Hala, bi inplikazio di u ho ek p ak ikan. Ba e ik,
48 | Ma ko me odologikoa
bes e ma ko espe imen ale an ez bezala, DBRak ike ke an pa e ha zen duen e agile
o o bul za zen du ase guz ie an ak iboki pa e ha ze a (Collins e al., 2004; Juu i e al.,
2016). Alegia, i akasleen, ike zaileen edo a bes elako agen een elka lana bul za zen da
a azoa en kon zep ualizazio ik hasi a, ikasma e ialen diseinu, inplemen azio,
ebaluazio e a hausna ke a aino (Couso, 2016; Sco e al., 2020). Izan e e, ho i da emai za
p agma ikoki e abilga iak lo zeko e a eo ia-p ak ika a akala mu iz eko modu
baka a. A e gehiago, i akasleek ma e ialen inplemen azio guz iak egoki zen e a
pe sonaliza zen di uz en heinean, ezinbes ekoa da i akasle e a ike zaileak sin onian
ego ea (Juu i e al., 2016). Be az, ingu une kolabo a iboen bidez, DBRak ike ke a en
gaineko negoziazioa zein TLSen kodiseinua e az en du, –ike ke a sis ema ikoak
bu u zeko denbo a ik ez du en– i akasleen ezagu za azi ua e a –ikasgele ako
egune oko kul u a ik e a konplexu asune a ik u unegi dauden– ike zaileen ule men
eo ikoa ba e a uz (Ande son & Sha uck, 2012; Cobb e al., 2003; Couso, 2016). Bes e ik,
p agma ismo ako joe a ho ek esan nahi du DBRak ona zen duela eo ia en
bene ako balioa aldake a e ealak e agi eko gai asunean da zala (Ba ab & Squi e, 2004;
Cobb e al., 2003; Guisasola e al., 2021). Cobb e al.-ek (2003) eo ia e a p ak ika en a akala en
a azoiei bu uz adie az en du en moduan, “ eo iak bene ako lana egin beha du. Hezkun za
a lo ako gidale o iloso iko o oko ak –hala nola, kons uk ibismoa– ga an zi suak di a
hezkun za p ak ika ako, baina asko an ez du e o ien abide zeha zik ema en ins ukzioa
egi u a zeko” (10 o .). Ho enbes ez, i akasleen e a ikasleen p emiekin e a egoe ekin ba
da ozen TLSen diseinuan zen a zeaz gain, DBRak age ian uz en du enpi ikoki
oga zen di en eo ia, diseinu-p in zipio e a elemen uak bai komuni a e zien i ikoa i
bai i akasleei modu egokian komunika zeko beha a (DBR Collec i e, 2003; Juu i e al.,
2016).
Ezauga i in in seko guz i ho ienga ik au o e uga ik ados en du e DBRak bai
p ak ika eo ia a hu bil zeko (“hezkun za i bu uzko ike ke a” egi e ik “hezkun za ako
ike ke a” egi e a pasa uz) bai eo ia p ak ika a hu bil zeko (“sinesga i asun a akala”
gaindi uz) po en ziali a ea duela (Guisasola e al., 2021; Juu i e al., 2016; Psillos & Ka io oglou,
2016). A e gehiago, ho ien a abe a, DBRa en aplikazio zabala ebiden ziek
in o ma u ako hezkun za ba e an z au e a egi eko pausu ga an zi sua izan dai eke
hobekun za i aunko , esangu a su e a eskalaga iak lo u di zakeelako (Couso, 2016; Juu i
e al., 2016; Juu i & La onen, 2006). Izan e e, pa adigma a akas a sua izan da hu bilke a e a
esna me odologiko desbe dinak e abiliz hezkun za-be ikun za mul zo zabal ba i
o ma ema eko, bes eak bes e, TLSak, e akunde e a es uingu uak, aldamioak e a bai a
cu iculum osoak e e (e.g. Ande son & Sha uck, 2012; DBR Collec i e, 2003; O mel e al., 2012;
Tinoca e al., 2022; Zheng, 2015).
Ai zi ik, DBRa hu bilke a me odologiko opa oa bihu zen du en ezauga i
be eizga i be oiek ha en aplikazioa zail zen du e e e. Ho ega ik, hainba au o ek
zenbai kezka logis iko e a me odologiko azpima a u di uz e (adb. Ande son & Sha uck,
2012; Ba ab & Squi e, 2004; Bell, 2004; DBR Collec i e, 2003; Dede, 2004; Kelly, 2004; Sco e al.,
Hasie ako a ala
55 | Ma ko me odologikoa
zail asun guz iak au esa eko badaudelako ikaskun za-i akaskun za p ozesuan zeha
e a zen di en e a ga apen his o ikoan zeha emandako oz opoekin e lazio ik ez du en
zail asun nobelak, be eziki, maila akademikoan au e a egin ahala (e.g. Cañal, 2005; Fu ió-
Mas e al., 2006). Hala e e, bi p ozesuen pa alelismoak e a oz opo epis emologikoen
baliokide asunak age ian uz en du e analisi his o ikoak modelo zien i ikoen ideia
gakoak zehaz ea e a ebiden zia epis emologikoan euska i u ako ikaskun za-
adie azleak p oposa zea baimen zen duela, ho e a ako, ezagu za zien i ikoa en ba ne
egi u a oina i ha uz (Guisasola e al., 2008, 2017; Zuza e al., 2018). Ba e ik, ikaskun za
neu zea ahalbide uko du en ebaluazio ako esnen e a p o okoloen diseinu ako
(galde egiak, elka izke ak, e ab.). E a bes e ik, ikaskun za-i akaskun za sekuen zien
diseina zaileen lana e az eko i akasleek ja ai beha eko pausu nagusien
sekuen ziazioa esplizi a uz.
Ho ela, analisi epis emologikoa modeloa en ga apen his o ikoa zein i aganeko
ga ai desbe dine ako komuni a e zien i ikoek gaindi u beha izan zi uz en zail asunak
ike uz gauza u da dok o ego esi hone an, a e a be ezia ipiniz zien ziala iek apu ke a
epis emologiko desbe dine an e a eo ia be ien e aikun zan e abili ako a gumen u e a
ideia esplika iboei (e.g. González Rod íguez e al., 2014; Guisasola e al., 2008; Mé ioui e al., 2016).
Ho e a ako, i u i p ima io (i aganeko ike la ien a ikulu, libu u… o iginalak) zein
sekunda ioe an (gaia en be ikuspenak, sin esi his o ikoak…) age zen di en ideia,
modelo, ez abaida e a a gudioak az e u di a ga apen his o ikoan zeha age u ako
zail asun epis emologiko e a on ologiko ga an zi suenak iden i ika uz. Esan beha a
dago, Go indjee & K ogmannek (2004) aipa zen du en moduan, esi hone an ga apen
his o iko za au kez en dena denbo a le o osa ugabe e a labu a dela. Izan e e,
az e ke a honen helbu ua ez da LNMZa en e aikun za his o ikoan pa e ha u du en
ike la i e a espe imen u guz iak ze enda zea, baizik e a esangu a suenak hau a u e a,
zien zien hezkun za en ikuspegia baz e u gabe, modelo zien i iko ga aikidea osa zen
du en kon zep u edo ideia epis emologiko nagusiak iden i ika zea. Ho az, oz opoz
be e iko ga apen his o iko zail e a ko apila sua izan zuen modelo honen e aikun za
p ozesu e la iboki o dena u e a lineal modu a au kez uko bada e e (ikus Cañal, 1990),
LNMZa en e aikun za con inuum ba en an ze a ule u beha da non esian aipa u ako
au kikun za e a da a zeha zak pen samolde aldake a esangu a suak iden i ika zeko
pun u a bi a ioak bes e ik ez di en.
3.3.2.2
Analisi ku ikula a
Biga enik, analisi ku ikula a i aka si beha eko modelo zien i ikoa en ansposizio
didak iko egokia e a modelo ku ikula e abilga i ba en de inizioa be ma zeko bu u u
da (Guisasola e al., 2021). Analisi epis emologikoan iden i ika u ako ideia gakoe a ik
abia u a, cu iculuma en analisiak e a es uingu ua en ka ak e izazioak ideia gako
ho ie ako bakoi ze ako ikaskun za-helbu u kohe en e e a esangu a suak zehaz eko
56 | Ma ko me odologikoa
auke a ema en du, bai TLSa diseina zeko o ien abide gisa, bai ha en e aginko asuna
neu zeko e e e en zia pun u gisa e abiliko di enak (Guisasola e al., 2017). Ikaskun za-
adie azleen de inizio esplizi u e a a gia gakoa da TLSa en emai zak idaga iak e a
e o kizuneko diseinue a ako e abilga iak iza eko (Ame lle e al., 2007). Ho ela, esi
hone an hi u in o mazio i u ie ako da uak iangula u di a i aka si beha eko
modeloa en maila e a sakon asuna zehaz eko: LNMZa en analisi epis emologikoko
in o mazioa, hezkun za-cu iculuma en be ikuspena, e a Zien zia Espe imen alen
Didak ika en a loko az e lanen e a adi uen eka penak.
Sa e an aipa u denez, dok o ego esi hau Biga en Hezkun zan e a, zehazki,
EAEko Ba xile goko 1. mailan zen a zen da. Nazioa eko eskola-cu iculume ako
LNMZako p ozesuei bu uzko lehen ideiak Hau Hezkun zan age zen di a (e.g. BOPV,
2015; Vic o ian Cu iculum and Assessmen Au ho i y [VCAA], 2015; Willa d, 2020). Hala e e,
De igo ezko Biga en Hezkun zan has en di a gai ho iek so is ika zen, e a
Ba xile goan jo zen di a e aba ga a u za behin gaian sakondu e a zehaz asun
biokimikoko maile a a i i si os ean (BOPV, 2016; Willa d, 2020). A e gehiago, hainba
au o ek oha a az en du e Lehen Hezkun zan lan zen den LNMZa en ikuspegi ik
Biga en Hezkun zan lo u nahi den ule mene ako an sizioa be eziki zaila e a
azpima aga ia dela (Angos o Sánchez & Mo cillo O ega, 2022; Cha ie Melillán e al., 2007).
Izan e e, Lehen Hezkun zan landa een nu izioa en ikuspun u enomenologiko,
mak oskopiko e a o osin esian zen a ua lan zen den bi a ean, Biga en Hezkun zan
enomenoa en ezagu za in eg al ba bila zen da, ule men kon zep ual sinbolikoa e a
p ozesu desbe dinen a eko e lazio ho izon alak (adb. o osin esia e a a naske a
e laziona zea) zein be ikalak (adb. o osin esia aldi be ean e eakzio mik oskopiko
e a ekosis ema mailan inpak ua duen p ozesu moduan kon zep ualiza zea) eza zea
eska zen duena. Ho az, ikasleen zail asune ako asko an sizio ho e an du enez
ja o ia (Angos o Sánchez & Mo cillo O ega, 2022; Ba u ia & Díez, 2021; Cañal, 2005), ho iek
gaindi zea gakoa denez modelo men al esangu a suak e aiki zeko, e a Ba xile goa
denez LNMZa lan zen den azken hezkun za-e apa, esia en e a au kez u ako az e lan
guz ien es uingu u e a az e ke a maila 1. Ba xile goa da.
Tes uingu u ho e an, ansposizio didak ikoa gauza zeko lehen u a sa
Ba xile goko 1. maila ako EAEko hezkun za-cu iculuma en az e ke a sakona izan da
(BOPV, 2016; Ped e a e al., 2022). Ho ela, cu iculumak p oposa zen di uen eduki e a
adie azleak ideia gakoekin alde a dai ezke, bai e a es uingu ua en zako egokia den
modeloa en konplexu asun maila eza i. Hala e e, i akasle gehienek bezala (González
Rod íguez e al., 2012), cu iculumak LMNZ en ikuspegi isiologikoa e a alde di
desk iba zaileak edo ak ualak naba men zen di u, analisi epis emologikoan
oina i u a un sezkoak di en hainba alde di alde ba e a uz en di uen bi a ean (e.g.
a naske a). Ho ega ik, cu iculum lokalaz ha a ago doazen e a egungo ebiden ziekin
le oka uagoak dauden ikaskun za-adie azleak de ini zeko helbu ua ekin, az e ke a
ku ikula eko in o mazioa gaia en kon zep u gakoak p oposa zen di uz en espa uko
Hasie ako a ala
57 | Ma ko me odologikoa
bibliog a ia ekin (e.g. González Rod íguez, 2009; Lewis, 2009; Mohan e al., 2009; Pa ke e al.,
2012; S e n & Roseman, 2004; Thompson e al., 2016; Ummels e al., 2015) e a nazioa eko
zien zia-es anda e ako in o mazioa ekin osa u da (AAAS, 2001; Ha len, 2010; VCAA, 2015;
Willa d, 2020). Fun sean, LNMZa en Biga en Hezkun zako ikaskun za-
i akaskun za ako modelo eskola ak edo p og esioak p oposa zen di uz en
dokumen uak be ikusi di a. Hala, in o mazio guz i ho i ideia gakoka o dena uz, e a
Biologiako zein Zien zien Hezkun zako adi uekin bile ak eginez, es uingu u a
egoki u ako LNMZa en ikaskun za-adie azleen ze enda ba bai e a 1. Ba xile go ako
modelo eskola ba ados u da.
Azpima a u beha a dago inda ean dagoen hezkun za-lege e a cu iculuma
LOMLOE bada e e (BOE, 2020; BOPV, 2023), esian zeha 2022. u ean baz e u zen
LOMCE legea i e a lege ho ekin diseina u ako EAEko hezkun za-cu iculuma i
egi en zaiola e e e en zia (i.e. BOPV, 2015, 2016). Izan e e, ho i da p oiek u hau
go puz eko e a oina i zeko sakonki az e u den dokumen ua esia en lehenengo
pausoe an. Gaine a, ike ke an pa e ha zen du en ikasleek haien Biga en Hezkun za
guz ia LOMCE hezkun za-legea en ma kopean jo a u du enez, zen zu gehiago du
esi hau ho en analisian oina i zea e a ho i au kez ea. Edonola e e, aipa zekoa da
landa eekin e a LNMZa ekin e laziona u ako bai eduki bai adie azleak nahiko
be din su man en zen di ela bi hezkun za-cu iculume an au eko u ee ako joe a
be a ja ai uz (González Rod íguez, 2018). Ho az, esian zeha au kez uko di en
p oposamen zein emai zek bi legee ako edozeinekin le oka zeko e a jo a zeko
egokiak di a.
3.3.2.3
Tes ulibu uen az e ke a
Hi uga enik, e a ikasleek o oko ean jaso zen du en LNMZa en ingu uko
ins ukzioa ezagu zeko helbu ua ekin, EAEko ikas e xee an gehien e abil zen di en
es ulibu ue an gaiak duen a ae a az e u da. Tes ulibu uak esna pedagogiko
e abiliene a ikoak di a o aindik e e (Gómez, 2019; McDonald, 2016; Vojíř & Rusek, 2019).
Gaine a, hein ba ean behin za , baliabide ho iek di a cu iculuma ikasgela a p ak ikoki
ansposa zeaz a du a zen di enak bai e a edukien sakon asuna e a a ae a xeda zen
du enak (Binns, 2013; Ibáñez-Ibáñez e al., 2019). Ho ega ik, ho ien az e ke a k i iko e a
sis ema ikoak no malean lan zen di en edukiei, ho ien sekuen ziazioa i zein kali a e
didak ikoa i bu uzko in o mazioa eskaini dezake (Khine, 2013).
Tes ulibu uek ho en ga an zi e a p esen zia naba mena du en a en, u ee an
me a u ako ebiden ziek ezagu a az en du e al abe a ze zien i iko ako e az aile zein
oz opo izan dai ezkeela du en kali a e zien i iko zein didak ikoa en a abe a (Fe nández
Palop e al., 2017; Khine, 2013). A e gehiago, hainba ike ke ek oga u du e ma e ial
gehienak ez di ela ike ke a en emai zekin e a egungo o ien abide didak ikoekin
le oka zen (Yu e al., 2022). Hala, es ulibu u askok ez di uz e ikasleen zail asunak
58 | Ma ko me odologikoa
kon uan ha zen (S e n & Roseman, 2004), in o mazioa ez du e modu egokian
es uingu a zen (Ande sson-Bakken e al., 2020; Roseman e al., 2010), e abil zen di uz en
analogien edo edukien omisioa en ondo ioz ikasleen kon zepzioen ja o ia iza e a i i s
dai ezke (King, 2010; Kose e al., 2009), e a zien zia da uak bu uz ikas ean da zan ja due a
e ep oduk ibo e a es a iko ba en moduan i udika zen du e ho en izae a en
ikuspun u sinplis a, p oblema iko, ahis o iko e a oke ak bul za uz (Abd-El-Khalick e al.,
2008; Ibáñez-Ibáñez e al., 2019).
Be az, esia hone an EAE mailan gehien e abil zen di en zazpi 1. Ba xile goko
Biologiako es ulibu uen az e ke a bu u u da. Analisia en me odologia i dagokionez,
li e a u ak asko a iko hu bilke ak e a az e gai di en aspek uak iden i ika zen di u (e.g.
Khine, 2013). De e ak & Vog incek (2013), adibidez, zien zie ako es ulibu uak oina izko
hi u dimen sio an az e u beha di ela aipa zen du e: aspek u es uk u ala i, ma e ial
es uala i e a alde di g a iko-pik o ikoa i e epa a uz, alegia. E a be ean, Vojíř & Rusekek
(2019) bu u u ako zien zia- es ulibu uen ike ke a i bu uzko be ikuspen sis ema ikoan,
o oko ean, ondo engo alde diak az e zen di ela desk iba u zu en: edukien
zuzen asun kon zep uala, kon zep uen in eg azioa e a zien zien na u a en a ae a,
eduki ez es ualak (adb. i udiak), ikasleen ikaskun za bide a zen du en elemen uak
(adb. ja due ak, espe imen uak, e ab.), aspek u linguis iko edo/e a lexikoa,
es ulibu uen ga apen his o ikoa, cu iculuma ekiko hu enke a, gai soziozien i ikoen
a ae a edo a es ulibu uen e abile a be a.
Ho ela, es ulibu uen lau aspek u nagusi az e u di a analisia ahalik e a osoena
iza eko. Lehenik, es ulibu uen alde di es uk u ala e a LNMZa en ga an zi e la iboa
az e u di a ma e ialek landa eekiko kon zien zia eza en zan zuak di uz en ezagu zeko
(e.g. Schussle e al., 2010). Biga enik, gaia en a ae a zeha za ezagu zeko, LNMZa en
alde di kon zep uala i e a edukien agmen azioa i e epa a u zaie González-Rod íguez
e al.-en (2009) e ub ika analisi epis emologikoa en bidez de ini u ako ideia gakoe a a
molda uz. Hi uga enik, baliabide g a iko-pik o ikoen egoki asuna az e u da Pe ales
Palacios & Jiménezen (2002) axonomia e abiliz. Azkenik, ikasleek haien ideiak
mobiliza zeko e a ja due a zien i ikoe an pa e ha zeko auke a baka ak di en
heinean (Bakken & Ande sson-Bakken, 2021), es ulibu uek p oposa u ako ja due ak e a
ho ien eskakizun kogni iboak az e u di a Bloomen axonomia be ikusia balia uz
(Ande son & K a hwohl, 2001; K a hwohl, 2002) (ikus e abili ako e ub ika I. e anskinean).
3.3.2.4
Li e a u a en be ikuspen sis ema ikoa
Lauga enik, gaia en li e a u a esangu a sua en be ikuspen sis ema ikoa bu u u da
edukia en ikaskun za-i akaskun za zail asun ohikoenak e a jada exis i zen di en
soluzioak iden i ika zeko (Hoadley & Campos, 2022; Plomp & Nie een, 2013). Izan e e, ma ko
eo ikoan aipa u moduan, LNMZa en ikaskun za-i akaskun za sakon az e u ako gai
ba da Biologia en didak ika en alo a ga a zen hasi zene ik (Cha ie Melillán e al., 2007;
Hasie ako a ala
59 | Ma ko me odologikoa
Haslam & T eagus , 1987; Wood-Robinson, 1991). Hala e e, ez da bu u u XXI. mendean
ekoiz u ako ike ke a emai zak ain za ha zen di uen sin esi o oko ik. Ho ega ik, e a
zail asunek ins ukzioa in o ma zeko du en ga an ziaga ik (e.g. Tabe , 2015), li e a u a
be ikuspen sis ema iko honek ikasleen zail asunen diagnos ikoak e a ikaskun za-
p oposamenen ebaluazio enpi ikoak egi eaz a du a u di en lanen au kikun zak
bil zea en helbu ua izan du diseinu-p in zipioen o mulazioa gida zeko asmoz.
De inizioz, li e a u a en be ikuspen sis ema iko ba ek gai ba en ingu uko
ezagu za exis en e guz ia bil zea en e a sin e iza zea en helbu ua du (G an & Boo h,
2009). Ho az, LNMZa en ikaskun za-i akaskun za en ingu uko ule men sakona
lo zeko e a azken u ee ako au kikun za enpi iko nagusiak uz a zeko, esi hone ako
be ikuspenak Page e al.-ek (2021) desk iba u ako PRISMA gomendioak e a Newman &
Goughek (2020) p oposa zen di uz en ase me odologikoak ja ai u di u. Alegia,
lehenik, inklusio e a esklusio i izpideak eza i di a. Hala, soilik 2000-2022 u e
bi a ean a gi a a u ako e a LNMZa en ikaskun za-i akaskun za en zail asun edo
es a egiekin e laziona u ako a ikulu espe imen alak e ebisa zea e abaki da. Biga en
asean, bibliog a ia da u base zien i ikoe an (i.e. WoS, Scopus e a ERIC) a aka u da
e a i izpideak be e zen di uz en a ikuluak hau a u di a. Azkenik, i izpideak be e
di uz en 92 a ikuluak bi modu desbe dine an az e u di a. Ba e ik, e ub ika ba en
bidez a ikulua en in o mazio dokumen ala e a alde di kon zep ualak analiza u di a
analisi bibliome iko ba egi eko (I. e anskina). Bes e ik, a ikuluak kuali a iboki mia u
di a e a, bai ikasleen zail asunen, bai ho iek gaindi zeko es a egia e aginko en
gaineko in o mazioa ideia gakoka an ola u e a sin e iza u da. Ho i eske , ikasleek
di uz en zail asun e a kon zepzio komunenak e a ho iei au e egi eko es a egia
e aginko ak e a gomendio didak ikoak o mula u di a.
3.3.2.5
Ikaskun za-eskakizunak
Bosga enik, hasie ako undamen azioa en azken diseinu- esna Leach & Sco ek (2002)
desk iba u ako ikaskun za-eskakizunena izan da (Leach, 2015; Milla e al., 2006). T esna
enpi iko honen bidez, 1) es uingu uko ikasleen modelo men alak desk iba u di a, 2)
ho ien ezagu za on ologiko e a epis emologikoa en e a ikaskun za en ondo en lo u
nahi den maila zien i ikoa en a eko aldea az e u da, e a 3) TLSak lehene si beha eko
ideia p emiazkoenak e a konplexuenak iden i ika u di a (Guisasola e al., 2021; Zuza e al.,
2020). Izan e e, u a s ho i ezinbes ekoa da, ez soilik diseina u ako TLSa esangu a sua
dela be ma zeko, baizik e a es uingu uko beha e a maila a egoki u a dagoela
ziu a zeko (Guisasola e al., 2021; Plomp & Nie een, 2013).
Ma ko eo ikoan sakondu den moduan, modelo men al ge oz e a egokiagoen
e aikun za p ozesu g adual ba en moduan ule dai eke (Clemen , 2000; Oli a, 2019).
Alegia, egun inda ean dagoen ikaskun za-p og esioen ma koak adie az en duen
bezala, ona zen da ikasleen modeloen e a ideien ga apena hie a kikoa dela, bai e a
60 | Ma ko me odologikoa
ikaskun za-i akaskun za p ozesua hu enez hu en konplexu zen di en lo penen
ibilbide za ha dai ekeela (Cha e goon, 2020; Jin e al., 2019; P ie o Ruiz e al., 2002). Ho ek
ez du esan nahi ikaskun za-p ozesua lineala denik ez a ikasle guz iek kon zep u segida
zeha z e a inko ba ja ai zen du enik (Cha e goon, 2020; Mins ell e al., 2016). Hala e e,
ikaskun za-p ozesu p og esibo e a hie a kiko ba en moduan ule zen duen p emisa
ho ek, modelo p oduk iboen sekuen ziak edo e apa disk e uak de e mina zeko balio
dezake. Ho i eske , ikasleak con inuum kuan i a ibo ba ean koka u dai ezke haien maila
e la iboa ezagu zeko edo a ins ukzioan zeha zenba au e a u du en jaki eko, e a
ebiden zia ho i ins ukzio e abakiak ha zeko o ien abide moduan e abili dai eke, bai
eskala handian (e.g. diseinu e a plani ikazio ku ikula a), bai a inagoan e e
( es uingu u zeha ze a a egoki u ako TLSak) (Alonzo, 2011; Alonzo e al., 2012; Cha e goon,
2020; Clemen , 2000; He i age, 2008; Jin e al., 2019). A e gehiago, ikaskun za-ibilbide ho iek
a gi zea e a ikasleak haien modelo men alen a abe a hie a kikoki o dena u ako
emai zen con inuum ba ean koka zea ikaskun za-eskakizunak e a zail asunak
iden i ika zeko e e e abil dai eke (Leach & Sco , 2002). Ho ela, analisi hone ako
emai zek ikasleen modelo men alak p og esiboki nola ga a zen di en desk iba zea
ahalbide zen du e TLSen diseinu e a ebaluazio ako ja aibide in o ma uak i adoki zen
di uz en bi a ean (Cha e goon, 2020; P ie o Ruiz e al., 2002).
Posizio e a hu bilke a esen zialki kons uk ibis a ho ek, o dea, bi zail asun
p agma iko nagusi au kez en di u. Alde ba e ik, beha zen du ikasleen modelo
men alen ga apen o dena enpi ikoki baliozko ze a e a, be eziki, a eko e apak
ka ak e iza ze a (Go wals & Songe , 2009). Bes alde, eska zen du ikasleen modelo
men alak oso asunean iden i ika zea. Haa ik, modelo men alak zuzenean e a
oso asunean az e zea ezinezkoa da de inizioz (A ma io e al., 2022; Blanco-Anaya e al.,
2017). Lehenik, modelo men alak abs ak uak, pe sonalak e a p iba uak di en heinean,
ho iei bu uzko in o mazioa bil zeko modu baka a ikasleei modelo ho iek pa zialki
isla zen di uz en modelo adie aziak e aiki zea eska zea delako azalpenen, ma azkien
edo bes elako i udikapen sinbolikoen bidez (Gobe & Buckley, 2000). E a, biga enik,
modelo men alak oso asunean az e zeko, modeloa en aspek u desbe dinei bu uz
galde u beha delako e an zun bakoi za modelo men alen mani es azio pa ziala
bes e ik ez bai a (Gobe & Buckley, 2000).
Ho enbes ez, dok o ego esi hone an es uingu uko ikasleen modelo men alak
e a ikaskun za-eskakizunak iden i ika zeko enomenog a ia e a I emen E an zunen
Teo ia (ingelesez I em Response Theo y e a au e an zean IRT) uz a uz az e u den
galde egi ba e abili da. Galde egia li e a u a ik egoki u ako (e.g. B own & Schwa z, 2009;
Özay & Öz aş, 2003; Pa ke e al., 2012; Saka, 2019) e a EAEko cu iculuma en
espezi ikazioak zein iden i ika u ako ideia gako e a adie azleak ain za ha uz be a iaz
diseina u ako bos galde a i ekiez osa u a dago. Gaine a, galde egia i ekia iza eko
a azoia ikasleek aska asun osoz a azoi u e a ins umen ua en bidez kon zepzio
kopu u handiena bildu ahal iza ea da (G i a d & Wande see, 2001; Gu el, 2015). Izan e e,
Hasie ako a ala
61 | Ma ko me odologikoa
i ekiak iza eak ikasleen ideia no ma ibo e a in ui iboen ko-oku en zia e a haien
modelo men ale ako inkohe en ziak az e zea ahalbide zen du (Ha e al., 2011). Hala,
galde ek ikasleen landa e nu izioa en modelo o oko a ebalua zea, ma e ia en e a
ene gia en ja o ia i bu uzko ideiak bil zea, jazo zen di en gas elka ukeen gaineko
ezagu za az e zea, e a LNMZak ekosis eman duen inpak ua en ingu uko ule mena
neu zea du e helbu u (galde egia I. e anskinean beha dai eke).
Galde egia EAEko 1. Ba xile goko 122 ikaslek be e du e esna baliozko u e a
p oba pilo u ba en bidez ha en bide aga i asuna be ma u ondo en. Ho e a ako,
lu alde his o iko desbe dine ako lau ikas e xe ako Biologiako i akasleekin kon ak a u
da e a ikasleek ohiko ikasgela o due an e an zun du e ins umen ua (galde egia i zein
lagina en hau ake a p ozesua i bu uzko in o mazioa sakon zeko ikus IV. e anksineko [A4] Ped e a
e al. (2025) a ikulua). Ho ela, az e ke a enomenog a ikoak egi eko lagin amaina
esangu a su e a egokia lo u bai e a diseinu- esna en baliozko asuna segu a u da
(Guisasola e al., 2023).
Azkenik, lo u ako da uen analisia i dagokionez, aipa u moduan,
enomenog a ia e a IRTa sekuen zialki inplemen a zen di uen me odo mis o
be i zaile ba p oposa u e a e abili da (6. I udia) (Dawadi e al., 2021). Izan e e, ikasleen
e an zunen az e ke a enomenog a ikoak haien ideiak desk ip iboki ka ego iza zeko
e a ho ien behin-behineko o den hie a kikoa kuali a iboki p oposa zeko balio du (Han
& Ellis, 2019; Ma on, 1981). Hala e e, analisi enomenog a iko soila ez da nahikoa ikasleen
ideiak ba e a kolapsa zeko, modelo men alak oso asunean in e i zeko, ez a ikasleen
zail asunak kuan i a iboki o dena uz ikaskun za-eskakizunak iden i ika zeko.
Ho ega ik, enomenog a ia en au kikun zak osa zeko, ikasleen modelo men alak e a
ho ien p og esioa de e mina zeko, e a banakoak kon zep ualizazio maila isla zen duen
ezku uko con inuum ba ean zeha mapea zeko emai za kuali a iboak IRT poli omikoen
hu bilke a ba en bidez az e u di a Feldon & To el-G ehlen (2018, 2022) p oposamen
eo ikoak e a Cha e goonen (2020) p oposamen me odologikoa ja ai uz.
