ISSN 0582-6152 – eISSN 2444-2992
ASJU, 2023, 57 (1-2), 89-104
h ps://doi.o g/10.1387/asju.25984
Euskalkien sailkapen be ia dela e a
On he new Basque dialec classi ica ion
Go zon Au ekoe xea
Uni e sidad del País Vasco/Euskal He iko Unibe si a ea (UPV/EHU)
Xa les Videgain*
Uni e si é de Pau e des Pays de l’Adou (UPPA)
Go zon Au ekoe xea, Xa les Videgain
Abs Ac : The pu pose o his pape is o e ise he opinions and he da a ha appea in he
ea lies e iews o he book Euskalkien sailkapen be ia (Au ekoe xea, Gaminde, O mae xea &
Videgain 2019). We classi y hese opinions and he da a he ein in o wo g oups: i s , we ad-
d ess he mos unknown ele an ea u es o he gian p ojec Euskal He iko Hizkun za A lasa-
EHHA. Then, we discuss he me hodology u ilized in he new classi ica ion o Basque dialec s.
KEyWO ds: classi ica ion o dialec s; geolinguis ics; EHHA.
Labu pena: Euskalkien sailkapen be ia dei u libu uak (Au ekoe xea, Gaminde, O mae xea
& Videgain 2019) izan di uen lehen k i ike an age zen di en da u e a i i ziak zuzen zea du xede
a ikulu honek. I i zi e a da uok bi mul zo an sailka zen di ugu: ba e ik, Euskal He iko Hizkun-
za A lasa-EHHA egi asmo e aldoia en ezauga i ezezagun naba menenen be i emango da. Bes e-
ik, euskalkien sailkapen be ian e abili ako me odologiaz ja dungo da.
HI z GAkOAk: dialek oen sailkapena; geolinguis ika; EHHA.
1. Euskalkien Sailkapen Be iaz
Euskalkien sailkapen be ia lanak (Au ekoe xea, Gaminde, O mae xea & Vide-
gain 2019) bi k i ika a ikulu jaso di u (Zuazo 2020; Coyos 2020). Hain azka age -
zeak i aku ke a desbe dinak izan di zakeen a en, lana en balioa en seinale za jo-
zen dugu e a alde ho e a ik eske zen di ugula esa ea baino ez zaigu geldi zen. Ha i
be e ik i a uz, esan beha da ike ke an k i ika be i dela beha ezko, ezagu za be ia
esku a zeko bidean.
* Ha emane an ja zeko / Co esponding au ho : Xa les Videgain. IKER UMR 5478-CNRS. Gaz elu Be ia, 15 Paul Be plaza
(64100 Baiona). – [email p o ec ed]
Nola aipa u / How o ci e: Au ekoe xea, Go zon; Videgain, Xa les (2023). «Euskalkien sailkapen be ia dela e a», ASJU, 57 (1-2), 89-104.
(h ps://doi.o g/10.1387/asju.25984).
Jasoa/Recei ed: 2022-10-05; Ona ua/Accep ed: 2023-01-13.
ISSN 0582-6152 - eISSN 2444-2992 / © UPV/EHU P ess
Lan hau C ea i e Commons Ai o u-EzKome ziala-LanE a o i ikGabe 4.0 Nazioa ekoa
lizen zia ba en mende dago
90 GOTZOn AU EKOETXEA, XA lEs VidEGAin
ASJU, 2023, 57 (1-2), 89-104
2. Euska a en He i Hizke en A lasa-EHHA en onu ez
Badi udi EHHA egi asmoan e abili di en i u i, me odologia e a helbu uen gai-
nean ezjakin asun handia dagoela euskal hizkun zala iengan. Hala azal zen da Eus-
kalkien sailkapen be ia (au e an zean ESB) libu ua i egin k i ike an. Ho i dela e a,
EHHA en oina iaz e a balioaz ja dungo dugu lehen-lehenik.
2.1. EHHA en galdeso a e a ha en i u iak
Zuazok EHHA egi asmoaz jaulki di uen k i ikek e z asko di uz e, baina ho ie-
ako ba zuk bede en ezjakin asunean oina i zen di a. naba mena da ho i EHHA-
en galdeso a en has apeneko i u iez a i denean, izan e e Mi xelena en FHV, Az-
kue en E izkizundi I ukoi za e a i iza en Con ibución a la dialec ología... aipa zen
bai i u i u i nagusi gisa (Zuazo 2020: 272), e a ho i oke a da: bes elakoek osa u
du e EHHA en galdeso a ako oina ia. Galdeso a osa zeko, nola bes e pun u asko-
an, kanpoko adi u ik hobe enak zein zi en so egin e a haiekin ha emane an sa u
ginen lana nazioa eko es anda e an egina izan zedin. lexiko ako i u iak ingu uko
a lasen galdeso ak izan zi en. Aipamen be ezia beha du e lehenik az e u geni uen
Al a en ALEARN-A las lingüís ico y e nog á ico de A agón, Na a a y la Rioja e a
séguy en ALG-A las linguis ique de la Gascogne a lasek. Ondo en Galiziako ALGa-
A las Lingüís ico galego; Veny- en A les Lingüís ic del Domini Ca alà-ALDC e a Al a-
en bes e ba zuk, F an ziako A las linguis ique de la F ance-ALF, A las linguis ique du
Lyonnais (Ga de e 1951) e a Eu opako bes e hizkun za a las ba zuk e e kon sul a u
geni uen. Egile ba zuekin elka izke a u e e egin ginen: a ie (ALLOC-A las lin-
guis ique e e hnog aphique du Languedoc Occiden al), Fossa e a Alliè esekin, J. Ph.
