Corpusaren egoera hobetzen: Xurioren imitacionearen aleak XVIII. mendean

ISSN 0582-6152 – eISSN 2444-2992
ASJU, 2024, 58 (1), 139-174
h ps://doi.o g/10.1387/asju.25163
Co pusa en egoe a hobe zen:
Xu io en Imi acionea en aleak x i i i . mendean1
Imp o ing he s a e o he co pus:
P in ed copies o Xu io’s Imi acionea in he 18 h cen u y
Ley e I u e Sie a*
Uni e sidad del País Vasco/Euskal He iko Unibe si a ea (UPV/EHU)
Abs Ac : Mixel Xu io, pa ish p ies o Sain Jean de Luz, ansla ed he Imi a ion o Jesus
Ch is in o Basque (1720). The book was published wo yea s a e he au ho ’s dea h, in Bo -
deaux, and he e we e, subsequen ly, se e al edi ions h oughou he 18 h and 19 h cen u ies.
By he beginning o he 17 h cen u y, Basque li e a u e had eached i s peak in some a eas o
Labou d. F om he middle o he cen u y, howe e , li e a y p oduc ion was mo e limi ed and
he language i sel was no ably simple . In he i s decades o he 18 h cen u y, Xu io’s wo k
was e y much an excep ion; he is essen ially an epigone o classical Lapu dian Basque.
: Despi e he impo ance o Xu io, his wo k has no been s udied in gene al un il now, and i
also lacks he c i ical edi ion i dese es. In o de o ad ance in he s udy o Xu io’s book, we
ha e used 18 h-cen u y edi ions as a s a ing poin . The a icle ocuses on he s udy o he ela-
ionship be ween hese edi ions ( ecensio), using he me hodology o philology and ex ual c i i-
cism.
: To de e mine he ilia ion o he es imonies, we i s compiled and classi ied he digi ized
copies (14 in o al) a ailable in ce ain digi al lib a ies ( on es c i icae), wi h he help o Vinson
(1891-1898). Secondly, a o mal desc ip ion o each copy was made, compa ing he co e s and
he pa s o he book. This compa ison allowed us o decide which edi ion he copies wi hou a
co e belong o (colla io codicum). This sec ion p o ided us wi h in o ma ion abou he ilia ion
1 Lan hau «Monumen a Linguae Vasconum 6: a ances en c onología de la his o ia y la p ehis o ia de
la lengua asca» (MINECO, PID2020-118445GB-I00) ike ke a-p oiek ua en lagun zaz egina da. Izen
be eko 2022-2023 ikas u eko G adu Amaie ako Lana en be sio ba da. Eske ak eman nahi dizkio
Blanca U gelli, G ALa en u o e modu a eskaini didan lagun za enga ik. Eske ak, halabe , Iñaki Cami-
no i e a Ike Salabe i i egindako eka pen e a oha enga ik, zein ASJUko be ikusle anonimoei lan ho-
nen au eko be sioei egindako i uzkinenga ik. Hemen au ki dai ezkeen aka sak ni eak baino ez di a.
* Ha emane an ja zeko / Co esponding au ho : Ley e I u e Sie a. Hizkun zala i za e a Euskal Ikaske ak Saila - Le en Fakul a ea
(UPV/EHU). Unibe si a eko Ibilbidea, 5 (01006 Vi o ia-Gas eiz). – [email p o ec ed]
Nola aipa u / How o ci e: I u e Sie a, Ley e (2024). «Co pusa en egoe a hobe zen: Xu io en Imi acionea en aleak x iii. mendean»,
ASJU, 58 (1), 139-174. (h ps://doi.o g/10.1387/asju.25163).
Jasoa/Recei ed: 2023-10-04; Ona ua/Accep ed: 2024-01-10. Online a gi a a ua / Published online: 2024-01-29.
ISSN 0582-6152 - eISSN 2444-2992 / © UPV/EHU P ess
Lan hau C ea i e Commons Ai o u-EzKome ziala-LanE a o i ikGabe 4.0 Nazioa ekoa
lizen zia ba en mende dago
140 LEy E I U E SIE A
ASJU, 2024, 58 (1), 139-174
ela ionship be ween edi ions. In ac , he inco po a ion o new passages om edi ion o edi ion
helped us decide which o he p e ious edi ions was used as a base o compose he new edi ion.
Thi dly, we ook and compa ed an ini ial and a inal sample o each edi ion (examina io and se-
lec io). Al hough he samples we e small, he esul s a e plen i ul and helped us cla i y hi he o
unanswe ed ques ions. Thanks o he ini ial eng a ings, he dis ibu ion o he pa s o he con-
en , and he conjunc i e e o s and he new a ian s ound in he compa ison, we managed o
make a p oposal o ilia ion ela ionship be ween edi ions (cons i u io s emma is codicum).
KEywO DS: Xu io; Ancien and Classical Basque; Classical Labou din; ma e ial bibliog a-
phy; ex ual c i icism.
Labu pena: Mixel Xu io Donibane Lohizuneko e e o e zenak Jesu-Ch is o en Imi acionea
(1720) euska a a i zuli zuen. Libu ua au o ea hil e a bi u e a a a gi a a eman zen, Bo delen, e a
ondo en hainba edizio izan zi uen x iii. e a x i x . mendee an zeha . x i i . mendea en hasie a ik La-
pu diko zenbai e emu an, kos aldean ba ik ba , euska azko li e a u a e lijiosoak a ean ez bezalako
lo aldi ba izan zuen. Mendea en e dialde ik au e a, o dea, ekoizpenak mu iz u e a euska a maila
apalago ba ean idaz en hasi zi en. x i i i . mendea en lehenengo hama kade an Xu io salbuespena izan
zen, lapu e a klasikoa en epigonoa.
: Xu io en ga an ziaga ik e e, o ain a ean ez da o o ha az e ua izan, e a zo zaion edizio k i-
ikoa e e al an du. Be a en libu ua en az e ke an au e a egi eko helbu ua ekin, abiapun u gisa
x iii. mendeko edizioak balia u di ugu. Lana en muina edizio hauen a eko iliazio ha emana az-
e zea da ( ecensio), ilologia en me odologia e a es u k i ika balia uz.
: Lekuko asunen iliazioa zehaz eko, lehenik, libu u egi jakin ba zue an esku aga i dauden ale di-
gi aliza uak (guz i a 14) bildu e a sailka u di ugu ( on es c i icae), Vinsonen (1891-1898) lana en
lagun zaz. Biga enik, ale bakoi za en desk ibapen o mala egin dugu: azalak e a libu ua en a alak
alde a u di ugu, e a azalik gabeko aleak zein edizio i dagozkion e e e abaki ahal izan dugu (colla-
io codicum). A al honek in o mazio anko eman digu edizioen a eko iliazio ha emana en ingu-
uan. Izan e e, edizioz edizio pasa e be iak xe a u izana lagunga i izan zaigu bakoi za en oina-
ian zein edizio e abili zen e abaki zeko. Hi uga enik, edizio bakoi ze ik hasie ako e a bukae ako
lagin ba ha u e a konpa a u di ugu (examina io e a selec io). Laginak xikiak izan a en, emai-
zak opa oak di a, e a au e ik e an zun gabe geni uen zalan zak a gi zeko balio izan digu e. Ha-
sie ako g aba uei, edukia en a al banake a i e a konpa ake an opa u ako aka s ba e a zaileei e a
aldae a be iei eske , edizioen a eko iliazio ha eman p oposamena egi ea lo u dugu (cons i u io
s emma is codicum).
HI z gAkoAk: Xu io; Euska a zaha e a klasikoa; lapu e a klasikoa; bibliog a ia ma e iala;
es u k i ika.
1. Sa e a
1.1. Tes uingu u his o ikoa e a au o ea
XVII. mendeko lehen u ee an, Lapu diko i sas hegian e a ingu ue an, euska-
azko libu ugin zak pizkunde ga aia izan zuen. Mende ho en biga en e dian ahul-
zen hasi, e a x iii. mendean gainbehe a jasan zuen.