6. I udia. Da u-analisi p ozedu a mis oa en eskema o oko a.
Alegia, ba e ik, enomenoa (i.e. landa een nu izioa) espe imen a zeko e a
ule zeko modu kuali a iboki desbe dinak e egis a zeko helbu ua ekin, ikasleen
e an zun ida ziak analisi enomenog a iko ba en bidez az e u di a (Åke lind, 2005; Han
62 | Ma ko me odologikoa
& Ellis, 2019; Ma on, 1981; Ma on & Pong, 2005). Ho ela, esi hone an ikasleen ideiak
induk iboki iden i ika zeko e a sailka zeko Säljök (1997) p oposa u ako ase i e a iboak
ja ai u di a. Lehenengo asean, galde a bakoi ze ako zo iz hau a u ako 30 e an zun
i aku i di a da uekin eba zeko e a ikasleen e an zunen ule men o oko ba
be egana zeko. Ondo en, 122 pa e-ha zaileen e an zun guz iak az e u di a ezauga i
komunak iden i ika uz e a ho iek “a azoike a mul zoe an” be eiziz. Azkenik,
a azoike a mul zo ho iek ka ego iak e a zeko e abili di a Ma on & Boo hek (1997)
adie azi ako i izpideei a xikiz, hau da, ka ego iak haien a ean kuali a iboki
desbe dinak, hie a kikoak e a pa simonio suak izan beha di ela. Modu ho e an,
galde a bakoi ze ako ikasleen a azoike a en espek o osoa e akus en du en ka ego ia
desk ip iboen mul zo hie a kikoak e aiki di a, bakoi za izen ba ekin, ho ien oina ian
dagoen logika en azalpena ekin e a adibide adie azga iekin lagunduz.
Aipa u beha a dago, ike ke a enomenog a ikoa en baliozko asuna e a
idaga i asuna hainba e an ipini dela zalan zan (Edwa ds, 2011; Guisasola e al., 2023). Izan
e e, ike ke a kuali a iboa denez e a emai zen in e p e azio e a desk ibapena
az e zaileen zo oz asun e a ongigi ea en menpe dagoenez, zenbai au o ek ikasleen
espe ien zia e a kon zepzioak bil zeko me odologia en zilegizko asuna kues iona u
du e (Cope, 2004; Sin, 2010). Be az, esi honen kasuan hainba modu a be ma u di a
az e ke a en baliozko asuna e a idaga i asuna.
Lehenik, baliozko asuna be ma zeko Åke lindek (2005) e a K alek (1996) adie az en
di uz en komunikazio baliozko asuna en e a baliozko asun p agma ikoa en kon olak
bu u u di a. Ho s, komunikazio baliozko asuna ziu a zeko emai zek, komuni a e
zien i ikoko bes e emai zekin konpa a uz, zen zua du en az e u da. E a baliozko asun
p agma ikoa zain zeko az e ke a en ondo ioak baliaga iak di en ez abaida u da, kasu
hone an, ikasleek di uz en kon zepzioak zoli asunaz bil zen di uen az e uz.
Biga enik, idaga i asuna –edo ikasleen emai zen in e p e azioa en kali a ea,
kohe en zia e a konsis en zia– bi kon ol edo egiaz apenen bidez be ma u da (Åke lind,
2005; K ale, 1996). Alde ba e ik, ike zaile banakoen au ei i zi e a idiosink asia
pe sonalak gaindi zeko idaga i asun dialogikoa en kon ola bu u u da. Ho az,
ho ek esan nahi du ka ego izazio p ozesua kolabo a iboa, ez abaidaga ia, ja aia e a
i e a iboa izan dela. Be an, galde egia diseina u e a baliozko u du en ike la i be dinek
ha u du e pa e adi ue ako ba izan ezik, e a behien be iko ka ego izazio eskemak
ka ego iak i e a iboki in zea e a egoki asuna hobe zea baimendu du en ikasleen
e an zune an oina i u ako bile a, negoziazio e a k i ika undamen a uen bidez e aiki
di a. Bes alde, emai zen e eplikaga i asuna be ma zeko kode zaileen a eko
idaga i asuna en kon ola gauza u da. Hau da, ka ego ien e ake a p ozesuan pa e
ha u ez duen ike la iak ados u ako ka ego iak e abiliz e an zun guz iak sailka u di u
be iz e e (Collie -Reed e al., 2009; Cope, 2004; Sin, 2010). Hala, bi analisien a eko
ados asuna Cohen kappa en (Cohen, 1960) bidez kalkula u da e a e an zunen sailkapen
ados u e a behin be ikoa lo u da.
Hasie ako a ala
63 | Ma ko me odologikoa
Sailkapen ho e a ik abia u a, bes e ik, Cha e goonek (2020) e an zun ani zeko
inben a ioe a ako ga a u ako IRT me odologia da u enomenog a ikoekin e abil zeko
egoki u da (6. I udia). IRTan oina i u ako biga en az e ke a kuan i a ibo ho ek
ka ego ien o dena baliozko zea, galde a bakoi za en zail asuna kuan i a iboki
es ima zea, ka ego ia bakoi za i konplexu asun e a egoki asuna en a abe ako balio
pa zial ba eza zea, ho ie an oina i uz indibiduo bakoi za en LNMZa en
kon zep ualizazio maila o oko a isla zen duen θ kalkula zea, e a ikasleen
kon zep ualizazio maila isla zen duen con inuum la en ean clus e edo e apa disk e uak
iden i ika zea ahalbide u du (Cha e goon, 2020; Emb e son & Reise, 2013; Hamble on &
Swamina han, 1985; He i age, 2008; Mins ell e al., 2016; Tho pe & Fa ia, 2012). Gaine a,
hu bilke ak ez di u enomenog a ia en konp omiso eo ikoak haus en (e.g. Guisasola e
al., 2023; Han & Ellis, 2019). Izan e e, Feldon & To el-G ehlek (2022) azal zen du en moduan
enomenog a iak be ezkoa e a na u ala du me odo kuan i a ibo e a kuali a iboen
in eg azio esangu a sua. Ho az, da u kuali a iboak IRT modelo poli omikoen bidez
az e zeko p ozedu a ondo engoa izan da.
Has eko, e a galde egia en e a ikasleen e an zunen ba ne egi u a ebiden zia
baka za ha u nahian, da u enpi ikoekin e an zun nominalen modelo ba egoki u da
(Bock, 1972; Linden, 2016). Be an, soilik ka ego ia go enak –ikaskun za-adie azleekin
e laziona u ako idealki– e a baxuenak –o oko ean e an zun inkohe en e edo
hu sekin e laziona u akoak– inka u di a, modeloak gainon zekoak modu
ma ema ikoan o dena uz (ikus Cha e goon, 2020; Sadle , 1998, 2005). Ho ela, emai za
moduan lo u ako galde a edo i em bakoi za en ku ba ka ak e is ikoak (ingelesez I em
Cha ac e is ic Cu es) e a modeloa en pa ame oak ka ego ien behin behineko o dena
ebalua zeko e a baliozko zeko e abili di a. Esplo azio ase ho e ako ebiden ziek
ka ego ia ba zuk be ikus eko beha a azale azi du e. Ho ega ik, ka ego ia ho iek
azpika ego ia enomenog a iko moduan kolapsa u e a an ola u di a, e a bes e ba zuk
emai za enpi ikoekin hobe o le oka zeko o dena u di a. Hala e e, aipa zekoa da kasu
ba zue an modeloa en i adokizunen au kako e abakiak ha u di ela, izan e e,
ebiden zia enpi ikoa o denamendu logikoa en au ka zihoan segu u asko ka ego ia
ba zue ako p ebalen zia baxuak e aginda Chen e al.-ek (2016) e e desk iba zen du en
moduan.
Ondo en, behin ka ego ien sailkapena e a o dena baliozko u a, k edi u
pa zialen modelo ba e aiki da (Mas e s, 1982; Mas e s & W igh , 1997). Modelo ho i eskala
la en ea en kali a ea ebalua zeko e a ikasleen a azoike e an e apa disk e uen
exis en zia (i.e. modelo men alak) az e zeko e abili da (ikus B iggs e al., 2006; B iggs &
Peck, 2015; Cha e goon, 2020). Ho ela, modeloa en dimen sionali a ea, egoki asuna e a
idaga i asuna az e u os ean, ba e ik, galde egiko galde a bakoi za banaka az e zeko
e abili da LNMZa en aspek u desbe dinen ingu uko ikasleen ideiak con inuum
la en ean zeha nola alda zen di en beha zeko. E a, bes e ik, i em-pe sona mapa –
W igh mapa moduan e e ezagunak– ba en e aikun za bu u u da ka ego ien a eko
64 | Ma ko me odologikoa
in e sekzio pa ame oen esanahia ike zeko e a eskala la en ea maila disk e ue an (i.e.
modelo men ale an) bana zea i adoki zen du en ebiden zia po en zialak az e zeko.
3.3.3 Diseinu-p in zipioen de inizioa
Desk iba u ako diseinu- esna ho ien koo dinazio ik lo zen di en emai zak DBRa en
biga en asean e abil zen di a. Ho s, LNMZa en analisi epis emologiko ik e a
ku ikula e ik lo u ako ideia gakoak e a ikaskun za-adie azleak, es ulibu uen
az e ke a ik e a li e a u a en be ikuspen sis ema iko ik lo u ako gaia en ohiko
a ae a en, ikasleen zail asunen e a es a egia e aginko en gaineko in o mazioa, e a
ikaskun za-eskakizunen analisi ik lo u ako es uingu uko beha zeha zak TLSa en
diseinua gida uko du en diseinu-p in zipioak de ini zeko e abili di a esian (5. I udia).
Diseinu-p in zipioak hezkun za- eo ia en, p ak ika en e a es uingu uko
in o mazioa en a eko aie uzko bi a eka iak di a (Bakke , 2018; Bell, 2004). Be az, TLSen
diseinua in o ma zeko e a ja due ei o ma ema eko ike ke a en emai za ados ue an
zein es uingu uko az e ke an oina i zen di en o ien abide edo gomendio moduan
kon zep ualiza dai ezke (Bakke , 2018; Jiménez-Liso e al., 2023). Hala e e, ho ie ako asko
es uingu u ako espezi ikoak di en esne a ik e a o zen di en a en, haien izae a
egoe a be i e a bes e es uingu ue a a egoki zeko bezain o oko a da (Eule , 2017). A e
gehiago, eo iak e a p ak ikak modu be din suan ja du en du enez haien de inizioan,
diseinu-p in zipioak eo ia e a p ak ika a akala mu iz eko bai e a ikasleak au ez
de ini u ako helbu ue a a ge u a zeko po en ziala du en heu is iko edo ja aibide za
ha dai ezke (Bakke , 2018; Hoadley & Campos, 2022; Van Den Akke , 1999). Ho az, dok o ego
esi hone an hasie ako undamen azioan inplemen a u ako diseinu- esnen e a
ikaskun za- eo ia handien (e.g. soziokons uk ibismoa) ebiden ziak iangula uz e a
konk e a uz baliozko asuna en kali a e-i izpidea e a, be eziki, esangu a su asuna
be ma zen du en e a TLSa en diseinua gida zeko gai di en diseinu-p in zipioak
o mula u di a (Hoadley & Campos, 2022; Plomp & Nie een, 2013).
3.3.4 I e a zea: TLSa en diseinu, inplemen azio, ebaluazio e a
in zea
Behin diseinu-p in zipioak de ini u a, DBRa en hi uga en asea TLSa en diseinu,
inplemen azio, ebaluazio e a in ze ziklo i e a iboena da (5. I udia). Fase ho en bidez,
az e zen a i di en ikaskun za eo ien, diseinu-p in zipioen edo a TLSa be a en
aspek uak baliozko zeko e a in zeko ezagu za eo iko e a p ak ikoak lo zen di a
(Eas e day e al., 2018; Hoadley & Campos, 2022; McKenney & Ree es, 2019; Plomp & Nie een,
2013).
Hasie ako a ala
71 | Ma ko me odologikoa
3.3.5 A ze a begi ako hausna ke a
Bai DBRa en bai dok o ego esi honen azken asea a ze a begi ako hausna ke a ena
izan da. Ho e a ako, p ozesuan zeha bildu ako da u guz iak hasie ako hipo esien e a
ikaskun za eo ien a gi an az e u di a. Alegia, bai diseinu- esnen, ikaskun za-
komuni a eko ez abaiden zein ebaluazio- esnen bidez bildu ako ebiden ziek
es uingu u e eale an aldake ak e agin di uz en diseinu-p in zipio, elemen u e a
ekin zak iden i ika zea ahalbide u du e, bai a ho iek ze ga ik jazo di en in e i zea e e
(Bakke , 2018). Hala, diseinu-p in zipioen zein TLSa en bi i e azioen diseinu,
inplemen azio, ebaluazio e a inke a en az e ke a ik konklusio p agma iko e a
zien i ikoak a e a di a (Méheu & Psillos, 2004).
Gaine a, Edelsonek (2002) e a Hoadley & Camposek (2022) azal zen du en moduan,
DBRak mo a asko a iko eo iak ga a zea edo baliozko zea lo dezake. Ho az, esi
honen kasuan, domeinu eo iak (p ak ika zien i ikoek e a MBIak zien zien
hezkun zan duen e agina), diseinu-p in zipioak (LNMZ hobe o ikasi e a i akas eko
gomendio enpi ikoki in o ma uak) e a diseinu-p ozesuak (ma ko me odologiko
moduan azaldu ako p ozedu a p esk ip iboa edo a ikasleen modelo men alak
az e zeko e a ho ien aldake a ebalua zeko enomenog a ia e a IRTa uz a zen di uen
ma ko mis oa) baliozko u di a nagusiki.
Hasie ako a ala
73 | Helbu uak
4 Helbu uak
Ma ko eo ikoan e a me odologikoan azaldu akoak ain za ha uz, esi honen helbu u
nagusia DBR me odologia e abiliz LNMZa en ikaskun za-i akaskun za hobe zeko 1.
Ba xile go ako TLS ba i e a iboki diseina zea e a ebalua zea izan da. Gaine a, ike ke a
ho en xedea i akasleen zako ma e ial enpi ikoki oga uak e a zea e a ezagu za
eo ikoa e aiki zea izan da aldi be ean. Ho ega ik, esia gida u duen ike ke a galde a
ho ela de ini dai eke:
Nola diseina u beha di a TLSak e a zein zehaz apen e a diseinu-p in zipio
ha u beha di a kon uan Biga en Hezkun zako ikasleen landa een
nu izioa i bu uzko kon zep ualizazioa e a modelo men alak hobe zeko?
Edonola e e, galde a zabal ho i helbu u zeha zagoe an za i u dai eke. Ho iek,
DBRa en asee ako be ebeha nagusiekin ba egi en du e (Eas e day e al., 2014; Guisasola
e al., 2017) e a, bu u u ako p ozedu a me odologikoa ekin ba e a, UPV/EHUko e ika
komi ea en onespena du e (CEISH-UPV/EHUM10_2020_161). Ho az, esiko
ike ke a ondo engo sei helbu u espezi ikoe an bana zen dela kon side a dai eke:
[H1] LNMZa en ansposizio didak ikoa bu u uz es uingu u a egoki u ako
modelo eskola a de ini zea.
[H1.1].Analisi epis emologikoa en bidez ikasle iak a ikula u beha eko
LNMZa en ideia gakoak iden i ika zea.
[H1.2].Analisi ku ikula a en bidez ideia gako bakoi ze ako EAEko 1.
Ba xile go ako ikaskun za-adie azleak zehaz ea.
[H2] Tes ulibu uen az e ke a en bidez landa een nu izioak ikasgele an duen
ohiko a ae a desk iba zea.
[H3]..Ba xile goko ikasleek gaia en ingu uan di uz en modelo men alak e a
ikaskun za-i akaskun za zail asunak iden i ika zea.
[H3.1].Li e a u a en be ikuspen sis ema iko ba en bidez zail asun
nagusiak e a ho iek gaindi zeko es a egiak ike zea.
[H3.2] Galde egi ba en bidez es uingu uko ikasleen modelo men alak e a
ikaskun za-eskakizunak diagnos ika zea.
[H4]..DBR me odologia e abiliz p ak ika zien i ikoak e a ikasleen ga apen
kon zep uala sus a zen di uz en diseinu-p in zipioak zehaz ea e a TLS ba
diseina zea.
74 | Helbu uak
[H5] TLSa ikasgela e eale an inplemen a zea e a enpi ikoki ebalua zea ha en
aspek u desbe dinak (p ak iko asuna, e aginko asuna…) e a
sis ema iza uan balioe siz.
[H6] Jaso ako ebiden zie an oina i uz TLSa bi diseina zea, inplemen a zea e a
ebalua zea ma e ialak indu e a emai zak o oko zeko asmoz.
E a be ean, aipa u beha a dago dok o ego esia ekin ba e a helbu u ho iekin
lo u a es ua ez duen [A0] Ped e a e al. (2023a) a ikulua au kez en dela. Ho i, mas e ean
zeha bu u u ako Mas e Amaie ako Laneko da uen az e ke a e a laginke a sakonago
ba ean oina i zen da e a, DBRa en me odologia en bai an ga a u ez den a en, gakoa
da esi hone a ako. Izan e e, Biga en Hezkun zako ikasleen landa eekiko kon zien zia
eza az e zen duen a ikulu ho ek esia en ga an zia e a esangu a su asuna
jus i ika zen du. Be az, esan dai eke esia en a a iko helbu ua izan dela:
[H0].Biga en Hezkun zako ikasleen landa e al abe a zea ebalua zea e a
landa een nu izioa i bu uzko ezagu zak landa eekiko kon zien zia eza en
ba uan duen posizioa az e zea.
Ja aian, esia en p ozedu a o oko a isla zen duen eskema au kez en da (7.
I udia). Ho ela, helbu u espezi iko ho ie ako bakoi za a gi a a u ako zein a ikulu an
ga a zen den, ho e a ako zein me odologia ja ai u den, lo u di en emai za nagusiak
zein zuk di en, ho iek elka en a ean nola e laziona zen di en e a ase nagusi
bakoi zean zein inplikazio edo p oduk u lo u di en labu bil zen da.
Hasie ako a ala
75 | Helbu uak
7. I udia. Tesia en ase desbe dinen labu pena helbu ua, me odoa, emai za nagusiak, inplikazioak e a ho iek zein a ikulu an jo a zen di en adie az en duena. A ikulu bakoi za en azpian
zein aldizka i an a gi a a u den bai a aldizka ia en u e ho e ako JCR kua ila zein izan den age zen da (*du enen kasuan au eko u ekoa).
Hasie ako a ala
77 | Emai zak e a ez abaida
5 Emai zak e a ez abaida
A al hau zehaz u ako helbu uak ase nahian dok o ego esian zeha bildu ako emai zen
sin esi ba da. Labu pena den heinean, ez di a a ikulue an bildu ako emai za e a
xehe asun guz iak azal zen, baizik e a ma ko me odologikoan desk iba u ako DBR
p ozesuan esangu a handiena izan du enak. Gaine a, a en zioa diseinu-p in zipioen
de inizioan e a TLSa en diseinu e a ebaluazio i e a iboan ipini da. Izan e e, ma ko
me odologikoan azaldu den bezala, DBR ike ke e ako a azo edo hu sune nagusie ako
ba da gu xi an azal zen du ela esplizi uki ike ke a en emai za enpi ikoek diseinu
e abakiak nola in o ma zen di uz en e a zein ondo io e auz en di en ho ik (e.g.
Guisasola e al., 2017; Jiménez-Liso e al., 2021; Tinoca e al., 2022). Os e a, hainba egilek
ados en du e diseinu e abakien ingu uko ga den asuna e a p ozesua en ka ak e izazio
zeha za gakoa dela TLS be i zaileak esangu a suak iza eko e a me ahausna ke a en
bidez ondo io zien i ikoak lo zeko (Guisasola e al., 2021; Kelly, 2008; Leach e al., 2010; Mo
e al., 2013). Ho az, emai zen e a ez abaiden a al honek DBR p ozesua i e a TLSa en
diseinu zein ondo ioei bu uzko in o mazioa eskain zen du be eziki. Tesia en az e lan
desbe dine an edo aspek u zeha ze an sakon zeko IV. e anskineko a ikuluak
bis a a zea gomenda zen da.
5.1 TLSa en undamen azioa
Hasie ako az e ke a p elimina ean ([A0] Ped e a e al., 2023a) beha u denez, EAEko
Biga en Hezkun zako ikasleen landa e al abe a zea u ia da zen zu asko an. Ma ko
eo ikoan azaldu moduan, enomeno ho i nahiko zabaldua dago mendebaldeko
he ialdee an. Ho ega ik, hainba a ikuluk (e.g. Amp azis & Papadopoulou, 2024b; S oud
e al., 2022), libu uk (Sande s & Jenkins, 2018) e a aldizka ien zenbaki be eziek (Ebe -May &
Hol , 2014) bo anika en ikaskun za-i akaskun za hobe zea en ga an zia alda ika u
du e. Hala e e, emai za deiga iena LNMZa en ezagu za en ingu ukoa izan da. Izan
e e, gaia ziklo guz ie an lan zen den a en Lehen Hezkun za ik hasi a, De igo ezko
Biga en Hezkun zako 1. mailako e a Ba xile goko ikasleen e an zunak an zekoak izan
di a landa een biomasa en ja o ia i bu uz galde ze akoan. Soilik 1. mailako ikasleen
% 21ak e a Ba xile goko ikasleen % 29ak a azoi u du zuzen galde a. Ho en
ondo ioz, gaia ike zea en p emia e a ho i hobe zeko TLS ba diseina zea en beha a
azale a u du a ikuluak bes e au kikun zen a ean.
78 | Emai zak e a ez abaida
5.1.1 LNMZa en ideia gakoak, ikaskun za-adie azleak e a modelo
eskola a: analisi epis emologikoa e a ku ikula a
TLSa diseina zeko lehenengo pausua ma ko me odologikoan azaldu di en
LNMZa en ideia gakoak e a TLSa en diseinu e a ebaluazioa gida zeko ikaskun za-
adie azleak iden i ika zea izan da. Ho az, a a iko az e ke az gain, esian lo u ako
lehen emai zak ideia gakoak e a ikaskun za-adie azleak inka zeko ondo en azal zen
den analisi epis emologiko ik e a o i di a (8. I udia).
“Nola elika zen di a landa eak?” an zinako ga aie a ik gizakien a e a be egana u
duen galde a da (Mé ioui e al., 2016). Hala e e, galde a ho en e an zuna lo zea ez da
inola e e bide sinple e a e aza izan. LNMZa en az e ke a epis emologikoak e azagu u
duenez, gaia en ezagu za en e aikun za his o ikoak hainba oz opo epis emologiko,
bai a elka ekiko esklusiboak di en modeloen koexis en zia denbo aldiak au kez en
di u (Angos o, 2017; Asimo , 1968; Cañal, 1990; Ege on, 2008, 2012; González Rod íguez e al.,
2014; Ha é, 1970; Hill, 2012; Nash, 1964). Ho iek ho ela, i aganeko komuni a e zien i ikoak
gaindi u beha eko lehen oz opo epis emologiko nagusia “humusa en eo ia en”
modelo he e o o iko ik (i.e. landa eak lu zo uaz elika zen di a), “ o osin esia en
eo ian” oina i u ako modelo au o o iko a (i.e. landa eak ai eko CO2-a balia uz
elika zen di a aldi be ean u a, a gi-ene gia e a hainba man enugai ino ganiko beha
di uz ela ik) iga o zea en aldake a pa adigma ikoa izan zen (e.g. Cañal, 1990; Ege on,
2008; González Rod íguez e al., 2014; Mé ioui e al., 2016).
Humusa en eo ia A is o elesek (K.a. 384-322) plaza a u zuen, hain zuzen,
landa een nu izioa en enomenoa azal zen saia u zen lehenengo zien ziala ie ako ba .
Ga aikideak zi uen Hipok a es (K.a. 460-370) e a Teo as o (K.a. 371-287) bezalako
bes e iloso o ba zuen hausna ke a e a ideie an oina i uz, A is o elesek landa eak
lu zo uan dagoen ma e ia o ganikoaz edo humusaz elika zen di ela p oposa u zuen.
Teo ia ho en a abe a, landa een sus aiek jada “p es ” edo au ez lise i u a dagoen
ma e ia o ganikoa xu ga uko luke e lu zo u ik e a o ganismo guz i ik ga aia uko
luke e elika uz e a ma e ialen adizio hu sa en bidez hazkun za e aginez (Cañal, 1990).
Gaine a, a azoike a ho ek lu zo ua animalien u dail edo diges io sis ema ba en
analogoa en modu a i udika zen zuen. Izan e e, lu zo ua izango li za eke humusa
p ozesa zea en e a landa een za esku aga i bihu zea en e an zulea. Ho az, eo ia
ho en azpian zegoen landa e nu izioa en modeloa he e o o ikoa zen guz iz,
landa eak inbe i u ako animalia za ule uz e a ho ien sus aiak o ganismoa en
aho za ha uz (González Rod íguez e al., 2014).
Modelo e a a azoike a mo a ho i ia 2000 u ez egon zen gezu a u gabe XVII.
mendean Van Helmon (1580-1644) ike la iak “zumea en espe imen u”
pa adigma ikoa gauza u zuen a e (Ha é, 1970). Kimika i belgika ho ek, Nicolaus on
Kues-ek (1401-1464) diseina u ako espe imen u ba ean inspi a uz, landa een masa en
Hasie ako a ala
79 | Emai zak e a ez abaida
i abazia u e a ik ze o ela oga u zuen enpi ikoki. Ho az, landa e isiologia en
alo eko lehenengo espe imen u zien i ikoa i eske , humusa en eo ia ezez a u zuen
(He shey, 2003).
Ho ez gain, XVII. mendean, landa een egi u a ana omiko e a mo ologikoa en
gaineko hainba au e apen zien i iko bu u u zi en. Izan e e, mik oskopioa en
au kikun zak e a aplikazioak landa een zi kulazio sis ema e a gas uke ako egi u ak
desk iba zea ahalbide u zuen. Zen zu ho e an, lan e a au kikun za aipaga i e a
esangu a suenak Majo (1634-1693), Ma io e (1620-1684) e a Pe aul enak (1613-
1688); Malpighi enak (1628-1694); e a G ew enak (1641-1712) izan zi en.
Lehenengoek, landa een ize dia e a ho en ga aioa Ha eyk (1578-1657)
desk iba u ako giza odola en ga aioa ekin konpa a u zu en. Biga enak, landa een
hodi e oale e a egi u a baskula ek in sek uen akea hodien an zeko un zioa be e zen
du ela adie azi zuen. E a hi uga enak, hos oe ako es omak e a animalien po oak
konpa a u, e a hos oak landa een lise i o gano gisa a de ini u zi uen. Ho ela, egun
badakigun Van Helmon ek a e a ako konklusioak oke ak di ela e a au kikun za
ho iek ez zu ela landa e nu izioa en modelo he e o o iko zaha a ekiko apu u a
in eg al ba suposa u. Haa ik, landa e isiologia en alo a go puz en e a au kikun za
konplexu e a zien i ikoki zuzenagoak egi eko lehenengo oina ia eza i zu en. Izan
e e, landa e nu izioa en a en zioa o ganismo an z bide a u zu en lu zo ua e a u a en
an zeko elemen u es in sekoe a an z bide a u beha ean (Cañal, 1990).
Bes alde, 1697. u ean S ahlek (1659-1734) “ logis oa en eo ia” pos ula u zuen,
kimika en a loan ga an zi handiko p in zipioa. Teo ia ho en a abe a e egaiak di en
subs an zia edo gauza o ok p in zipio igneo ba du e haien bai an. Ho i logis oa
de i zo e a konbus ioa en ondo en aska zen den agen e unibe sala da, hain zuzen.
Hasie a ba ean, logis oa ena konbus io e a a naske a enomenoak in e p e a zeko e a
azal zeko eo ia in e esga ia e a e abilga ia izan zen. Hala e e, ga apen zien i iko ako
oz opo bihu u zen azkenean, enomeno guz iak azal zeko p in zipio bezala e abil zen
hasi bai zen. Ez zen izan, La oisie ek (1743-1794) “oxidazioa en eo ia” e a “ eo ia
kalo ikoa” p oposa u zi uen a e, konbus io e a a naske a p ozesuak e eakzio
oxida ibo modu a in e p e a zen hasi e a logis oa en eo ia gezu a u zela.
Ho enbes ez, XVIII. mende hasie an aldake a kon zep ual –edo pa adigma iko–
e abakiga i ba jazo zen. Alegia, landa eenganako pe spek iba aldake ak e a
konbus io e a a naske a p ozesuak gas elka uke soil ba baino gehiago di ela
in e p e a zea ahalbide u zu en kimika en a loko au kikun zek, landa een nu izioa en
p ozesua en in e p e azio zeha zagoak egi eko a eak i eki zi uz en (Ege on, 2008; Nash,
1964).
Tes uingu u ho e an, hainba zien ziala ik ai ea e a a gia landa een hazkun zan
e agin zuzena du ela kon side a zen hasi zi en. Ideia esplika ibo ho i p oposa u zuen
lehenengoa Hales (1677-1761) na u alis a e a kimika i ingelesa izan zen. Zien ziala i
ho ek eguzki a giak landa een hazkun zan e agina duela e a landa eek ai ea “jan” edo
80 | Emai zak e a ez abaida
uka zen du ela adie azi zuen Vege able S a icks libu uan. Hala e e, egun S ephen Hales
landa e isiologia mode noa en ai a za edo a, Ha ék (1970) aipa zen duen moduan,
landa e isiologia en New on za jo zen bada e e, p oposa u ako ideiak au e a uegiak
izan zi en ga ai ako e a o duko komuni a e zien i ikoan ez zi en ondo ha uak izan.
Ho en adibide da Swi (1667-1745) idazleak Gulli e -en bidaiak (1726) libu uan
egindako k i ika sa i ikoa non Lagadoko Akademian –Lond eseko E ege Elka ea en
pa odia– pepinoe a ik a gi-izpiak e auz en saia zen 8 u e da ama zan zien ziala i ba
–Halesen ka ika u a– dagoen (Ges , 1988; Gibson, 1914).
Edonola e e, Halesen p oposamen e a ike ke ek, nahiz e a egun oke za ema en
di en, ma ko kon zep ual e a elemen u eo ikoak ba ne ha u, ike ke a-le o
be i zaileak i eki zi uz en. Hala, be eziki ike zaile ho ek p oposa u e a e abili ako
gasen neu ke a e a maneiu ako p ozedu a e a esnak oina i za ha uz, XVIII.
mende bukae ako hainba ike zailek ai ea en e a a mos e a en konposizioa i bu uzko
ike ke a emanko ak bu u u zi uz en. Aipa u beha a dago, ga ai ho e ako ike la i
gehienak logis oa en eo ia en aldekoak zi ela –Hales ba ne– o aindik e e
La oisie ek ez zi uelako be e eo iak p oposa u edo a hauekiko a xikimendu al a
zegolako (Ege on, 2008; Nash, 1964; Senebie , 1782). Alabaina, eo ia ho ek ai ea hainba
gasen nahaske a modu a kon zep ualiza zea oz opa zen bazuen e e, Black (1728-
1799), Ca endish (1731-1810) e a P ies ley (1733-1804) bezalako ike zaileek asko
abe as u zu en ai e a mos e ikoa en konposizioa en ule mena.