dalbe a ( onologiaz) e a M. J. dalbe a-s e anaggi ekin (A las linguis ique de Co se),
Veny, a el e a Ce dá ka alanekin, Alsaziako hizkun za a lasa en in o ma izazio-a -
du adun zen Philippsekin (ikus Philipps, Bo ho el-Wi z, spindle 1984), Goeble-
kin (Sp acha las des Dolomi enladinischen und ang enzende Dialek e-ALD) e a honi
ka og a ia egin zion enp esa-bu ua ekin; le dû (Nou el a las linguis ique de la B e-
agne), ebuschi (1984), F an ziako a lasen a du a zu en Bou ie (1982) e a simo-
ni-Au embou ekin e a Cn s-ko a du adunekin e e elka u ginen. Mapagin za ako
Be inen lanak (1967) e a B une enak (1987) ike u geni uen e a Mappemonde age -
ka ia a e a zen zuen eclus ike zen oko a du adunekin e e bildu ginen. Euska a en
a lasa en asmoa behingoan gauza u beha bazen, bes eek esku a u ako ezagu za en
be i izan nahi genuen. E a zinez, lagun za in elek ual handia lo u genuen.
G ama ika i dagozkion galde ak geuk so u geni uen, la onen (1980) e a Alliè-
esen lanak (1979) gida izanik. Euska a en bilakae a en a au onologikoez ez ginen
a du a u, lexikoan e a gaine akoan bil zea i xa o en zen in o mazioak beha adinako
da u emango zuelakoan. P osodia ako Gaminde en lanak e abili zi en, me odologia
be a e abiliz euska a en e emu osoko da uak a gi a a uak zi uelako.
5.000 galde a bil zen zi uen galdeso a en lehen be sioa eskue an, adi uekin
kon sul ak egin geni uen (bes eak bes e, Mi xelena ekin), baina e sipene ik gehiago
jaso genuen, euska a en hizkun za a lasa en his o iau ea ez bai a gozoa izan (E xe-
ba ia 1986). Haie ako ba zuen i adokizunak ja ai uz, galdeso a 2.857 galde a a a
labu zea e abaki zen (2.165 lexikoa i lo uak, 333 izena en mo ologia i, 260 adi-
EuSkALkIEN SAILkApEN BERRIA dElA ETA 91
h ps://doi.o g/10.1387/asju.25984
za ena i, 62 sin axia i e a 37 one ika i) e a Euskal zaindia en «V. dialek ologi ja -
dunaldie an» (Au ekoe xea 1985) ona u. i aku lea oha uko denez, EHHAko gal-
deso a egi ean ez zen ez Mi xelena en FHV, ez Azkue en E izkizundi I ukoi za, ez
e a y iza en lan i zela e abili.
Hau da bene an ge a u zena EHHA en galdeso a p es a zean. Hasibe iak bai,
baina u a s ziu ak emanez ai zine a u nahi genuen. Ho enbes ez, oke a da gai ho-
ne az Zuazok eskain zen duen gainbegi ada.
Biga en k i ika: EHHAko galdeso ako e an zun baka a edo mapa mononimoak
so zen di uz en galde ak ez omen du e in e esik dialek ologian (Zuazo 2020: 275-
276):
Galde a uga i egin zi en, bai, baina ho ie ako asko in e es dialek al gabekoak
di a, o oko ak di elako, Euskal He i osoan be din esa en di enak: seme bezala, ada ,
aldi, ama, a di, as e, as o, a zo, begi, beso, e bi, e di, e le, e zi, ga z, go i, gose, idi, lodi,
mendi, odol, saga , xa … E a, os e a, euskalkien a abe a alda zen di en bes e gauza
asko ez zi en galde u, 1980 aldean ezezagunak zi elako, edo galde egia egi u a u zu e-
nek ezagu zen ez zi uz elako.
Zilegi du Zuazok pen sa zea ez jakin asune ik abia u ginela galde egia en egileok.
Alabaina, ez dea ho i ike ke an abia u au e ik edozein ike zaile en egoe a? Egia da
«euskalkien a abe a ze alda zen den zuzen» osoki ez ezagu zea ge a u zaigula gu i,
asko i bezalaxe. Ho ega ik egi en di a hizkun za a lasak e a egin zen hain zuzen e e
EHHA. Baina pasa e ho i ida zi duenak ez dakien kon u en ba edo bes e e e bada
aipuan. Ba e ik, EHHA egi asmoa nazioa eko geolinguis ika p oiek uen ba ne koka-
zen da e a haiekin pa eka zen du hizkun zen ba iazioa i bu uzko ezagu za. denen
gaine ik ALE-A las Lingua um Eu opae dugu (Vie eck 2006), zeine an pa aide e a
euskal da uen i u i den. Bada, aipuko ze endako ia hi z guz iak ALEn sa zen di a.
Ho ek, gu e ikuspegian, e aba eko be mea ema en dio gu e hau ua i, Zuazok ALE
ezagu u zein ez.