Nabigazioa en hazkundea lapu e a klasikoa en ja o ia en a azoi za ha u den
a en, Oiha zabalen us e an (2001) kul u a bizi za en an olamenduak baldin za u
zi uen ga ai ha ako euska a ida zia en go abehe ak. x ii. mendea en lehen pa ean
la ina zen kul u hizkun za nagusia Ipa aldeko jenda ean, nahiz e a an sesa in-
da zen hasia izan. Ho i dela e a, elizgizon bu geskumeek ida zi ako euskal libu uek
CO PUSA EN EGOE A HOBETzEN 141
h ps://doi.o g/10.1387/asju.25163
de ini zen du e lapu e a klasikoa. A o opa o ha en adibide di a, esa e ako, Ma e-
a (Doc ina Ch is iana, 1617), E xebe i zibu ukoa (Manual De o ionezcoa, 1627;
Noelac, 1632; Eliça a e abil ceco libu ua, 1636), Axula (gue o, 1643) edo Pou eau
(gui is inoa en Do ina, 1656).
x ii. mendea en bukae an euska azko ekoizpenek behe a egin zu en. Oiha zaba-
lek (2001) azaldu akoa en a abe a, bu gesia an sesez ikas ea i e a i aku zea i lo uko
zaio e a an ses kul u p odukzioa nagusi zen hasiko da, Hego Euskal He ian gaz-
elania aspaldi kul u e a bo e e hizkun za bilaka u zen bezala su. Hemendik au e a
euska az ida zi iko libu uen kopu ua u i u egingo da e a gehienba maila apaleko
euskaldunen za ida ziko da. Tes uingu u hone an salbuespena da Xu io en ob a, goi
mailako euska an ida zia.
Mixel Xu io Azkainen jaio zen, «Ma ze-enia» e xean.2 Apaiz ikaske ak buka u e a
Donibane Lohizune a bidali zu en bika io lane an. Ondo en, 1702an, e e o e izen-
da u zu en. 1718an hil zen. Jesu-Ch is o en Imi acionea u zi zigun, Kempisa en lau li-
bu uen i zulpena, Bo delen 1720an a gi a a ua, Guillame Boudé Boé inp ima egian.
Baimena Ande D uille go zain jaunak eman zion, 1719an. Ez da euskal li e a u an
Imi acionea en lehenengo i zulpena, ez a azkena izango e e. Au e ik Pou eauk Je-
susen Imi acionea i zuli bai, baina a gi a a u gabe u zi zuen 1669. u e alde a. A an-
billaga «izeneko apaiz ba ek» e e 1684. u ean Imi acionea en azken bi libu uak
i zuli zi uen euska a a (Baiona: An onio Fau e ), La i e en esane an nahiko a-
keski (1931: 62), beheko aipamenean ikus dai ekeen bezala. Ho en ondo ik Xu io-
en Imi acionea hainba e an izan zen be iz inp ima ua, Bo delen, Baionan zein To-
losa Okzi anian. Vinsonen a abe a, bede a zi edizio di ugu, x iii. e a xix. mendee an
sakabana u ik (§ 1.3.1). Onaindia en esane an (1973), Xu iok be ak ezin izan zuen
libu ua oso ik i zuli, buka u baino lehenago hil bai zen. Ho az, ha en o dez, lauga-
en libu ua be e a ebak euska a ua omen.3
Ezin uka dai eke Xu io en ob a euskal li e a u a en e akusga i apa a denik. Be-
esku a di zagun Villasan e en hi zak (1979: 109-110):
Aunque no es la p ime a aducción del Kempis (pues an es había sido aducida
es a ob a po A ambillaga y Sil ain Pou eau), és a e a mucho más pe ec a y espon-
día mejo a las exigencias del público euskaldun. Chou io es uno de los más eg egios
ep esen an es del labo ano clásico po la dignidad, nobleza y majes ad de su lengua.
Modu be suan min zo zaigu La i e e e (1931: 62):
Jadanik Pou eau-k gu e min zaie a bihu u zuen lan aipa ua, ez o dean a gi a-
a eman. A ambillaga dei u apez ba ek 1684-ean Imi azione ba egin zuen eskua az.
«Egin» e an bai ugu, «hu s-egin» e an beha ko ginuen. Beha ik Chou io- en libu-
ua age u bai zen. Nahiz ge oz ik huna eskua azko Imi azione hobe ik molda u den,
hau ez daukagu ba e e gu ies eko.
La i e en hi z ho ie an oina i u ik agian, honela dio Onaindiak e e (1972):
«I zai so egiñik e de akada poli ak di uen a en, idazle bikaiña dugu Xu io, a in a ja-
io su bai da abil luma. Lapu die az ikas eko maisu dugunik ezin uka dezakegu».
2 Bizi za en ingu uko da uak Onaindia (1972) lane ik a e a di ugu.
3 Egun U gell (inp ima egian) da u ho en ha i a lanean a i da.
142 LEy E I U E SIE A
ASJU, 2024, 58 (1), 139-174
Mixel Xu io lapu e a klasikoa en epigono za ha dezakegu. Hale e, alde be eko
hainba ob a bezala, ez da be eziki az e u, ez e a k i ikoki edi a u e e. Salbuespen
gisa, azkenaldian U gellek (inp ima egian) Xu io en i zulpena en i u iak a aka u
izana aipa dezakegu.
Gaine a, Salabe i Muñoak (2007: 303) age ian ja i duen bezala, gu e klasikoen
az e ke az hi z egi eko o duan eskuzko inp en a en ga aiko lanen be ezi asunei ga-
an zi gu xi eman zaie. Uliba i en (2009: 861-862) hi zak gu e a eka iz, badi udi
xix. mendeko euskal zaleen lanekin egin ahal den guz ia egina dela, hau da, libu uei
bu uzko da u his o ikoak bil zeko ga aian, Vinson edo U kixo bezalakoek egindako
lana nahikoa dela. Hala, bibliog a ia ma e iala gu ean o aindik beha bezala ga a u
gabeko ike le oa dela esa en du. Izan e e, az e ke a ilologikoan es ua ondo eza-
gu zeaz gaine a, ha en es uingu ua (zen zu ik zabalenean) e a eskuzko inp en a en
ga aiko p ozesuak e e sakonki landu beha di a, aipa u ako bi ike zaileek, bes eak
bes e, be en lanekin ede ki e aku si digu enez.
1.2. Oina iak4
Hizkun za en his o ia ike u nahi duenak bi alde di ha u beha ko di u kon uan,
Laka ak (1997: 448) esan bezala. Alde ba e ik, co pusa en abe as asuna edo izae a,
hau da, denbo a en zein edukia en alde ik nolakoa den es u-co pusa. Bes alde, co -
pus ho en ezagu za edo egoe a ain zako za ha u beha dugu, hau da, dauzkagun
da uak zenba e aino bila u, au ki u, an ola u, esku a ja i e a az e u di en. Ho az,
ez da nahikoa co pus ba iza ea ekin, co pusa en alde di ho iek e e mende a u beha
di a.
Laka a en us e an, euskal co pusa en egoe a ez da nahi genukeen bezain ona.
Euska a en his o iaz azkeneko bi mendee an ida zi dena kon uan ha u a, saio
gehiago egin di a euska a en e o kiez, euska a i be a i bu uzkoak baino (1997: 448).
Gauza be a dakusagu euskal es ue an e abili izan den g a ia en his o ian, e a hau
be au az e zeko lanabesen ga apen mailan. Ho i gu xi ez bali z, egin di en zenbai
«edizio k i iko» ez di a gano az egindako lanak. Esa e ba e ako, Luis Ma i Mujikak
(Euskal zaindia, 1986) a gi a a u ako P ai Ba olome en Euscal e ije aco olguee a a
dan zeen neu izco ga z-ozpinduba (1816) libu ua ena, edo a Pa i U kizuk (2004)
Laza aga en eskuizk ibua ezagu ze a eman zenean a gi a a u akoa. Filologia i izpi-
dee an oina i ha u gabeko lan ho iek hizkun za en his o ia en ezagu zan oz opoak
baino ez di a.