Ho ien a ean, landa e isiologia en ikuspun u ik esangu a suena Joseph
P ies ley ike la i b i ania a izan zen (Ma hews, 2009). Izan e e, ha en ai ea en
konposizioa zehaz eko espe imen uen bai an, landa eek a mos e a ekin gasak
elka uka zen di uz ela au ki u zuen; bai e a landa eek ai ea “pu i ika u” edo
“des logis ika zeko” ahalmena du ela animaliek ai ea “ga az en” du en bi a ean
(P ies ley, 1772; She man, 1933). Hau da, landa een gas elka uke edo “a naske a”
animalien alde an zizkoa zela desk iba u zuen. Azpima a zekoa da P ies leyk ez zuela
landa een hazkun zan a giak duen pape a kon uan ha u edo a landa een nu izio ako
ka bono dioxidoa en –ga ai ha an ai e ixa u moduan ezagu ua– beha a iden i ika u.
Hala e e, ike la i ho en ai ea en konposizioa en e a landa een oxigeno –ga ai ha an
ai e des logis ika u moduan ezagu ua– kanpo ake a en ingu uko eka penek,
La oisie ek mende bukae an p oposa u ako e a gas elka uke o osin e ikoak e a
a naske akoak desbe din zea ahalbide u zu en eo iekin ba e a, “ eo ia o osin e iko
mode noa en” –edo Cañalek (1990) izenda zen duen modan “ un zio klo o ilikoa en
eo ia en”– oina ia eza i zu en (Ege on, 2012).
Azkenik, eo ia o osin e iko mode noa Ingen-Houszek (1730-1799),
Senebie ek (1742-1809) e a De Saussu ek (1745-1845) osa u zu en modu in e a
zo o zean jo a u ako espe imen u uga i en os ean (Ege on, 2008; Hill, 2012; Ingen-Housz,
1787; Senebie , 1782, 1800). Ike la i ho iek oxigenoa soilik a gia en p esen zian e a
landa een a al be dee a ik kanpo a zen dela oga u zu en. Hasie a ba ean, landa een
Hasie ako a ala
87 | Emai zak e a ez abaida
[IG4]...Ekosis ema (dimen sio ekologikoa). Landa een nu izioa zen zu
zabalean e a, be eziki, o osin esia, ekosis emen un zionamendu ako
ezinbes eko p ozesu biokimikoak di a. Izan e e, gaine ako izaki
bizidunen zako oxigeno i u ia da e a ekosis eme ako ka bonoa en
zikloa en e a ene gia luxuen hasie ako pun ua da.
Hala e e, ma ko me odologikoan azaldu denez, ideia gako ho iek TLSa en
diseinu zein ebaluazioan e abilga i bihu zeko ezinbes ekoa da LNMZa en e a
ho en ideien ansposizio didak ikoa bu u zea. Ho e a ako, ideia gako ho iek analisi
ku ikula a ekin (ikus Ped e a e al. (2022)), es uingu uko in o mazioa ekin (i akasleekin
izandako elka izke ak), e a eo ia ik e a o i ako bes e nazioa eko es anda zein
ikaskun za-p og esio p oposamenekin (e.g. Alonzo, 2011; Alonzo e al., 2009; González
Rod íguez, 2009; Mohan e al., 2009; Willa d, 2020) e ka u di a. Ho ela, iangela u ako
in o mazio ho i adi uekin ez abaida zea ekin ba e a, 1. Ba xile go ako LNMZa en
modelo eskola a en ikaskun za-adie azleak ados u di a (2. Taula). Halabe ,
ikaskun za-adie azlee an o mula u ako kon zep uak e a ideiak eskema kon zep ual
gisa an ola u di a. Ho ela, Ba xile goko 1. mailan esku a u beha eko LNMZa en
modelo eskola a de ini u da (9. I udia).
9. I udia. LNMZa en 1. Ba xile go ako modelo eskola a en eskema kon zep uala. Be an an olake a biologikoko
maila habia a u nagusiak, modeloa e a zen du en kon zep u ga an zi suenak e a ho iek zein ideia gako
epis emologiko ekin (IG) lo zen di en adie az en da.
88 | Emai zak e a ez abaida
2. Taula. LNMZa en ideia gakoak e a ideia bakoi za en 1. Ba xile go ako ikaskun za-adie azleak.
Ideia gakoak
(epis emologia)
Ikaskun za-adie azleak ( es uingu ua-cu iculuma- eo ia)
IG1. Nu izio
au o o ikoa
a1. Landa eak au o o oak di ela e a, be az, animaliek ez bezala, haien ma e ia
o ganiko (edo elikagai) p opioa sin e iza zen du ela azal zen du.
a2. Animalien an ze a, landa eek e e elikadu a ako egi u a espezializa u e a
espezi ikoak di uz ela ule zen du (adb. man enugaiak xu ga zeko sus aiak
edo a ize dia ga aia zeko sis emak).
a3. Ma e ia o ganikoak e aikun za bloke gisa (biomasa e a egi u a be iak
sin e iza zea) nahiz ene gia i u i gisa (p ozesu zelula ak au e a e ama eko
ene gia lo zea) ja du eko ol duala duela konp eni zen du.
a4. Haien ma e ia o ganikoa sin e iza zen du en a en, bai o osin esi ako bai
zenbai biomolekulen sin esi ako landa eek ingu uneko hainba subs an zia
(e.g. H2O, CO2, N, P, Mg…) xu ga u beha di uz ela adie az en du.
IG2. Fo osin esia
a5. Fo osin esia ka bonoa e a ene gia ans o ma zen di uen p ozesua dela
ule zen du.
a5.1. ..Landa een biomasa en za i handiena en ja o ia ma e ia o ganiko
bihu zen den a mos e ako CO2a dela iden i ika zen du, e aikun za
bloke modu a e abil zen den ma e ia CO2a inka uz lo zen bai a
( o osin esia p ozesu ka bono/ma e ia ans o ma zaile gisa).
a5.2. ..Fo osin esia has eko beha den a gi-ene gia ene gia-kimiko bihu zen
dela ule zen du ( o osin esia p ozesu ene gia ans o ma zaile gisa).
a6. Fo osin esia bi aseko p ozesu biokimiko gisa i udika zen du, non a giak u a
o olisa zen duen oxigenoa aska uz e a ka bono dioxidoa inka uz ma e ia
o ganikoa sin e iza zen den.
a7. Fo osin esia soilik landa een ehun klo o ilikoe an (a al be deak) e a a gia en
p esen zian ge a zen den p ozesua dela ule zen du.
IG3. A naske a
a8. A naske a o osin esian sin e iza u ako ma e ia o ganikoa kon sumi zen duen
ka bonoa e a ene gia ans o ma zen di uen p ozesua dela konp eni zen du
(a naske a p ozesu ka bono e a ene gia ans o ma zaile gisa; o osin esi-
a naske a e lazio ho izon ala).
a9. A naske a p ozesu biokimiko gisa i udika zen du, non ma e ia o ganikoa
oxida uz (O2a ekin e eakziona uz) ho en ene gia-kimikoa aska zen den lan
zelula e ako ATPa e a hondakin gisa CO2a, u a e a be oa so uz.
a10. A naske a zelula bizi guz ie an e engabe ge a zen den p ozesua dela
ule zen du.
IG4. Ekosis ema
a11. Landa eek Lu eko bizi za ako e a ekosis emen un zionamendu ako du en
ga an zia iden i ika zen du.
a11.1. Landa eek a naske a ae obiko ako beha ezkoa den O2a en ekoizle
gisa ekosis eme an du en ga an zia ule zen du ( o osin esi-
ekosis ema e lazio be ikala).
a11.2. Landa eek ekosis eme ako ma e ia en zikloa en e a ene gia luxuen
hasie a gisa du en esangu a su asuna ule zen du sa e o ikoekin
e laziona uz ( o osin esi-ekosis ema e lazio be ikala).
a12. P oblemak p ozedu a zien i ikoak e abiliz ebaz eko p ak ika zien i ikoen e a
konpe en zien be ezko ebe asunak au kez en di u: p oblemak plan ea zea,
hipo esiak plaza a zea, da uak az e zea e a in e p e a zea, ondo ioak
a e a zea...
Hasie ako a ala
89 | Emai zak e a ez abaida
5.1.2 LNMZa en ohiko a ae a: es ulibu uen az e ke a
De ini u ako ideia gako e a modelo eskola e ik abia u a es ulibu uen az e ke a
bu u u da es ulibu uen kali a ea e a, hein ba ean, gaiak no malean duen a ae a
az e zeko. Izan e e, analisi epis emologikoa en aban aile ako ba da de ini zen duen
osagai kon zep ualen mul zoa ez dagoela cu iculum edo a ma e ialen diseina zaileen
idiosink asia pe sonalei lo u a (Guisasola e al., 2017; Milla e al., 2006). Hala, es ulibu uek
landa een nu izioa i dagokionez au kez en du en egi u a, edukiak, i udiak e a
ja due ak ebiden zia epis emologikoa ekin le oka zen di en bai e a ikasleei modelo
men al so is ika uak e a p ozedu ak ga a zeko auke ak eskain zen dizkie en beha u da
es uingu ua i bu uzko in o mazio gehiga ia lo zeko helbu uaz.
Egi u a i dagokionez, bi au kikun za esangu a su egin di a. Ba e ik, az e ke ak
e aku si du es ulibu u guz iek ga an zi e la ibo handiagoa ema en dio ela animalien
elikadu a en gaia i LNMZa i baino. Animaliekin e laziona u ako gaiek es ulibu uen
% 10.6±68 ha zen du e landa een nu izioa ekin e laziona u akoek soilik %
3.49±0.57 a muga zen di en bi a ean. E a, bes e ik, LNMZa ekin e laziona u ako
kon zep uak espazialki banandu ako bi uni a e desbe dine an (i.e. me abolismoa en
uni a ea e a landa e nu izioa en/ isiologia en uni a ea) age zen di ela e azagu u da
es ulibu u ba ean izan ezik (TLE). Ho az, ondo ioz a u da EAEn gehien e abil zen
di en es ulibu uen egi u a ez dela LNMZa e a, o oko ean, landa e al abe a zea
sus a zeko ap oposena. Izan e e, landa eekin e laziona u ako gaiak animaliekin
e laziona u akoak baino esangu a suki labu agoak iza eak ikuspun u zoozen iko e a
landa eekiko kon zien zia eza en e agile izan dai ezke, landa een nu izioa en modelo
men alak e aiki zeko oz opo iza eaz gain (He shey, 1993). Au kikun za ez da be ia,
he ialde desbe dine ako es ulibu uen analisiek oga u bai u e eduki bo anikoak
gehiene an di ela animalienak baino labu agoak e a azalekoagoak (e.g. B ownlee e al.,
2021; He shey, 2005; Schussle e al., 2010; Uno, 1994). A e gehiago, kasu hone an
cu iculumak bul za u ako deso eka ba izan dai eke be an animaliekin
e laziona u ako eduki e a adie azleak p esk ip iboagoak e a zeha zagoak bai i a (BOPV,
2016). Hala e e, ho iek ez du e auzia en izae a kezkaga ia gu xi zen LNMZa ez delako
soilik gai konplexu e a ezinbes ekoa (Gungo & Ozkan, 2017; Ma ma o i & Galanopoulou,
2006), baizik e a animalien nu izioa baino ezezagunagoa e e (Messig & G oß, 2018).
Eduki e a alde di kon zep uala en az e ke a i dagokionez, beha u da
an zeko asun handia dagoela es ulibu u guz ien a ean (3. Taula). Gehienek ideia
gako epis emologikoe ako kon zep ue ako asko aipa zen di uz e, e a 3. Taula ikusi a
pen sa dai eke modelo ados ue a ik hu bileko modelo men alak e aiki zeko nahikoa
in o mazioa eskain zen du ela es ulibu uek. Hala e e, badaude helbu u ho i oz opa u
dezake en hi u a e a: kon zep u gakoen al a, egi u a en a alean au e a u ako edukien
agmen azioa e a es uingu ake a a azoak.
90 | Emai zak e a ez abaida
3. Taula. Analisi epis emologikoan iden i ika u ako ideia gakoekin e laziona u ako kon zep uen p esen zia/absen zia
es ulibu uka e a uni a eka.
TLA
TLB
TLC
TLD
TLE
TLF
TLG
TOTALA
M
L
M
L
M
L
M
L
M
L
M
L
M
L
IG1. Nu izio au o o ikoa
Au o o ia e a he e o o ia en de inizioa
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
Au . e a he . desbe din asunak
⬤
⬤
⬤
Au . e a he . an zeko asunak
⬤
⬤
Landa een ma e ia beha a
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
Landa een ene gia beha a
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
Ma . o ganikoa en e abile a anabolikoa
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
Ma . o ganikoa en e abile a ka abolikoa
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
Sus aien un zio e a un zionamendua
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
Man enugaien un zio e a konposizioa
⬤
Xilema en un zio e a un zionamendua
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
Ize di landugab. un zio e a konposizioa
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
Floema en un zio e a un zionamendua
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
Ize di landua un zio e a konposizioa
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
Hos oen un zio e a un zionamendua
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
Es omen un zio e a un zionamendua
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
IG2. Fo osin esia
Fo . kon zep ualizazio e a helbu ua
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
Fo . denbo alizazioa (a gi beha a)
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
A gi-ene gia en aipamena
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
A gi-ene gia en un zioa (ene gia za )
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
H2O aipamena
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
H2O un zioa
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
CO2 aipamena
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
CO2 un zioa (ma e ia za )
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
Ma . o ganikoa en un zioa (ma e ia za )
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
Ma . o ganikoa en un zioa (ene gia za )
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
O2 aipamena
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
Fo . esplizi uki gas elka uke za
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
Fo . ekuazio kimiko o mala
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
Fo . p ozesu zelula /biokimiko za
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
Fo . bi aseak
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
IG3. A naske a
A n. kon zep ualizazio e a helbu ua
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
A n. denbo alizazioa (e engabe)
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
O2 aipamena
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
O2 un zioa
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
Ma . o ganikoa en un zioa (ma e ia za )
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
Ma . o ganikoa en un zioa (ene gia za )
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
A n. e a o . a eko e lazioa
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
CO2 aipamena
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
H2O aipamena
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
Be o aipamena (ene g. deg adazio za )
⬤
ATP/ene gia aipamena
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
ATP/ene gia un zioa
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
A n. esplizi uki gas elka uke za
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
A n. ekuazio kimiko o mala
⬤
⬤
⬤
A n. p ozesu zelula /biokimiko za
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
IG4. Ekosis .
Gainon zeko o ganismoen landa eekiko
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
Ekoizpen p ima ioa (sa e o ikoak)
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
Ma e ia en ekosis eme a a sa e a
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
Ene gia en ekosis eme a a sa e a
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
Gas balan ze a mos e ikoan e agina
⬤
⬤
⬤
⬤
⬤
Man enugaien (N, P…) zikloe an
e agina
Labu du ak: M=Me abolismoa en uni a ea, L=Landa een nu izioa en uni a ea, Au .=Au o o ia,
He .=He e o o ia, Ma .=Ma e ia, Fo .=Fo osin esia, A n.=A naske a
Lehenik, az e ke ak e aku si du gakoak di en hainba kon zep uk ez du ela
lanke a edo p esen zia nahikoa (adb. au o o o e a he e o o oen a eko
an zeko asunak, landa een a naske a p ozesua, jazo zen di en p ozesuen e lazio
Hasie ako a ala
91 | Emai zak e a ez abaida
ho izon al e a be ikala, e ab.). Au o e ba zuen a abe a, elikadu a au o o iko e a
he e o o ikoa en a eko desbe din asunak e a, ba ez e e, aspek u komunak esplizi u
egi eak ikasleek ule men osoagoak e aiki zen lagun dezake (Angos o Sánchez & Mo cillo
O ega, 2022; González Rod íguez e al., 2009; Messig & G oß, 2018). A e gehiago,
desbe din asune an zen a zeak e a an zeko asunak baz e zeak bi nu izio e edu
ho iek guz iz an agoniko modu a kon zep ualiza zea e agin dezake, aldi be ean,
ikaskun za-i akaskun za zail asun uga i en i u i bihu uz (e.g. landa een nu izioa
o osin esi a muga zen dela pen sa zea, a naske a animaliek soilik bu u zen du en
p ozesu ba dela ule zea, a naske a e a o osin esia animalien e a landa een kon ako
analogoak di ela sines ea…) (e.g. Ba u ia & Díez, 2021; Cha ie Melillán e al., 2007; González
Rod íguez e al., 2009; Ma ma o i & Galanopoulou, 2006). Ai zi ik, soilik bi es ulibu uk (TLB
e a TLD) aipa zen di uz e an zeko asun ho iek. Gaine a, gu xik sakon zen du e
nu izioa en helbu u o oko ean zein an zeko oina izko de inizio an disku so
zien i iko komun ba e a zea oz opa uz (3. Taula).
A naske a en kasuan, 3. Taulak adie az en du kon zep ua, o oko ean, ez dela
modu sakon e a in eg a u ba ean lan zen. Tes ulibu u gehienek a naske a en gas
elka ukea azal zen du e (i.e. landa eek O2 xu ga zen du e e a CO2 isu i), bai e a
ho en kon zep ualizazio basiko ba au kez en du e. Hala e e, soilik hi uk (TLC, TLF
e a TLG) lo zen du e p ozesua o osin esia ekin e a bik (LTF e a TLG) bes e ik ez
di uz e eduki ho iek landa een nu izioa en uni a ean esangu a suki jo a zen.
Au kikun za ho i cu iculuma en analisia ekin le oka zen da. Izan e e, landa een
a naske a ez da esplizi uki aipa zen cu iculumean (BOPV, 2016). Edonola e e, au eko
a alean azaldu moduan, ebiden zia epis emologikoa en a abe a a naske a p ozesu
gakoa da LNMZa ule zeko, e a ike ke a didak ikoa en emai zek e e ho en
kon zep ualizazio zien i ikoak e aiki zea en ga an zia alda ika zen du e (Be gan-Rolle
e al., 2020; B own & Schwa z, 2009; Ma ma o i & Galanopoulou, 2006).
Azkenik, gakoa izan dai ekeen e a es ulibu u gehienek ba e e azal zen ez du en
edo modu oso azalekoan au kez en du en aspek ua LNMZa en p ozesuen elka ekiko
e lazio ho izon al e a be ikala da. Ados asun zabala en a abe a, an olamendu maila
desbe dinen a eko e lazioak ule zea e a ho i lo zeko p in zipio zien i ikoak (e.g.
masa en kon se bazioa, ene gia en kon se bazioa, ans o mazio kimikoa, e ab.)
e abiliz a azoi zen ikas ea un sezkoa izan dai eke LNMZa ekin e laziona u ako
hainba zail asun gaindi zeko (Akçay, 2017; Ha ley e al., 2011; Mohan e al., 2009; Pa ke e al.,
2012; Wilson e al., 2006). Gaine a, ma ko me odologikoan azaldu moduan, p ozesuak
ikuspun u sis emiko ba e ik ule zea e a azalpenak e aiki zeko o ganismo maila
gaindi zea Biga en Hezkun za amaie ako helbu u nagusie akoa da. Hala e e,
az e ke ak age ian uz en du es ulibu uek ez du ela guz iz e az en modelo men al
so is ika u e a sis emikoen e aikun za. P ozesuen ikuspun u mik oskopikoa i e a
e lazio ho izon alei dagokienez, es ulibu u gu xik lo zen du e ho i. Izan e e,
o osin esia en e a a naske a en e eakzio o malak –edo e eak ibo e a p oduk uak–
92 | Emai zak e a ez abaida
au kez en di en a en, ho ien pe spek iba kimikoa e a p ozesu ba e ik bes e ako
ma e ia e a ene gia ans o mazioak ez di a modu sakonean au kez en (3. Taula).
Halabe , an olamendu biologikoa en maila desbe dinen a eko e lazio be ikalei
dagokienez, es ulibu uek LNMZa en lauga en ideia gakoa den dimen sio
ekosis emikoa ekin e laziona u ako eduki gehienak lan zen di uz e (3. Taula). Haa ik,
ho i ez du e modu in eg a uan e a o ganismo edo zelula mailan jazo zen di en
p ozesuekin zubiak e a uz bu u zen. Ho az, es ulibu uen ikuspun u kimikoa e a
biologikoa esplizi uki uz a ze ezak e a sis ema biologikoe an eskala desbe dine an
ge a zen di en ma e ia e a ene gia en ans o mazioen ja aipena ez baimen zeak
ikasleen modelo men alen kohe en zia kon zep uala gala azi dezake (Akçay, 2017; B own
& Schwa z, 2009; Schwa z & B own, 2013; Ummels e al., 2015).
Edukiek au kez en du en biga en a azoa agmen azioa ena da. 3. Taulak
isla zen duenez eduki ba zuk soilik me abolismoa en a alean e a bes e ba zuk soilik
landa een nu izioa en uni a e espezi ikoan lan zen di a. Fenomenoa be eziki
ebiden ea da nu izioa en ingu uko in o mazio o oko a en, a naske a en e a
p ozesuen ikuspun u mik oskopikoa en kasue an. Izan e e, es ulibu u gehienek
(TLA, TLB, TLC, TLD, TLF e a TLG) ez di uz e elikadu a en kon zep u o oko ak
landa een nu izioa en uni a ean aipa zen; e a a naske a e a LNMZa en ikuspun u
mik oskopikoa me abolismoa en uni a ean jo a zen di a nagusiki landa een
nu izioa en uni a ean gaia o ganismo maila ik lan ze a muga uz. Ho i kezkaga ia da
bi uni a een a ean LNMZa ekin ze ikusi ik ez du en bes e uni a e ba zuk daudelako
es ulibu uen o den p oposamena ja ai uz gaia en hainba alde di hi uhileko
desbe dine an lan zea e agi en duena. Ho az, B own & Schwa z (2009), Tho n e al. (2016)
e a Wilson e al.-ek (2006) azal zen du en moduan, LNMZa en edukien agmen azioa
modelo men al kohe en e e a e laziona uak e aiki zeko oz opoa izan dai eke.
Hi uga enik, es ulibu uen alde di kon zep ualak au kez en duen azken
hu sune edo hobekun za ako abagunea edukien es uingu ake a en ingu ukoa da. Izan
e e, bai edukiak bai ho iek nola au kez en di en az e u os ean, ma e ialen kali a e
didak ikoa e a modelo men alen e aikun za ako ahalmena zalan zan ja zen du en bi
ondo io nagusi age zen di a. Edukiei dagokienez, es ulibu ue an p ozesu isola uen
un zionamendua i bu uzko azalpen desk ip iboa (e.g. nola ga aia zen da ize dia,
nola xu ga zen di a man enugaiak…) ho ien helbu uen (e.g. ze ga ik ga aia u beha
da ize dia, ze ga ik xu ga zen di a man enugaiak…) gaine ik naba men zen dela
beha u da. Alegia, sis emako konponen een ezagu za dekla a iboa lehenes en da ideia
esangu a su gu xi ba zue an sakondu e a ho iek nola e laziona zen di en landu o dez
Moo e-Ande sonek (2023) gomenda zen duen moduan. Bes alde, ho ien lanke a i
dagokionez, ondo ioz a u da ikasleen ideiak gu xi an ha zen di uz ela kon uan
es ulibu uek, edukiak lagun zeko mundu e ealeko adibide edo kasu soziozien i iko
gu xi eskain zen di uz ela, e a in o mazio eo ikoa neu al asunez au kez e a
muga zen di ela es uingu u egoki ik gabe. Ho az, es ulibu uek en asia LNMZa en
Hasie ako a ala
93 | Emai zak e a ez abaida
aspek u dekla a ibo e a desk ip iboe an eza zen du e, p oduk u zien i ikoa modu
zuzenean au kez e a muga uz, e a ma ko eo ikoan azaldu ako ebiden zien kon a
eginez (González Rod íguez e al., 2009; S e n & Roseman, 2004).
I udiak di ela e a, es ulibu uen a eko aldako asun handia beha u da kopu u
(24.86±3.69) e a ilus azioen mo a i dagokionean ba ez e e. Os e a, libu u gehienen
i udien ikonizi a ea, un zionali a ea, es ua ekin e lazioa e a e ike a zea an zekoa da.
Ho ela, ondo ioz a dai eke i udi gehienak zeinudun edo e ike adun ma azkiak di ela
e a haien helbu ua es uan age zen ez den in o mazio be ia ema ea edo es ukoa
ule ga iagoa egi en saia zea dela. Hala e e, i udien un zionali a ea en zein es ua ekin
du en e lazioa en az e ke ak i adoki zen duen moduan, ilus azio gehienek ez di uz e
ikaskun za jazo zeko ezinbes ekoak di en p ozesu kogni iboak ma xan ja zen. Hau
da, i udi gehienek ez du e au e iazko ezagu za edo in e p e azio abilezia ik eska zen
(% 66.7a inope an eak di a), e a gu xi an esplizi a zen du e es uko in o mazioa en e a
i udikoa en a eko e lazioa (% 73.56a konno a iboak di a). Be az, emai ze a ik
ondo ioz a dai eke, Lenzne e al. (2013) e a Pos igo & López-Manjónek (2019) alda ika zen
du en moduan, oga u ako kali a e didak ikoa du en i udi gu xi ba zuen e abile a
hobe si beha ko li za ekeela es ulibu uak dis aiga i po en zialak di en i udi
apainga iz zip iz indu o dez. Izan e e, zien zien ikaskun za ge a zeko, i udiek
p ozesu kogni iboak ak iba u e a ins ukzioa ekin ba egin beha ko luke e, e a ez
kanpo ka ga kogni iboa emenda u a en zioa dei zeko helbu u baka az (Nyachwaya &
Gillaspie, 2016; Slough e al., 2010).
Ja due en analisiak, azkenik, ja due a gehienek ma xan ja zen du en ekin za
kogni iboa e ep odukzioa ena edo, asko jo a, ule mena ena dela xeda u du, haie an
gailen zen di en ezagu za en ka ego iak ak ikoa e a kon zep uala izanik. 4. Taulak
adie az en duen moduan, o dena go eneko p ozesu kogni iboak eska zen di uz en
ja due ak gu xiengoak di a. A e gehiago, kasu gehiene an, eskakizun handienak
di uz en ja due a ho iek zein in e i zekoak gaia en amaie an age zen di a soilik.
Ho en ondo ioz, ezagu za p ozedimen ala, soziozien i ikoa edo a me akogni iboa
lan zeko auke ak u iak di a. Izan e e, es ulibu u guz ien ja due en % 6.4, % 2.6 e a
% 0.3ak lan zen di uz e ezagu za ho iek soilik, hu enez hu en. Az e ke ak a gi uz en
du, alde di kon zep uala analiza ze akoan ikusi bezala, es ulibu ue an ezagu za
ak iko edo desk ip iboak du ela lehen asuna, konpe en zia zien i ikoa e a modelo
men al egonko , zen zudun, ans e iga i e a ados asune ik hu bilak ga a zeko
beha ezkoak di en bes e ezagu zak e a ekin zak jo a zeko auke ak u iak di en
bi a ean (Ande sson-Bakken e al., 2020; Ga cía Ba os e al., 2021; Hubba d, 2024).
O o ha , az e ke a en ondo io nagusia da es ulibu uak ez di ela guz iz
le oka zen ma ko eo ikoan azaldu ako ebiden zia e a gomendioekin. Ho az,
ins ukzioa ohiko es ulibu u ho ie an edo a ho iek un sa zen di uz en p in zipio e a
elemen ue an oina i zen bada, modelo men alen ga apena nekez jazoko da.
94 | Emai zak e a ez abaida
4. Taula. Tes ulibu ue ako ja due a kopu ua es ulibu uka e a ak iba zen di uz en p ozesu kogni iboen a abe a.
Ka ego ia
Ekin za
kogni iboa
TLA
TLB
TLC
TLD
TLE
TLF
TLG
To ala
O d. kog. baxua
E ep odukzioa
Gogo a u
5
16
16
5
19
14
12
87
Iden i ika u
4
6
1
3
5
1
20
Ule mena
In e p e a u
4
5
2
3
5
1
1
21
Klasi ika u
3
1
4
Labu u
1
1
In e i u
13
6
3
7
13
2
1
45
Konpa a u
5
5
3
2
11
3
8
37
Azaldu
9
19
11
9
11
6
3
68
O d. kog. go ena
Aplikazioa
Inplemen a u,
exeku a u
3
3
2
2
3
13
Analisia
Be eiz u, eslei u
1
3
4
1
9
An ola u
Ebaluazioa
F oga u, k i ika u
E a zea
Plani ika u, so u
2
1
1
4
5.1.3 LNMZa en zail asunak e a es a egiak: li e a u a en
be ikuspen sis ema ikoa
Ideia gako bakoi ze ako ikaskun za-i akaskun za zail asun nagusiak iden i ika zeko
e a TLSa en diseinua en in o mazio i u i ga an zi suene a iko gisa li e a u a en
be ikuspen sis ema ikoa bu u u da. Hala, bi emai za mo a nagusi lo u di a: ikasleen
ikaskun za-i akaskun za zail asunen ingu ukoak e a bibliog a ian jada e aginko ak
di ela oga u di en es a egia edo p in zipioen gainekoak.
Zail asunei dagokionez, beha u da Lehen Hezkun zan has en di ela bai e a asko
e epikako ak e a sa ko ak di ela eskola ze ga ai osoan zeha (10-13. I udiak).
Nu izio au o o ikoa i dagokionez, ikasle gehienek landa een nu izioa en
enomenoa i zen zua ema en has en di en momen u ik haz eko ma e ialen edo a
elemen u e az aileen beha a ule zen du e (e.g. ai ea, u a, lu a, a gia…). Ho ela,
Lehen Hezkun zako ikasleak e e gai di a ge aka i mak oskopikoak azal zen di uz en
p ozesu ikusezine an oina i u ako a azoike a kausalak eskain zeko (10. I udia) (Jin e
al., 2013; Mohan e al., 2009). Hala e e, ikasle ho ien modelo men alak, un sean, landa eei
egoki u ako e edu he e o o ikoak di a, A is o elesek p oposa u ako azalpena en
an zekoak. Izan e e, haien a abe a, landa eek zuzenean ingu une ik e a, be eziki,
lu zo u ik lo zen di uz e elika zeko beha di uz en elemen uak (Ba man e al., 2006;
Ga cía-Fe nández e al., 2021). A e gehiago, o osin esia kon zep u abs ak u e a
kogni iboki eskakizun handikoa den heinean, ikasle gaz eenek ez du e p ozesua haien
landa een nu izio en modelo men ale an in eg a zen (Ande son e al., 2014; Ba u ia & Díez,
2021; Nanni & Plaki si, 2013). Ho az, ondo ioz a dai eke ikasleen gehiengoak ez di uela
landa e e a animalien a eko desbe din asun –e a an zeko asun– on ologikoak
be eiz en e a ule zen, nahiz e a ho i ezinbes eko baldin za izan elikadu a au o o ikoa
Hasie ako a ala
95 | Emai zak e a ez abaida
e a ho en ga an zi ekosis emikoa ain za es eko (Ahopel o e al., 2011; Eilam, 2012; Messig &
G oß, 2018).