Bes e ik, azalpena aipuko hi z guz iek du en a en, ez di a banan-banan az e -
uko. nolanahi e e, esan nahi genuke, has eko, ze enda ho e ako hi zen ba edo
bes e be e golko ik a e a duela (aldi edo lodi adibidez), ez bai i a EHHAn galde-
zen. Gehiago, honezke o jakin beha du, EHHA kon sul a u badu, ze enda ho e-
ako hi z ba zuk ez di ela mononimoak: «o eja/b ebis/ewe» (726. mapa) nozioa adi-
bidez; ekialdean a es e an zuna e e badela, alegia. Ho ez gain, ‘a di’ hi za egokia da
oso - - ho sa en ebake a desbe dinen be i iza eko e a in e esa genuen e akus eko.
A e gehiago, jakin nahi genuen non be eiz en den «o eja/b ebis/ewe» e a «ganado
o ino/espèce o ine/sheep», singula /plu al be eizkun zaz gain, bes elako ik bazen,
alegia. Be din su esan dai eke ada hi zaz («449- ama/b anche/b anch» mapa); hi z
ho ez gain, e ama/b anka maileguak non esa en di en e a hi z be a en aldae a o-
ne ikoak (aa , aba …) e e e abil zen di ela ikasiko da. E di, e di u adi za sa u nahi
izan genuen baikenekien g ama ika en alde ik e di u ez zela esa en leku anko an e a
ipa aldean e di da e abil zen zela; e egis oa en alde ik in o mazioa bildu nahi ge-
nuen e di ande e ba ez ala kabale ba ez be din e abil dai ekeen. ipa aldean zu e an-
de ea ume ede ba ez e di u da en zunen zuen gizonak i ain za ha uko zuen. Kasu
hau balia dezagun e egis oko ma kak kon uan ha u di ugula esa eko, ho en be-
i eman du ela ik e a ho e an e e aldake ak badaude euskalkien a ean. Kasu be-
92 GOTZOn AU EKOETXEA, XA lEs VidEGAin
ASJU, 2023, 57 (1-2), 89-104
ezia da e le hi za; hi u esanahi di u: 1. ‘in sek ua’. 2. ‘e lekume’ (a bola ik dilindan
dagoen in sek u mul zoa). 3. ‘ko oin a a’ (ko oin edo e le xe ba ek jesai en duen in-
sek uen mul zoa) (OEHk lehena e a hi uga ena age zen di u). Ho en be i bage-
nuen Oz iba eko e xekande e ba ek aipa u zigula ik «e xen e le biziki» bazuela, be-
ogoi ba ho nonbai , e akus en zuela ik e le hi zak ez zuela be az ‘in sek u’ baka a
adie az en; e a, azkenik, in o mazio en ziklopedikoa e e bildu nahi genuen, Azkue en
(1942) edo Ba andia anen (1974, 1975) ildo ik. EHHAko libu ukie an ez, baina da-
u-basean bada in o mazio uga i (e lea i zuka min za zea, ez go a, ez bo izki, e xeko
no bai hil zen dela ik e leak abisa u beha a, e lekumea auzo ba en lu e an bil zen
dela ik gizalegez egin beha dena, e ab.). xa : ho az galde a ik ez dago EHHAn
baina bai zaha hi zaz; al a Mi xelena en oha a ezagu zen genuen, dioela ik Baz a-
nen adibidez ongi be eiz en di ela gizon xaa a «el homb e iejo», g. za a «el h. pe -
e so», g. xa a «el h. de mal genio», g. xa a «el iejeci o», g. a a edo alla (in an-
il?) «el h. pequeñi o» (FHV, 191, 26. oh.). Fo ma hauei za e a haspe enduak gehi
beha zaizkie: zaha , xaha . Gose dela e a («2213-hamb ien o/a amé» mapa) g ama i-
ka en alde ik genuen in e esa: goseak nago, gose naiz, gose dauka e a aba bilduz. Lodi
nozioa i dagokion galde a ik ez dago, amalez, ezen lodi e a gizen ez bai i a sinonimo,
geosinonimo izan a en.
Agian, kon u hauek xikike iak i udi uko zaizkio k i ika zailea i, baina jakin
beha du galde a ho iek be a iaz egin zi ela, ez di ela inkes a en hu sa, ez aka sa, ez
e a a du adunen ezjakin asuna. dialek ologia egi eko e abil zen duen ma ko eo i-
koan, beha bada, ez di a beha ezko izango, baina bai bes e ma ko eo iko ba zue an.
Honek e akus en du Zuazok in e es gabeko za e a ezjakin asuna en ondo io za jo-
zen di uen galde a gehienak nahi a a hau a u geni uela du en in e esa en a abe a.
Amai zeko, aipa u nahi genuke badi ela mapa mononimo gehiago, nahiz ze-
endan age zen ez di en. Ho ie ako ba «llu ia/pluie/ ain» nozioa i dagokiona da.
«Eu i» mo ez bos galde a geni uen a en, bagenekien gu e galdeso a labu geldi uko
zela, au e ik Videgainek (1989: 109) Oz iba en ondokoak bilduak bai zi uen: eu i,
enpes a, elemen ak, denbo a bihu i, zi imole ia, e aun si, eaza i, eu iba as a, zu u-
pi aka a i, lan za , lanb o s, axe iain ez eiak.