Hala e e, egia da azken u eo an hobekun za naba menak e e egin di ela. O o
ha , lan o oko gu xi baina gano azkoak egin di a; esa e ako, Hualde, Laka a e a
T askek an ola u ako owa ds a his o y o he Basque language a ikulu bilduma
(1995), T asken he his o y o Basque (1997), nahiz e a gaizki-ule u e a hu sune
zenbai izan, e a Ma ínez-A e a en Basque and P o o-Basque (2013). Kanpo e a
ba ne his o ia uz a zen di uen ezin u zizko lana da Euska a en his o ia libu ua e e,
Iga ua, Go o xa egi e a Laka a en esku ik 2018an a gi a a ua. Da uak esku a zen
e a sis ema iza zen e e au e apen handiak egin di a, Go o xa egi en esia (1984)
4 U gell (p es a zen) lanean oina i u ga a a al honen edukia lan zeko.
CO PUSA EN EGOE A HOBETzEN 143
h ps://doi.o g/10.1387/asju.25163
kasu, aki anie azko co pusa en bilduma ik osoena, edo a Eusko Ikaskun zak bul za-
u ako Fuen es documen ales medie ales del País Vasco bilduma (1982 ik au e a).
Bibliog a ia en alo ean, co pusen bilke a e a digi alizazioa en egoe a nahiko xo
hobe u da, o o a iko euskal hiz egia (1987-2005), Euskal klasikoen Co pusa (EkC;
lehenago Co pus A aka zailea, 2007) edo a hainba libu u egik eskaini ako da uei es-
ke . Izan e e, libu u egien alo ean egindako lan gehiena libu uzain e a a xibozainek
egin du e. Fun sen ka alogazio ona en e a sa ean ipin zea en ondo ioz, lekuko asu-
nen au ki zea e az u digu; esa e ako, lan hau egi eko o duan. Hala e e, badi a ka-
aloga u gabeko un sak o aindik e e. U gellen a abe a (p es a zen), sis ema izazioan
ez dugu eze asko ik au e a u Vinsonez ge o (1891-1898). Ta eko saioak e e egin
di a, Al ziba en (1990b, 1991a, 1992a), A u xa en (1999, 2001, 2002, 2008, 2011)
edo a E xeba ia en (2005) lanak kasu (denak ap. U gell 2013: 548).
A es ian aipa u ikoa kon uan ha u ik, lan honen helbu u o oko a az e ke a ilo-
logikoa da, bi ada e an oina i u a: alde ba e ik, bibliog a ia sis ema ikoan e a, bes-
e ik, es u k i ikan. Bibliog a ia sis ema ikoa es uen e a haien e a ezbe dine ako ko-
pia edo e ep odukzioen bilke a e a ze enda ze lanean oina i zen denez, Xu io en
Imi acionea en edizioak bildu di ugu, os ean aleen konpa ake a egi eko: leku e a ga-
ai ha ako euska a en ezagu zan au e apausoak egi eko baldin zak so zea da xedea,
e o kizuneko edizioak elika zeko asmoz. Helbu u zeha zak hu engo a alean zehaz-
uko di ugu.
1.3. Me odologia e a helbu uak
A u xak E xebe i zibu ukoa en ob ez egin zuen lanean (2008) bezala, gu e e
Blecuak (1983: 231-240) be e eskulibu uan azal zen duen ilologia en me odolo-
gian oina i uko ga a. Au o eak edizio k i ikoen bi aseez diha du: lehena ma e ia-
len a eko lo u a edo iliazioa zehaz en duen asea da, e a biga ena e abaki ze- asea,
i aku leei es u k i iko ba ema ea helbu u duena. Lehenengo asea i ecensio de i zo,
biga ena i cons i u io ex us. Gu e lana lehenengo ase edo ecensio a muga uko da
(§ 2), Xu io en libu ua en az e ke an lehenengo pausoak egi e a, lan askoz zabalagoa
beha genukeelako ob a en edizio k i iko ba egi eko. Lehenengo ase hau, ecensioa,
lau a ale an bana zen da: a) on es c i icae, edo ma e ialen bilke a e a analisi his o i-
koa; b) colla io codicuma, hau da, es igan za guz ien e kake a, aldae ak zehaz eko as-
moz (lec iones a iae); c) aldae en examina io e a selec ioa, e a d) cons i u io s emma is
codicum, ahal bada.
Fon es c i icae u a sean (§ 2.1), hau a u di ugun libu u egie an au ki u di ugun
Xu io en Jesu-Ch is o en Imi acionea en edizioen ale digi aliza u guz iak bildu di ugu.
Libu ua en a gi alpen uga iak di ela e a, gu e lanean x iii. mendeko edizioak baka ik
izanen di ugu hizpide. Bibliog a ia ma e ialeko lehenengo lan handia Julien Vinsonek
(1891-1898) egin zuen, e a lan ho e an oina i uko ga a ma e ialen bilke a e a anali-
sia egi eko (ikus § 1.3.1). A al hone an kon sul aga i izan di ugun libu u egiak aipa-
uko di ugu e a lo u ako aleen lehenbiziko sailka ze ba p oposa uko dugu.
Biga enik, colla io codicum a ala dugu (§ 2.2), non edizioen a eko e kake a egi-
nen dugun. A u xa en a abe a (2008: 6), edizio k i iko zo o z ba ek no be ak leku-
ko za guz iak e ka zea eska zen du, nahiz e a au e ik az e ke a edo sailka ze gehiago
egon. Ho az, es igan zen zuzeneko e kake a hasie ako eginbeha za jo dugu, au-

144 LEy E I U E SIE A
ASJU, 2024, 58 (1), 139-174
eko lanen aka s be be ak e epika zeko a iskua saihes eko. Honen adibide ba
A u xak egindako lanean be an ikus dezakegu (2008: 6-7): E xebe i zibu ukoa-
en Noelacen edizioen a eko e kake a egi en a i zela, edizio be eko bi alee an aldeak
suma u zi uen. Teo ian 1697ko edizioa en bi ale be dinen au ean zegoen (Vinso-
nek 15c gisa ka aloga u ikoak), baina bi aleak edizio ezbe dine akoak zi ela oha u
zen, e a, be az, ka aloga u gabeko edizio ba au ki u be i zuela. Ho enbes ez, Vin-
sonek aipa zen duena be e zen dela egiaz a zeko, lo u di ugun edizioen desk ibapena
egingo dugu.
Ho e a ako, edizioen desk ibapene ako, Gaskellek (1999: 391-452) bibliog a-
ia anali iko ako aipa zen di uen eknikak balia uko di ugu. Au o e honek zenbai
pun u ga a zea p oposa zen du: has eko, azala en ansk ipzioa, non edizioa en iden-
i ikazioa egi en den; biga enik, libu ua en o ma ua en e a egi u a en desk ibapena
e a o ialde kopu ua en zenbaki zea; hi uga enik, desk ibapen eknikoa, hala nola
ipog a ia, pape a e a a eka u ako i udi-o iak; lauga enik, libu ua en edukia i bu-
uzko xehe asunak e a, azkenik, libu ua en his o ia i bu uzko bes e edozein in o ma-
zio. Bibliog a ia anali ikoak no malean bos a al ho ien ingu uko be iak bil zen di-
uen a en, gu e kasuan a al bakoi za i emango zaion ga an zia desbe dina izango
da. Egiazki, gu e in e es nagusia es uan dago, ez inp ima zaile honen edo ha en lana
dene z oga zen. Ho az, lehenengo e a biga en pun uak baka ik ga a uko di ugu
esku a ean di ugun edizioen e kake a egin ahal iza eko; aldiz, pape ean edo ipog a-
ian ez dugu a e a be ezi ik ja iko.
Hi uga en a ala examina io e a selec io izanen da (§ 2.3). Aleen e kake a eginez
edizioen a eko iliazioa a gi zea da helbu ua. Filologiak agin zen duen bezala, edi-
zioz edizio ge a zen di en aka s ba e a zailee an oina i uko ga a, bi lekuko asun edo
gehiagok modu independen ean egin ezin izan di uz en aldake ak kon uan ha uz.
Gaine a, e kake a honek denbo a ekin hizkun za i izpidee an aldake ak egon o e zi-
en jaki en lagunduko digu. x iii. mendeko edizio guz ien bi kapi ulu jo a uko di-
ugu, a al baka ba eko lagin luze ba e abili beha ean. Izan e e, au eikusi dezakegu
i zulpena ez dela be dina izango hasie ako e a bukae ako a ale an, zaila bai a hasi e a
buka be din joka zea, a e gehiago halako denbo a luzea eska zen du en lane an. Alde
ba e ik, lehendabiziko libu ua en 1. kapi ulua e a, bes e ik, lauga en libu ua en
7. kapi ulua ikuska uko di ugu, bada, edizio guz ie an, agian edizioe an au e a egin
ahala zuzendu ako aka sek edo a be iki egindakoek da u in e esga i en ba emango
digu elakoan. Ezbe din asunen desk ibapena egi eko, Salabe i Muñoak (2007) e a-
bil zen duen e edua balia uko dugu.