10. I udia. LMNZa en lehenengo ideia gakoa ekin (i.e. nu izio au o o ikoa) e laziona u ako ikaskun za-i akaskun za
zail asun nagusiak. Zail asun bakoi ze ako zein hezkun za-e ape an gailen zen den e a zail asun ho i iden i ika u
du en e e e en zia bibliog a iko ba zuk age zen di a. Labu du ak: LH=Lehen Hezkun za, BH=Biga en Hezkun za,
UH=Unibe si a e Hezkun za, e a EI ak=E o kizuneko i akasleak.
Pen sa li eke zail asun ho iek ikasleen adin gaz ea en emai za di ela e a
ins ukzioa ekin ba e a desage u egi en di ela. Ai zi ik, Biga en Hezkun zan e a
ondo engo hezkun za-e ape an bu u u ako ike ke ek e azagu zen du e landa een
elikadu a au o o oa en kon zep ua o oko ean ez dela oso asunean ule zen (Ba man
& S ein, 2008; Ba u ia & Díez, 2021; S ando a, 2014). Gaine a, a gi alpen uga ik ikasleek
a azoike a e a, ondo ioz, modelo men al he e o o iko edo mis oak au kez en
di uz ela iden i ika zen du e, non ideia zien i iko e a in ui iboak koexisis i zen di en.
Hala, ohikoa da, adibidez, landa eek hazkun za ako beha ezko di uz en elemen uen
a ean u a, a gia edo a man enugaiak iden i ika zea baina ai ea edo CO2a en beha a
guz iz baz e zea (Ba u ia & Díez, 2021; Pa ke e al., 2012; Tho n e al., 2016).
Li e a u ak u e an be e si du zail asun ho iek zeha o heda uak daudela e a
ondo engo ak o ee an du ela ja o ia: 1) gaz eenen a ean be eziki ideia animis ak
sus a zen di uz en egune oko espe ien zien behake a zuzena (Ch is idou & Ha ziniki a,
2006; Ma ma o i & Galanopoulou, 2006), 2) “elikadu a” edo “nu izioa” bezalako e mino
lexiko anbiguoen kon zep ualizazio zeha za en e a oina izko bokabula io zien i iko
ados u ba en al a (Ahopel o e al., 2011; Angos o Sánchez & Mo cillo O ega, 2022; Gal in e al.,
2015; Pa ke e al., 2012), e a 3) elikadu a i bu uzko ezagu za o oko a en al a, hala nola,
ho en helbu ua izaki bizidun guz ie an egi u a be iak e aiki zea e a ene gia lo zea
dela (Bledsoe, 2013; Çokada , 2012; E gazaki e al., 2005; Köse, 2009; Messig & G oß, 2018). A e
gehiago, E gazaki e al.-ek (2005) e a Söde ik e al.-ek (2014) a gudia zen du enez, zail asun
kon zep ual asko “elikagai” e a “man enugai”, “ene gia” e a “ma e ia” edo a
“au o o o” e a “he e o o o” kon zep uen a eko ñaba du ak ule ze ako o duan
jazo zen di a, au eko a alean ikusi moduan es ulibu uek e e ho en e agile izanik.
Ho ega ik, li e a u ak azpima a zen duen es a egia gakoe ako ba disku so
96 | Emai zak e a ez abaida
p ima ioa en –egune oko asunekoa– e a sekunda ioa en –ikas e xee an maneia u
beha eko hiz egi zien i ikoa– a ean dagoen dual asuna en jaki un iza ea da, bai e a
ikasleei hizkun za in o mala en mugak me akogni iboki ule a az ea (Ha ley e al., 2011;
Mohan e al., 2009).
Fo osin esia en e a a naske a en ideia gakoei dagokienez, zail asunak jazo zen
di en eskala en a abe a sailka dai ezke. Ikuspun u mak oskopikoa i dagokionez, bi
p ozesu ho ien zail asun nagusiak noiz, non, nola e a ze ga ik ge a zen di en
ingu ukoak di a (11. e a 12. I udiak). Tes ulibu uen a alean e e beha u ako p ozesuon
e ep esen azio hegemonikoen, azalpen konpa imen aliza uen e a azaleko ikaskun za
memo is ikoa en ondo ioz (Ba u ia & Díez, 2021; Ekici e al., 2007; Ha ley e al., 2011; Sk ibe
Dimec & S ga , 2017; Thompson e al., 2016), ikasleak o osin esia edo/e a a naske a
nu izioa ekin e lazio ik ez du ela, gas uke soilak di ela, edo a p ozesu analogo,
konpa aga i e a kon akoak di ela ule ze a i i s dai ezke bes e hainba zail asunen
a ean (Balci e al., 2006; Bledsoe, 2013; B own & Schwa z, 2009; Cañal, 1999; E gazaki e al., 2005;
Gal in e al., 2015; Gobec & S ga , 2019a; Köse, 2008; K all e al., 2009; Lim & Poo, 2021; Ma ma o i
& Galanopoulou, 2006; Pa ke e al., 2012; S ando a, 2014). Gaine a, a azo ho iek a naske a en
kasuan e o zen di a be eziki. Izan e e, “nu izio”, “elikagai” edo “ene gia”
e minoekin ge a zen den moduan, “a naske a” e e egune oko es uingu ue an
e abil zen da “ben ilazio” hi za en sinonimo za e a ho en dimen sio ma e ia e a
ene gia ans o ma zailea guz iz baz e uz (B own & Schwa z, 2009; Çokada , 2012;
Ma ma o i & Galanopoulou, 2006; Pa ke e al., 2012; Yenilmez & Tekkaya, 2006).
Edonola e e, kon zep u ho ien zail asun kon zep ual sus ai u e a
e epikako enak azalpenak maila mak oskopiko ik biokimiko a alda zen di enean
au ki zen di a, akademikoki dok o ego esi honen ike gaia den Biga en Hezkun za
amaie an ge a zen dena, alegia (Çokada , 2012; Mohan e al., 2009; Pa ke e al., 2012; Ummels
e al., 2015). Hala, ikasle gehienek p ozesu ho iek aldi be ean ma e ia ans o mazio
(B own & Schwa z, 2009; Daue e al., 2014; Ma ma o i & Galanopoulou, 2006; Pa ke e al., 2012)
e a ene gia ans o mazio (Ma ma o i & Galanopoulou, 2006; Pa ke e al., 2013; Ryoo & Linn,
2014) p ozesu za kon zep ualiza zeko a azoak au kez en di uz e. Ba e ik, aldake a
kimikoa ule u e a p in zipio zien i ikoak es uingu u biologikoe an aplika zeko
zail asun handiak di uz elako (Daue e al., 2014; Gobec & S ga , 2019b; Ha ley e al., 2011;
Ma ma o i & Galanopoulou, 2006; Pa ke e al., 2012; Tho n e al., 2016). Bes e ik, diziplinen
a eko kon zep ualizazio ados uen al ak hizkun za zien i ikoa e abil zea gala az en
duelako (Chabalengula e al., 2012; Ha ley, 2012; Lanco , 2014; Maskiewicz e al., 2012).
Ho en ondo ioz, biga en e a hi uga en ideia gako ho ien ikaskun za-
i akaskun za zail asunak saihes eko, li e a u ak bi aspek u azpima a zen di u au e iaz
aipa u ako elikadu a en oina izko kon zep uen ezagu za o oko a emenda zeaz gain.
Lehenik, oina izko ideia gako gu xi ba zue an zen a zen den baina p in zipio
Hasie ako a ala
103 | Emai zak e a ez abaida
haien modelo men ale an izan ho en ma e ia e a ene gia ans o mazioen aspek ua
ez ezagu zeaga ik edo izan landa eek p ozesu ho i ene gia lo zeko bu u zen du ela ez
ezagu zeaga ik. Hala, e an zun guz ien % 19.7ak bes e ik ez du aipa u a naske a (A
ka ego ia) e a soilik % 10.7ak e laziona u du p ozesua ho izon alki o osin esia ekin.
Gainon zeko % 80.3ak edo o osin esia iden i ika u du landa eek ene gia lo zeko
bu u zen du en p ozesu za (B ka ego ia; 55.8%) edo in ui iboki e a modu inozoan
ene gia zuzenean eguzki a gi ik xu ga zen du ela a gudia u du (C ka ego ia; % 18.9).
A e gehiago, galde a ho e an eska u ako ma azkien az e ke a induk iboak e e
ezagu a azi du ikasleen % 68.9ak p ozesua ikuspun u mak oskopiko ba e ik i udika u
duela. Ondo ioz, sus aiak, hos oak e a an zeko elemen u es uk u alak asko an
ma az u di en a en, p ozesuan ezinbes ekoak di en e eak iboak, p oduk uak edo a
ene gia be a oso gu xi an ma az u di uz e (8. Taula).
7. Taula. “Q3-Nola lo zen du e ene gia?” galde a en ikasleen e an zune an iden i ika u ako ka ego ia
enomenog a ikoak, ho ien desk ibapen labu a, adibide adie azga i ba e a bakoi za en ekuen zia.
Ka ego iak
Logika en azalpena
Adibide adie azga ia
%
A1
A naske a
zelula a
Landa eek ene gia
a naske a zelula a en
bidez lo zen du e
“Landa ea kanpo ikan eguzki ene gia e a
CO2a ha zen du. Klo oplas oak
o osin esia egin ondo en, CO2, u a e a
glukosa a e a zen da. A e a ako glukosa
e a O2 zelula ba nean ge a zen da. O2 e a
glukosa ho ekin a naske a egi en du e a
ho ela lo zen du ene gia. Glukosa za i u
egi en delako e a ene gia aska zen
delako.” (Diag_S50)
12.3
A2
A naske a
zelula a e a
o osin esia
Landa eek ene gia
a naske a en zein
o osin esia en bidez lo
dezake e
“Landa eek o osin esia en bidez lo zen
du e ene gia. Egunez CO2 ha uz es omen
bidez e a O2 kanpo a zen. Bai a e e
a naske a eginez O2 ha uz e a CO2 bo az.
Gauez, eguzkia ez dagoenez baka ik
a naske a egi en du e O2 ha uz e a CO2
kanpo a uz.” (Diag_S38)
7.4
B1
Fo osin esia
(kon zep ualki
egokia)
Landa eek ene gia
o osin esia en bidez/
o osin esiko a gia en
menpeko asea en bidez
lo zen du e
“Landa eek a gi-ene gia balia zen du e
ene gia-kimikoa so zeko. Ene gia-kimikoa
so zeko ilakoideen min zean dauden
pigmen uak e eakziona az en di uz e a gi-
ene gia en bi a ez. Ho ega ik, a gi asea
amai zean ATP e a NADPH (ene gia) e a
O2 lo uko da. Ene gia e a CO2 elka uz
ma e ia o ganikoa e a uko da.” (Diag_S1)
23.8
B2
Fo osin esia
(kon zepzio
al e na iboekin)
Landa eek ene gia
o osin esia en bidez/
o osin esiko a gia en
menpeko asea en bidez
lo zen du e (e eak iboak,
p oduk uak, p ozesua en
pausuak… ule zeko
zail asunak au kez uz)
“Fo osin esia egi eaz a du a zen di en
hos oen bidez [lo zen du e ene gia
landa eek] O2 xu ga uz e a CO2
a mos e a a isu iz.” (Diag_S116)
32
C
A gi-ene gia
Landa eek ene gia eguzki
a gia xu ga uz lo zen du e
“Eguzkia ema en duen ene gia landa eak
ha zen du hos oenga ik e a ho ela
landa e a sa zen da e a azkenik
sus aie a a joa en da e a ho ela da
p ozesua.” (Diag_S85)
18.9
D
Inkohe en e/NA
Zen zu ik ez edo hu sik
-
5.7
104 | Emai zak e a ez abaida
8. Taula. “Q3-Nola lo zen du e ene gia?” galde a e an zu eko ikasleek egindako ma azkien az e ke a induk iboa
e a adibide esangu a su ba zuk.
Desk ip o eak/elemen uak
N
%
I udia en
eskala/
ikuspun ua
Mak oskopikoa
84
68.9
Mik oskopikoa
14
11.5
Bikoi za
13
10.7
Elemen u
es uk u alak
Zelula/o ganuluak
19
15.6
Hos oa
51
41.8
Zuhai za
11
9.0
Lo ea
34
27.9
Sus aiak
73
59.8
Elemen u an opikoak
9
7.4
Ize dia en ga aioa
17
13.9
Man enugaiak/mine alak
33
27.0
Fo osin esia
Fase o osin e ikoak
13
10.7
U a
37
30.3
Eguzkia/a gia
93
76.2
CO2 ( o osin esian)
56
45.9
O2 ( o osin esian)
50
41.0
Glukosa/ma . o g.
( o osin esian)
22
18.0
ATP/NADPH/ene gia
( o osin esian)
12
9.8
A naske a
A naske a
11
9.0
Glukosa/ma . o g.
(a naske an)
6
4.9
O2 (a naske an)
10
8.2
CO2 (a naske an)
10
8.2
U a (a naske an)
2
1.6
ATP/NADPH/ene gia
(a naske an)
10
8.2
“Q4-Zein zuk di a landa een gas elka ukeak?” lauga en galde a i dagokionez, lau
ka ego ia nagusi iden i ika u di a be iz e e (9. Taula). Gaine a, galde a ho i, ma e ia i
bu uzkoa ekin ba e a, zailene a ikoa izan da. Izan e e, soilik e an zunen % 9.8ak
iden i ika u du a naske a zelula a en gas ukea e engabe jazo zen den enomeno za
e a o osin esia ena a gia en menpe ge a zen den p ozesu za (A ka ego ia). Haa ik,
ikasle gehienek, landa eek gauez gas ukea alde an zika zen du ela a azoi u du e (B
ka ego ia; % 56.5) e a kon zep ualizazio maila baxuenekoek landa eek egi en du en
gas uke baka a o osin esia ena dela a gudia u du e (C ka ego ia; % 19.7).
Azkenik, “Q5-Ze ga ik di a landa eak ekosis emikoki ga an zi suak?” galde a i
e an zunen az e ke ak bos ka ego ia i zuli di u (10. Taula). Hala e e, eskain zen du en
in o mazio enomenog a ikoaga ik ka ego iak man en zea e abaki bada e e, IRT
az e ke ak hi u a azoike a e apa nagusi iden i ika u di u. Ho ela, kon zep ualizazio
maila baxuekin e laziona u ako e apa i dagokionez, ikasleak galde a hu sik uz eko (E
ka ego ia; % 9) edo landa eak ga an zi suak di ela modu o oko e a zehaz ugabean
e an zu eko joe a (D ka ego ia; % 14.8) du ela beha u da. E dibideko mailan
koka u ako ikasleek (C ka ego ia; % 50) landa eak “ai ea ga bi zeko”, “a mos e ako gasak
o eka zeko”, edo “a nas eko beha ezkoa den O2a ekoiz eko” (Diag_S115, Diag_S122,
(A1; Diag_ S50)
(B1; Diag_ S1)
(B2; Diag_ S19)
(B2; Diag_ S26)
(C; Diag_ S6)
Hasie ako a ala
105 | Emai zak e a ez abaida
Diag_S8) du en ahalmena enga ik di ela ga an zi suak a gudia u du e. E apa go ena
landa eek ekosis eme an be e zen du en ekoizle p ima ioen pape a iden i ika u du en
ikasleez osa u a dagoela beha u da (B ka ego ia; % 7.4), ba zuk landa eek bai sa e
o ikoe an bai balan ze a mos e ikoan du en ga an zia aldi be ean azal ze a i i siz (A
ka ego ia; %18.9).
9. Taula. “Q4- Zein zuk di a landa een gas elka ukeak?” galde a en ikasleen e an zune an iden i ika u ako ka ego ia
enomenog a ikoak, ho ien desk ibapen labu a, adibide adie azga i ba e a bakoi za en ekuen zia.
Ka ego iak
Logika en azalpena
Adibide adie azga ia
%
A
Fo osin esia
a gipean e a
a naske a
e engabe
Fo osin esia en gas ukea
a gipean ge a zen da e a
a naske a zelula a
e engabeko p ozesua da
“Egunean o osin esia egi eko gai di a
eguzki izpiak jaso zen di uz elako. Ho az,
(…) CO2 za i ba O2 bihu zen du (...)
(a naske a egi en du e e e, baina kan i a e
xikiagoan). Gauean ezin du e
o osin esi ik egin e a ez du e CO2 O2
bihu zen. Ho ez gain, a naske a egi en
da, O2 gehiago kon sumi uz (…).”
(Diag_S62)
9.8
B
Fo osin esia
a gipean e a
a naske a
ilunpean
Fo osin esia e a a naske a
au kako p ozesu
analogoak di a a gipean
o osin esia e a ilunpean
a naske a ge a uz
“Egunez landa eak CO2a ha u e a O2
kanpo a zen du (…) ( o osin esia). Gauez
landa eak O2 ha u e a CO2 kanpo a zen
du (…).” (Diag_S119)
56.6
C1
Fo osin esia
a gipean
Gas uke o osin e ikoa
a gipean ge a zen da
(a naske a ez da aipa zen)
“Egunez (…) landa eak o osin esia egi en
du, hau da, CO2 ha u e a O2 bo a zen du.
Aldiz gauez landa eek ez du e
o osin esi ik egi en (…).” (Diag_S21)
8.2
C2
Fo osin esia
e engabe
Gas uke o osin e ikoa
e engabe jazo zen da
(a naske a ez da aipa zen)
“Landa eak CO2 ba ne a u e a O2
kanpo a zen du (…). Egia esan ez daki
ze an e agin dezakeen egunez edo gauez
iza ea.” (Diag_S19)
11.5
D
Inkohe en e/NA
Zen zu ik ez edo hu sik
-
13.9
Aipa u beha a dago, azken galde a ho ekin bezala, IRT az e ke ak galde a
guz iak hi u e apa edo segmen ue an bana zeko ebiden ziak daudela adie azi duela.
Izan e e, Q1-Nu izioa i bu uzko galde a en i ema en ku ba ka ak e is ikoa az e uz
beha u da esplizi uki au o o ia iden i ika u gabe bai lu zo uko elemen uen bai
o osin esia en beha a iden i ika zen duen B ka ego ia en age pena p obabili a e
xikiko ge aka ia dela e a ez duela con inuuma en (θ) a e p opio ba (IV.
e anskineko [A4] Ped e a e al. (2025) a ikuluan ikusgai). Alegia, IRTak e azagu u du
ikasleek bai lu zo uko elemen uen beha a bai o osin esia en beha a iden i ika u e a
nu izioa ekin e laziona zen di uz enean au o o ia en ingu uko ezagu za o oko ba
ga a zeko p obabili a e handia du ela e a be ean. Ho az, kon zep ualizazio maila en
con inuuma hi u e apa an za i dai eke kasu ho e an: e an zun kohe en e ik edo
e an zunik e e eskaini ez du en ikasleak (θ<-3), a azoike a he e o o ikoak au kez u
di uz en ikasleak (-3<θ<-1), e a o osin esia landa een nu izioa en p ozesu
ga an zi sua dela iden i ika zen du en ikasleak, hein ba ean, au o o ia e e
iden i ika uz (θ>-1). Q2-Ma e ia en kasuan, e apa nagusien ebake a pun u
esangu a suak e an zun inkohe en eak edo azalpen he siki he e o o ikoak au kez u
di uz en ikasleen (θ<-1), modu zehaz ugabean a azoi u du en ikasleen (-1<θ<2), e a
106 | Emai zak e a ez abaida
o osin esia, a mos e ako CO2a e a biomasa en emenda zea e laziona u di uz en
ikasleen (θ>2) a ean iden i ika u di a. Q3-Ene gia i bu uzko galde an, e apa nagusiak
ondo engoak izan di a: e an zun inkohe en eak edo a landa eek ene gia a gi ik
zuzenean asimila zen du ela azal zea (θ<-1), landa een ene gia lo zeko p ozesua
o osin esia dela a azoi zea (-1<θ<1), e a ene gia lo zeko p ozesua a naske a
zelula a dela a gudia zea (θ>1). Azkenik, Q4-Gas ukeen ingu ukoan, inkohe en eki
e an zu en edo landa eek soilik o osin esia egi en du ela azal zen du enen (θ<-1),
landa eek ilunpean gas ukea o dezka zen du ela desk iba zen du enen (-1<θ<2), e a
a naske a e engabeko p ozesua dela e a o osin esia a gia en menpekoa dela zuzenki
zehaz en du enen (θ>2) e apa disk e u p og esiboki so is ika uagoak iden i ika u di a.
10. Taula. “Q5- Ze ga ik di a landa eak ekosis emikoki ga an zi suak?” galde a en ikasleen e an zune an
iden i ika u ako ka ego ia enomenog a ikoak, ho ien desk ibapen labu a, adibide adie azga i ba e a bakoi za en
ekuen zia.
Ka ego iak
Logika en azalpena
Adibide adie azga ia
%
A
Ekoizpen
p ima ioa e a
oxigeno
ekoizpena
Landa eak ekoizle
p ima ioak edo bes e
o ganismoen elikagai
i u iak e a, aldi be ean,
oxigeno ekoizleak di a
“(…) landa eak beha ezkoak di a, alde
ba e ik, o osin esia egi en du elako e a,
ho az, beha ezkoa den O2a so zen
du elako e a bes e ik ekoizleak di elako.
Hau da, gainon zeko izaki bizidunek
beha dugun ma e ia o ganikoa so zen
du e ma e ia ino ganiko ik. P ozesu ho i
landa eek baka ik egin dezake e.”
(Diag_S45)
18.9
B
Elikagai i u ia/
ekoizpen
p ima ioa
Landa eak ekoizle
p ima ioak edo bes e
o ganismoen elikagai
i u iak di a
“(…) landa eak di a elikadu a ka ea en
oina ia (ekoizleak di a) e a hauek ez
badaude bes elako bizidunak ez du e
elikagai ik izango e a hil egingo zi en
(…).” (Diag_S47)
7.4
C
Oxigeno
ekoizpena
Landa eak oxigeno
ekoizleak di a
“(…) Leku i xi ba ean bazaude e a ez
badago O2 ik ezin duzu a nas u, i o
egingo za a. Ze bai egon beha du leku
ho e an O2 ego eko, adibidez, landa eak
edo bes elako bizidun o osin e ikoak non
o osin esia en bidez O2 aska zen du e.”
(Diag_S8)
50
D
In e dependen zia
zehaz ugabea
Landa eak e a
gainon zeko o ganismoak
in e dependen eak e a
ekosis eme an
ga an zi suak di a
“Ekosis eme an dauden izaki bizidun
guz iak be aien a ean bizi moldae a ba
egi en du e, ba a bes ea en lagun za e a
un zioa beha du e.” (Diag_S13)
14.8
E
Inkohe en e/NA
Zen zu ik ez edo hu sik
-
9
Guz i ho i ain za ha uz, diseinu- esna honen emai zek diseinu-p in zipioen
zehaz ean e a TLSa en diseinuan gakoak izan dai ezkeen bi ondo io naba men zen
di uz e. Alde ba e ik, es uingu uko 1. Ba xile goko ikasleen e an zunen az e ke ak
nahikoa ebiden zia eskain zen di u ikasleek hi u modelo men al hie a kikoki
p og esibo au kez en di uz ela baiez a zeko. Izan e e, bai au e iaz azaldu ako galde a
bakoi za en i ema en ku ba ka ak e is ikoen analisiak, bai ho ie a ik abia u a
so u ako i em-pe sona mapa en in e sekzio pa ame oek emai za-espazioa hi u
segmen u edo modelo men al nahiko a gi an bana zen du e (14. I udia):
Hasie ako a ala
107 | Emai zak e a ez abaida
[M1].Egune oko espe ien zie a ik e a o i ako e a landa een elikadu a en
ule men sinple, in ui ibo e a be eziki he e o o ikoa isla zen duen
modeloa.
[M2] Landa een gasen ukeen e a izae a au o o ikoa en ezagu za isla zen duen
baina o osin esia en pape a i, a naske a en in eg azioa i e a landa een
ga an zia i bu uzko gabeziak age ian ja zen di uen enomenoa en
e dibideko ule men konplexuagoa.
[M3] Az e u ako ikasle laginean mu i za den e a o osin esia en, a naske a en
e a ekosis ema en ingu uko ezagu za in eg a u, elka e laziona u e a
konplexua au kez en duen modelo eskola a en ge uko modelo men ala.
Emai za ho ek ez du esan nahi ikaskun za-i akaskun za p ozesuan zeha ikasle
guz iek e apa ho ie a ik guz ie a ik pasa zen di enik ezinbes ez ez a desk iba u ako
modelo ho iek ideia mul zo es anko e a de ini uak di enik be i. Alegia, au kikun zak
ez du suposa zen modelo men alak ba a bes ea en gainean oina i zen di enik
ja ai asun he si ba adie aziz ez a ideia pack-ak osa zen di uz enik. Os e a, Mins ell e
al.-en (2016) ace clus e en de inizioa ekin le oka uz, emai zok i adoki zen du ena da
behin ikasleak kon zep ualizazio maila al uagoe a a i is en di ela e a modelo men al
konplexuagoak e aiki zen di uz ela ins ukzioan zeha a gi u beha eko ideiak ez di ela
ho en p oblema iko e a u gen eak. Adibide ba aipa zea en, behin ikasleak
o osin esia landa een nu izioko p ozesu gakoa dela ule zen du enean, nahiz e a
ho en zehaz asunak guz iz ez ezagu u (M2. Gas ukeen modeloa), landa eak
lu zo u ik elika zen di ena en ideia in ui ibo e a p oblema ikoagoa man en zea ez da
ho en p obablea izango.
Bes alde, az e ke ak i adoki ako biga en ondo ioa ikaskun za-eskakizunen
ingu ukoa da. Izan e e, bai enomenog a ia en emai za kuali a iboak bai IRTa en
emai za kuan i a iboak desk iba u ako ikaskun za-adie azleekin konpa a zeak
zail asun desbe dinen beha espezi ikoak iden i ika zea ahalbide u du. Lo u ako
emai zak ikaskun za-eskakizunak de ini zeko i izpideekin (i.e. kon zep uen
inkonsis en zia, komunal asuna e a konek ibi a ea) e ka ze akoan ondo engo
ikaskun za-i akaskun za zail asunak e a es uingu uko ikaskun za-eskakizun mailak
de ini u di a (11. Taula). Hala, eskakizun al uak esan nahi du adie azle ho i lo u ako
zail asun espezi ikoa ikasle gehienek au kez en du ela (komunal asuna), ka ego ia
enomenog a iko baxue akoa dela (inkonsis en zia) e a/edo oina izko kon zep u ba i
lo u akoa dela, bes e ideia ba zuk ule zeko gakoa izanik (konek ibi a ea). Eskakizun
e ain ba ek adie az en du zail asuna ez dela oso ohikoa, kon zep ua e la iboki ondo
ule zen dela e a ez dela be eziki esangu a sua modeloa guz iz ule zeko. Azkenik,
eskakizun baxuak o oko ean zuzen kon zep ualiza u ako ideiak seinala zen di u.
108 | Emai zak e a ez abaida
14. I udia. Ikasleek emai za-espazio ja aian du en banake a, galde a bakoi za en in e sekzio pa ame oak e a zail asuna, e a az e ke a ik e auzi ako baliozko u ako modelo men alen
p og esioa au kez en di uen i em-pe sona mapa.
Hasie ako a ala
109 | Emai zak e a ez abaida
11. Taula. 1. Ba xile goko ikasleen LNMZa en ikaskun za-eskakizun nagusiak ideia gakoka (Leach, 2015).
Ideia gako.
(epis emol.)
Ikaskun za-adie azleak
( es uingu u-cu iculum- eo ia)
Ikas.-i akas. zail asunak
(ike ke a didak ikoa)
Ikaskun za-eskakiz.
( enomenog a .+IRT)
IG1. Nu izio au o o ikoa
a1. Landa eek haien ma e ia
o ganikoa sin e iza zen
du e.
z1. Landa een nu izio e edua
he e o o ikoa da.
ERTAINA
a2. Nu izio ako egi u a e a
o gano espezializa uak
di uz e.
z2. Landa eek ez du e
nu izio ako egi u a
espezializa u ik/P ozesuak
ez daude e laziona u ik.
BAXUA
a3. Ma e ia o ganikoak ol
bikoi z ba be e zen du.
z3. Ma e ia o ganikoa bai
egi u ak e aiki zeko bai
ene gia lo zeko e abil zen
dela ule zeko zail asuna.
ALTUA
a4. Au o o oak izan a en,
ingu uneko subs an ziak
xu ga u beha di uz e.
z4. Landa eek beha du en
guz ia haien kabuz ekoiz en
du e.
ERTAINA
IG2. Fo osin esia
a5. Fo osin esia ka bonoa e a
ene gia ans o ma zen
di uen p ozesua da.
a5.1. ..Landa een
biomasa en za i
handiena ma e ia
o ganiko bihu zen
den CO2- ik da o
(ka bono ans o m.).
z5. Landa eek ingu une ik
lo zen du e ma e ia/
Fo osin esia gas uke
hu sa bes e ik ez da.
ALTUA
a5.2. ..A gi-ene gia ene gia-
kimiko bihu zen da
(ene gia ans o m.).
z6. A gi-ene gia zuzenean
xu ga zen da/Fo osin esia i
eske lo zen du e ene gia.
ERTAINA
a6. Fo osin esia bi aseko
p ozesu biokimiko da.
z7. Fo osin esia p ozesu
mak oskopiko ba da.
ALTUA
a7. Fo osin esia a al
be dee an e a a gipean
ge a zen da.
z8. Fo osin esia (e a be e gas
ukea) e engabea da.
BAXUA
IG3. A naske a
a8. A naske a ka bonoa e a
ene gia ans o ma zen
di uen p ozesua da.
z9. A naske a gas uke hu sa
bes e ik ez da.
ALTUA
a8.1. ..Fo osin esiko ma e ia
o ganikoa ene gia
(ATP) lo zeko da.
z10. Fo osin esia e a a naske a
ho izon alki e laziona zeko
zail asuna.