2.2. Inkes a- i xa
Galdeso ako i emak in o mazio-emaileei nola au kez u beha zi zaizkien az e u
zen ondo en. Ho ik so u zen inkes a- i xa, zeine an galde a bakoi zak be e i xa
zuen, inkes agin za-unean ja ai u beha zena. Helbu ua zen he i guzie an galde a
guz ie an lekukoek es imulu be a iza ea, e an zunak gu i edo aski e kaga iak izan zi-
ezen; guz iz beha ezko zi zaigun alde-lana bai zen EHHA ena.
inkes a- i xok alo desbe dinez osa u a zeuden: ze -nola galde u, lekukoa lagun-
zeko esnak, hi z ap oposen ze enda… Ba e ik, bila zen zen i ema age zen zen,
an sesez, gaz elaniaz e a beha zela ik la inez adie azia. Maiz zehaz asun gehiago e e
bil zen zen, hala nola e mino nahasiak zi enean, adie a desbe dine an e abiliak izan
zi ezkeenak edo ezezagunak zi enean, lexiko eknikoan, e ab.
I emen ondo en galde a zehaz en zen. lexikoan, gehiene an, pe i asien bidez
adie az en zen: de inizio ba , age zen zen lekua, keinuz, seinala uz, a gazki edo i u-
dia e aku siz… ho s, in o mazio-emailea i lagun zen zi zaion bila zen a i ginen hi-
EuSkALkIEN SAILkApEN BERRIA dElA ETA 93
h ps://doi.o g/10.1387/asju.25984
za edo ezauga ia eman zezan. Behin hi za e a ha en ingu uko zehaz asunak lo u a,
absolu ibo mugagabean lo zeko es uingu u konk e u ba ean emanik lo zen zen;
adibidez, aze ia, axe ia, asaga ia… lo u ondoan, aze i, axe ü, asaga i… o ma mu-
gagabeak bildu beha zi en. Ondo en, i xan nozio ho en za age zen zi en hi zen
ze enda e abiliz, ezagu u zi zakeen hi zak p oposa u egi en zi zaizkion lekukoa i,
ezagu zen edo e abil zen zi uen galde uz. Hala, Bizkaiko mendebaldean asaga i hi-
za lo u os ean luki hi za ezagu zen zu en galde u zen e a hainba he i an lo u e e
(hala dakigu sondikan, Zebe ion edo Zo no zan e e ezaguna dela). Hi z ho iek bil-
zean Mujika (1973), lhande (1926), la aske (1939) e a Azkue (1905) hiz egiak
a aka u geni uen. Espa u be ezi ue ako e minoak jaso zeko zenbai monog a ia e e
a aka u genuen; esa e ba e ako, lu a lan zeko esnen alo eknikoa dela e a (golde,
naba , a e, e ab.) p es a zeko, kanpoko e a hemengo (Agui e 1922-1926; Az-
kue 1942; Ba andia an 1974, 1975) monog a ia andana ba e abili genuen. Xa ie
a ie en ALLOc-A las linguis ique e e nog aphique du Languedoc Occiden al e e oso
kon uan ha ua izan zen, ba ez e e p oposamenak az e ze alde a ( a ie 1985; Au-
ekoe xea 1986).
G ama ika i dagokionez, i emak lo zeko e da a e abil zea e abaki zen, nahiz adi z
joka ue an e a, behin pe sona ba i zegokion e an zuna jaso ondo en, inkes agileak
auke a zuen bes e pe sonei zegozkien adizkie a ako bes elako e ak e e e abil zeko.
Hain zen zeha za i xa en espa u hau, ezen balizko a iskuak e e aipa zen zi uen; oso
hu bilekoak zi en nozioak edo g ama ika ezauga iak be eiz eko, bes eak bes e. Adi-
bide ba ja zea en, i zul zeko eska zen zi zaion esaldia modu ba ean baino gehia-
go an egin zi ekeene an denak bil zea en aldeko apus u ga bia egi en zen (igandean
joango naiz / igandea ekin joanen naiz… kasu ako edo adizkie an o ma joka uak bil-
zea en aldeko apus ua nominalizazioez gain, *edin / *ezan adizkie an). nekez au ki-
uko da euska a jaso zeko hain galdeso a landu ik.
Bidenaba , nahiz e a jaso k i ike an ez den aipa zen, inkes a-lekuen sa ea hau-
a zea bo oka luzea en os eko ga aipen handia izan zen. Guk 145 leku e a mugaz
gaindikoa iza ea p oposa zen genuen e a lo u, baina jakin beha a dago euskal zain
ba zuk p es zi ela 30 leku ekin lan egi eko.
Galdeso a ekin s. gabe a i zea dela e a, galdeso ez ez ida uz, gabe ibil zea gus-
a zen bazaio no bai i ez dugu a azo ik ikus en. A azoa, o dea, 145 he i an in o ma-
zio homogeneoa, konpa aga ia, geosinonimo edo dia opismoak lo u beha di enean
age zen da. Ez dugu guk uka uko badi ela dialek ologoen a ean galdeso a i bu uzko
iliak e a obiak. Filiak lan geolinguis ikoe an adi uek, hizkun za a lasen egileek, he-
ie ako da u konpa aga iak beha izan di uz enek e akus en di uz e. Fobia du e-
nen a ean koka zen di a monog a ia hu sak egin di uz enak e a he i ba ean jaso ako
da uak bes e nonbai bildu ako da uekin konpa a u beha ik ez du enak. Zuazo en
(2020: 274) us ea, «EHHA bezalako galde egiak sekula e e ez di a e aba ziu ak», oso
u un dago T udgill ospe sua en ikusmolde ik (1983: 46): «One, o cou se, canno
ely exclusi ely on ape- eco ded con e sa ion. Ques ionnai es a e essen ial o ob ai-
ning lexical ma e ial, and use ul o ob aining a ely ocu ing ea u es».