1.3.1. Vinsonen lana: Imi acionea en edizioak
Xu io en ob a en edizioak az e zeko, Vinsonen desk ibapen bibliog a ikoa
(1891-1898) ezin u zizkoa dugu, U kixo en oha ekin ba e a. Vinsonek be ak iku-1891-1898) ezin u zizkoa dugu, U kixo en oha ekin ba e a. Vinsonek be ak iku-) ezin u zizkoa dugu, U kixo en oha ekin ba e a. Vinsonek be ak iku-
si ako Xu io en libu ua en edizioak bildu zi uen 49. zenbakian, e a ho ien desk iba-
pen bibliog a ikoa egin zuen. Sailka ze ho i gu e lana en abiapun u za ha u dugu.
Vinsonek bede a zi edizio seinala u zi uen: 49a (1720, Bo dele), 49b (1720,
Bo dele), 49c (1760, Baiona), 49d (1769, Baiona), 49e (1788, Baiona), 49 (1825,
Tolosa), 49g (1850, Tolosa), 49h (1855, Baiona) e a 49i (1872, Baiona). Guk
x iii. mendeko edizioekin baka ik lan eginen dugu: be az, lehenengo bos ekin.
CO PUSA EN EGOE A HOBETzEN 145
h ps://doi.o g/10.1387/asju.25163
1872. u eko edizio ik au e a, ez da a gi alpen gehiago egon. La i ek (1931: 62)
a al ba hau a u zuen be e Lo e egian, e a 1978. u ean Ho dago a gi ale xeak ak-
similea a gi a a u zuen, 1788. u eko edizioa en e ep odukzioa. Azkeneko lan ho-
e an oina i ua dago, os e a, klasikoen go dailuan online ipini den edizioa, g a ia
gau ko uan.
2. Recensio
2.1. Fon es c i icae: bilke a e a sailkapena
Vinsonek adie azi ako x iii. mendeko bos edizioen ale digi aliza uak bil zeko,
hu engo libu u egi digi alak zein un s digi alen bilduma handiak di uz en libu u-
egiak ha u di u kon uan: Koldo Mi xelena Kul u unea,5 Bizkaiko Fo u Aldundia,6
Sancho el Sabio Fundazioa,7 Na a oako Unibe si a e Publikoa en libu u egia,8 Bi-
nadi Na a oako Libu u egi Digi ala,9 Eusko Jau la i za en Libu uklik,10 Euskal Kul-
u E akundea en Bilke a,11 F an ziako Libu u egi Nazionala en gallica12 e a Espai-
niako Libu u egi Nazionala en Hispanica web-a a iak.13
Bilake an «Chou io» au o ea en izena e abili da, e a Jesu-Ch is o en Imi acionea
izenbu ua ekin x iii. mendean a gi a a u ako aleak hau a u di a. Hala, bada, aipa-
u ako bede a zi bildume a a e a «Chou io» bidezko bilake a a muga u da gu e ike -
ke a. Ho az, ez dakigu edizio bakoi zeko zenba ale digi aliza u ik dauden mun-
duan, e a a e gu xiago zenba ale exis i zen di en. Honek esan nahi du, e o kizuneko
ike ke a le o moduan, digi aliza u ik dauden aleez gain digi aliza u ik ez daudenak
ike zeak lan hone an a e ako di ugun ondo ioak alda li zakeela.
Bilake a en emai zak 3. e anskinean a xiki ako aulan daude ikusgai, hala digi-
aliza u ikoak nola digi aliza u gabekoak. Guz i a 14 ale digi aliza u bildu di ugu:
1720. u eko edizioe a ik lau ale (Vinson 49a edo 49b?), 1760ko edizio ik bi (Vin-
son 49c), 1769ko ik lau (Vinson 49d) e a 1788ko ik lau (Vinson 49e).
Bilduma guz ie an gu xienez ale ba opa u dugu, Hispanica e a Binadin izan ezik.
Aleen labu du ak eza zeko a gi alpen u ea e a go dailua en izena en sigla e abili di-
ugu. Fun s p opioak di uz en libu u egien kasuan libu u egia en be a en izena hau-
a u dugu: KMK (Koldo Mi xelena Kul u unea), BFA (Bizkaiko Fo u Aldundia),
SSF (Sancho el Sabio Fundazioa), NUP (Na a oako Unibe si a e Publikoa). web-
a a ien bidez opa u ako aleei ja o izko libu u egia en sigla eza i diogu: Libu ukli-
ken bidez Eusko Legebil za a en Onda eko (ELO) bi ale au ki u di ugu, Bilke a en
5 h ps://kmk.gipuzkoa.eus/eu/ka alogoa.
6 h ps://biblio eca o al.bizkaia.eus.
7 h ps://www.sanchoelsabio.eus.
8 h p://www.una a a.es/biblio eca.
9 h ps://binadi.na a a.es.
10 h p://www.libu uklik.euskadi.eus. Jau la i zak be iki Euska iana webgune be ian ba ne a u
di u hango edukiak: h ps://www.euska iana.euskadi.eus.
11 h ps://www.bilke a.eus.
12 h ps://gallica.bn . .
13 h ps://www.bne.es/es/ca alogos/biblio eca-digi al-hispanica.
146 LEy E I U E SIE A
ASJU, 2024, 58 (1), 139-174
bidez Biblio hèque Média hèque Bayonne (BMB) libu u egiko ale ba e a gallica en
bi a ez Biblio hèque Na ionale de F ance (BNF) libu u egiko bi ale.
Ho az, behin-behinean honela izenda u di ugu bildu ako aleak:
1. aula
Landuko di en aleen behin-behineko izendapenak
1720ko aleak 1760ko aleak 1769ko aleak 1788ko aleak
1720-BFA 1760-ELO 1769-BFA 1788-BNF
1720-BMB 1760-KMK 1769-BNF 1788-ELO
1720-NUP 1769-KMK 1788-KMK
1720-SSF 1769-SSF 1788-SSF
2.2. Colla io codicum: edizioen desk ibapena e a e kake a
2.2.1. Azalen alde ake a
2.2.1.1. 1720ko edizioa
Vinsonek azalean 1720ko da a da ama en bi edizio au ki u zi uen: p incepsa e a,
az e u ondo en, be anduago egindako con a açon edo kon a ak u za jo zuena.
Azalak e ka u ik, es uko ezbe din asun naba iak an zeman di ugu. Lehenengoa en
es ua:
JESUS-CH ISTO EN | IMITACIONEA. | M. CHOU IO Donibaneco E e-
o ac | eſca a a i çulia. | BO DELEN, | GUILLAME BOUDE’ BOE’ lmp ima çai-
lle, e a Libu u | Me ca a ia bai an, Jondoni Jacubaco ca ican, | Me ca u handia en al-
dean. | - | M. DCCXX. | PERMISloNEAREQVIN.
Biga ena ena:
JESUS-CH ISTO EN IMITACIONEA · | M. CHOU IO Donibaneco E e o-
ac | eſca a a i çulia. | BO DELEN, | GUILLAME BOUDE’ BOE’ lmp ima çaille,
e a Libu u | Me ca a ia bai an, Jondoni Jacubaco ca ican, | Me ca u handia en aldean
| - | M. DCC. XX. | PERMISSIoNEAREQVIN.
Azal haue an hu engo in o mazioa age zen zaigu: libu ua en izenbu ua, au o ea,
honen ka gua, zein hizkun za a a i zulia izan den, non e a zein inp ima egi an a gi-
a a u den, zein kale an, a gi a a ze u ea e a baimena. Lehenengo azala en es uak
Vinsonek 49a izendapena ekin desk iba zen duen azala ekin ba egi en du, e a biga-
enak, 49b izenda u iko edizioa ekin.
Alde naba menak daude bien a ean. Lehenengo es uan, «imi acionea» hi za-
en ondo en ohiko pun ua dago; biga enean, o dea, al ue a e diko pun ua. Gaine a,
lehenengoak a gi a a ze u ea «m.dccxx» o ma uan ema en digu e a biga enak, al-
diz, «m.dcc.xx.» o ma uan. Buka zeko, «pe misionea equin» lehenengoan s baka-
a ekin ida zi da, e a biga enean «pe missionea equin» ss bikoi za ekin. Vinsonek
«pe missionea equin», edizio biak ss g a ia ekin daka za.