ALTUA
a9. A naske a p ozesu
biokimikoa da.
z11. A naske a p ozesu
mak oskopiko ba da.
ALTUA
a10. A naske a zelula bizi
guz ie an e engabe
ge a zen da.
z12. A naske a (e a be e gas
ukea) ilunpekoa da.
ALTUA
IG4. Ekosis ema
a11. Landa eak
ekosis emikoki
ga an zi suak di a.
a11.1. A mos e ako gasak
o eka u e a O2
ekoiz en du e.
z13. Landa een a mos e ako
inpak ua ule zeko
zail asuna.
BAXUA
a11.2. Ekoizle p ima ioak e a
sa e o ikoen oina ia di a.
z14. E lazio be ikalak eginez
landa eak ekosis emen
ma e ia e a ene gia sa e a
di ela ule zeko zail asuna.
ERTAINA
110 | Emai zak e a ez abaida
Gauzak ho ela, adie azle u gen e e a p oblema ikoenak iden i ika zeaz gain,
diseinu-p in zipioen de inizioa gida zeko hainba gomendio zehaz u di a emai zak e a
li e a u a espezi ikoa iangela uz. Hala nola, li e a u a en be ikuspen sis ema ikoko
au kikun zekin le oka uz, ondo ioz a u da ins ukzioa en lehen ze egina modelo
men al he e o o ikoak di uz en ikasleen kon zien zia me akogni iboa a eago zea izan
beha ko li za ekeela (Ahopel o e al., 2011; E gazaki e al., 2005; Gobec & S ga , 2019b; Messig &
G oß, 2018). Izan e e, badi udi modelo men al he e o o ikoen a zean dauden
a azoike ek ideia in ui iboe an e a oina izko kon zep u zien i ikoak guz iz ez
ule zean du ela ja o ia (Ca lsson, 2002a; Ma ma o i & Galanopoulou, 2006; S a y e al., 1987;
S ando a, 2014; Viks öm, 2008). Be az, ikasleak haien ideien e a disku so in o mala en
mugez jabea az ea e a elikagai, man enugai, ene gia, ma e ia, au o o o edo a
a naske a moduko e mino gakoen esanahiak esplizi uki a gi zea gakoa izan dai eke
modelo men al egokiagoen e aikun zan (E gazaki e al., 2005; Pa ke e al., 2012; Söde ik e
al., 2014).
Ñaba du a ho iek a gi zeaz gain, li e a u ak e e ma e ia o ganikoa en pape
duala esplizi uki azal zea en e a en asia sis ema biologikoe an jazo zen di en ma e ia
e a ene gia ans o mazioe an ipin zea en ga an zia azpima a zen du e eak ibo e a
p oduk ue an zen a u o dez (Mohan e al., 2009; Pa ke e al., 2012; S e n & Roseman, 2004;
Wilson e al., 2006). A e gehiago, aspek u ho i gil za i izan dai ezke e dibideko gas
ukee an oina i u ako modelo men alak di uz en ikasleen za . Izan e e, ikasleak
modelo ho i ones e a e ama en di uen aspek u ga an zi suene a ikoak aldake a
kimikoa ule zeko zail asuna e a a azoike a in o male an oina i zeko joe a di a
(Ha ley e al., 2011; Köse, 2008; Ma ma o i & Galanopoulou, 2006; Maskiewicz e al., 2012; Tho n e
al., 2016). Hala, ideia ho iek in eg alki inplemen a zeko modu ba au e iaz aipa u ako
p in zipio zien i ikoe an oina i u ako ins ukzioa en alde egi ea da (Ha ley e al., 2011;
Mohan e al., 2009; Pa ke e al., 2012; Sch amm e al., 2018).
Azkenik, modelo men al so is ika uena ezauga i zen du en aspek uak ha en
izae a mul imailaka u e a in eg ala di enez, azken gomendio didak ikoa ins ukzioan
zeha landa een nu izioan jazo zen di en p ozesuen a eko lo u a ho izon al zein
be ikale an sakon zea da (Assho e al., 2020; B own & Schwa z, 2009; Düsing e al., 2019b; Lin
& Hu, 2003; Mohan e al., 2009; Schwa z & B own, 2013). Ho ela, e a ma ko eo ikoan
azaldu ako gomendio o oko ak ja ai uz (adb. ideia gu xi ba zue an zen a zea,
ikasleei p ak ika zien i ikoe an ja du eko e a haien modelo men alak be ikus eko
auke a ja ai e a e epikako ak ema ea…), ikasleen modelo men alak hobe zeko
auke ak emenda u dai ezke.
Hasie ako a ala
111 | Emai zak e a ez abaida
5.2 TLSa en diseinu-p in zipioen de inizioa
Fundamen azio asean zeha bu u u ako ekin zak e a ike ke a gida u du en ma ko
eo ikoan azaldu ako ikaskun za- eo ia handiak uz a uz diseinu-p in zipioak de ini u
di a. Alegia, bildu ako in o mazioa en bidez TLSa en diseinua gida zeko
e e e en ziazko eo ia e a ma ko zien i iko, pedagogiko e a didak ikoak zehaz u di a.
Gaine a, de inizio ho i bi maila desbe dine an bu u u da Cas illo-He nández (2022) e a
Jiménez-Liso e al.-ek (2023) p oposa u ako e edua balia uz. Ho enbes ez, diseinu-
p in zipio de i zen Zien zien Hezkun zako p in zipio o oko e an oina i u ako eo ia
o oko ak zehaz u di a lehenik. E a, biga en maila ba ean, ho ien ope a ibizazioan
e a LNMZa en ikaskun za-i akaskun za en ingu uko p in zipio espezi ikoe an
oina i zen di en e a TLSa gida zeko baliaga iagoak di en konk ezio handiagoko
diseinu-elemen uak de ini u di a. Hala, 12. Taulan TLSa en diseinua gida u du en e a
ikaskun za-komuni a ea ekin ados u di en p in zipio e a elemen uak au ki dai ezke,
bai e a TLSa en be sio desbe dine an ho iek p ak ika a e ama eko e abili di en
ja due en adibide espezi ikoak. Bes alde, diseinu-p in zipio ho iek ike ke a en
emai zak kon uan ha uz de ini u di enez, e a TLSa ho ie an oina i uz i akasleen
oni i ziekin ba e a diseina u denez, TLSa en bi be sioen baliozko asuna egiaz a u da.
Izan e e, un sean kali a e-i izpide ho ek ebalua zen duena ma e ialen kohe en zia
eo ikoa en e a ba ne konsis en zia en maila da. Ho az, diseinu-p in zipioen e a
diseinu- esnen bidez bildu ako ezagu za didak iko, pedagogiko e a zien i ikoa en
a eko konbe gen zia baliozko asun za ule dai eke hein handi ba ean.
5.3 TLSa en diseinu e a ebaluazio i e a iboa
Diseinu-p in zipio ho ie a ik abia u a TLSa en diseinu e a ebaluazio i e a iboa bu u u
da p ozesua a ze a begi ako hausna ke a globala ekin amai uz. Hala e e, ma ko
me odologikoan azaldu moduan, TLSa en inplemen azioe a ik lo u ako emai zak
au kez ea ezin da DBR ike ke en helbu u baka a izan. Izan e e, aspek u eo ikoak
diseinua nola in o ma u du en bai e a ebaluazioak bi diseinuan nola e agin duen
e akus ea ezinbes ekoa da ike ke a en, TLSa en e a lo u ako ondo ioen oso asuna
konp eni zeko e a kali a ea be ma zeko (Sando al, 2014). Blanco López e al. (2018),
Guisasola e al. (2021), Juu i e al. (2016) e a Psillos & Ka io oglou ekin (2016) le oka zen ga a
esa en du enean TLSa e a ho en e aginko asuna en ingu uko emai zak pa eka zeaz
gain, kolek ibo desbe dinen (i akasleak, a lo desbe dine ako ike zaileak, e ab.) pa e-
ha ze ak iboa eska u duen diseinu, ebaluazio e a bi diseinu i e a iboa gida u du en
ez abaida e a e abakiak a gi a a u beha di ela. Azken inean, ho iek diseinu be ien
edo so u ako ma e ialen egoki zapena e az u dezake elako bai e a un ziona u du en
edo ez du en elemen uak ule zen lagundu (Guisasola e al., 2017; Leach e al., 2009).
12. Taula. TLSa en diseinua gida u du en diseinu-p in zipioen e a diseinu-elemen uen aula ho iek ja due a zeha ze an nola hezu mami u di en esplizi u eginez.
Hu bilke a didak iko o oko a
Edukiekiko hu bilke a didak ikoa
Psikologikoa
Didak ikoa
Epis emologikoa
Kon zep uala
Tes uingu ake a
Emozionala
Ideologikoa
Diseinu-p in zipioak
(li e a u a o oko a)
Ikasleen zail asunak e a
modelo men alak kon uan
ha u beha di a ho ien
ideiak ezagu za be i e a
so is ika ua e aiki zeko
oina ia di ela ule zen
duen ikuspun u epis emo-
logiko kohe en e ba ja-
ai uz (kons uk ibismoa)
(D i e e al., 1994;
Vosniadou, 2019)
P ak ika zien i ikoe an
(indagazioa, modelizazioa,
a gumen azioa) ja du ea
zien zien hezkun za en
helbu uak lo zeko modu
epis emikoki zen zuz-
koena da (C aw o d, 2014;
Jiménez-Aleixand e &
C ujei as, 2017; Osbo ne,
2014)
Zien zien his o ia ule zea
e a zien zien izae a
ga a zea modelo
zien i ikoak oso asunez
ba ne a zeko ezinbes eko
baldin za da (Abd-El-
Khalick & Lede man,
2000; Duschl & G andy,
2013; Lede man, 2010,
2010)
Modelo eskola a,
ha en oina izko
adie azleak e a ho ien
a zean dauden ideia
gakoen ga apen
p og esiboa de ini zea
ezinbes ekoa da ze e a
nola ikasi zehaz eko
(Guisasola e al., 2017;
Ha len, 2010; VCAA,
2015)
Ikasi beha eko eno-
menoa modu egokian
es uingu a zea e a
ikasleen za esangu a-
suak di en adibide
pa adigma iko p oble-
ma iza uak eskaini be-
ha di a (con ex -based
lea ning) (Jiménez-Liso
e al., 2021; Lupión-
Cobos e al., 2017)
Zien zien hezkun za en
dimen sio a ek iboa
ain za ha zekoa da: 1)
aldamio egokien bidez
ikasleak ga apen
hu bileko zonan man-
enduz e a 2) in e es-
ga iak izan dai ezkeen
eduki edo a hu bilke ak
balia uz (Jimenez-Liso
e al., 2022)
Hezkun za neu oa ez
dela ona u e a egungo
a azo sozioekologikoen
au ean e abaki
in o ma uak ha zea
baimenduko duen
pen sae a zien i iko e a
k i ikoa ga a zea
helbu u nagusie ako ba
da (Sadle e al., 2007)
Diseinu-elemen uak
(li e a u a espezi ikoa e a
undamen azioa)
Ikasleek nagusiki modelo
men al he e o o iko e a
hib idoak di uz e bai e a
ma e ia e a ene gia
ans o mazioak ule zeko
zail asunak ([A4] Ped e a
e al., 2025; Pa ke e al.,
2012)
MBIa p ak ika zien i ikoak
ikasgela a ge u a zeko
hu bilke a ap oposa da
(Windschi l e al., 2008).
Jimenez-Liso e al.-en
(2022) indagazio e a
modelizazio zikloak ho en
e edu di a
LNMZa en e aikun zak
ge o a gezu a u e a indu
di en hainba e apa
esplika ibo izan di u
(Mé ioui e al., 2016).
Ho ie ako ba zuk
ezagu zea inplizi uki
zien zien izae a i e a ibo
e a al suga ia ule a azi
dezake (Saka, 2019b)
LNMZa en analisi
epis emologiko e a
ansposizio didak ikoak
ikasleek a ikula u
beha eko ideia
kon zep ualen mul zo
jus i ika u e a modelo
eskola ba eskain zen
du ([A1] Ped e a e al.,
2023b)
LNMZa hainba
enomeno na u al zein
sozioekologiko ekin
e laziona dai eke
(Ummels e al., 2015).
A azo sua den enome-
noa zuhai zen masa en
za i handiena CO2 ik
da o ela ule zea da
(ekosis ema mailan
ga an zi handikoa)
Eduki e a ja due ak, aldi
be ean, in e esga iak
e a e onka ba izan
beha di a. LNMZa en
kasuan be eziki
esangu a suak di a
emozioak e a in e esak
landa e kon zien zia
eza en dimen sioak di a
e a (Dünse e al., 2024a;
Kubia ko e al., 2021)
LNMZa klima aldake an,
u a en zikloan,
ekosis emen
un zionamenduan...
e agina du e a ho en
aplikazioa ho iek
lan zeko e abili dai eke
(Assho e al., 2010;
Ryplo a e al., 2020;
Ummels e al., 2015; Yu
e al., 2016)
TLSko adibide espezi ikoak
(i akasleekin ados uak)
Zail asun ho iek gaindi-
zeko TLS1 e a TLS2k
ikasleak haien ideien
mugez jabe zeko hainba
ja due a di uz e. Baina,
be eziki, indagazio zikloa
a du a zen da ho e az
TLS hasie an ikasleen
azalpen inizialak bilduz
e a zenbai galde en
os ean me akogni iboki
ikasi akoa en ingu uan
hausna zeko eska uz
Ma ko eo ikoan aipa u
moduan, bi ziklo be eizi an
au kez en di a TLSa en
be sioak osa zen di uz en
ja due ak: indagazioa ena
e a modelizazioa ena.
Ho ela, ikasleek MBIa en
bidez p ak ika
zien i ikoe an pa e
ha zen du e edukiez gain
konpe en ziak e a
p ak iken be aien gaineko
ezagu za ga a uz
Analisi epis emologiko ik
abia u a, zien zien izae a
isla zeko TLS1 e a TLS2k
Van Helmon en
espe imen u his o ikoa
az e zeko eska zen die e
ikasleei. Hala, haien ideia
he e o o ikoak
baz e zeko po en zialki
e aginko a iza eaz gain,
au e apen zien i ikoen
izae a ule zen lagun
diezaieke
Ideia gakoak, ho ien
adie azleak e a modelo
eskola a de ini zeaz
gain, ho iek ule zeko
p in zipio zien i ikoak
(Ha ley e al., 2011)
kon side a zeko beha a
e a ins ukzio elka
e laziona ua en p emia
(Akçay, 2017) iden i ika u
di a, ho iek modelizazio
zikloan landuz be eziki
(e.g. modelo ados u
in eg ala e a zea)
TLSa a daz en duen
galde a “Nola lo u du
munduko zuhai zik
handienak ha en masa?”
da, e aka ga ia e a
e an zun zuzenik
gabekoa dena zail asun
p oblema ikoene a ikoa i
helduz bi a ean. Gaine a,
bes e adibide ba zuk e e
e abil zen di a (e.g.
espe imen u his o ikoak,
maila ekosis emikoko
aplikazio galde a...)
Alde di emozionala i
hel zeko e abili ako
es uingu u e aka ga iaz
gain ja due ak in elek-
ualki deiga i e a aldi
be ean landa eei bu uz
in e esa piz ekoak egi en
saia u di a. Ho ega ik
galde zen da “ze ga ik
gal zen du e landa eek
masa ilunpean?” edo
eska zen da ekin za
desbe dine an ja du eko
(ma az u, manipula u…)
Modelizazio zikloko
azken galde az gain,
muga p ak ikoenga ik
TLSan ez da esplizi uki
landu LNMZa en ga-
an zi sozioekologikoa.
Hala e e, TLS2ko p e-
pos e an sekuen zia
bu u u ondo engo
ans e en zia e a
a gumen azio ahalmena
az e u da es uingu ua
alda uz e a ikasi akoa
aplika zeko eska uz
112 | Emai zak e a ez abaida
Hasie ako a ala
119 | Emai zak e a ez abaida
Azkenik, ikasleek aspek u ho iek haien modeloe an xe a u di uz e e a bi
ja due a inal bu u u di a MBI zikloak e a diseinu-p in zipioak ja ai uz. Alde ba e ik,
Angos o Sánchez & Mo cillo O ega (2022), Nicholson (2018) e a Moo e-Ande sonek (2023)
p oposa zen di uz en modelo in eg alen an zeko e ep esen azio kon zep ual ados u
ba e aiki da ikasgela mailan beha u ako enomeno guz iak azal zeko e a zen zua
ema eko gai dena. A e gehiago, modelo ho en e aikun za p ozesu desbe dinen a eko
konexioa esplizi u egi eko e a nu izio au o o o e a he e o o oa en a eko
an zeko asunak e akus eko e abili da e e (Messig & G oß, 2018), aldi be ean, be ikuspen
e a ikasleen au oebaluazio moduan baliaga i izanik (15. I udia; J16). Bes e alde ik,
ados u ako modelo ho i aplika zeko e a LNMZa en ikuspun u ekologikoa lan zeko
ekosis ema mailako p oblema ba p oposa zea e abaki da non ikasleei dinosau oen
desage pena azal zeko eska zen den ikasi akoa e abiliz. Ho ela, lauga en ideia gako
epis emologikoa lan zen da modeloa en ans e en zia e a es uingu u be ie an
aplika zeko ahalmena oga u bi a ean (Akçay, 2017; Assho e al., 2020; Jo dan e al., 2013;
Magn o n & Helldén, 2007b).
5.3.2 TLSa en bi diseinua (TLS2)
TLS1en ebaluazioa en emai zak ondo engo a alean azal zen di a sakon asun e a
zehaz asun osoz. Hala e e, TLS2 en bi diseinua ule zeko gakoa da bai p e-pos
galde egiek bai p ak iko asuna ebalua zeko esnek eskaini di uz en ondo engo
ondo ioak ezagu zea.
Ba e ik, e aginko asuna i dagokionez, TLS1en ebaluazioak ondo ioz a zen du
hau a u ako MBI hu bilke ak ikasleak ados asun zien i iko ik hu bil dauden modelo
men ale a an z eboluziona zen lagun zen duela, ba ez e e, emai zak kon ol
aldea ekin alde a zen badi a. Izan e e, o osin esia en e a a naske a en ingu uko
galde en e an zunek eboluzio posi ibo esangu a sua au kez en du e. Haa ik,
LNMZa en alde di guz iak ez di a modu be ean hobe zen. Zehazki, ikasleek
a azoike a in ui iboak e a zail asunak au kez en ja ai zen du e Q4-gas ukeen (IG2.
Fo osin esia e a IG3. A naske a) e a Q5-landa een ga an zi ekosis emikoa en (IG4.
Ekosis ema) ingu uan. An za, p in zipioe an oina i u ako ins ukzioa e a eskala
alda zeko ahalmena ez di elako beha bes e landu.
Bes e ik, p ak iko asuna en ikuspegi ik, ikasleen koade noek e a i akasleen
egune okoek TLS1ekin e laziona u ako hainba zail asun e a a azo p agma iko
iden i ika u di uz e. Adibidez, ikasle zein i akasleek ja due e ako ba zuk haien a ean
inkohe en eak di ela e a lo u a esplizi uegia ez dela sala u du e, ja due en ha i logikoa
ja ai zea gala az en duena. Bes alde, espe imen u p opioa diseina zea (J4) edo a
Cal inen espe imen ua in e p e a zea (J10) ja due a konplexuegiak di ela iden i ika u
da. Be eziki, kon uan ha zen bada espe imen ua en diseinua ge o ez du ela au e a
120 | Emai zak e a ez abaida
e ama en e a Cal inen diseinua en az e ke a ideia e epikako ba lan zeko e abil zen
dela, ikasleen mo ibazioan e a ja due en a eko ja aiko asunean e agin nega iboa
izanik. Gaine a, ja due a ho ie ako asko denbo a gehiegi eska zen du ela beha u da
e e, sekuen zia en oso asuna as una bihu uz. Azkenik, ikasleek sekuen zia ekiko
a xikimendu al a e a ja e a mis oak adie azi di uz e, ba ez e e, ja due a gehienen
a zean dagoen egi u a be dina e a e epikako a izan delako es uingu ua alda u a en
–ho s, ideiak adie az ea, i akasleek eskaini ako emai za e ealekin konpa a zea e a
ho en ingu uan hausna zea–.
Gauzak ho ela, TLS be i zailea inplemen a ze ako o duan age u ako a azo
p ak ikoak minimoak izan di a e a ez da iden i ika u diseinu-p in zipioak
esangu a suki alda u beha a i adoki zen duen elemen u ik. Hala e e, TLSa
oso asunean labu agoa egi eko, zenbai ja due a in zeko, e a ho ie ako ba zuk
esangu a suagoak e a eduki alde ik sinple baina sakonagoak egi eko p emia (adb.
p in zipioe an gehiago sakon zea e a alde di desk ip ibo ba zuk muga zea) azale a u
da, bai TLSa en kali a ea emenda zeko bai ikaskun za-helbu uen e diespena
e az eko. Ho enbes ez, TLSa en bi diseinua (TLS2) lehenengo i e azioa en (TLS1)
alde di eskasenak hobe ze a bide a u ako aldake ak egi ean zen a u da egi u a
o oko a e a ja due a gehienak man endu egin di en bi a ean (16. I udia).
Lehenik, i akasleek e a ikasleek age u ako zail asun p agma ikoak ain za
ha uz, es uak, i udiak, g a ikoak, galde ak, zuzenke ak egi eko espazioak, e ab.
bisualagoak, ule e azagoak e a esplizi uagoak egi ea ados u da bai e a ja due e ako
aldamioak e a e az asunak handi zea. Izan e e, ikasle ba zuk es u gehiegi dagoela
ai o u du e e a ho i a en zio e a mo ibazioan e agina duela. Ho ela, ma e ialen
p ak iko asuna hobe ze a bide a u ako hainba hobekun za xiki bu u u di a (adb.
galde ak sinpleagoak e a zuzenagoak egi ea, kasu ba zue an zuzen asun zien i ikoa
a iskuan ja zen ez duen hizkun za apalagoa e abil zea, ikasleek egin beha du ena
esplizi uago eska zea, e ab.). Adibide zeha z ba zuk aipa zea en, ikasleek J6ko
galde en sekuen zia ule zeko a azoak izan di uz e, bai e a J9n haien hasie ako
azalpenak ma azki moduan i udika zeko eska ze akoan zail asunak e e. Ho az, bai
J6 bai J9n azpigalde a esplizi u gu xi ba zuk xe a u di a ikasleen eginbeha a e a
pen samendua gida zeko.
Biga enik, ja due en a eko kohe en zia, sekuen zia osoa en zen zua e a
ikasleek ikasi akoa en ingu uko kon zien zia me akogni iboa emenda zeko
ahaleginean bi e abaki ha u di a. Ba e ik, ikaskun za-komuni a ea ekin ados u da saio
bakoi za en hasie an e a amaie an, hu enez hu en, be ikuspen e a labu pen ba
egi eko. Hala, ikasleak ebokazio p ak ikan pa e ha ze a anima uz (Da idesco & Milne,
2019; Dobson e al., 2018; Ka picke & Blun , 2011) e a saioen amaie an ondo ioak
amankomunean ja iz, sekuen zia en oso asuna i e a ikasi akoa i bu uzko zen zua
a eago zea bila u da ja due en a eko e lazioa esplizi uagoa eginez. E a, bes e ik, haien
ideien kon zien zia me akogni iboa be egana zeko galde a esplizi u gehiago xe a u
Hasie ako a ala
121 | Emai zak e a ez abaida
16. I udia. Diseina u ako TLSa en bi diseinua en (TLS2) indagazio e a modelizazio zikloe ako ja due ak. Fondo iluna du enak bi diseinuan esangu a suki alda u di enak di a.
122 | Emai zak e a ez abaida
di a non zuzenen hasie an pen sa zen zu ena e a ja due a en os ean ikasi du ena
azal zeko eska u zaien. Ho ela, bu u u ako ja due ei zen zua au ki zeaz gain, haien
hasie ako e a amaie ako ideien a eko a eaz kon u a zea bila u da.
Azkenik, ikaskun za-komuni a eak iden i ika u ako TLSa en luze a en a azoa i
hel zeko e a, aldi be ean, ja due ak ap oposago e a e aginko agoak bihu zeko,
bi diseinuan hi u ja due a guz iz alda u di a. Hala, alda u den lehenengo ja due a
diseinu espe imen ala en p oposamena ena izan da. Izan e e, aipa u moduan,
konplexu za (ikasleek hipo esiak plaza a zeko, espe imen uak diseina zeko, aldagaiak
de ini zeko… ohi u a ik ez du elako), luze za (diseinu espe imen al ba hu se ik
e a zeak denbo a eska zen duelako) e a zen zugabe za (ge o a TLSan ja aipen
esplizi u ik ez duelako) jo du e i akasle zein ikasleek. Ho az, ho en o dez, zuzenean
Van Helmon en espe imen ua k i ikoki az e zeko eska u zaie ikasleei, lehenik, PaPE
aldamioan (Tena & Couso, 2023b) oina i u ako aula ba i eske espe imen ua en
helbu ua, p ozedu a, espe o ako emai zak e a a e a ako ondo ioak in e i uz e a,
biga enik, ho i hobe zeko diseinu ik oku i zen o e zaien galde uz (16. I udia; J4; 17.
I udia).
17. I udia. Ikasleek haien ideiak emai za e ealekin konpa a zeko diseinu espe imen al ba baliozko zea edo az e zea
eska zen duen indagazio ja due a en TLS1 e a TLS2 en a eko aldake a esangu a sua.
Aldake a esangu a suak pai a u di uen ondo engo ja due a Cal inen
espe imen ua ena izan da, ikasleek ma e ia e a ene gia ja ai ze a bide a u a e a haien
Hasie ako a ala
123 | Emai zak e a ez abaida
modeloen hu suneak iden i ika zeko diseina u a dagoena. I akasleen egune okoen
a abe a, ja due ak eskakizun kogni ibo e a abs akzio maila handia eska zen du e a
lo zen di en emai zak ez du e ho enbes eko es o zua me ezi. Izan e e, ikasleek
espe imen ua be a ule zeko e a ge o ho en emai zak haien modelo inizialekin
konpa a zeko zail asun handiak au kez en di uz e. Gaine a, beha u denez ja due ak
ez du guz iz ma e ia e a ene gia sis ema biologikoe an zeha ja ai zea sus a zen ikasle
ba zuen azalpenak “ o osin esian a nas ean O2 aska zen du e e a C-a ekin ge a zen di a”
(TLS1_3003a c) esa e a muga u bai i a. Ondo ioz, ja due a ho en o dez, plas ilina
bidezko manipulaziozko modelizazio ja due a p ak ikoago e a e aka ga iago ba
xe a u da ikasleek haien modeloen bide aga i asuna ebalua deza en (16. I udia; J10;
18. I udia).
18. I udia. Ikasleek haien modelo inizialak ebalua zeko bu u zen du en modelizazio ja due a en TLS1 e a TLS2 en
a eko aldake a esangu a sua.
Modelizazio a ike a ho i Domènech-Casal & Ma bà-Tallada en (2021), Boome &
La hamen (2011) e a Ho elden (2021) p oposamene an oina i zen da e a o osin esia e a
a naske a ma e ia e a ene gia ans o mazio moduan kon zep ualiza zeko abagune
bisuala eskain zen du (Mie del & Bogne , 2019, 2021). A e gehiago, Ross e al.-ek (2006) edo
Espinoza e al.-ek (2020) aipa zen du enez, landa een nu izioa en ingu uko p oposamen
didak iko gehienek enomeno mak oskopikoak e abil zen di uz e eskala
mik oskopikoan jazo zen di en ge aka iak i udika zeko, baina gu xi an e akus en
124 | Emai zak e a ez abaida
du e a omo, ioi e a molekulen mundu subzelula a. Ho az, ja due a honen
bi diseinuak ez du soilik zaila den ja due a ba bes e sinpleago ba ekin o dezka zea
bila u, baizik e a p in zipioe an oina i u ako a azoike ak lan zea, ma e ia e a ene gia
ja ai uz e lazio ho izon al e a be ikalak –ikuspun u mik oskopiko ik be eziki–
eza zea, e a gas ukeen denbo alizazioen ingu uko ezagu za hobe zea izan du
helbu u e e, ikasleei haien modelo men alak ebalua zea ahalbide u bi a ean (B own &
Schwa z, 2009; Ha ley e al., 2011; Pa ke e al., 2012; Ryoo & Linn, 2014; Wilson e al., 2006).
Guz iz o dezka u den azken ja due a TLSa en amaie akoa izan da, alegia,
modelo ados ua landa een nu izioa en e agin ekosis emikoa azal zeko aplika zea ena.
P e-pos galde egien eboluzio kaska ak e a zenbai i akasleen i uzkinek age ian u zi
du e dinosau oen es uingu uak ez di uela ikasleen modeloak e a pen samendu
sis emikoa espe o bezala ak iba u. Ho az, xe a u den ja due a be iak helbu u be a
du, baina es uingu ua sinpleagoa da e a ikaskun za-helbu uekin gehiago le oka zen
di a ja due a en azpigalde ak. Izan e e, ba a landa een nu izioak a mos e ako gase an
duen e aginean e a bes ea ekosis eme ako ma e ia e a ene gia luxue an zen a uz (16.
I udia; J16; 19. I udia).
19. I udia. Ikasleek es uingu u edo enomeno be iak azal zeko ados u ako modeloa aplika zen du en modelizazio
ja due a en TLS1 e a TLS2 en a eko aldake a esangu a sua.
Hasie ako a ala
125 | Emai zak e a ez abaida
5.3.3 TLSen ebaluazioa e a a ze a begi ako az e ke a
5.3.3.1
TLSa en p ak iko asuna
Au e a u moduan, p ak iko asuna en alde ik zenbai zail asun e a hobe u dai ezkeen
aspek u iden i ika u di a bai TLS1 bai TLS2 be sioe an. Hobe zeko k i ikak e a
hu sune p agma ikoak mo a asko a ikoak izan di a (egune okoe a ik abia u a
induk iboki e a ema ikoki 13. Taulan bildu di a). Hala e e, i akasleek hau ema ea en
bidez egune okoe an iden i ika u di uz en zail asun, oz opo edo kon ingen zia guz iak
ez di a TLSa i he siki lo u akoak e a bi diseinuen bidez modu zuzenean indu
dai ezkeenak izan. Hau da, au eko a alean beha u moduan, bi diseinua (TLS2)
ma e ialak e aginko agoak, bisualki e aka ga iagoak, aldamio e a hobekun za xikien
bidez ule ga iagoak, o oko ean esangu a suagoak e a haien a ean kohe en eagoak
egi ean zen a u da. Ba e ik, zenbai ja due en konplexu asuna, luze a,
denbo alizazioa e a e agin eza p oblema iza u du elako hainba i akaslek (13. Taula).