dena den, esan beha da nazioa ean egin di en ahozko hizkun za-bilke a han-
dienak galdeso en bidez egin di ela: BDLC-Banque de Données de la Langue Co se,
HESOC- éso de la langue Occi ane, Syn ac ische A las Van de Nede landse Dialec-
en-SAND (Ba bie s e al. 2005-2006), he Linguis ic A las o England (1998), Ale-
94 GOTZOn AU EKOETXEA, XA lEs VidEGAin
ASJU, 2023, 57 (1-2), 89-104
maniako Wenke a lasa (DiWA), F an ziako hizkun za a lasa ALF ama ua (e a on-
do engo Nou el a las linguis ique de la F ance-NALF p oiek u e aldoia), i aliako
hizkun za a lasa-ALI, Es a u Ba ue an, mundu hispanikoan ezin kon a ahala a las e a
da u-base egin da, denak galdeso ekin… Haien galdeso a ez dela idaga ia ez da as-
ko an en zu en. Ho elako galdeso ak ez di ela idaga iak esa ea ez da o ba mun-
duan zeha egi en dena ekin.
2.3. Inkes agin za
inkes agin za moldeez asko i aku i genuen EHHA egi asmoa en hasie an e a es-
pe ien zia e e jasoa genuen ike ke a pe sonale an. Ahalaz, galde a-e an zuna me o-
doa baz e ua izan zen. Galdeso a elka izke a gida u ako oina ia zen, gaien hu en-
ke a gida zeko; izan e e inkes agin za amaigabeko elka izke a gida ua bihu zea zen
helbu ua.
lana aldean egin beha zenez, bilke a e edua zehaz u os ean inkes agileak p es-
a zea i ekin zi zaion. lan aldea osa zeko Euskal zaindiak dei publikoa egin zuen
e a auke a u zi en hi u ilologoen o mazio ako ikas a o eo iko-p ak ikoa e a u
zen: galdeso a zeha z az e u zu en, galde a bakoi zeko helbu ua e a izan zi ezkeen
zail asun e a a iskuak az e u; ondo en, al abe o one ikoan be din su ansk iba-
zeko eba ze a ike a ba e a uak egin zi en, e an zun guz iak one ikoki ansk i-
ba u beha bai zi en. Azkenik, hainba bil ze-saio an e e izan zi en, galdeso a nola
aplika zen zen ikas zeza en. nekez ikusi da euskal dialek ologian hain o mazio-p o-
g ama zeha zik. Hau dena, Au ekoe xea e a Videgainen zuzenda i zapean.
He i ba eko da uak bil zeko hasie an hilabe eko epea eman bazen e e, nekez be e
zen e a zenbai kasu an 2 hilabe e aino e e beha izan zen. Be ak «hilabe e edo bi hi-
labe e eman du zenbai u ez az e gai nuen lekuan» (Zuazo 2020: 275) badio e e, ez
dugu guk gu xiago egin. Bes e ik da gu e epeak zein izan di en ezagun duen.
E xeko ala kanpoko inkes agileen egoki asunaz ez abaida zaha a da dialek olo-
gian; opiko bihu u da. Alde biek du e one ik e a xa e ik: no den, nola p es a zen
duen inkes a, zein ebezia duen… jakin beha da eze esan baino lehen. inkes ako
hizkun zaz e e bi us e izan di a: ba e ik, inkes a e da az egin beha zela e a, bes e ik,
inkes agilea he ikoa izan beha zela. Gaia i Zuazok (2020: 275) e e o a u dio, nola
ez?: «Gauza da galdegilea, be e eskualdean dabilenean, las e oha zen dela galde uak
he iko hizke a zin zo e abil zen duen ala ez; baina galdegileak be ea ez den eskualde-
ik u undu e a jaso zen a i den hizke a beha bezala ezagu zen ez duenean, ez dauka
ho e az jabe zeko modu ik». Alabaina, us e hau be din aplika dakioke he i ba en
hizke a i bu uzko lan monog a ikoa osa zen duena i —be az, be a i e e—, ez baka-
ik inkes agileoi. E a ho en lekuko «ni neu lanean ibili naizen lekue an e e, hain
zuzen, EHHAeko emai zak e a nik bildu di udanak ez di a sa i ba e o i» (Zuazo
2020: 275). Baina ez du ze ga ia analiza zen. EHHAn e abili ako lekukoek nekez
eman zezake en he iz kanpoko hi zik edo o ma ik, ezen be aien soslaia NORM
(nonmobile, olde , u al, male) de i zona iza ea e abaki zen (Chambe s & T udgill
1998: 29). Ho s, be e hizke an ongien e a alboko hizke e an oke en molda zen zi-
enak. E a ziu a genezake, euskal hizkun zala i zan kanpo-lana egin beha izan di en
p oiek ue an hausna ke a sakonena egin ondo en auke a u ako lekukoak di ela. A gi
u zi beha da EHHAko inkes agileak ez zi ela i su-i suan joa en agin zen zi zaien he-
EuSkALkIEN SAILkApEN BERRIA dElA ETA 95
h ps://doi.o g/10.1387/asju.25984
ie a a e a, bes e ik gabe, au ki zen zu en lehena inkes a zen hasi. Ho i baino kon-
plexuagoa zen p ozedu a, nahiz ez den beha bada inon a gi a a u. Be az, emai zak
ba ez e o zeaz hausna ke a e a az e ke a beha ezkoa da, eze esan baino lehen.