CO PUSA EN EGOE A HOBETzEN 147
h ps://doi.o g/10.1387/asju.25163
Tes uaz gaindi, azalak ezbe dinak egi en di uen biga en ak o e ba dago: ako
xilog a ikoz egindako g aba uak. Uliba ik (2009) Vi a Jesus do ina da a zeko e a-
bili zuen osagai honi a e a ja iko diogu ja aian.
Lehenengoa en g aba uan ainge u ba opa o asuna en bi ada en a ean age i
zaigu:
1. i udia
Ainge ua opa o asuna en bi ada en a ean
Os e a, biga enean mensula ba age i zaigu, gainean lo eon ziak di uena, apain-
ga iz ingu a u ik:
2. i udia
Mensula lo eon zi e a apainga iekin
154 LEy E I U E SIE A
ASJU, 2024, 58 (1), 139-174
Vinsonek amaina i bu uz esandakoa be e zen da. Oha ei dagokienez, Vinsonek
dio 151. o ialdea en lehenengo le oa «e a enga-» ba ekin buka zen dela. Ez da hala
ge a zen gu e alean, «e a en-» bukae a bai auka, U kixok desk iba u zuen aleak be-
zala. Gaine ako oha ei dagokienez, guz ie an ba da oz.
2.2.2.2. 1720B
4. aula14
1720B edizioa en o ialde banake a
A a ikoa Edukia E anskina
1720B-BMB A a ikoa al an 426 o . 8 o . (4 al an)
1720B-NUP 4 o . 426 + 11 o .14 12 o .
1720B-SSF 4 o . 426 o . 12 o .
— A a ikoa: 4 o ialde, zenbaki ik ez.
• [1-2]:[azalae ao ialdeba hu sik].
• [3-4]:Ap obacionea[Ha is eguyDonibanekoe e o ea,J.Da echeZi-
bu uko e e o ea, Dolhabide Azkaingo e e o ea e a Baionako Monsino e
Duhaldedi asina zaileak].
— Edukia: 426 o ialde (1-426).
• 1-90:Lehenbicico libu ua.
• 91-139:Biga en libu ua.
• 140-347:Hi u ga en libu ua.
• 348-426:Lauga en libu ua.
— E anskina: 12 o ialde, zenbaki ik ez.
• Capi uluen haula.
Bis an da 1720A edizioa en a al be ak e espe a u di ela. Gaine a, Vinsonek be e
bibliog a ian desk iba u ako amaina e a a alak gu ea ekin ba da oz.
Bi edizioen a eko ezbe din asune an e e ba da oz Vinsonen e a gu e desk i-
bapenak, zehaz asun ba ean izan ezik: gu e alee an 151. o ialdea en lehenengo le-
oak «e a enga-» bukae a dauka, e a ez «e a en-», Vinsonek dioenez. Be az, badi udi
1720A e a 1720Bko da uak ba a bes ea ekin uka u zi uela oha kabean.
14 Ale hone an 92-103 bi a eko o ialdeak bi bide age i di a e abili dugun be sio elek onikoan.
103. o ialde a i is e akoan, 92. o ialde ik has en da be iz. Ho az, 11 o ialde e epika u ik daude.
O ion a gazkie an u adu a ma ka be ak ikus en di ugu; ho az, ezin pen sa alean o ialdeak bi i an
di enik, bi i an eskanea u ikoak baizik.

CO PUSA EN EGOE A HOBETzEN 155
h ps://doi.o g/10.1387/asju.25163
2.2.2.3. 1760
5. aula
1760. u eko edizioa en o ialde banake a
A a ikoa Edukia E anskina
1760-ELO 22 o . 356 o . 10 o .
1760-KMK 22 o . 356 o . 10 o .
— A a ikoa: 22 o ialde (i-xxii). Bi o ialde hu sik.
• i-ii:[azalae ao ialdeba hu sik].
• iii-xii:Meça sainduco o hoi çac.
• xiii-x iii:Igande aco bespe e an.
• x iii-xxi:Igande aco comple e an.
• xxi-xxii:Can icoa.
• [Bio ialdehu sik,zenbaki ikgabe].
— Edukia: 356 o ialde (1-356).
• 1-2:Ap obacionea[Ha is eguyDonibanekoe e o ea,J.Da echeZi-
bu uko e e o ea, Dolhabide Azkaingo e e o ea e a Baionako Monsino e
Duhaldesina zaileak].
• 3-76:Lehenbicico libu ua.
• 77-117:Bi-ga en libu ua.
• 118-288:Hi u ga en libu ua.
• 289-354:Lauga en libu ua.
• 355:Gaudeac.
• 356:Iondoni Leon o hoi ça.
— E anskina: 8 o ialde, zenbaki ik ez.
• Capi uluen haula.
Edizio hone an lau a al gehi u di a hasie an: «Meça sainduco o hoi çac», «Igan-
de aco bespe e an», «Igande aco comple e an» e a «Can icoa», zenbaki e oma a-
ez. «Ap obacionea», aldiz, libu ua en pa e bilaka u du e, be a ekin has en bai a,
hasi e e, ohiko zenbakun za a abia a, au eko edizioan oni i ziak zenbaki e oma a-
ez bazeuden e e. Bukae ako pa ean, «Gaudeac» e a «Iondoni Leon o hoi ça» a alak
e e gehi u di a, libu uan zeha e abili ako zenbaki a abia ekin ja ai uz. «Capi uluen
haula» au eko edizioe an bezala u zi zu en, zenbaki ik gabe. Azalean emendakinen
au o ea Baionako misiola i ba izan zela esa en da, baina ez no den zehazki. Vinso-
nek be e bibliog a ian desk iba u akoa gu ea ekin ba da o .
156 LEy E I U E SIE A
ASJU, 2024, 58 (1), 139-174
2.2.2.4. 1769
6. aula15
1769. u eko edizioa en o ialde banake a
A a ikoa Edukia E anskina
1769-BFA 24 o . 353 o . 7 o .
1769-BNF 5 o .15 353 o . 7 o .
1769-KMK 24 o . 353 o . 7 o .
1769-SSF 24 o . 353 o . 7 o .
— A a ikoa: 24 o ialde (i-xxi ).
• [i-ii]:[azalae ao ialdeba hu sik].
• iii-xii:Meça sainduco o hoi çac.
• xiii-x iii:Igande aco bespe e an.
• x iii-xxi:Igande aco comple e an.
• xxi-xxii:Can icoa.
• xxiii-xxi :Ap obacionea[Ha is eguy Donibaneko e e o ea, J. Da eche
zibu uko e e o ea, Dolhabide Azkaingo e e o ea e a Baionako Monsino e
Duhaldesina zaile].
— Edukia: 353 o ialde (25-377).
• 25-98:Lehenbicico libu ua.
• 99-139:Bi-ga en libu ua.
• 140-310:Hi u ga en libu ua.
• 311-376:Lauga en libu ua.
• 376-377:Gaudeac.
• 377:Iondoni Leon o hoi ça.
— E anskina: 7 o ialde, zenbaki ik ez.
• Capi uluen haula.
Edizio hone an 1760. u eko edizioa en a al be ak go de di a. Ho az, i xu az
1769. u eko edizioa 1760koa en gainean egin zen. Hala e e, zenbaki zea ez zen be -
din go de: «Ap obacionea» a a iko edukia en bai an koka u zen be iz, zenbaki e o-
ma a ez. Bukae ako pa ea au eko ediziokoa bezalakoa da: emenda u ako bi a alak
edukia en bai an daude. Edizio hone an e e ez da aipa zen emendakinak egin zi ue-
na en iden i a ea.
Vinsonek desk iba u akoa gu ea ekin ba da o , e a le oka zea i bu uz ai-
pa u zi uenak e e be e zen di a: 364. o ialdeak 1760. u eko edizioko 342. o ial-
deak baino le o ba gehiago du; 365. o ialdeak 1760ko 343. o ialdeak baino bi
gehiago; 366.ak 1760ko 344.ak baino hi u gehiago, 367. e a 368.ak 1760ko 345.
e a 346.ak baino lau gehiago, e ab.