E a, bes e ik, ja due en konexio lausoa sala u du elako bes e ba zuek (13. Taula).
Gaine a, ikasleen koade noak az e uz age ikoa izan da e e zein zuk di en ja due a
zailenak e a ba zue an ze ga ik di en zailak edo ze ga ik ez du en un ziona u e e iga i
da. Ho ega ik, bi diseinuan ho iek (e.g. TLS1en J4, J6, J9, J10 e a J13) hobe zeko
ahalegina handiagoa izan da ondo un ziona zen e a 13. Taulan zail asun edo i aupen
handiegiak ez di uz en ja due ena baino.
Ai zi ik, aipa u akoez gain, i akasleek TLSa au e a e ama eko bes elako
zail asun ba zuk desk iba u di uz e e e egune okoe an. Hala nola, ikasleen p ak ika
zien i ikoe an ja du eko e a me odologia ak iboen bidez ikas eko ohi u a e a gai asun
eza, ho ek e agindako ziu gabe asun e a mo ibazio al a, edo a gaia ule zeko
au ebaldin za di en kon zep u gakoekin zail asunak (13. Taula). Azken inean,
i akaslee ako ba zuk aipa zen duen moduan, “a ike ak p ak ikoagoak di enez ikasleek
mo iba uago egi en di uz e baina ziu gabe asuna handi zen da. Adibidez J6ko g a ikoa zelakoa
izango den suma zean zalan za asko izan di uz e bai a espe imen uak ule zeko zail asunak e e.”
(TLS2; C) e a “o oko ean ikasle ba zuei kos a u zaie ak iboki pa e ha zea eska zen duen
me odologia hone a a egoki zea libu uan in o mazioa bila ze a ohi u a daudelako. Bes alde,
zail asunak izan di uz e espe imen uak ule zeko, haie a ik ondo ioak a e a zeko edo a
ule u akoa hi zez edo i udiz azal zeko, ohi u a ez daudelako modu ho e an ikas e a e a e onkei
au e egi e a. Hala, egunak joan ahala ba mo ibazioa gal zen joa en di a, baina hau o oko ean
ge a zen zaiena da.” (TLS1; H). Gaine a, i akaslee ako ba ek e e aipa zen du ikasle
ba zuk “ez zu ela eze apun a u nahi amaie an zuzenduko ez bazen” (TLS2; E).
Hein ba ean behin za , zail asun mo a ho iek e e kon uan ha u di a
bi diseinuan. Izan e e, 13. Taulan ikus dai ekeen moduan, ja due ak sinpli ika u,
kohe en zia emenda u e a o oko ean ma e ialak hobe zea ekin ba e a, aspek u
ho ien p ebalen zia e e mu iz u da kasu ba zue an. Hale e, azpima a zekoa da
zail asun ho ien iden i ikazioa i akasleek ho i egune okoan aipa zeak me ezi duela
126 | Emai zak e a ez abaida
pen sa zea en a abe akoa dela e a ho ie ako asko, egi u azko a azoe a ik e a o iak
di en heinean, ubikuoak di ela (Capps & C aw o d, 2013; C aw o d, 2007; Fi zge ald e al.,
2019). Ondo ioz, ho iek ai o zea ga an zi sua den a en, a al hau TLSa i e a diseinua i
he siki e laziona u ako e a p ak iko asune ako gakoak di en lau alde die an
zen a zen da: ule ga i asuna, kohe en zia, i aupena e a i akasleen gida en
egoki asuna.
Ja due en ule ga i asuna i e a egoki asuna i dagokionez, i akasleen
egune okoek e a ikasleen koade noek e aku si du e bi diseinua e aginko a izan dela
bai e a TLSa o oko ean egokia dela es uingu uko ikasleen za . Izan e e, ja due ek
eska zen du ena ule zeko oz opoak gu xiago an aipa u di a TLS2a en kasuan.
Gaine a, i akasleen egune oko komen a io ba zuk ule men zail asun moduan kode u
badi a e e, ho ien izae a ez da be i ja due a en konplexu asun, eskakizun kogni ibo
edo a aspek u kon zep ualean oina i u a egon, baizik e a bes elako azpiko zail asun
ba zue an (adb. ohi u a al a enga ik edo oke e an zu eko beldu a enga ik ja due a
bu u zeko es o zua egi eko e esis en ziak, espe imen u zien i ikoak konp eni zeko
zail asunak, e ab.). Ho ela, bi ondo io nagusi a e a di a. Ba e ik, TLS2n xe a u ako
aldamioei eske , e a i akasleen lagun za dela medio, 1. Ba xile goko ikasleek TLSko
ja due ak ule u e a bu u u di zake ela ondo ioz a u da. E a, bes e ik, TLSan zeha
age dai ezkeen ule men zail asun e a kon ingen zia gehienak i akasleen gidak
au eikus en di uela e a modu azka ean a gi u dai ezkeela e aku si du e i akasleen
egune okoek. Hala e e, age ian ge a u da badaudela indu dai ezkeen ja due ak
o aindik e e, hein ba ean, in in sekoa den ze bai delako TLS e a hu bilke a be i zaile
ba inplemen a ze akoan (adb. TLS2ko J4, J6, J10 e a J13).
13. Taula. I akasleen egune okoe a ik abia u a TLS1 (be de a gia) e a TLS2 en (be de iluna) ja due a baliokideen ba ezbes eko i aupena e a zail asunak. Zenbakiek zail asun ema iko bakoi za
ja due a zeha z ho e an zenba ikasgele an iden i ika u den adie az en du. Ho az, ja due a ge oz e a konplexuagoa edo a azo suagoa izan zenbaki gehiago e a handiagoak izango di u ha en
zu abeak (adb. J6). Bes alde, zail asun ba ge oz e a ohikoagoa izan TLSan zeha zenbaki gehiago e a handiagoak izango di u ha en e enkadan (adb. gehiegizko luze a/denbo a).
Konpe en zia/
p ak ika
zien i ikoekin
e laziona u ako
zail asunak
Ziu gabe asuna edo/e a ohi u a al a
2 5
1
2 4
1
2
3
1
1
Espe imen uen diseinu e a in e p e azio
zail asunak
3 4
1
5 3
6
Modelizazio zail asunak (i udi, g a iko,
azalpenak e a u e a be ikus ea)
5 2
2
1
1
Au ebaldin za
di en kon zep u
e a edukiekin
zail asunak
Ai ea en konposizioa/ma e ia en
modeloa
1
2
1
Masa gale a e a i abazia/ma e ia e a
ene gia ja ai zeko zail asunak
1
1
2 1
1
Hi z zien i iko o oko ekin zail asunak
(hipo esi, masa, molekula, balan zea…)
1
6 2
2
1
1
1
TLSa ekin
he siki
e laziona u ako
zail asunak
E i mo desbe dinak/indibidualiza zeko
zail asunak
1 1
1
1
Ja due a ule zeko zail asunak
1
1
1
1
5
1
2
3 3
1
1
3 1
Edukien a eko agmen azioa/ja due en
a eko kohe en zia al a
1
1
2
1
1
3 1
Denbo a inbe sio handiegia/
e epikako asuna
1
4 1
1
4
2 3
2
1
Mo ibazio al a
1
1
1 1
4 1
4
1
127 | Emai zak e a ez abaida
Hasie ako a ala
128 | Emai zak e a ez abaida
Sekuen zia en ja due en a eko kohe en zia e a ja ai asuna dela e a, beha u da
TLS1eko i akasleen i uzkin o oko gehiene an ja due en a eko konexio ga bi eza
aipa zen den a en, TLS2an ez dela ho enbes e seinala zen. Segu uenik ikasleek
o aindik e e ja due a guz ien a eko lo u a an zema eko a azoak izango di uz e. Izan
e e, zien zien p oduk uak modu lineal, zuzen e a pasiboan ikas e a daude ohi u a, e a
ez di a MBI zikloen egi u a osoa hasie a ik au eikus eko gai. Alabaina, bi diseinua en
os ean kohe en zia en a azoa ez da ho enbes e gailen zen i akasleen egune okoe an
edo ikasleak ez di a a azoa ekin ho en bokalak behin za . Be az, esan dai eke
ja due ak haien a ean e laziona zeko TLS2n xe a u ako esaldiak bai e a i akasleek
bu u u ako saio hasie a e a amaie ako ez abaidek kohe en zia en a azoa labu zen
lagundu du ela.
I aupena i dagokionez, bai TLS1 (5.75±0.25) bai TLS2k (5.625±0.26) gaia modu
adizionalean ikasi e a i akas ea (4.2±0.2) baino klase o du gehiago eska u di uz e.
A e gehiago, sekuen zia en i aupena, denbo alizazioa e a ho en ondo iozko ikasleen
neke me a ua izan di a i akasle gehienek ai o u di uz en desaban aila
naba iene a ikoak TLS1 zein TLS2n. I akaslee ako ba ek TLSa en i aupena i bu uz
hausna zen duen moduan: “[ikasleei] luzea egin zaie e a, iaz bezala [TLS1], kos a u egi en
zaie lan egi eko e a hone a a molda zea. Ni e alde ik, i udi zen zai denbo a gehiegi eska zen duela
nu izioa baka ik lan zeko. Hausna ke a modu a, legegileek cu iculuma ja ze akoan lan egi eko
e a alda zea eska zen digu e, baina oina izko jakin zak (edukiak) ez di uz e alda u. A e gehiago,
o ain Biologia, Geologia e a Ingu umen Zien ziak dena ba e a da o . O duan, ze egin beha dugu
i akasleok?” (TLS2; A). E a a azoia du edukiz josi ako cu iculum ba p ak ika
zien i ikoen bidez –edo konpe en zie an oina i uz– jo a zea kohe en ea ez dela
esa e akoan (Schwa z e al., 2009).
Au eko a alean aipa u denez, TLS2 labu agoa egi eko saiake ak egin di a
TLS1eko J4 (espe imen ua en diseinua) e a J10 (Cal inen au kikun zen az e ke a)
mu iz uz edo ezaba uz. Hala e e, TLS2ko J10 (modelizazio manipula iboa)
xe a zeak izuga i emenda u du inplemen azioa en i aupena (13. Taula). Aipa u
beha a dago i aupena k i ika u duen i akasle be ak azken ja due a ho i bu uz
ondo engoa ida zi duela e e: “Nahiz e a hasie an umeke ia i udi u, oso a ike a esangu a su
e a bisuala i udi u zai : kimika en ezagu zak aplika u, doike a "ikusi" du e,…” (TLS2; A).
Ho az, bai egune okoek bai koade noe an TLSa au e a egin hala beha u den ikasleen
inplikazio mu izke ak adie azi du e sekuen zia luzeegia izan dai ekeela, be eziki,
ikaskun za-i akaskun za p ozesuan ak iboki pa e ha ze a ohi u a ez dauden
ikasleen za . TLS1eko ikasle ba ek adie az en duenez, ho elako me odoak “ikasle
langile e a ikasi nahi du enen zako oso ondo dago, baina al e en zako oso xa a da, lan egin beha
bai ugu” (TLS1; G).
Sekuen zia gehiago labu u ahalko li za eke, adibidez, indagazio zikloko Van
Helmon en espe imen ua en a ala ezaba uz e a e e aua en p oblema az e ze a
muga uz edo bes elako aspek u e edundan e ba zuk labu uz. Hala e e, ho ek
ca ego y, 43%). Howe e , i is ema kable ha among he 19 answe s ha we e ca ego ised as
u ili a ian, 47% p esen ed epis emic o aes he ic easons o he impo ance o biodi e si y such as
‘I is impo an because i helps us unde s and ou plane and how i has e ol ed’ and ‘I is
impo an because na u e can be bo ing i i is all he same’.
Lis s o plan s and animals
In he lis s o plan s and animals (SpL; Q11) s uden s o e all named 111 animal species, 74 by he
i s -yea s uden s, and 94 by he s uden s in hei inal yea s wi h 57 species being named by bo h
g oups. Rega ding he numbe o animals lis ed, 68% o i s -yea and 73% o inal-yea s s uden s
named en animal species as eques ed, wi h he a e age numbe o animals lis ed being
9.26 ± 0.22.
The en mos men ioned animals we e dog, ca , lion, ho se, ige , eagle, snake, sha k, abbi and
monkey espec i ely, so only h ee we e na i e wild animals om he egion (i.e. eagle, snake and
abbi ). Addi ionally, ega ding he biomes o he lis ed animals, and wi hou aking in o accoun
he 28.1% ha we e pe s and a m animals, 43.1% o he animals lis ed we e na i e ( om empe a e
o es s), while he emaining 56.9% we e om exo ic biomes, pa icula ly om he sa annah
(21.9%) and opical ain o es s (15.6%).
Finally, in ega d o he axonomy o he lis ed species, 66.3% o he named animals we e
mammals, while he animals om he es o he axonomic g oups we e lis ed signi ican ly less
equen ly (χ
2
= 1285.4, p < .001) (Figu e 2; C).
On he o he hand, he lis o plan s was sho e han ha o animals. O e all, 87 di e en
species we e named, he i s -yea s uden g oup and he inal yea s s uden g oup we e bo h
able o name 60 species o which 33 we e lis ed by bo h g oups. Unlike in he animals’ lis ,
only 14% o younge s uden s and 23% o olde s uden s managed he en species eques , and
he a e age numbe o plan s lis ed was 5.43 ± 0.59 o he i s -yea and 6.48 ± 0.5 o he
inal-yea s s uden s.
The en mos men ioned plan species we e ose, daisy, pine, oak, cac us, ulip, beech, sun lowe ,
palm ee and apple ee espec i ely; so, in his case, ou o he mos lis ed species we e na i e wild
Figu e 3. Ca ego ies and equencies (%) o he main concep ions ega ding: A) he e m biodi e si y (BioC; Q9); and B) he
impo ance o biodi e si y (BioIC; Q10) un eiled by means o phenomenog aphic analyses. Abb e ia ions as in Figu e 1.
JOURNAL OF BIOLOGICAL EDUCATION
575
231 | E anskinak
Hi uga en a ala
plan s (i.e. daisy, pine, oak, beech), because e en hough ose and apple ee can be conside ed
na i e, hey a e mainly known as in oduced species in plan a ions and ga dening.
Thus, 57.1% o he plan s lis ed we e edible o deco a i e plan s which we e men ioned
signi ican ly mo e han o he s (χ
2
= 47.415, p < .001) (Figu e 2; D). Hence, he au och honous
plan s ep esen ed only he 37.2% o he lis ed species aking in o accoun he na i e plan s classi ied
in all h ee ‘Woody’, ‘He baceous’ and ‘O he s’ ca ego ies.
S uden s’ iden i ica ion skills o he mos abundan plan s
Rega ding he iden i ica ion o he mos abundan plan species om he s udy a ea egion (PIdS;
Q12), no s uden was capable o naming all en species. The a e age numbe o iden i ica ions was
wo species pe s uden o bo h coho g oups. Thus, he wo mos iden i ied species we e he pine
and he ches nu (χ
2
= 1116.4, p < .001), wi h 71% o s uden s able o iden i y he pine ee and 65%
he ches nu ee (Figu e 2; E).
Howe e , i is impo an o unde line he ac ha e en i mos s uden s we e no able o iden i y
hese species, hey acknowledged sigh ings o hese in hei na u al en i onmen (PSigh; Q13),
showing he e o e he abili y o, a leas , di e en ia e hem by hei cha ac e is ics. Addi ionally, he
mos obse ed plan species we e also he mos equen ly iden i ied. This way, he mos obse ed
plan species we e adia a pines and ches nu s as 87% o s uden s admi ed o ha ing seen hese
species in he na u al en i onmen , ollowed by oak (75%), holly (63%), bi ch (54%), maple (54%),
beech (49%), ash (38%), eucalyp us (21%), and alde (19%) espec i ely.
Knowledge abou plan physiology and plan se ices
S uden s’ answe s abou plan s’ physiology (PPhyK; Q14-Q18) and he se ices (PEcoS; Q19)
p o ided by hem signi ican ly a ied by educa ional s age as he s uden s inishing seconda y
educa ion achie ed mo e co ec answe s han hose s a ing i (H = 22.017, p < .001) (Table 4).
The ques ion abou he sou ce o plan s’ biomass (Q14) was inco ec ly answe ed by he majo i y
o he s uden s (χ
2
= 15.254, p < .001) (Table 4). In ac , 75% s a ed ha plan s ge hei biomass
mainly om he soil wi h explana ions such as ‘Plan s abso b ma e and subs ances h ough hei
oo s’. Mo eo e , e en i 25% o s uden s go he ques ion co ec by answe ing ha he sou ce o
plan biomass is he a mosphe e, only 11% o s uden s explained his answe co ec ly (e.g. ‘Plan s
ge he ino ganic subs ances hey need om he a mosphe e (CO
2
), in o de o ans o m hem o
o ganic ma e la e ’), all o hem belonging o he inal yea s o seconda y educa ion. The e o e,
al hough he e we e no signi ican di e ences be ween academic le els ega ding he close-ended
answe s, he explana ions o he s uden s om he inal yea s we e signi ican ly mo e accu a e
(χ
2
= 5.414, p = .02).
In he ques ion whe e s uden s had o comple e a sen ence ela ing o plan nu i ion (Q15),
simila signi ican esul s ega ding he di e ences be ween academic le els we e obse ed
(χ
2
= 13.302, p = .004), e en hough, in his case, he co ec answe was he mos common answe
(χ
2
= 20.619, p < .001) (Table 4). Howe e , mos o he i s -yea s uden s p esen ed he common
misconcep ion ha plan s ob ain hei nou ishmen h ough hei oo s (43%).
Rega ding he ques ions abou he occu ence o pho osyn hesis (Q16) and espi a ion (Q17),
mos o he answe s we e co ec (χ
2
= 61.238, p < .001; χ
2
= 34.46, p < .001 espec i ely). 79% o he
s uden s co ec ly acknowledged ha pho osyn hesis akes place du ing he day (when he e is
sunligh ) and 54% iden i ied ha espi a ion is a cons an p ocess (Table 4). Ne e heless, some
s uden s, especially hose om he lowe educa ional s ages, answe ed inco ec ly, being no iceable
ha 25% o i s -yea s uden s answe ed ha pho osyn hesis was a con inuous phenomenon and
27% we e unde he ypical misconcep ion ha plan s only espi e a nigh .
In he las ques ion abou physiology in which a scena io was p oposed in o de o analyse he
knowledge s uden s had abou plan / ee g ow h and me is ems (Q18), he w ong answe p e ailed
576
O. PEDRERA ET AL.
232 | E anskinak
and was chosen by 60% o he s uden s (χ
2
= 19.81, p < .001) (Table 4). Howe e , he esul s showed
ha he inal-yea s s uden s’ explana ions we e scien i ically mo e accu a e (χ
2
= 10.031, p = .006);
including, in mos cases, concep s such as me is ems (e.g. ‘plan s g ow ia me is emic issues, no
om he bo om bu by c ea ing new su ace on he ips’), o a leas , apical g ow h (e.g. ‘ ees g ow
om he ips’).
On a e age s uden s did no iden i y he se ices plan s p o ide us (PEcoS; Q19) om an
an h opocen ic iewpoin as only 4% o he s uden s s a ing seconda y educa ion and 17%
inishing i iden i ied all o he se en se ices in he ques ionnai e. In addi ion, he e we e
signi ican di e ences be ween educa ional s ages wi h he s uden s om he inal yea s being
hose who we e able o ecognise mo e se ices (H = 8.073, p = .004). Wi h espec o he se ices,
he mos iden i ied one was ha plan s a e oxygen supplie s (95.2%) ollowed by hei use in
medicine (74.6%) and nu i ion (66.7%) (χ
2
= 45.188, p < .001) (Figu e 2; F). Howe e , i is wo h
highligh ing ha he cu en ele an and i al oles o plan s agains clima e change, soil e osion
and pollu ion wen la gely unno iced by s uden s.
A e Plan Blindness, biodi e si y knowledge and educa ional le el ela ed?
Wi h ega d o he co ela ions be ween he di e en a iables analysed and s uden s’ age and
educa ional le el, he a o emen ioned esul s we e con i med, as BioC, BioIC, BioKP, PPhyK and
PEcoS posi i ely co ela ed wi h bo h a iables (Figu e 4).
As a as he co ela ions be ween he emaining analysed a iables a e conce ned (all signi ican
a p < .01), he esul s exhibi ed e idence o PB being a mul i ace ed phenomenon which is ela ed
o biodi e si y concep ualisa ion oo (Figu e 4). P ima ily, when analysing s uden s’ comp ehen-
sion ega ding biodi e si y (BioC), a s ong posi i e co ela ion be ween he le el o concep ualisa-
ion o biodi e si y and he unde s anding o i s impo ance (BioIC) was disce ned. Rela ionships
be ween he comp ehension o he biodi e si y concep (BioC) and a ious aspec s o PB we e also
de ec ed, since he knowledge abou plan physiology (PPhyK) and he numbe o se ices iden i-
ied (PEcoS) co ela ed posi i ely wi h he concep ual le el o he de ini ion.
Table 4. Answe s o he ques ions abou plan physiology (PPhyK; Q14-Q18). Co ec answe s in bold. Abb e ia ions as in Figu e
1.
Educa ional le el
Ques ion Response Fi s SE (%) FinalSE (%)
Q14-Wha is he sou ce o plan s’ biomass? Soil 79 71
A mosphe e 21 29
Q15-In o de o g ow plan s need he . . . . . . . hey abso b om he soil,
he . . . . . . hey ge om he a mosphe e, and he . . . . which hey
syn hesise.
Mine als and
wa e /O
2
and CO
2
/ ood
25 66
Food and wa e /CO
2
/O
2
43 14
Wa e /CO
2
/ ood and
O
2
11 14
Mine als/O
2
/ ood 21 6
Q16-When does pho osyn hesis ake place? A nigh 7 3
In he day 68 89
Cons an ly 25 9
Ne e - -
Q17-When does espi a ion ake place? A nigh 39 17
In he day 18 11
Cons an ly 36 69
Ne e 7 3
Q18-A wha heigh will a nail be i i was nailed a 1 m when he ee was
young (2 m high) and he ee now is 20 m?
19 m 71 37
1 m 18 57
20 m 11 6
JOURNAL OF BIOLOGICAL EDUCATION
577
233 | E anskinak
Hi uga en a ala
Simila ly, mode a e posi i e co ela ions we e ound be ween some o he Like - ype answe s
and di e en a iables ela ing o biodi e si y knowledge and PB. In pa icula , s uden s’ sel -
es ima ed knowledge (BioKP) co ela ed wi h he concep ualisa ion le el o he de ini ion o
biodi e si y (BioC), knowledge abou plan physiology (PPhyK), he awa eness o he impo ance
o biodi e si y (BioIC), he numbe o plan s lis ed (PSpL), he sigh ings o common plan species
(PSigh), and he numbe o plan -p o ided ecosys em se ices iden i ied (PEcoS) among o he s.
Fu he mo e, co ela ions be ween di e en dimensions o PB we e de ec ed. Thus, ace s such
as he pe o mance in he plan iden i ica ion ask (PIdS) had mode a e posi i e co ela ions wi h
he numbe o plan se ices iden i ied (PEcoS), he numbe o plan s lis ed (PSpL), and he numbe
o sigh ings o na i e species in hei na u al en i onmen (PSigh). In ac , his las ela ion indica es
ha s uden s who had highe iden i ica ion skills o be e knowledge o common plan names we e
p esumably also mo e in he habi o no icing plan s o had a mo e ained eye when i came o
di e en ia ing be ween hem. Likewise, he numbe o plan s named in he lis (PSpL) had mode a e
posi i e co ela ions wi h he numbe o ecosys em se ices iden i ied (PEcoS), he pe o mance in
he ques ions abou plan physiology (PPhyK), and he numbe o sigh ings o common plan
species (PSigh). Mo eo e , al hough weak, a posi i e co ela ion was no iced be ween he numbe
o plan s and animals lis ed (ASpL) showing ha he s uden s who we e capable o naming mo e
animals we e be e a lis ing plan s oo.
Discussion
The conclusions d awn om he analysis o he ques ionnai e e ealed ha he concep ualisa ion o
biodi e si y and comp ehension o plan biology opics gene ally inc eased du ing seconda y
educa ion showing ha he ongoing educa ion p og ammes a e no comple ely u ile. Howe e , i
is conspicuous ha he e a e s ill ways o go in bo anical and biodi e si y educa ion as mos o he
Figu e 4. Ma ix showing he Spea man’s coe icien ( s(63)) o only he signi ican (p < .01) co ela ions. G adien in ensi y shows
highe co ela ion coe icien alues, and g een and g ey colou s s and o posi i i y and nega i i y, espec i ely.
578
O. PEDRERA ET AL.
234 | E anskinak
s uden s in his esea ch expe ienced PB a leas o some ex en . Addi ionally, he co ela ion esul s
among he s udied a iables also highligh ed ha PB is a mul i ace ed phenomenon which is ela ed
o biodi e si y concep ualisa ion. Thus, despi e he e is e idence ha s uden s imp o e hei o e all
knowledge h ough seconda y educa ion, i canno be claimed ha he expec ed cu icula lea ning
ou comes o acqui ing scien i ic knowledge abou he s udied opics desc ibed in Table 2 (Dec ee
236/2015, 22
nd
Decembe ) a e o ally me by he end o seconda y educa ion. This is doubly
wo isome because se e al s uden s om he sample we e inishing o had al eady inished hei
compulso y educa ion, which means ha some o hem will no con inue o s udy biology and will
ace he u u e challenges o li e wi h scan knowledge abou hese issues key o ake in o med
decisions (K osnick, Bake , and Moo e 2018).
This way, PB was p esen in se e al o he s udied a iables. Fo example, and in acco dance wi h
p e ious wo ks (Kinchin 1999; Wande see 1986), no only did seconda y school s uden s om he
cu en s udy show mo e in e es in animals, bu hey also neglec ed plan s in mos cases.
Rela edly, despi e plan s being widesp ead and seen e e y day, he lis s o animals we e la ge
and mo e di e se han hose o plan s, indica ing a poo e knowledge o he la e . E en so, he
mos named animals on he lis s we e mammals as obse ed in o he wo ks (Yli-Panula and
Ma ikainen 2014); and hese we e mainly pe s and a m animals along wi h dange ous and
cha isma ic exo ic ones. Indeed, e en i plan s a e usually neglec ed and animals a e mo e p esen
on s uden s’ e e yday li es (e.g. pic u es, in o ma ion, e c.) (Se pell 1999), he g ea e pa o his
in o ma ion is abou animals om which humans bene i , such as li es ock (Pa ick and
Tunnicli e 2011), and wi h ega d o wild animals, he in o ma ion ha p edomina es in
media (Balloua d, B ischoux and Bonne 2011), ex books (Celis-Diez e al. 2016) and zoos and
museums (Hancocks 2007) is abou alloch honous species. Consequen ly, no only can i be
concluded ha he animals ha appea in he main in o ma ion sou ces o he s uden s we
eco ded in his s udy a e, o he mos pa , exo ic o domes ic, bu also, as ou connec ion o
na u e da a sugges , i can be assumed ha he con ac s uden s expe ience wi h hese animals is
mainly i ual, causing a disconnec ion om hei immedia e biological en i onmen (Campos
e al. 2012).
Besides, om among all he plan species men ioned, mos we e edible o deco a i e, and many
exo ic (e.g. Be mudez, Díaz, and De Longhi 2017). So, he plan s ha , a p io i, had no di ec bene i
o humans we e named in small numbe s; a p e iously epo ed phenomenon consis ing o
classi ying species by hei unc ionali y and showing mo e in e es owa ds species ha a e some-
how use ul o aes he ic (G ace and Ra cli e 2002; Kelle 1993).
In a simila ein, and as ano he ace o PB, he common and abundan local plan species
ollowed he same endency wi nessed abo e esul ing b oadly unknown. In acco dance wi h i s
wide dis ibu ion h oughou he s udy a ea (i.e. he Basque Coun y), he mos iden i ied species
was he exo ic insignis pine, and aside om he na i e ches nu , he es o he na i e species
emained la gely uniden i ied. Thus, he phenomenon desc ibed in o he coun ies conce ning
s uden s being unable o iden i y na i e plan species was ound he e oo (Bebbing on 2005; Díez
e al. 2018; Kaasinen 2019; Palmbe g e al. 2015).
Addi ionally, i is wo h no ing ha bo h he plan lis ing and plan species iden i ica ion
indica ed ha s uden s’ knowledge ega ding plan s, and na i e species in pa icula , was scan .
Lindemann-Ma hies (2005) s a es ha child en ha e he abili y o lea n and emembe he names
o species i hey ind hem in e es ing and ha e di ec expe iences wi h hem. Hence, a plausible
explana ion o his widesp ead igno ance o na i e plan names migh be he lack o oppo uni ies
o lea n hem as a esul o he eco ded sca ce con ac wi h na u e and he consequen a o emen-
ioned ex inc ion o expe ience (Soga and Gas on 2016). A u he example o his is he ac ha he
wo mos lis ed na i e wild species (oak and daisy); as well as he ou mos iden i ied local plan
species (pine, ches nu , holly and oak) a e plan species o high cul u al alue and wide dis ibu ion
(in he Basque Coun y), cha ac e is ics which gua an ee oppo uni ies o lea n hei names.
The e o e, hese indings, in ag eemen wi h Kaasinen (2019) and Nybe g, B ko ic and Sande s
JOURNAL OF BIOLOGICAL EDUCATION
579
235 | E anskinak
Hi uga en a ala
(2019), sugges ha s uden s iden i y plan species be e i hey ha e expe ienced di ec con ac and
c ea ed memo ies wi h hem, wi h i also being essen ial ha someone poin s hem ou and eaches
hei name. Indeed, in spi e o he poo pe o mance in his ask, s uden s did no p esen much
ouble a ecognising he species as i can be in e ed by he answe s abou sigh ings, which
ein o ces he p e ious s a emen ha he main impedimen o species iden i ica ion li e acy is he
lack o ins uc ion and expe iences wi h hem.
PB was also disce ned in he ques ions on plan physiology because, al hough hey p esen ed he
mos no iceable knowledge p og ession be ween educa ional s ages p obably hanks o he p omi-
nence o hese con en s in educa ion cu iculums (e.g. Amp azis and Papadopoulou 2018) includ-
ing in he Basque one, s uden s held common and ho oughly documen ed misconcep ions a e e y
academic le el (Wynn e al. 2017). The as majo i y o he s uden s p esen ed he common
al e na i e scien i ic model in which plan s gain biomass ia oo abso p ion ins ead o h ough
a mosphe ic CO
2
ixa ion (e.g. Ba man e al. 2006; Ba u ia and Díez 2019; Mé ioui, Ma oussi, and
T udel 2015; Tho n e al. 2016; Wande see 1983). Thus, his obse a ion e eals de iciencies in bo h
plan nu i ion comp ehension and unde s anding o he pho osyn he ic eac ion i sel which is
usually classi ied as complex and oublesome o lea n due o i s abs ac ness and dissimila i y o he
mo e amilia animal nu i ion (Ma ma o i and Galanopoulou 2006; S a y, Eisen, and Yaakobi
1987).