Gehiago e e badio: «Ziu nago —halaxe egiaz a u dudalako— EHHAean dene-
a ik dagoela. i udi zen zai galdegileen ingu uko he ie ako emai zak zuzen sama-
ak izango di ela, baina gaine akoe akoak zuhu zia handiz ha u beha di a» (Zuazo
2020: 275). Bes e behin, da ue an un sa u gabeko i i zi hu sa; ez dugu us e zien i i-
koa denik «i udi zen zai …», «zuhu zia handiz ha u beha di a» e a an zeko esamol-
deekin lan ba k i ika zea edo ezbaian ja zea.
EHHAko inkes agileak a au zeha za zuen: galde a egin, e an zuna en ingu uan
elka izke a so u hi za en es uingu uaz jabe zeko, hi za en e abile a soziolinguis i-
koa ziu a zeko e a gaia i bu uzko ezagu za e nog a ikoa lo zeko. Galde zaileak ez
zi en kon o ma u beha e an zun ba ekin/baka a ekin, sakondu beha zuen bes e ik
ba o e zen e abilga i lekukoen bu muinean; jaso beha zen ez baka ik ha en ezagu-
za ak iboa, ezen ezagu za pasiboa e e. Ho i guz ia ge a u da EHHAn ga bi izan ze-
lako hasie a-hasie a ik lekukoek haien bizi zan e abil zen zu en hizkun za ahalik e a
modu osoenean bildu beha zela. Molde hone an, bes ela he ian galdu za emango
zi en, hi z e a o ma asko jaso di a (Au ekoe xea 2002). dioguna en adibide ede a
da «1730-en cualquie luga /n’impo e où/anywhe e» mapa. Me odologia hau ez ba-
zen e abili ez zi en -nahi- osagaia ekin osa u ako (nainon, nonahi, nunahi) edo «edo+»
(edonon, edonun), o ma asko Bizkaiko, Gipuzkoako e a Hegoaldeko na a oan: Biz-
kaian edonon-edonun 23 aldiz lo u da p oposa u os ean e a 5 kasu an nainon, e a Gi-
puzkoan e a na a oan 36 nonahi-nunahi kasu bildu di ugu. Me odologia honen bi-
dez e an zun ezak, maileguak e a bes eak bes e a kaismoak de ek a u di a.
Esan beha da inkes a guz iak g aba u zi ela (4.000 o du baino gehiago bildu zi-
en) e a edono k kon sul a zeko moduan daudela (Videgain 2021: 28). ino k za-
lan za ik badu EHHAko da uez badu ho i oga zeko bidea. Gu ausa ak izan ginen
hasie a ik e a deon ologia zien i ikoa eze en gaine ik eza i genuen. Eskain zen di-
en baliabideak kon sul a u gabe, mapa zenbai begi a u a, egi asmoa e a egi asmoa-
en a du adunak k i ika zen di uenik e e bada, baina ho ek ez gai u gu e ekinbi-
dean e sia az en, ez e a gu e lana en balioa apal zen e e, bes e ino k eman ez duen e a
bes e inon ez den al xo e aldoia ema eko gai izan ga elako zuzen joka uz.
2.4. In o mazioa en kudeake a
Bildu ako da uak ansk iba zeko e an zun-koade noak e abili zi en, he i bakoi-
zeko 5 koade no (guz i a 1.450 o ialde ba az bes e he iko). A gi a a u ako mo-
nog a ia askok nahiko luke e in o mazio-kopu u ho i iza ea. Ondo ioz, esan li eke
EHHA egi asmoan 145 he i ako monog a ia dialek alak bildu di ela. Zinez diogu,
monog a ia hauek ez di a bekai z euskal dialek ologian a gi a a u di en monog a-
ia asko en. Zuazok (1998) aipa zen di uen ama desbe dine ako 51 monog a ia asko
baino osoagoak. Hau ikusi ondo en, «Helduleku baka a balia u du e lan hone an:
Euskal zaindia en (2008-) Euska a en he i hizke en a lasa (EHHA). Egileen i i zian,
oina i egokia da, baina nik badauzka neu e dudak» (2020: 271) ho ela bes elako
inolako a gumen azio ik e a da u ik gabe zalan za an ipin zea ino en lana ez dugu
us e zien i ikoa denik.
96 GOTZOn AU EKOETXEA, XA lEs VidEGAin
ASJU, 2023, 57 (1-2), 89-104
O o en bu u, us e dugu, inkes a be a, inkes alekuen sa ea, lekukoen hau ake a e a
ansk ibake a, me odologia inko e a zeha z ba ean sa u geni uela. Ema en du in-
ko asun ho en be i adi uek ez du ela izan e a ga aia badela ho az min za gai ezen
luze e a zabal, alde di asko a ik ez bai u gau ko asuna guz iz galdu.1
2.5. Mapagin za
Ka og a ia e edu bilake an geolinguis ika en e edu desbe dinak izan geni-
uen eskua ean: hala nola e edu e omanikoak, ba e ik; O on, sande son e a
W iddowson-ek a gi a a u ako he Linguis ic A las o England, bes e ik; Hans
G oeblek be e lan dialek ome ikoe a ako e abil zen zuen Vo onöi en poligonazioa,
e a aba .