15 Libu ua en lehenengo 18 o ialdeak al a di a. xix. o ialde ik xxi . o ialde ako edukia go de da,
aldiz.
CO PUSA EN EGOE A HOBETzEN 157
h ps://doi.o g/10.1387/asju.25163
2.2.2.5. 1788
7. aula
1788. u eko edizioa en o ialde banake a
A a ikoa Edukia E anskina
1788-BNF 24 o . 473 o . 8 o .
1788-ELO 24 o . 473 o . 8 o .
1788-KMK 24 o . 473 o . 8 o .
1788-SSF 24 o . 473 o . 8 o .
— A a ikoa: 24 o ialde (i-xxi ). O ialde ba hu sik bukae an.
• i-ii:[azalae ai udia].
• iii-xii:Meça sainduco o hoi çac.
• xiii-x iii:Igande aco bespe e an.
• x iii-xxi:Igande aco comple e an.
• xxi-xxii:Can icoa.
• xxiii-xxi :Ap obacionea[Ha is eguy Donibaneko e e o ea, J. Da eche
zibu uko e e o ea, Dolhabide Azkaingo e e o ea e a Baionako Monsino e
Duhaldesina zaile].
• [O ialdeba hu sik:zenbaki ikgabe].
— Edukia: 473 o ialde (26-498).
• 26:[i udia].
• 27-123:Lehenbicico libu ua.
• 124:[i udia].
• 125-179:Bi-ga en libu ua.
• 180:[i udia].
• 181-409:Hi u ga en libu ua.
• 410:[i udia].
• 411-495:Lauga en libu ua.
• 496:au e ap oba ion[D’I u bide,Vic.Gen.].
• 497:Gaudeac.
• 497-498:Iondoni leon o hoi ça.
— E anskina: 8 o ialde (499-507).
• 499-507:Capi uluen haula.
1788ko edizioan au eko bie an a xiki ako pa eak ez ezik, pasa e be iak
e e gehi u zi uz ela ikus dai eke. Gaine a, 1769ko edizioan bezala, «Ap obacio-
nea» a a iko pa ean koka u da. Ho enbes ez, 1769ko edizioa en gainean eginda-
koa dela ondo ioz a dezakegu. A al be iei dagokienez, «Au e ap oba ion» (I u -
bide dela ik sina zailea) e a zenbai i udi be i naba mendu di zakegu. Bes alde,
o aingoan bukae ako e anskinean opa u dugun «Capi uluen haula» zenbaki u ik
dago.
158 LEy E I U E SIE A
ASJU, 2024, 58 (1), 139-174
«Au e ap oba ion» a al be ian in o mazio baliaga ia ema en zaigu:
[M]aisce e aduc ion,depuislong empsau o iséedansceDiocèse,necon enai 
poin les P a iques e les P iè es qu’un au eu es imable a ajou ées depuis à la in de
chaque Chapi e. Monsieu E chebe y, zélé Missionnai e, a c u qu’il se ai ès u ile
de les insé e dans la nou elle imp ession qu’on a ai e de l’ancienne aduc ion, & il
les a aussi adui es en Basque. (496. o .)
I u bidek oni i zi hone an age ian ja zen du au eko edizioek ez zu ela zenbai
p ak ika e a o oi zen i zulpena, e a o aingoan E chebe y jaunak kapi ulu bakoi za-
en bukae an e an si di uela.16 Vinsonek da u in e esga iak ema en di u bibliog a-
iako 49 zenbakian (1891-1898: 163) E chebe y jauna i bu uz, alegia, La eso oko
semina ioa en zuzenda ia izan zela, e a ge o Uz a i zeko e e o ea. F. Michel-en la-
nean (1857: 484) E chebe y Uz a i zeko e e o ea zela esa en da, e a 1788. u ea
baino lehenago hil zela. Gogo a dezagun emendakin be i hauen egilea libu ua en
azalean aipa ua dela, nahiz e a ez den ha en izenik ema en: «Bayonaco Diocessaco
Juan Aphez Missione ba ez».
1788-SSF alea lagin moduan ha u dugu e a, baimenean aipa u bezala, «Ce
eguin beha du be az?» e a «O hoi ça» a alak age i zaizkigu kapi ulu gehienen bu-
kae an. IV. libu ua en IV, VI e a XVI. kapi ulue an ez da ba a ez bes ea age i; III. li-
bu ua en XXVII, XXIX, e a XXXVI. kapi ulue an ez da «O hoi ça» a alik age i; bai,
o dea, «Ce eguin beha du be az?» a ala. Vinsonek be e bibliog a ian desk iba u a-
koa gu ea ekin ba da o .
2.3. Examina io e a selec io
A es ian aipa u bezala, es ua en e kake a i ekinen diogu edizioen a eko ilia-
zio ha emanak zein zuk izan zi en jaki eko. Hala e e, o ain a e edizioen a alen in-
gu uan egindako az e ke ak nahiko in o mazio eman digu. Edizioz edizio pasa e
be iak xe a u izanak a as oak u zi di u oina i za ha u ako edizioa en ei eaz.
Momen uz, badakigu lehenengo edizioa 1720A izan zela, Vinsonek 1720B edizioa
kon a ak u za jo bai zuen. Be e us ez, 1720 e a 1750. u een a ean egin zen e a,
euska az ipini a, «au ekoa baino a e a gu xiago ekin inp ima ua izan zen». Gai-
ne a, 1720B 1720A en gainean egin zu ela ondo ioz a genezake, ez bai i u 1760ko
edo ondoko emendakinak ba nebil zen. 1760ko edizioa au eko bi ho ie ako ba-
ean oina i u a dago, e a lehenengo emendakinak gehi zen zaizkio. 1769ko edizioa
1760ko ik abia u a egin zen, hone an xe a u ako a alak izan badi uelako. Azkenik,
1788. u eko edizioak emendakin be iak di u, baina, o ain a e dakiguna baka ik
jakinda, ezin baiez a u 1760ko edo 1769ko edizioan oina i uz egin o e zen. Bada,
edizioz edizio ge a u di en aldake ak az e di zagun.
Konpa azioa egi eko, lehendabiziko libu uko 1. kapi ulua (1.1) e a lauga en li-
bu uko 7. kapi ulua (4.7) hau a u di ugu.
Hau a ze akoan hobeki go de di en aleak lehene si di ugu. Lehendabiziko libu-
u ako, 1720A-BFA, 1720B-SSF, 1760-ELO, 1769-KMK e a 1788-KMK aleak e a-
16 U gellen a abe a (a.a.), x ii. mendeko la inezko e a an sesezko Imi azioneak ez zeuka en ho e-
lako ik. Badi udi, be az, ge oko e anske ak di ela.
CO PUSA EN EGOE A HOBETzEN 159
h ps://doi.o g/10.1387/asju.25163
bili di ugu. Kapi ulu honen e kake a en emai zak 1. e anskinean bildu a daude aula
modu a. Lauga en libu uko 7. kapi ulua en alde ake a egi eko bes e ale ba zuk hau-
a u di ugu, au e ik e abili ako aleek a azoak e aku si bai i uz e kapi ulu hone an:
1720B-SSF alean denbo a ekin ezaba u ako a alak ikus di zakegu, e a ho en o dez
1720B-BMB alea e abiliko dugu; 1788-KMK alean o ialdeak moz u a eskanea u di-
uz e, e a ho en o dez 1788-SSF alea auke a u dugu. Ho az, hauek di a lauga en
libu ua en konpa ake a egi eko e abiliko di ugun aleak: 1720A-BFA, 1720B-BMB,
1760-ELO, 1769-KMK e a 1788-SSF. E kake a honen emai zak 2. e anskinean bil-
du a daude aula modu a.
Taulan aldake a bakoi za i zenbaki ba eman diogu, e a zenbaki ho i e abiliz aipa-
uko di ugu hemen.
1.1. kapi uluan 19 aldake a age u di a, e a 4.7. kapi uluan 35, au eko laginean
baino 16 gehiago.
Bildu ako ezbe din asunak ga biak di a, e a lau mo a an bana di zakegu: hi z-ba-
nake ak, maiuskula e a minuskula xandaka zeak, g a ia aldake ak e a pun uazio al-
dake ak.
2.3.1. Hi z-banake ak: hi zak be eiz eko edo elka zeko egi en di en aldake ak di-
ugu, a ean zu iune ba xe a zen edo ken zen du enean. Lau mo a ako hi z-bana-
ke ak au ki u di ugu.