Simila ly, he s uden s ha hough o pho osyn hesis as a cons an p ocess p esumably held he
mis aken concep ion by which pho osyn hesis is unde s ood as he espi a ion o plan s (Ami and
Tami 1994; Haslam and T eagus 1987); and he ex ended belie ha espi a ion akes place a
nigh when he e is no ligh o pho osyn hesis o happen was also p esen (Köse 2008). Clea ly,
hese wo examples show he di icul ies s uden s ace in unde s anding he coexis ence o bo h
p ocesses ha exchange he same gases and he impo ance o a holis ic unde s anding o plan
nu i ion, because i can be assumed ha he be e comp ehension p esen ed by inal-yea s
s uden s was hanks o a mo e comple e ecological and biochemical unde s anding o he whole
p ocess (Ba u ia and Díez 2019).
Rega ding plan g ow h, i was in e ed ha s uden s, and pa icula ly hose in lowe educa ional
s ages, did no ully unde s and how he g ow h o plan s is apical due o he specialised g ow h
issues such as me is ems. Howe e , his knowledge could be use ul in e e yday li e, o example
ega ding how o p ope ly p une plan s, in o de o achie e sus ainable p ac ices and heal hie
u ban en i onmen s (Bad ulhisham and O hman 2016), which also con ibu e o clima e mi iga-
ion s a egies (Pa sa e al. 2019).
Finally, wi h espec o he se ices ha plan s p o ide humans, i is no iceable how ew s uden s
iden i ied hem all. E en i las yea s uden s in gene al iden i ied mo e ecosys em se ices showing
a mo e holis ic and dynamic comp ehension o plan s’ biology as expec ed by he cu iculum
speci ica ions abo e e iewed, i seems clea ha he school cu iculums o di e en coun ies do
no pay enough a en ion o he impo ance o plan s and na u al ecosys ems and he se ices hey
p o ide (Amp azis and Papadopoulou 2018; Ba ke, Dallimo e, and Bos ock 2020). S uden s,
gene ally speaking, a e awa e ha plan s a e impo an bu , in he same way ha hey a e no
able o explain he impo ance o biodi e si y, nei he can hey jus i y he ele ance o plan s
(Amp azis, Papadopoulou and Maland akis 2019). Fu he mo e, i is wo h no ing ha s uden s
iden i ied he mos di ec an h opocen ic se ices, also known as p o isioning se ices (e.g. O
2
,
ood), bu he oles plan s can play in mi iga ing h ee o he mos wo ying cu en en i onmen al
issues (i.e. clima e change, soil e osion and pollu ion) we e unknown by a ound hal o he s uden s,
who exposed he p e iously men ioned u ili a ian iew (G ace and Ra cli e 2002; Small, Munday,
and Du ance 2017; Suá ez and Gu ié ez 2017).
Compa ably, his u ili a ian o an h opocen ic iewpoin was also de ec ed in s uden s’ con-
cep ualisa ion ega ding biodi e si y. As a ma e o ac , al hough biodi e si y is a common
cu icula con en in bo h p ima y and seconda y educa ion (Dec ee 236/2015, 22
nd
Decembe ),
concep ions o biodi e si y and s uden s’ biodi e si y knowledge sel -pe cep ion we e qui e limi ed,
580
O. PEDRERA ET AL.
236 | E anskinak
pa icula ly in he i s yea o seconda y school. As elucida ed by he phenomenog aphic analysis,
he concep ual unde s anding o he e m was, as expec ed by he cu icula lea ning ou comes,
p og essi ely acqui ed h oughou he academic li es o he s uden s om a mo e simple and
asep ic unde s anding o a mo e complex and in eg al in he inal yea s. Howe e , e en a he end o
seconda y school only a educed g oup o s uden s eached he equi ed complex unde s anding o
he e m biodi e si y and i s di e en elemen s. P e ious esea ch has s a ed ha laypeople and
s uden s iden i y di e si y as he undamen al componen o biodi e si y (Be mudez and
Lindemann-Ma hies 22018; Buijs e al. 2008; Fiebelko n and Menzel 2013). Despi e ha , ou
in es iga ion ound ha al hough a hi d o he s uden s explici ly men ioned di e si y,
a conside able numbe o s uden s had a biophysical quan i a i e concep ion o biodi e si y, his
meaning hey pe cei ed biodi e si y as a physical phenomenon ( he bio a o a place o he place
i sel ) a he han an abs ac one ( he di e si y o hese elemen s). Simila esul s we e eco ded by
Kilinc e al. (2013) who a ibu ed hei indings o he ac ha biodi e si y ela ed con en is
mos ly augh along wi h o he ecological concep s such as bio a, habi a and axonomy.
Addi ionally, i is wo h no ing ha e en hough he cu iculum p oposes i s p ope acquisi ion
o he inal yea s o seconda y educa ion, as Le é e al. (2019) and Pé ez-López e al. (2020) epo ,
mos s uden s hold s a ic concep ions abou na u e and biodi e si y wi h he dynamic na u e o i
being i ually absen in his s udy oo, which can be a p oblem when a emp ing o gain an
unde s anding o he alue o i s conse a ion.
Simila ly, when asked abou he impo ance o biodi e si y, al hough e e y s uden iden i ied i
as impo an , he i s -yea s uden s’ jus i ica ions we e supe icial and limi ed; and e en i he inal
yea s s uden s’ explana ions we e mo e elabo a ed and de ailed as expec ed based on he educa ion
cu iculum speci ica ions, only one hi d o hem a ained he highes le el o concep ual unde -
s anding being able o explain he complex in e dependence be ween di e en elemen s o na u al
sys ems. Mo eo e , almos hal o he s uden s held he a o emen ioned an h opocen ic concep-
ions o he impo ance o biodi e si y, which has se e al conno a ions. Fi s , his implies humans
a e no pa o he biodi e si y (Sha ma and Bux on 2018), and second, pa icula ly among he
s uden s wi h he u ili a ian iew, biodi e si y is unde s ood as being impo an only due o i
di ec ly a ec ing human wellbeing, which is closely linked o he mode n wes e n wo ld iew
(Fle che 2017). The e o e, hough i is p esen , he lack o su icien ecocen ic easoning among
s uden s is e iden , an issue ha should be add essed in educa ion because, as p e ious s udies ha e
ag eed, indi iduals who hold ecocen ic alues a e mo e p one o de elop p o-en i onmen al
a i udes han hose wi h an h opocen ic and egocen ic alues (Quinn, Cas é a, and Clémen
2015; S eg and Vlek 2009; Washing on e al. 2017).
Al oge he , conside ing and accep ing he limi s o ou educed sample size, since he phenom-
enon a ose in a ious posi i ely in e ela ed dimensions, he mul i ace ed na u e o PB was
con i med in ou s udy which, as a as we know, is he i s implemen ing such mul idimensional
app oach. Fo ins ance, he s uden s who lis ed mo e plan s we e also able o iden i y mo e na i e
plan species, he ones who had a highe concep ual knowledge o he e m biodi e si y unde s ood
i s impo ance be e and we e able o iden i y mo e o he ecosys em se ices p o ided by plan s;
and he s uden s who pe o med be e in he ques ions abou plan physiology e ealed a be e
comp ehension o he impo ance o bo h plan s and biodi e si y.
The e o e, hese esul s sugges ha PB has mul iple b anches which a e no only ela ed o plan
opics sensu s ic o, bu also include biodi e si y concep ualisa ion; and o ha eason, he
alphabe isa ion on hese opics should be as in e ela ed and holis ic as possible. Indeed, he esul s
imply ha plan li e acy is a p edic o o mo e complex biodi e si y concep ualisa ion. Thus, in
o de o ully g asp biodi e si y, a minimum le el o knowledge ega ding plan s is equi ed gi en
hey a e a majo componen o biodi e si y and backbone o li e on Ea h (Amp azis and
Papadopoulou 2018). No only ha , bu also se e al s udies unde line ha when knowledge
abou plan s inc eases, hei app ecia ion also ises (Lindemann-Ma hies 2005); and he same
hing has been obse ed when analysing he ela ionship be ween biodi e si y knowledge and he
JOURNAL OF BIOLOGICAL EDUCATION
581
237 | E anskinak
Hi uga en a ala
a i udes owa ds i (Lindemann-Ma hies, Junge, and Ma hies 2010; Moss, Jensen, and Gusse
2016; O o and Pensini 2017; Pi man, Daniels, and Su on 2017). Hence, hese wo in e ela ed
knowledges seem o be p omising igge s o a i udinal changes.
Educa ional implica ions
Conside ing plan li e acy is an essen ial pa o biodi e si y educa ion and app ecia ion, all hese
indings make e iden he compelling u ge o add ess and app oach bo h he PB and he knowledge
gap conce ning biodi e si y du ing compulso y educa ion.
In he i s place, acqui ing a co ec unde s anding o he biodi e si y concep can be help ul no
only o imp o e he unde s anding o ecological concep s, bu also o os e an in e es in na u e
(Lindemann-Ma hies and Bose 2008; Magn o n and Helldén 2005; Yücel and Özkan 2015). To his
end, and as an e ec i e way o enhancing knowledge o biodi e si y and p omo ing sus ainabili y,
Palmbe g e al. (2017) epo ed he e iciency o sys ems hinking, which can also be use ul o p e en
PB ia ac i i ies ha highligh he i al ole plan s play in mos o he ecosys ems. Fu he mo e, Çìl
(2016) disclosed ha indica ing he impo ance o plan s and he se ices hey p o ide gene a es mo e
in e es in hem, as well as, enhancing he unde s anding o ecological sys ems and p omo ing p o-
en i onmen al beha iou s (Taylo and Benne 2016; To ka 2016). Indeed, gi en he widesp ead
u ili a ian and an h opocen ic alues p e ailing among he pa icipan s o his s udy, and he many
ela ionships de ec ed be ween s uden s’ plan p o ided ecosys em se ices iden i ica ion and many
o he PB ela ed aspec s, i seems easonable ha his app oach would augmen s uden s’ in e es and
knowledge ega ding plan s and biodi e si y. Fo ins ance, as a way o engaging s uden s and op imis-
ing hei lea ning p ocess, eaching based on s uden s’ speci ic in e es s ega ding ce ain plan s ela ed
o human a ai s could be e ec i e (Pany e al. 2019), and his could also be a use ul app oach wi h
which o wo k on scien i ic a gumen a ion ia socio-scien i ic deba es (Ca agne o 2010; G ace 2009).
Simila ly, he lea ning o iden i ica ion skills as a key componen o biodi e si y li e acy can help
s uden s ge o know and app ecia e na i e plan species (Sel i and Çelepçikay Islam 2021), inc ease
hei comp ehension o biodi e si y and sys ems ecology (Magn o n and Helldén 2007; Randle 2008),
and p omo e sus ainable and na u alis beha iou s (Palmbe g e al. 2017). Many esea ch pape s ha e
highligh ed he impo ance ha di ec and hands-on in e ac ions wi h na u e can ha e in bo h he
p ocess o lea ning abou biodi e si y and o e coming PB, as well as in he de elopmen o conse a-
ionis beha iou s (Bee y and Jø gensen 2016; K osnick, Bake , and Moo e 2018; Randle and Bogne
2006; Soga and Gas on 2016). Thus, in hese cu en imes in which biodi e si y educa ion and
ou doo ac i i ies a e mo e necessa y han e e , and bea ing in mind ha based on ou indings he
me e con ac wi h na u e does no seem o imp o e s uden s’ a i udes and knowledge abou he
s udied subjec s, he use o didac ically well planned con ex ualising ield ips as a way o wo king on
he iden i ica ion skills ha a e essen ial in biodi e si y educa ion (Fančo ičo á and P okop 2011;
Je onen, Palmbe g, and Yli-Panula 2016; Palmbe g e al. 2019; Ska s ein and Ska s ein 2020) and he
use o he e e yday en i onmen (F isch, Unwin, and Saunde s 2010), while aking ad an age o he
a o emen ioned u ili a ian iewpoin (Pany and Heidinge 2017) should all be con empla ed as hese
a e acknowledged as being bo h mo i a ing o s uden s and success ul in comba ing PB.
All hings conside ed, aking in o accoun he cu en c i ical si ua ion ega ding en i onmen al
issues in which, e en hough 21% o he wo ld’s plan species a e endange ed (B ummi e al. 2015),
plan s a e s ill neglec ed in he b oade biodi e si y and sus ainabili y deba e (Sha ock and Jackson
2017); i is essen ial ha s uden s become li e a e in hese opics no only in o de o acqui e knowl-
edge, bu also o become awa e o he impo ance o hese subjec s and o ac consequen ly owa ds
a sus ainable u u e. In ac , p e en ing PB can ha e implica ions such as enhancing s uden s’ in e es
in plan s, inc easing he unde s anding o he na u al sys ems and os e ing he de elopmen o
conse a ionis and sus ainable beha iou s (Amp azis and Papadopoulou 2020). Howe e , as Kissi
and D eesmann (2017) expose, PB is no a phenomenon o be ea ed h ough a single educa ional
in e en ion. Hence, gi en ha i is a deep- oo ed phenomenon, a se o sys ema ic speci ically
582
O. PEDRERA ET AL.
238 | E anskinak
designed long- e m ac i i ies migh be needed, in eg a ed wi hin a p ope educa ion cu iculum ha
akes in o accoun all o he dimension his phenomenon can ha e (Amp azis and Papadopoulou
2018).
Acknowledgmen s
This s udy has been pa ially suppo ed by he Basque Go e nmen h ough he Science, Technology and
Ma hema ics Educa ion Resea ch G oup (STEMERG, IT1349-19) and conduc ed in he amewo k o he Campus
Bizia Lab p og am (Campus Li ing Lab o Sus ainabili y) d i en by he Sus ainabili y Di ec o a e o he Vice-
Chancello 's O ice o Inno a ion, Social Commi men and Social Ac ion om he Uni e si y o he Basque Coun y
(UPV/EHU).
Disclosu e S a emen
The au ho s decla e ha hey ha e no con lic o in e es .
ORCID
Oie Ped e a
h p://o cid.o g/0000-0001-8173-7984
Unai O ega-Lasuen h p://o cid.o g/0000-0002-3625-6476
A i z Ruiz-González h p://o cid.o g/0000-0001-7409-4634
José Ramón Díez h p://o cid.o g/0000-0003-3967-0186
Oihana Ba u ia h p://o cid.o g/0000-0003-4118-7791
Re e ences
Akoglu, H. 2018. “Use ’s Guide o Co ela ion Coe icien s.” Tu kish Jou nal o Eme gency Medicine 18 (3): 91‒93.
doi:10.1016/j. jem.2018.08.001.
Almeida, A., B. Ga cía Fe nández, and O. S ech -Ribei o. 2018. “Child en’s Knowledge and Con ac wi h Na i e
Fauna: A Compa a i e S udy be ween Po ugal and Spain.” Jou nal o Biological Educa ion 54 (1): 17‒32.
doi:10.1080/00219266.2018.1538017.
Ami , R., and P. Tami . 1994. “In-Dep h Analysis o Misconcep ions as a Basis o De eloping Resea ch-Based
Remedial Ins uc ion: The Case o Pho osyn hesis.” The Ame ican Biology Teache 56 (2): 94‒100. doi:10.2307/
4449760.
Amp azis, A., P. Papadopoulou, and G. Maland akis. 2019. “Plan Blindness and Child en’s Recogni ion o Plan s as
Li ing Things: A Resea ch in he P ima y Schools Con ex .” Jou nal o Biological Educa ion. doi:10.1080/
00219266.2019.1667406
Amp azis, A., and P. Papadopoulou. 2018. “P ima y School Cu iculum Con ibu ing o Plan Blindness: Assessmen
h ough he Biodi e si y Pe spec i e.” Ad ances in Ecological and En i onmen al Resea ch 3 (11): 238‒256.
Amp azis, A., and P. Papadopoulou. 2020. “Plan Blindness: A Faddish Resea ch In e es o A Subs an i e
Impedimen o Achie e Sus ainable De elopmen Goals?” En i onmen al Educa ion Resea ch 26 (8): 1065‒1087.
doi:10.1080/13504622.2020.1768225.
Bad ulhisham, N., and N. O hman. 2016. “Knowledge in T ee P uning o Sus ainable P ac ices in U ban Se ing:
Imp o ing Ou Quali y o Li e.” P ocedia - Social and Beha io al Sciences 234: 210‒217. doi:10.1016/j.
sbsp o.2016.10.236.
Balas, B., J. L. Momsen, and E. A. Hol . 2014. “A en ion “Blinks” Di e en ly o Plan s and Animals.” CBE—Li e
Sciences Educa ion 13 (3): 437‒443. doi:10.1187/cbe.14-05-0080.
Balding, M., and K. J. H. Williams. 2016. “Plan Blindness and he Implica ions o Plan Conse a ion.” Conse a ion
Biology : The Jou nal o he Socie y o Conse a ion Biology 30 (6): 1192‒1199. doi:10.1111/cobi.12738.
Balloua d, J.-M., F. B ischoux, X. Bonne , and M. Some s. 2011. “Child en P io i ize Vi ual Exo ic Biodi e si y o e
Local Biodi e si y.” PLoS ONE 6 (8): e23152. doi:10.1371/jou nal.pone.0023152.
Ba man, C. R., M. S ein, S. McNai , and N. S. Ba man. 2006. “S uden s‘ Ideas abou Plan s & Plan G ow h.” The
Ame ican Biology Teache 68 (2): 73‒79. doi:10.2307/4451935.
Ba u ia, O., and J. R. Díez. 2019. “7 o 13-Yea -Old S uden s’ Concep ual Unde s anding o Plan Nu i ion: Should
We Be Conce ned abou Elemen a y Teache s’ Ins uc ion?” Jou nal o Biological Educa ion. doi:10.1080/
00219266.2019.1679655
JOURNAL OF BIOLOGICAL EDUCATION
583
239 | E anskinak
Hi uga en a ala
Ba ke, S. P., T. Dallimo e, and J. Bos ock. 2020. “Unde s anding Plan Blindness ‒ S uden s’ Inhe en In e es o
Plan s in Highe Educa ion.” Jou nal o Plan Sciences 8 (4): 98‒105. doi:10.11648/j.jps.20200804.14.
Beasley, T. M., and R. E. Schumacke . 1995. “Mul iple Reg ession App oach o Analyzing Con ingency Tables: Pos
Hoc and Planned Compa ison P ocedu es.” The Jou nal O Expe imen al Educa ion 64 (1): 79‒93. doi:10.1080/
00220973.1995.9943797.
Bebbing on, A. 2005. “The Abili y o A-Le el S uden s o Name Plan s.” Jou nal o Biological Educa ion 39 (2): 63‒67.
doi:10.1080/00219266.2005.9655963.
Bee y, T., and K. A. Jø gensen. 2016. “Child en in Na u e: Senso y Engagemen and he Expe ience o Biodi e si y.”
En i onmen al Educa ion Resea ch 24: 13‒25. doi:10.1080/13504622.2016.1250149.
Be mudez, G. M. A., and P. Lindemann-Ma hies. 2018. ““Wha Ma e s Is Species Richness” – High School S uden s’
Unde s anding o he Componen s o Biodi e si y.” Resea ch in Science Educa ion. doi:10.1007/s11165-018-9767-
y.
Be mudez, G. M. A., S. Díaz, and A. L. De Longhi. 2017. “Na i e Plan Naming by High-School S uden s o Di e en
Socioeconomic S a us: Implica ions o Bo any Educa ion.” In e na ional Jou nal o Science Educa ion 40 (1): 46‒
66. doi:10.1080/09500693.2017.1397297.
Bozniak, E. C. 1994. “Challenges Facing Plan Biology Teaching P og ams.” Plan Science Bulle in 40: 42‒46.
B ummi , N. A., S. P. Bachman, J. G i i hs-Lee, M. Lu z, J. F. Moa , A. Fa jon, J. S. Donaldson, e al. 2015. “G een
Plan s in he Red: A Baseline Global Assessmen o he IUCN Sampled Red Lis Index o Plan s.” PLOS ONE 10
(8): e0135152. doi:10.1371/jou nal.pone.0135152.
Buijs, A. E., A. Fische , D. Rink, and J. C. Young. 2008. “Looking beyond Supe icial Knowledge Gaps: Unde s anding
Public Rep esen a ions o Biodi e si y.” The In e na ional Jou nal o Biodi e si y Science and Managemen 4 (2):
65‒80. doi:10.3843/Biodi .4.2:1.
Campos, C. M., S. G eco, J. J. Cia lan e, M. Balangione, J. B. Bende , J. Na es, and P. Lindemann-Ma hies. 2012.
“S uden s‘ Familia i y and Ini ial Con ac wi h Species in he Mon e Dese (Mendoza, A gen ina).” Jou nal o
A id En i onmen s 82: 98‒105. doi:10.1016/j.ja iden .2012.02.013.
Ca dinale, B. J., J. E. Du y, A. Gonzalez, D. U. Hoope , C. Pe ings, P. Venail, A. Na wani, e al. 2012. “Biodi e si y
Loss and I s Impac on Humani y.” Na u e 486 (7401): 59‒67. doi:10.1038/na u e11148.
Ca agne o, A. R. 2010. “A gumen o Fos e Scien i ic Li e acy: A Re iew o A gumen In e en ions in K-12 Science
Con ex s.” Re iew o Educa ional Resea ch 80 (3): 336‒371. doi:10.3102/0034654310376953.
Celis-Diez, J. L., J. Díaz-Fo es ie , M. Má quez-Ga cía, S. Lazza ino, R. Rozzi, and J. J. A mes o. 2016. “Biodi e si y
Knowledge Loss in child en’s Books and Tex books.” F on ie s in Ecology and he En i onmen 14 (8): 408‒410.
doi:10.1002/ ee.1324.
Çìl, E. 2016. “Ins uc ional In eg a ion o Disciplines o P omo ing Child en’s Posi i e A i udes Towa ds Plan s.”
Jou nal o Biological Educa ion 50 (4): 366‒383. doi:10.1080/00219266.2015.1117512.
Co e Team, R. 2019. R: A Language and En i onmen o S a is ical Compu ing (R-3.6.3). Vienna, Aus ia:
R ounda ion o s a is ical compu ing.
Dallime , M., K. N. I ine, A. M. J. Skinne , Z. G. Da ies, J. R. Rouque e, L. L. Mal by, P. H. Wa en,
P. R. A mswo h, and K. J. Gas on. 2012. “Biodi e si y and he Feel-Good Fac o : Unde s anding Associa ions
be ween Sel -Repo ed Human Well-being and Species Richness.” BioScience 62 (1): 47–55. doi:10.1525/
bio.2012.62.1.9.
Dec ee 127/2016 6 h Sep embe . “Es ablishing he Baccaulau ea e Cu iculum and Implemen ing I in he Basque
Coun y.” (BOPV 23-09-2016)
Dec ee 236/2015 22nd Decembe . “Es ablishing he Basic Educa ion Cu iculum and Implemen ing I in he Basque
Coun y.” (BOPV 15-01-2016)
Descola, P. 2009. “Human Na u es.” Social An h opology 17 (2): 145‒157. doi:10.1111/j.1469-8676.2009.00063.x.
Díez, J. R., A. Meñika, I. Sanz-Azkue, and A. O uza . 2018. “U ban and Ru al Child en’s Knowledge on Biodi e si y
in Bizkaia: T ee Iden i ica ion Skills and Animal and Plan Lis ing.” In e na ional Jou nal o Humani ies and Social
Sciences 12 (3): 396‒400. doi:10.5281/zenodo.1316197.
Dikmenli, M. 2010. “Biology S uden Teache s’ Concep ual F amewo ks Rega ding Biodi e si y.” Educa ion 130:
479‒489.
Do -Haim, S., R. Ami , and J. Dodick. 2011. “Wha Do Is aeli High School S uden s Unde s and abou Biodi e si y?
an E alua ion o he High School Biology P og amme, ‘Na u e in a Wo ld o Change’.” Jou nal o Biological
Educa ion 45 (4): 198‒207. doi:10.1080/00219266.2010.546695.
Eu opean Commission. 2013. “Flash Eu oba ome e 379: A i udes Towa ds Biodi e si y.” Re ie ed om h p://ec.
eu opa.eu/comm on o ice/publicopinion/ lash/ l_379_en.pd
EUSTAT. 2018. “In en a io Fo es al CAE 2018.” Re ie ed om h p://www.euskadi.eus/web01-a3es bin/es/con eni
dos/in o macion/in en a io_ o es al_2018/es_de /index.sh ml
Fančo ičo á, J., and P. P okop. 2010. “De elopmen and Ini ial Psychome ic Assessmen o he Plan A i ude
Ques ionnai e.” Jou nal o Science Educa ion and Technology 19 (5): 415‒421. doi:10.1007/s10956-010-9207-x.
584
O. PEDRERA ET AL.
240 | E anskinak
Q19-Which o hese unc ions can plan s ca y ou om an an h opocen ic poin o iew?
They can supply oxygen.
They can p e en soil e osion.
They can be used as uel o make ene gy.
They can be used in medicine and pha macology.
They can mi iga e clima e change.
They can se e as ood.
They can educe pollu ion.
*Scope/jus i ica ion o he ques ion: Assessmen o s uden s’ abili y o iden i y plan -p o ided ecosys ems se ices and,
consequen ly, he impo ance o plan s.
Appendix 2
Rega ding he concep ions o he e m biodi e si y (BioC), lea ing aside he D ca ego y in which s uden s explici ly
answe ed ha he e m was unknown o hem o le i unanswe ed, in he i s and simples concep ion (C) s uden s
conside ed biodi e si y o be a s udy subjec (‘i is kind o a science ha s udies plan s and animals’) o a o m o
knowledge (‘i is he classi ica ion o plan s and animals’) ela ed o biological elemen s.
The nex concep ions (B-A), howe e , we e quali a i ely di e en since biodi e si y is unde s ood as a biophysical
en i y. The B2 and B1 concep ions encapsula e a iew o biodi e si y in which he phenomenon is comp ehended as
a biophysical quan i a i e elemen . This way, he di e ences be ween he less in o med concep ion (B2) and he mo e
accu a e one (B1) is ha s uden s wi h he B2 concep ualisa ion desc ibed biodi e si y as a physical ‘place in which
plan s and animals li e’ o ‘an en i onmen o med by he li ing and non-li ing o ganisms’, while he B1 concep ion
ocuses on he biological elemen s. Hence, concep ion B1 unde s ands biodi e si y as a g oup o biological elemen s
(e.g. plan s, animals, li ing o ganisms) wi h de ini ions such as ‘all he li ing o ganisms li ing on Ea h’ and ‘ he
plan s and animals li ing on a place’.
Finally, he mos in o med g oup o concep ions (A) depic ed he iew o an abs ac o quali a i e concep o he
e m biodi e si y. The simple concep ion o he wo (A2) desc ibes biodi e si y as he a ie y o li ing hings
explici ly men ioning he ‘ a iabili y’, ‘di e ences’ and ‘di e si y’ o species and li ing o ganisms (e.g. ‘ he a iabili y
o li e in an ecosys em’, ‘ he di e si y o g oup o di e en species in he wo ld’). Besides, he mos complex
concep ion (A1) also includes o he elemen s such as ‘ he gene ic di e ences’ and ‘ he di e en ecosys ems’ along
wi h he a o emen ioned di e si y o li ing o ganisms, he eby p esen ing a wide and mo e global unde s anding o
biodi e si y.
Simila ly, wi h ega d o he impo ance o biodi e si y (BioIC) wi hou aking in o accoun he D ca ego y in
which s uden s did no know how o jus i y his impo ance, he i s concep ion (C) encompasses a iew in which he
di e si y o biological elemen s is in insically good o na u e wi hou any u he explana ion (e.g. ‘i is impo an o
ha e di e en animals’ and ‘i is good o ha e many species o animals and many animals’).
The nex g oup o concep ions (B) a e aligned o he belie ha biodi e si y is impo an o he me e eason o i
in luencing and di ec ly a ec ing humankind, which shows an an h opocen ic iewpoin . The B2 concep ion di e s
om he B1 because, e en hough bo h hold an h opocen ic alues, he less in o med one (B2) encompasses an
inhe en wellness simila o he one explained in he p e ious ca ego y wi h he di e ence ha his explici ly
men ions ha he e is a human-na u e in e ac ion in which humans should p o ec biodi e si y since ‘we li e
he e’ and ‘i is ou obliga ion o ake ca e o he di e en plan s and animals because hey a e indispensable’. The B1
concep ion, ins ead, jus i ies he impo ance o biodi e si y by appealing o he di ec ela ionship and in e depen-
dence be ween humans and all o he li ing hings. Thus, biodi e si y is unde s ood as being impo an because he
su i al o humankind depends on i (‘i is he sou ce o e e y hing we ha e: medicine, ood’ and ‘we li e hanks o
i ’), i p o ides us goods and se ices (‘animals gi e us pillows and plan s oxygen’), o a leas i is use ul o pu poses
ha bene i humans (‘biodi e si y allows us o unde s and ou plane and use i app op ia ely’).
Finally, he mos in o med concep ion is emb aced in A. This concep ion b oadens he p e iously men ioned
in e dependence be ween humans and na u e o he in e ac ions be ween all he di e en elemen s o li ing sys ems.
Thus, i p esen s a sys emic o holis ic iewpoin by which he co ec unc ioning o na u al sys ems is a ec ed and
dependen on biodi e si y and he complex ela ionships be ween i s di e en elemen s. Some examples o s a e-
men s ca ego ised in his concep ion a e ‘i is impo an because e e y species in luences he ecosys em’ and ‘each
animal, plan , bac e ia ca ies ou some unc ion’.