Kos a u zi zaigun mapagin za e edua ekin asma zea, bi a azoi enga ik. lehena
eknikoa zen, mapazola Thiessen poligonoen a abe a an ola u beha zelako (ez zen
inoiz egina izan hizkun za a lasgin zan), e an zunak lemaka mul zoka u beha bai-
zi en. Biga ena ez zen eknikoa izan; adi u ani zek pen sa zen zu en gu e mapa-
gin za e edua in e p e a iboegia zela. Baina a gudia u genuen ALFeko e a gaine ako
hizkun za e omanikoe ako pun uz pun ukako mapagin za ezin zela gu e e edua
izan.
Gu e mapagin za be i zailea izan zen hizkun za a lasgin zan e emukako mapak
e aikiz. Gaine a, mape an e an zunak ez eze, p oposamen ona uak (hi zak p oposa u
ondo en lekukoek he iko za ha uak) e e azal zea lo u zen. Hala, mapa ikusga ia-
goak lo u di a. A e gehiago, EHHAko ka og a ia polimo ismoa az e zeko ezin ho-
bea dela esan beha da: mape an zein e an zu egie an e uz au ki uko du i aku leak
galde a bakoi zeko e an zun (edo aldae a) ba baino gehiago du en he iak. E a ho i
ez da kasuali a e hu sa, edo euska ak duen ezauga i be ezia; ho en bila be a iaz joan
izan ga a da u-bilke an lekukoak kilika uz, hi zak p oposa uz, e ab. Jakinik hizke ak
ba iazioan baino ez di ela bizi e a hizkun za en izae a dela ba iazioa.
3. Hizke ak sailka zeko me odoez
O du da ESB en me odologiak ha u di uen k i ikak aipa di zagun. dialek ome-
ian (dM au e an zean) sa zen da a gi e a ga bi libu ua. dMk da u-kopu u han-
diak beha iza en di u; ho i dela e a, gehiene an hizkun za a lase ako emai zak e a-
bil zen di u. Euskalkien sailkapena egi eko EHHAko da uak, e alda uz, e abili di a.
A gi a a u ako libu ukie a ik edanez, da u one ikoe an i aku zen di enak o ma o -
og a ikoan ida zi di a ESB ako a xiboe an e a lema izazio be ia egin. deiga ia da
Zuazok (2020: 276) hizke ak sailka zeko me odoez diha duela ik e abili ako oina-
izko da uak baka ik aipa zen di uela k i ike an e a aipamen xikienik e e ez duela
egi en sailka zeko me odo e a eknikez.
1 iza ez, oso lan gu xi a gi a a u da EHHAk eskain zen di uen da uak az e zea helbu u du enak;
bakan ho ien a ean aipa u beha da Abai ua (2018, 2021).
EuSkALkIEN SAILkApEN BERRIA dElA ETA 97
h ps://doi.o g/10.1387/asju.25984
3.1. Me odologia
Hizke ak sailka zeko me odoez diha duenean «ezauga i komunak, Euskal He-
i osoan e abil zen di en ge aka iak, ike ke a dialek ale an alde ba e a uz ea da zen-
zuzkoena» dela dio (2020: 277). Ga bi isla zen du be e me odoa isoglose an oina i-
u akoa dela, dialek ologia adizionalean e abil zen dena e a zaha ki ua geldi u dena
(ikusi behean e e e en ziak). Me odo ho ekin sobe an di a e emu osoa ha zen du-
en ezauga iak, ez bai u e isoglosa ik e agi en. Be ak e abil zen duen ma ko eo i-
koan (dialek ologia adizionalean) sobe an di en ezauga iak di a.
Egungo ike ke an, aldiz, unibe so osoa (e emua be e oso asunean ha zea) ezi-
nezko denean lagin o dezkaga iak e abil zen di a. dialek ologian e e ho e a a jo
beha dela de i zogu, soziolinguis ikan e a zien zie an egi en den bezala. Guk e e
bide ho i jo a u dugu, bai hizkun za ezauga ie an e a bai a he ien edo euska a-
en aldae e an. desbe din asunak soilik ha zen badi a kon uan ez da hizkun za be e
oso asunean ha zen.
Me odoez diha dugula ik, gu e a ean ezezagunak badi a e e, hizke ak konpa-
a zeko e a sailka zeko me odo ba baino gehiago dago. Bonapa e e a Zuazok e a-
bili du en «isoglosen me odoa», ba e ik; «egi u a en me odo geog a ikoa», euska a-
en e emuan n. Mou a dek (1975) e abilia, bes e ik; edo be iagoa den dialek ologia
kuan i a iboa (edo dialek ome ia), bes eak bes e. Ez dago ahulgune ik ez duen me-
odo ik; ezaguna da isoglosen me odoak k i ika zo o zak ezagu u di uela oso aspal-
didanik (ikus, bes eak bes e, Bloom ield 1933: 321-345, Kessle 1995, inoue 1996
e a ne bonne & Hee inga 2010) e a me odo ho i gaindi u beha a aipa u da maiz.