— Adi z nagusia, beha e a adi z lagun zailea ba a bes e ik bana zen di enean:
1.1. kapi uluan içanbeha da → içan beha da (2) e a beha du → beha du
(9) adibideak di ugu; 4.7. kapi uluan ez dago ho elako ik.
— Ez pa ikula adi ze ik banan zean, i xu az ba- edo bai -en au ean baka-
ik: 1.1. kapi uluan ezbai u e → ez bai u e (8), ezbaduçu → ez baduçu (14);
4.7. kapi uluan ezpailai eque → ez bailai eque (5).
— 1720A e a 1720B edizioe an ba zenba zailea izenkia i lo u a zihoan, au-
eko hi za ekin uni a e oniko ba osa uko balu bezala. Ondoko edizioe an
bi an bana zen da: 1.1. kapi uluan dohacabeba → dohacabe ba (16), handi-
ba → handi ba (17). 4.7. kapi uluan adibide ik ez.
— Aka sen ondo ioz ge a u ako hi z banake ak di ugu. 1.1. kapi uluan nola
galde zailea ondoko hi za i lo u zaio oha kabean: nolap esuna → nola p e-
suna (12). 4.7. kapi uluan, e ho quiçune a → e ho qui çune a (22).
Lehenengo hi u hi z-banake a mo en adibideak 1760ko edizioan egoki zen
di a, e a hu engo bi edizioek (1769. e a 1788. u ekoek) go de di uz e. Aldake a
haue ako gehienek be a iaz eginak di udi e, hi zak bildu e a be eiz eko i izpide ez-
be dinen ondo ioz. Hala e e, libu ua sakonago az e u beha ko genuke ho i egiaz-
a zeko.
Lauga en mo ako adibideak, aldiz, ez di udi inolako i izpide en azpian eginak
di enik. Esan bezala, nolap esuna → nola p esuna (12) aldake ak aka s zuzenke a di-
udi: izan e e, 1720An e a 1720Bn elka u a dago, baina 1760ko edizio ik au e a
bana u ik. Halabe , us e dugu e ho quiçune a → e ho qui çune a (22) 1720Bko al-
dake a con e açon edizioa en aka s a gia dela.
Hi z-ba uke a bi di ugu 4.7. kapi uluan: u z ça çu → u sa çu (24) e a egiñ
ahala → egiñahala (32). Lehenengoa 1760ko edizioan egoki u e a hu engoe an

160 LEy E I U E SIE A
ASJU, 2024, 58 (1), 139-174
di auen aldake a da, baina lagin zabalago ba beha genuke be a iaz egindakoa o e
den be ma zeko. Li ekeena da 1760ko edizioan adi zoina e a lagun zailea ba ze a-
koan < s> g a ia oha kabean ida zi, e a ondo engo edizioe ako ipog a oek ak i i-
koki kopia zea. Biga ena 1788. u eko edizioan gauza u zen, agian aka s ba en on-
do ioz.
2.3.2. Le a la i e a xeheak: lehenik, minuskula ik maiuskula a alda u ako bi
mo a ako hi zak di ugu. Alde ba e ik, zenbai e an, e espe uzko hi zak hasie ako le-
a la iz ida zi zi uz en: 1.1. kapi uluan jaincoa en → Jaincoa en (6), 1720B edi-
zioan gauza u e a hu engoe an go de da; 4.7. kapi uluan eliçaco → Eliçaco (19),
1760ko edizioan ge a u e a go deko dena. Bes e ik, 1.1. kapi uluan bi pun uen
os eko hi za en lehen le a maiuskulaz ida zi zu en 1760ko edizio ik au e a: be-
guia → Beguia (18). Edizio be ean 4.7. kapi uluan APheçac → APHEÇAC (1) alda-
ke a egi ea e abaki zen, hu engo edizioe an e e go de zena. Kapi uluen lehenengo
hi za la iz ida zi ik dagoenez libu u osoan zeha , aldake a baino gehiago zuzenke a
dugu hau.
Biga enik, maiuskula en o dez minuskula ipini ako adibide ba daukagu:
1.1. kapi uluan guciac → guciac (1). Maiuskula e abil zeko a azoi ik ez dago, ez
pun uazio ik, ez hi za en izae a be ezi ik. 1760ko edizioan egoki u e a hu engoe an
i aungo duen aldake a da.
2.3.3. g a ia aldake ak: bi alde an bana u di ugu. Alde ba e ik, e a en zuzen-
ke a en ondo iozkoak, ho s, lehen e e oke za ha zi ezkeen o men zuzenke ak
(§ 2.3.3.1). Bes e ik, idaz eko ohi u ei edo a hizkun za en be ezko aldake a i zo ahal
zaizkienak (§§ 2.3.3.2 e a 2.3.3.3, hu enez hu en).
2.3.3.1. Nahi gabe so u ako aka sak gehiene an edizio baka ba ean ge -
a u di a, e a gaine akoe an zuzendu a au ki u di ugu. Honelakoak ba ez e e
1720B edizioan ikus di zakegu: 1.1. kapi uluan, medi a cea → me i a c a (3),
Sainduec → Saieduec (4), be hu e → be hu e (11). Lehenengo o ma zuzenak
1720A p inceps ediziokoak di a; biga engoak aipa u be i dugun con e açon edi-
ziokoak. 4.7. kapi uluan e e badi ugu 1720B edizioan soilik so u ako e a ak:
ahal → hal (4), campoco → camgoco (10), chuchen ceco → cuchhen ceco (21), han-
di an → han i an (28) e a e a → e ai (29). Ho az, aski adibide di a 1720B edizio
ez zaindua izan zela a gudia zeko, Vinsonek au e a u zuenez. Hala e e, bes e edi-
zio en ba ean baka ik egindako e a ak e e bildu ahal izan di ugu: 1760koan e ga-
iboa ahaz u e a Iaunac → Iauna (34) age i da, e a 1788koan <z> e a <s> nahasi e a
biho çaz → biho ças (23).
Edizio ba ean baino gehiago an e epika zen di en e a ak e e badi ugu: 1.1. kapi-
uluko choilqui → choillqui (15) e a 4.7. kapi uluko iña ceco → iñca ceco (17). Biak
1720A e a 1720B edizioe an au ki zen di ugu, baina 1760ko edizio ik au e a zuzen-
ke a egi en da. Ez da ba e e a a oa 1720B bezalako edizio ake s ba ek 1720Ako
e a ak e epika zea. Hala e e, elemen u gehiago bildu nahi izan di ugu be a iaz egin-
dako zuzenke ak izan zi ela egiaz a zeko, e a ez edizio be ia en aka sak. Ho e a ako,
Xu iok lehenengo edizioan o o ha nola idaz en zi uen a aka uko dugu: choilqui e a
iña ceco o mak age zen zaizkigu lehenengo edizioko gaine ako age aldie an? Hala
bali z, ezingo geni uzke aldake a ho iek aka sen zuzenke a gisa sailka u.
CO PUSA EN EGOE A HOBETzEN 161
h ps://doi.o g/10.1387/asju.25163
Choilqui s choillqui o mei dagokienez, alde ba e ik, choilqui hi u an (3:16-17,17
200:22, 375:7) e a choil behin (203:17) au ki u di ugu; bes e ik, choillqui lau al-
di an (Ap obacionea: 2, 211:7, 395:4, 401:18-19), choill bes e lau an (8:12, 19:26,
100:7, 163:9), choillez bi an (15:13, 404:18), choilla zo zi an (156:24, 173:21,
192:9, 206:2, 254:24, 275:23, 297:17, Capi uluen haula: 6), choillac hi u an (3:3,
166:9-10, 193:17) e a choillagana behin (9:11-12). Be az, <l> g a ia lau aldi an e a
<ll> 22 an ikus en da. Nahiz e a e a a zenbai e an e epika zen den (agian g a ia
zeha za zein izan beha zuen ez jaki ea en ondo ioz), choilqui aka sa izan bide zela
ondo ioz a ze a ga ama za, hasie ako hipo esia be e si ik: 1760ko edizioa en a du a-
dunak Xu io en joe a en a abe a zuzendu nahi izan zuen choilqui o ma.