JOURNAL OF BIOLOGICAL EDUCATION
591
247 | E anskinak
Hi uga en a ala
Oie Ped e a, e al. Modelo Cien í ico de la Nu ición Vege al: análisis epis emológico y p opues a de
p og esión de ap endizaje
PDF gene ado a pa i de XML-JATS4R po Redalyc
P oyec o académico sin ines de luc o, desa ollado bajo la inicia i a de acceso abie o
Fundamen os y líneas de abajo
Modelo Cien í ico de la Nu ición Vege al: análisis epis emológico y p opues a de
p og esión de ap endizaje
Scien i ic Model o Plan Nu i ion: epis emological analysis and a lea ning p og ession p oposal
Oie Ped e a
Depa amen o de Didác ica de las Ma emá icas, Ciencias
Expe imen ales y Sociales, Uni e sidad del País Vasco/
Euskal He iko Unibe si a ea (UPV/EHU). Bilbao,
España
oie .p[email p o ec ed]
h ps://o cid.o g/0000-0001-8173-7984
Oihana Ba u ia
Depa amen o de Didác ica de las Ma emá icas, Ciencias
Expe imen ales y Sociales, Uni e sidad del País Vasco/
Euskal He iko Unibe si a ea (UPV/EHU). Donos ia-
San Sebas ián, España
[email p o ec ed]
h ps://o cid.o g/0000-0003-4118-7791
José Ramón Díez
Depa amen o de Didác ica de las Ma emá icas, Ciencias
Expe imen ales y Sociales, Uni e sidad del País Vasco/
Euskal He iko Unibe si a ea (UPV/EHU). Bilbao,
España
j[email p o ec ed]
h ps://o cid.o g/0000-0003-3967-0186
DOI: h ps://doi.o g/10.25267/
Re _Eu eka_ensen_di ulg_cienc.2023. 20.i3.3102
Recepción: 30 No iemb e 2022
Re isado: 09 Ab il 2023
Ap obación: 10 Mayo 2023
Acceso abie o diaman e
Resumen
La enseñanza/ap endizaje del Modelo Cien í ico de la Nu ición Vege al (MCNV) es un ema undamen al en la enseñanza de
las ciencias. Sin emba go, se a a de uno de los con enidos más di íciles an o de enseña como de ap ende . Con el obje i o de
guia al p o eso ado en el diseño de secuencias de enseñanza/ap endizaje y en la cons ucción de ambien es de ap endizaje
e ec i os, es e es udio cons a de es secciones. En la p ime a se ealiza un análisis epis emológico del MCNV pa a de ini las
ideas cla e que han de se abajadas du an e el eco ido académico. En la segunda se de ine el modelo escola que debe ía
alcanza el alumnado al inaliza la educación secunda ia omando como base la in es igación didác ica y el análisis del con ex o
y del cu ículum. En la úl ima sección se con igu a una p opues a de p og esión de ap endizaje que explici a una secuenciación
del con enido del modelo omando en conside ación las di icul ades de enseñanza/ap endizaje de la emá ica, p opues as de
p og esión p e ias, así como o ien aciones cu icula es in e nacionales.
Palab as cla e: Modelos, Nu ición ege al, Ideas cla e, P og esión de ap endizaje.
Abs ac
310201
248 | E anskinak
[A1] Ped e a e al. (2023b)
Re is a Eu eka sob e Enseñanza y Di ulgación de las Ciencias, 2023, ol. 20, núm. 3, Sep iemb e-
Diciemb e, ISSN: 1697-011X
PDF gene ado a pa i de XML-JATS4R po Redalyc
P oyec o académico sin ines de luc o, desa ollado bajo la inicia i a de acceso abie o
The eaching and lea ning o he Scien i ic Model o Plan Nu i ion (SMPN) is a pi o al opic in science educa ion. Howe e ,
i is also one o he mos di icul con en s o bo h each and lea n. Wi h he aim o guiding eache s in he design o eaching/
lea ning sequences and he cons uc ion o e ec i e lea ning en i onmen s, his s udy consis s o h ee sec ions. Fi s , an
epis emological analysis o he SMPN is pe o med in o de o de ine he key ideas ha mus be wo ked on du ing schooling. In
he second, conside ing he didac ic esea ch and he analysis o he con ex and school cu iculum, i is de ined he school
science model s uden s should cons uc by he end o seconda y educa ion. In he las sec ion a lea ning p og ession is p oposed
which desc ibes a hypo he ical sequencing o he con en s o he model is a icula ed by aking in o accoun he eaching/
lea ning di icul ies o he opic, p e iously p oposed lea ning p og essions, and in e na ional cu icula o ien a ions.
Keywo ds: Models, Plan nu i ion, Key ideas, Lea ning p og ession.
310202
249 | E anskinak
Hi uga en a ala
Oie Ped e a, e al. Modelo Cien í ico de la Nu ición Vege al: análisis epis emológico y p opues a de
p og esión de ap endizaje
PDF gene ado a pa i de XML-JATS4R po Redalyc
P oyec o académico sin ines de luc o, desa ollado bajo la inicia i a de acceso abie o
In oducción
La nu ición ege al es un con enido undamen al y ecu en e en el cu ículum escola desde la
Educación P ima ia (EP) a la Uni e si a ia (EU) que se man iene a pesa de los cambios cu icula es
(González Rod íguez, 2018). Di e en es aspec os del ema son abajados a lo la go de odo el eco ido
académico (c . bi .ly/3N0HjeU; BOPV, 2015; 2016). Y no es pa a menos, pues la comp ensión in eg al de
cómo las plan as ob ienen ma e ia y ene gía subo dina el conocimien o de mul i ud de concep os
elacionados como el ciclo de ca bono o el lujo de ene gía en los ecosis emas y en los sis emas socio-
ecológicos (Lin y Hu, 2003; Mohan
e al.,
2009). Po ello, domina un modelo de la nu ición ege al
ce cano al cien í ico es un p e equisi o pa a comp ende el uncionamien o de los ecosis emas, así como
pa a en ende y se capaz de oma decisiones in o madas en o no a a ias de las cues iones socio-
cien í icas a las que ac ualmen e nos en en amos (Ha ley
e al.,
2011).
No obs an e, cons ui ese modelo ce cano al cien í ico no es una a ea sencilla, ya que las ideas in ui i as
del alumnado, las di icul ades pa a aplica p incipios e modinámicos undamen ales, el lenguaje co idiano
y la p opia abs acción y complejidad del enómeno hacen que an o enseña como ap ende sob e es e
p oceso sea un e o (Ped e a
e al.
, 2023). Po ese mo i o, con la inalidad de undamen a p incipios pa a
el diseño de secuencias de enseñanza/ap endizaje (SEAs) que ace quen al alumnado a concep ualizaciones
cien í icas de la nu ición ege al, los obje i os de es e es udio son: a) de ini las ideas cla e que eme gen del
análisis epis emológico del Modelo Cien í ico de la Nu ición Vege al (MCNV); b) desc ibi el modelo
cien í ico escola que el alumnado debe ía adqui i al inaliza la Educación Secunda ia (ES); y c) p opone
una p og esión de ap endizaje del mismo basada en los esul ados que a oja la li e a u a cien í ica de la
Didác ica de las Ciencias Expe imen ales pa a ayuda a guia el p oceso de enseñanza/ap endizaje.
Modelos cien í icos y modelos cien í icos escola es
An es de comenza a desc ibi el MCNV con iene de ini qué es un modelo y las di e encias en e
modelos cien í icos y escola es. Según su signi icado más ex endido, un modelo es una ep esen ación que
ep oduce los p incipales aspec os e incluso aduce de o a o ma la na u aleza de la en idad modelada
(Jus i, 2007). En el caso pa icula de las ciencias y la enseñanza de las ciencias, la mayo ía de
in es igaciones consensúa que un modelo cien í ico es una ep esen ación de obje os, enómenos, p ocesos,
ideas y/o sis emas cuyo obje i o es desa olla y p oba desc ipciones, explicaciones y p edicciones
cien í icas (Gilbe , 1998; Gilbe y Boul e , 2000; Oh y Oh, 2011).
Una ca ac e ís ica cla e de los modelos cien í icos es su papel como mediado es o puen es en e la eo ía
y los da os empí icos de enómenos na u ales no malmen e demasiado complejos (Mo ison y Mo gan,
1999). Median e los p ocesos de idealización, abs acción y simpli icación, un enómeno del mundo eal
puede o ganiza se en un modelo que puede se comp endido como una simpli icación cuidadosamen e
seleccionada de la en idad e e en e (Oh y Oh, 2011; Tabe y Akpan, 2017). No obs an e, es o no signi ica
que los modelos sean imp ecisos o inexac os, pues el hecho de se ep esen aciones concep uales ex e nas,
conc e as y explíci as consensuadas po la comunidad cien í ica los do a de cohe encia, p ecisión y lími es
de aplicación de inidos y es ables (G eca y Mo ei a, 2000). Así, aunque no odos los de alles del obje o
modelado sean e lejados y se ajus en a la pe ección, la in o mación que p opo cionan los modelos
cien í icos es ú il y p o unda, siendo su icien e pa a esponde p egun as cien í icas, comunica ideas y
es uc u a el conocimien o (Ace edo-Díaz
e al.
, 2017; Adú iz-B a o, 2012; Oh y Oh, 2011). Po ello, los
modelos cien í icos ac úan como en idades ep esen acionales p ima ias de la ciencia mode na y su
cons ucción, aplicación, p ueba, compa ación, in e p e ación y e isión son c uciales en la p ác ica
cien í ica (Ace edo-Díaz
e al.,
2017; Gie e, 2004).
Asimismo, una enseñanza de las ciencias au én ica ambién debe ía en a iza los modelos y la
modelización an o po su impo ancia epis émica como po la e acidad con la que e lejan la na u aleza
de la ciencia (B yce
e al.,
2016;Gilbe y Jus i, 2016; Oli a, 2019; Osbo ne, 2014; T eagus
e al.,
2002).
310203
250 | E anskinak
Re is a Eu eka sob e Enseñanza y Di ulgación de las Ciencias, 2023, ol. 20, núm. 3, Sep iemb e-
Diciemb e, ISSN: 1697-011X
PDF gene ado a pa i de XML-JATS4R po Redalyc
P oyec o académico sin ines de luc o, desa ollado bajo la inicia i a de acceso abie o
Sin emba go, cuando hablamos de modelos en la educación de las ciencias no nos e e imos a los -a menudo
demasiado so is icados- modelos cien í icos como al, sino a las adap aciones de los mismos denominados
modelos escola es o cu icula es (Jus i, 2007). Es os úl imos son el esul ado de la ansposición didác ica
-o elemen a ización según Dui
e al.
(2012)- de los modelos cien í icos a las ca ac e ís icas y al con ex o
del alumnado obje i o de la ins ucción con la inalidad especí ica de ace ca al alumnado al modelo
cien í ico consensuado (Galago sky y Adú iz-B a o, 2001). Al igual que los modelos cien í icos, los
modelos escola es ambién son modelos concep uales ex e nos, cohe en es y compa idos po una
comunidad -en es e caso la educa i a-, po lo que pueden de ini se de o ma p ecisa y en conco dancia con
el conocimien o cien í ico consensuado (G eca y Mo ei a, 2000). Así, a pesa de se adap aciones de
ep esen aciones, los modelos escola es pueden se an ú iles y au én icos como los cien í icos siemp e y
cuando se man engan ieles a las ideas cien í icas nuclea es del modelo que in en an acomoda y asien an
unos cimien os ap opiados pa a la pos e io p og esión y complejización hacia el modelo cien í ico
comple o (Tabe y Akpan, 2017).
Análisis epis emológico e ideas cla e del Modelo Cien í ico de la Nu ición
Vege al (MCNV)
En lo que al MCNV espec a, cons ui un modelo so is icado y ce cano al cien í ico implica un
desa ollo p og esi o de ideas de las cuales algunas sien an las bases pa a abaja con ideas más a anzadas
en el u u o (Campbell
e al.,
2016; Vosniadou, 2019). Po ello, una de las o mas de asegu a que el
modelo escola que se de ine es ú il y no obs aculiza el ap endizaje pos e io es de ini las ideas cla e del
modelo cien í ico (Tabe , 2000). Como Guisasola
e al.
(2021) exponen, hay mul i ud de he amien as
que pe mi en, po un lado, la des ilación de las ideas cla e de un modelo y, po o o, la de inición del
modelo escola y los indicado es de ap endizaje median e la ansposición didác ica del mismo. De es e
modo, a la ho a de iden i ica las ideas cla e del MCNV en es e abajo se ha op ado po el uso de la
he amien a del
Análisis Epis emológico
, al igual que Guisasola
e al.
(2021).
Au o es como Kuhn o Bachela d ema can que el p oceso his ó ico de cons ucción de modelos
cien í icos es compa able a la cons ucción de modelos men ales que el alumnado ealiza du an e el p oceso
de enseñanza/ap endizaje (Kuhn, 1984; Ma hews, 2004). De hecho, a ios es udios señalan que algunos
obs áculos epis emológicos a los que se en en a on los in es igado es en el pasado se e lejan has a cie o
pun o en los es udian es a modo de di icul ades y concepciones (Mé ioui
e al.,
2016; Wande see, 1986).
Po es e mo i o el análisis epis emológico pe mi e, omando como base la es uc u a in e na del
conocimien o cien í ico, de e mina las ideas o componen es concep uales cla e del modelo cien í ico y
especi ica indicado es de ap endizaje undamen ados y espaldados po la e idencia epis emológica
(Guisasola
e al.
, 2008, 2017; Zuza
e al.
, 2018).
El análisis epis emológico se ealiza es udiando el desa ollo his ó ico del modelo e in es igando las
uen es his ó icas y ilosó icas p ima ias y secunda ias elacionadas con los con enidos a enseña (e.g. Cañal,
1990; González Rod íguez
e al.,
2014; Mé ioui
e al.
, 2016). De es a o ma, median e la e isión del
desa ollo de las ideas, los a gumen os y los modelos explica i os u ilizados po in es igado es del pasado, se
iden i ican los p incipales obs áculos epis emológicos y on ológicos que u ie on que supe a se en la
cons ucción del modelo cien í ico consensuado ac ual de los que de i an las ideas cla e (Guisasola
e al.,
2021).
En lo que a la cons ucción del MCNV espec a, di e en es au o es ema can que el obs áculo
epis emológico p incipal ue ansi a del modelo he e o ó ico de la
eo ía del humus
al au o ó ico de la
eo ía de la o osín esis
, suceso que u o luga con el descub imien o de dicha eacción a inales del s. XVIII
( e Figu a 1) (Cañal, 1990; González Rod íguez
e al.,
2014; Mé ioui
e al.,
2016). De hecho, incluso as
descub i la o osín esis, el conocimien o p ác ico de i ado de la ag icul u a p o ocó que modelos
in e p e a i os mu uamen e exclusi os coexis ie an has a el s. XIX cuando se desc ibió la necesidad de
componen es ino gánicos pa a el c ecimien o ege al (González Rod íguez
e al.
, 2014). Finalmen e,
g acias al desa ollo de écnicas de in es igación bioquímicas du an e el s. XX., se desc ibió de mane a
310204
251 | E anskinak
Hi uga en a ala
Oie Ped e a, e al. Modelo Cien í ico de la Nu ición Vege al: análisis epis emológico y p opues a de
p og esión de ap endizaje
PDF gene ado a pa i de XML-JATS4R po Redalyc
P oyec o académico sin ines de luc o, desa ollado bajo la inicia i a de acceso abie o
de allada, en e o as cosas, que la o osín esis cons a de dos ases y que el oxígeno que las plan as expulsan
p o iene del agua abso bida po las aíces y anspo ada po el xilema jun o con los nu ien es (i.e. sales
mine ales) has a las pa es e des de la plan a (Lambe s
e al.,
2008).
Po o o lado, o o aspec o cla e del MCNV que cos ó in eg a ue el de la espi ación como p oceso
p oduc o de ene gía u ilizable
(Figu a 1). Aunque a día de hoy exis e consenso en la Biología pa a in eg a
la espi ación como un p oceso más de la nu ición al menos a ni el celula , du an e muchas décadas és e
ue conside ado un me o in e cambio de gases (González Rod íguez
e al.,
2014; Meidne , 1985). El
p oceso se desc ibió po p ime a ez en plan as en el s. XVIII, pues los p ime os cien í icos que de alla on
la o osín esis obse a on que el in e cambio gaseoso se in e ía en la oscu idad e incluso se gene aba calo .
Sin emba go, no ue has a que Julius on Sachs (s. XIX) desc ibió empí icamen e la pé dida de masa que
acon ecía en las plan as du an e es e p oceso que se comenzó a conside a como una eacción de
combus ión o ca abólica (Meidne , 1985). Es e cambio de pa adigma, jun o con los descub imien os
bioquímicos y celula es de la época, pe mi ie on la desc ipción de allada del p oceso de espi ación celula
uni e sal pa a odos los se es i os ae óbicos, con la peculia idad de que la ma e ia o gánica u ilizada po
las plan as es de o igen endógeno (Lambe s
e al.,
2008).
Finalmen e, es ema cable el papel que la nu ición ege al iene a ni el de ecosis ema, llegando a A non
(1982) a menciona que la o osín esis me ece el pues o del p oceso bioquímico más impo an e de la
Tie a. Las plan as no solo son las esponsables de la p oducción del oxígeno indispensable pa a los se es
i os ae obios, sino que, además, son conside adas la pue a de en ada de ene gía y ma e ia de los
ecosis emas (Lin y Hu, 2003). Pese a que la mayo ía de los descub imien os que pe mi ie on cons ui el
MCNV ac ual se basa on en expe imen os a ni el de o ganismo y bioquímico, conside a la ele ancia de
es e p oceso en el ciclo del ca bono y el lujo de la ene gía en los ecosis emas, al igual que su elación con las
edes ó icas y la impo ancia de la p oducción de oxígeno, es una pa e undamen al del MCNV. Así
pues, ambos hechos pe mi en elaciona los p ocesos a lo la go de los di e en es ni eles de o ganización y
pe mi en comp ende el modelo de mane a in eg al y anidada (Akçay, 2017; B own y Schwa z, 2009;
González Rod íguez
e al.,
2014).
310205
252 | E anskinak
Re is a Eu eka sob e Enseñanza y Di ulgación de las Ciencias, 2023, ol. 20, núm. 3, Sep iemb e-
Diciemb e, ISSN: 1697-011X
Figu a 1
Esquema del desa ollo his ó ico del MCNV.
T as el análisis de las p incipales ca ac e ís icas epis emológicas del MCNV sin e izadas an e io men e
eme gen cua o cla es epis emológicas (CE) o ideas cla e esenciales pa a su comp ensión. Es as ideas,
PDF gene ado a pa i de XML-JATS4R po Redalyc
P oyec o académico sin ines de luc o, desa ollado bajo la inicia i a de acceso abie o 310206
253 | E anskinak
Hi uga en a ala
Oie Ped e a, e al. Modelo Cien í ico de la Nu ición Vege al: análisis epis emológico y p opues a de
p og esión de ap endizaje
PDF gene ado a pa i de XML-JATS4R po Redalyc
P oyec o académico sin ines de luc o, desa ollado bajo la inicia i a de acceso abie o
además de con a con la undamen ación epis emológica pa a su jus i icación, han sido alidadas po
pe sonas expe as an o del ámbi o de la Didác ica de las Ciencias Expe imen ales como de la Fisiología
Vege al. Asimismo, es án espaldadas po di e en es publicaciones ela i as a la enseñanza/ap endizaje del
MCNV (e.g. González Rod íguez
e al.,
2014; S e n y Roseman, 2004):
CE1.
Nu ición au ó o a
. Del mismo modo que el es o de se es i os, las plan as ienen es uc u as
especializadas pa a las unciones de nu ición (e.g. abso ción, anspo e, e c.). Sin emba go, la nu ición
ege al es au ó o a, po lo que, aunque las plan as p ecisan de sales mine ales que abso ben del suelo, la
ma e ia o gánica que necesi an pa a sin e iza compues os y es uc u as (biomasa) y ob ene ene gía pa a el
abajo celula la p oducen las p opias plan as.
CE2.
Fo osín esis
. El p oceso undamen al de la nu ición ege al es la eacción de la o osín esis que
iene luga en las pa es e des y consis e en la sín esis de ma e ia o gánica a pa i de compues os
ino gánicos simples (i.e. CO2, H2O…) y ene gía lumínica, expulsando O2 como subp oduc o.
CE3.
Respi ación
. Además de la o osín esis, las plan as necesi an ealiza la espi ación celula
con inuamen e y en odas sus células pa a p oduci la ene gía (ATP) necesa ia pa a los p ocesos
me abólicos median e la oxidación de la ma e ia o gánica p oducida en la o osín esis.
CE4.
Ecosis ema
. La nu ición ege al en sen ido amplio y, en pa icula , la o osín esis, es un p oceso
bioquímico i al pa a el uncionamien o de los ecosis emas pues si e como uen e de oxígeno pa a el es o
de se es i os y pun o de inicio del ciclo de ca bono y lujo de ene gía.
T ansposición didác ica del Modelo Cien í ico de la Nu ición Vege al (MCNV)
La iden i icación de las ideas cla e epis emológicas pe mi e, a a és de la ansposición didác ica del
modelo, la de inición de un modelo escola y sus espec i os indicado es de ap endizaje ajus ados al
con ex o obje i o (Guisasola
e al.,
2021). Pa a ello, en es a p opues a se ha iangulado la in o mación
de i ada del análisis epis emológico del MCNV, de la e isión del cu ículum educa i o, y de las
apo aciones de es udios y pe sonas expe as del á ea de la Didác ica de las Ciencias Expe imen ales.
Las p ime as ideas sob e los p ocesos de nu ición ege al en los cu ículos escola es in e nacionales
apa ecen du an e la EP (p. ej. BOPV, 2015; Willa d, 2020). Sin emba go, es en la ES cuando es os emas se
empiezan a complejiza , y en Bachille a o cuando se p o undiza en ellos y se conside an o almen e
desa ollados alcanzando ni eles de conc eción bioquímico (BOPV, 2016). Es pa icula men e ema cable
la complicada ansición de la comp ensión del MCNV que se da al pasa de la pe spec i a
enomenológica, mac oscópica y cen ada en la o osín esis que se abaja en la EP, a la comp ensión
concep ual simbólica que se aspi a a ob ene al inaliza la ES median e la in e elación de los p ocesos,
an o ho izon al ( o osín esis- espi ación) como e icalmen e ( o osín esis-ecosis ema) (Ped e a
e al.
,
2023). Es o p o oca que de e minadas di icul ades de enseñanza/ap endizaje aumen en a medida que el
modelo se complica a lo la go de las di e en es e apas educa i as (Angos o Sánchez y Mo cillo O ega,
2020; Cañal, 2005). Po ello, y po que es la úl ima e apa educa i a en la que se abaja el MCNV de
mane a in eg al en la ES, 1º de Bachille a o cons i ui á nues o obje i o de es udio.
310207
254 | E anskinak
Re is a Eu eka sob e Enseñanza y Di ulgación de las Ciencias, 2023, ol. 20, núm. 3, Sep iemb e-
Diciemb e, ISSN: 1697-011X
PDF gene ado a pa i de XML-JATS4R po Redalyc
P oyec o académico sin ines de luc o, desa ollado bajo la inicia i a de acceso abie o
Tabla 1
Ideas cla e y espec i os indicado es de ap endizaje del modelo escola de la nu ición ege al pa a 1º de Bachille a o.
310208
255 | E anskinak
Hi uga en a ala
Oie Ped e a, e al. Modelo Cien í ico de la Nu ición Vege al: análisis epis emológico y p opues a de
p og esión de ap endizaje
PDF gene ado a pa i de XML-JATS4R po Redalyc
P oyec o académico sin ines de luc o, desa ollado bajo la inicia i a de acceso abie o
El p ime paso pa a la ansposición didác ica del MCNV es un análisis en p o undidad del cu ículum
educa i o de la CAV pa a 1º de Bachille a o (BOPV, 2016). Es o pe mi e compa a los con enidos con las
ideas cla e y es ablece el ni el de complejidad exigido en es e ni el educa i o. Sin emba go, cabe des aca
que al igual que la mayo ía del p o eso ado (González Rod íguez
e al.,
2012), el cu ículum en a iza la
pe spec i a isiológica y los aspec os desc ip i os o ac uales del MCNV mien as omi e aspec os que en
base al análisis epis emológico son esenciales (e.g. espi ación). En consecuencia, pa a comple a la
iangulación, se ha ealizado un es udio compa a i o de la bibliog a ía del ámbi o (e.g. González-
Rod íguez
e al.,
2009; Lewis, 2009; Mohan
e al.,
2009; Pa ke
e al.,
2012; S e n y Roseman, 2004;
Ummels
e al.,
2015) y es ánda es de las ciencias in e nacionales (AAAS, 2001; Ha len, 2015; Willa d,
2020) que p oponen ideas e indicado es cla e del ópico a enseña /ap ende . En esumen, documen os con
p opues as de modelos escola es y p og esiones del MCNV pa a ES ya sea de mane a implíci a o explíci a.
Pos e io men e, as o dena es a in o mación po ideas cla e epis emológicas, se han ealizado a ias
euniones en e expe os de la Biología y de la Didác ica de las Ciencias Expe imen ales que han esul ado
en el consenso de los indicado es de ap endizaje del MCNV pa a 1º de Bachille a o (Tabla 1).
Cabe des aca que el úl imo indicado (i12) de la Tabla 1 no hace e e encia a ningún con enido
concep ual del MCNV, sino que enlaza di ec amen e con la aplicación de habilidades y p ocedimien os
cien í icos indispensables pa a el desa ollo de la compe encia cien í ica. La desc ipción de indicado es de
ap endizaje compe enciales se o na undamen al pues o que la capacidad pa a mo iliza y u iliza los
conocimien os an o concep uales como p ocedimen ales son los que de inen a un alumno y, po ende, a
una sociedad cien í icamen e compe en e y al abe izada (Robe s, 2007). Po consiguien e, pa a da po
alcanzados los obje i os educa i os y conclui que el alumnado domina un modelo escola ce cano al
cien í ico, además de a icula los con enidos, hace al a se capaz de desa olla las compe encias
especí icas de la ma e ia, siendo una ap oximación didác ica adecuada pa a desa olla las la pa icipación
en indagaciones au én icas y ac i idades de modelización (Osbo ne, 2014).
Finalmen e, los concep os e ideas o muladas en los indicado es de ap endizaje se han o denado a modo
de esquema concep ual. Así, se ha de inido el modelo escola a adqui i al inal de ES pa a el ni el 1º de
Bachille a o (Figu a 2).
310209
256 | E anskinak
Re is a Eu eka sob e Enseñanza y Di ulgación de las Ciencias, 2023, ol. 20, núm. 3, Sep iemb e-
Diciemb e, ISSN: 1697-011X
PDF gene ado a pa i de XML-JATS4R po Redalyc
P oyec o académico sin ines de luc o, desa ollado bajo la inicia i a de acceso abie o
and lea ning.
Enseñanza de las Ciencias, 24
(3), 401-409. h ps://doi.o g/10.5565/ e /
ensciencias.3790
C owe, A., Di ks, C., y Wende o h, M. P. (2008). Biology in Bloom: Implemen ing Bloom’s axonomy o
enhance s uden lea ning in Biology. CBE—
Li e Sciences Educa ion, 7,
368-381 h ps://doi.o g/
10.1187/cbe.08-0 5-0024
Daue , J. M., Dohe y, J. H., F eed, A. L., y Ande son, C. W. (2014). Connec ions be ween s uden
explana ions and a gumen s om e idence abou plan g ow h. CBE—
Li e Sciences Educa ion,
13
(3), 397-409. h ps://doi.o g/10.1187/cbe.14-02-0028
Dui , R., G opengieße , H., Ka mann, U., Komo ek, M., y Pa chmann, I. (2012). The model o
educa ional econs uc ion – a amewo k o imp o ing eaching and lea ning science. En D. Jo de y
J. Dillon (Eds.),
Science Educa ion Resea ch and P ac ice in Eu ope
(pp. 13-37). SensePublishe s.
h ps://doi.o g/10.1007/978-94-6091-900-8_2
Duncan, R. G., y Hmelo-Sil e , C. E. (2009). Lea ning p og essions: Aligning cu iculum, ins uc ion, and
assessmen .
Jou nal o Resea ch in Science Teaching, 46
(6), 606-609. h ps://doi.o g/10.1002/
ea.20316
Duschl, R., Maeng, S., y Sezen, A. (2011). Lea ning p og essions and eaching sequences: A e iew and
analysis.
S udies in Science Educa ion, 47
(2), 123-182. h ps://doi.o g/
10.1080/03057267.2011.604476
Galago sky, L. R., y Adú iz-B a o, A. (2001). Modelos y analogías en la enseñanza de las ciencias na u ales.
El concep o de modelo didác ico analógico.
Enseñanza de las Ciencias, 19
(2), 231-242. h ps://
doi.o g/10.5565/ e /ensciencias.4000
Gie e, R. N. (2004). How models a e used o ep esen eali y.
Philosophy o Science, 71
(5), 742-752.
h ps://doi.o g/10.1086/425063
Gilbe , J. K. (1998). Explaining wi h models. En ASE
guide o seconda y science educa ion
(M. Ra cli e,
pp. 159-166). S anley Tho nes.
Gilbe , J. K., y Boul e , C. J. (Eds.). (2000).
De eloping models in science educa ion.
Sp inge
Ne he lands. h ps://doi.o g/10.1007/978-94-010-0876-1
Gilbe , J. K., y Jus i, R. (2016).
Modelling-based eaching in science educa ion
(Vol. 9). Sp inge
In e na ional Publishing. h ps://doi.o g/10.1007/978-3-319-29039-3
González Rod íguez, C. (2009). P oblemá ica de la nu ición ege al en la educación obliga o ia. Una
p opues a de secuencia.
Re is a de Educación en Biología, 12
(2), 36-43.
González Rod íguez, C. (2018). ¿Han mejo ado las ciencias de la na u aleza en los cu ículos de la E.S.O.
desde L.O.G.S.E has a la L.O.M.C.E: la nu ición ege al? En C. Ma ínez Losada y S. Ga cía Ba os
(Eds.), 28
Encuen os de didác ica de las ciencias expe imen ales: Iluminando el cambio educa i o
(pp. 697-702). Uni e sidade da Co uña.
González Rod íguez, C., Ga cía Ba os, S., y Ma ínez Losada, C. (2012). La nu ición ege al desde el
pensamien o docen e.
Re is a Eu eka sob e enseñanza y di ulgación de las ciencias., 9
(1), 93-105.
h ps://doi.o g/10.25267/Re _Eu eka_ensen_di ulg_cienc.2012. 9.i1.07
González Rod íguez, C., Ma ínez Losada, C., y Ga cía Ba os, S. (2014). El modelo de nu ición ege al a
a és de la his o ia.
Re is a Eu eka sob e enseñanza y di ulgación de las ciencias, 11
(1), 2-12. h ps://
doi.o g/10.25267/Re _Eu eka_ensen_di ulg_cienc.2014. 11.i1.02
González-Rod íguez, C., Ga cía-Ba ios, S., y Ma ínez-Lozada, C. (2009). Plan nu i ion in Spanish
seconda y ex books.
Jou nal o Biological Educa ion, 43
(4), 152-158. h ps://doi.o g/
10.1080/00219266.2009.9656175
Go wals, A. W., y Songe , N. B. (2009). Reasoning up and down a ood chain: Using an assessmen
amewo k o in es iga e s uden s’ middle knowledge.
Science Educa ion
, 259-281. h ps://doi.o g/
10.1002/sce.20368
310216
263 | E anskinak
Hi uga en a ala
[Document text truncated for crawler view.]