Mi xelenak be ak e e zalan za egi en du me odo honen au ean (1976: 319): «… se
emplean en ealidad, aquellos c i e ios que en la p ác ica se han demos ado más ma-
nejables, que no son necesa iamen e los mejo es en eo ía».
isoglosen me odoa ezauga ien auke ake an oina i zen da. ike zaileak be e i i-
ziz auke a u ako ezauga iak iza en di a. Egia esa eko, hizke en ezauga iez in o -
mazio gu xi zen ga aiko me odoa da. Co pus handiak lo u zi enean, e a, ba ez e e,
co pus ho iek da u-basee an egi u a u zi enean hasi zen da u kopu u handiak e abil-
zeko joe a. E a ho ik so u zen dM; ho s, hizkun za-da uak kuan i a iboki az e -
zeko me odologia. Oso u a s ga an zi sua dela kon side a zen dugu.
Gu e ESB libu u ako oina i gisa EHHA ha zeaz e e min za zen da (Zuazo 2020:
276):
Esan nahi dudana da esna ho i be a baka ik ha zea, 1980 ik hona egin den au-
e akun za kon uan ha u gabe, hu s egi e naba menegia dela. Gau egun be an e e,
2020 hone an, Euskal He iko e emu zabal asko guz iz ezezagunak di ugu: ipa Eus-
kal He i e a Gipuzkoa gehiena, e a na a oako e a Bizkaiko hainba alde di.
Bada, nola e ka u sasoi desbe dine ako, adin desbe dine ako, me odologia des-
be dine ako da uak? Hizkun zala i ba ek jakin beha du dialek ologia sink onikoan
e e ezin di ela nahasi, ba iaziozko soziolinguis ikak ede ki e aku si duen legez. Ez da
zien i ikoki zuzena hizke en sailkapena egi eko ga ai desbe dine ako da uak nahas ea.
Bes alde, esa en du «guz iz ezezagunak di ugu[la] ipa Euskal He i e a Gipuzkoa
gehiena». Alabaina, jakin beha luke Gipuzkoan 36 he i ako milaka da u bildu di-
uela EHHAk, 27 akoak na a oan, 45 he i akoak ipa Euskal He ian… Ez o e da
nahikoa euska a en ba iazioa be e oso asunean ike zeko? Hale e, hizke a ani z ezeza-
104 GOTZOn AU EKOETXEA, XA lEs VidEGAin
ASJU, 2023, 57 (1-2), 89-104
Mi xelena, Koldo & ibon sa asola. 1987-2005. O o a iko Euskal Hiz egia / Dicciona io Gene-
al Vasco, 16 lib. Bilbo: Euskal zaindia (11. a gi . elek . 2023: h p://www.euskal zaindia.
eus/oeh).
Mou a d, nicole. 1975. É ude phonologique su les dialec es basques. FLV 19. 5-42;
FLV 20. 141-189; FLV 22. 9-54.
Mujika, Plácido. 1973. Dicciona io cas ellano- asco. 2. a gi . Bilbo: Mensaje o.
NALF = dauza , Albe . 1942. Nou el a las linguis ique de la F ance pa égions. Pa is: imp .
s. Pac eau.
ne bonne, John & Wilbe Hee inga. 2010. Measu ing linguis ic di e ences. in Jü gen
E ich schmid & Pe e Aue (a g.), heo ies and Me hods (Language and Space ol. 1),
550-566. Be lin: Mou on de G uy e .
OEH = Mi xelena & sa asola (1987-2005).
O on, Ha old, s ewa sande son & John Widdowson. 1998. he Linguis ic A las o En-
gland. ou ledge lib a y Edi ions se ies.
Philipp, Ma he, A le e Bo ho el-Wi z & syl iane spindle . 1984. A las linguis ique e e h-
nog aphique de l’Alsace, 2. lib. Pa is: Edi ions du Cn s.
a ie , Xa ie . 1978-1993. A las linguis ique e e hnog aphique du Languedoc Occiden al,
i-iV lib. Pa is: Cn s.
a ie , Xa ie . 1985. les données néga i es dans l’AlG. Re ue de Linguis ique Romane 29.
262-274.
ebuschi, Geo ges. 1984. S uc u e de l’énoncé en basque. Pa is: sElAF.
séguy, Jean. 1965-1973. A las linguis ique e e hnog aphique de Gascogne, i-Vi. Pa is:
Cn s.
séguy, Jean. 1973. la dialec omé ie dans l’a las linguis ique de la Gascogne. Re ue de Lin-
guis ique Romane 145-146. 1-24.
HESOC = dalbe a, Jean-Philippe. hesau us Occi an. h ps://bcl.cn s. / ub ique40
(2024/01/21).
T udgill, Pe e . 1983. On dialec . Social and Geog aphical pe spec i es. Ox o d: Basil
B lackwell.
Veny i Cla , Joan & lídia Pons i G ie a. 2001-2018. A las lingüis ic del Domini Ca alà.
Ba celona: iEC.
Videgain, Xa les. 1989. Le ocabulai e de l’éle age en pays d’Os aba e . Con ibu ion aux a -
chi es de l’o ali é basque. Bo dele: Uni e si é de Bo deaux-eko dok o ego esia.
Videgain, Xa les. 2021. Euska a en He i Hizke en A lasa en ge oaz. in Adol o A eji a
(a g.), Aniz asuna: hizke en be ba-min zoak, 25-48. Bilbo: Euskal zaindia.
DiWA = Digi al Wenke A las. Uni e si ä Ma bu g & Akademie de Wissenscha en
und de li e a u , Mainz. h ps://www.uni-ma bu g.de/en/ b09/dsa/p ojec s/diwa
(2024/01/21).
Zuazo, Koldo. 2020. Euskalkien sailkapen be iaz zenbai oha . FLV 129. 269-291.