Fiña ceco s iñca ceco o ma biak asko an opa u di ugu, bakoi za be e adie a-
ekin. Alde ba e ik, ‘bukae a’ adie a du en iñ-ak <ñ> g a ia ekin adie azi a daude:
iñ (330:4), iñean (349:6), iñaz (75:5); e a ‘ja i’ edo ‘eza i’ adie a du en inca-k,
<n> g a ia ekin: inca ceco (30:5, 369:17), inca cen (371:5), inca (22:4), nahiz zen-
bai salbuespen edi en di ugun: iñca cen (254:6), ine aino (155:25). Tes uingu ua
kon uan ha u ik (Haiñ khecha ua iña ceco, haiñ gogo ba aia ua o hoi ceco), pen-
sa genezake gu e adibideak ‘buka zeko’ esan nahi duela, baina badugu hi uga en
a gudio ba , a e sendoagoa. U gellek (inp ima zeko) Imi acionea en i u i-hizkun-
zen kon u a egindako lan be ian, i zulpena hi u es u i begi a egindakoa dela o-
ga u du: la inezko edizio en ba i, Lemais e- en an sesezko i zulpena i e a A anbi-
llaga en euska azkoa i. Kasu hone an, A anbillaga en i zulpenean oina i u zi ela a gi
ikus dai eke, honek ackaba ceco e abil zen bai u, e a la inezkoa aski ezbe dina bai a.18
Ho az, iñca ceco 1760. edizioan zuzen zaileek egindako e a a izan zen (p o iña-
ceco), ondoko edizioe an e epika u zu ena. Be az, 1760ko edizioa au eko aka sak
zuzen zen ikusi badugu e e, adibide honek e akus en digu aka s be iak egi en e e ja-
kin zuela behin edo behin, e a bai ba zue an, bai bes ee an ondoko edizioek ja ai u
zio ela, kasu hone an i suki.
Hala bada, hauek di a 1760ko edizioan egin zi uz en aka sak: 4.7. kapi uluan
a ça ia → e ça ia (15) e a pe paus be eko elheen → elkheen (16) aldake ak di ugu.
Adie a ezbe dine ako adi zak di a: a ça ia-k ‘esna ua’ esan nahi du (ik. oEH, s. .
a za i), e a e ça ia-k ‘ipinia’, o ma zuzena bali z: izan e e, lapu e az eza ia bai,
baina e za ia- en adibide ik ez dago, e a a ez denik behin za (ik. oEH, s. . eza i).
Ho az, a ça ia o ma egokia da, e a e ça ia aka sa. Bes alde, elhe ‘ele’ hi za en al-
dae a haspe enduna dugu (ik. oEH, s. . 1 ele), e a elkhe hi za en bilake a ik ez dugu
a a amen u onik izan (ik. oEH, s. . elge). Tes uingu ua hu engoa da: Haiñ a ça ia
elheen adi ceco; haiñ lo ia kho oan can a ceo (1720A). Hi zen esanahia e a es uingu-
ua kon uan ha u ik, esan dezakegu a ça ia e a elheen di ela o ma egokiak, esaldiak
zen zua ha zen bai u.
1760ko edizioak badu ezauga i ba , gu e lagin xikiak dioskuna en a abe a: <z>
e a <s> zuzen zeko joe a: 1.1. kapi uluko Eguias → eguiaz (10) edo deuz → deus (5),
17 zenbakiek o ialdea e a le oa adie az en di uz e, ba a bes e ik bi pun uz bana u ik. Ma a xoa
e abili da o ma le o ba e ik bes e a zabal zen dela adie az eko.
18 La inez (Kempis 1649: 352): am es inus ad inem. A anbillagak (1684: 197-198), aldiz: Haiñ
impacien be ehala Psalmuen can a ackaba ceco. Honena Lemais e- en (1686: 383) an sesezko i zulpe-
na en i zulpena da: Si impa ien pou ini bien- os le chan des Pseaumes.
162 LEy E I U E SIE A
ASJU, 2024, 58 (1), 139-174
adibidez. Mounole e a Gómezek (2018: 499) aipa zen du e ohikoa dela lapu e a e a
zube e a klasikoko idazkie an apika ia en g a ia en bidez bizka ka ia adie az ea xis-
uka ie an, e a hain ohikoa ez izan a en, a ika ue an e e ge a zen dela. Ema en du-
en a azoia hu engoan da za: an ses o og a ian <s> g a ema bizka ka ia adie az-
eko e abil zen zen, e a ga aiko euskal idazle haiek sis ema hu a zeuka en e edu za .
Bes alde, an sesez <z> g a ema hi z bukae an oso u ia zela a gudia zen du e, e a
<s> g a ema, o dea, uga ia. Ho az, oina ian a azo g a ikoa bide zegoela ondo ioz-
a zen du e, e a a azoi be aga ik sailka u dugu guk adibidea hizkun zaz kanpoko
aldake en bai an. Talde be ean sa uko dugu bide ezbe dina ha u duen 1.1. kapi-
uluko Eguias → eguiaz (10) adibidea. Hemen e e, nahiz e a 1720A e a 1720B edi-
zioe an <s> g a ema ekin ida zi a age i zaigun, bizka ka ia ahoska zen zela ziu za
eman dezakegu. Ho en e akusga i, 1760. u ean <z> g a ema lehene si izana. Azke-
nik, lehenengo bi edizioe an apika ia adie azi nahi baina <z> g a ema en bidez ida zi
den o ma ba au ki u dugu: deuz → deus (5) bilaka zen da 1760ko edizio ik au e a.
1760ko edizioa da, be az, o oko ki zuzenke a gehien egin zi uena.
1769ko edizioan so u zen e a a ba e e badugu: escue a a → escue e a (25).
Gaine a, ez da edonolako e a a, 1788ko edizioan e epika uko bai a. Honek esan
nahi du e abili di ugun 1769ko e a 1788ko aleek aka s ba e a zaile ba (momen uz)
pa eka zen du ela.
2.3.3.2. G a ia e imologikoa ema eaga ik egindako aldake ak e e badaude. Mou-
nole e a Gómezen (2018: 494) a abe a, euska a landuak eka i ako joe a izan zen:
hizkun za emailea en zein ja o izko euska a en g a ia go de zen saia u zi en lapu -
e a klasikoko idazleak. Hala e e, joe a ez zen o oko u e a ez zuen denbo an zeha
be din i aun. Be en abu uz, Xu iok g a ia onologiko ako joe a du, nahiz e a asko an
idazke a e imologikoak e abil zen di uen. Guk az e ke a ako e abili di ugun lagine-
an bi adibide opa u di ugu, 4.7. kapi uluan: 1720B edizioan imaginacione → ima-
gina ione (9) aldake a dugu, non imagina ionem la inezko o ma ik < > g a ema
lehene si den; e a 1788ko edizioan comunione → communione (31), la inezko com-
munionem-e ik. Ho az, gu e lagine ik e a o zen dena en a abe a, badi udi Xu-
iok ondoko ba zuek baino g a ia e imologikoa e abil zeko joe a apalagoa izan zuela,
Mounole e a Gómezek esan bezala (2018: 494).
Bes alde, 1.1. kapi uluko baziñaquizqui → bazinaquizqui (13) adibidean, i os-
eko ñ → n aldake a ge a zen da 1769ko edizioan, e a hu engoe an e e hala ikus-
en dugu. Pikabea en (1993: 29) az e ke a en a abe a, x ii. e a x iii. mende e di a
a eko li e a u lapu e a en idazkie an bus idu a adie az ea guz iz zabaldua zegoen,
baina 1775e ik au e a gal zen hasi zen, xix. mendean ia guz iz desage u a e. Cami-
nok zehaz en du (a.a.) ahozko min zoan despala alizazioa Na a oa Behe eko mende-
balean e a Lapu diko ekialdean ge a u zela, hau da, bien bi a eko ba nealdeko eus-
ka an: ez Lapu diko i sas hegian, ez Azkainen, esa e ako. Dena dela, Pikabeak iga i
bezala, ba nealdeko despala alizazio ho ek e agina izan zuen li e a u lapu e a en
idazke an, <ñ> e abil zea i u zi bai zio en. Ho enbes ez, Xu io en 1769ko edizioa
idazke a-ohi u a en aldake a ho en lekuko asun goiz ia a da, <ñ> kanpo a zeko
joe a Pikabeak emandako da a ze xobai au e a zen duena.
2.3.3.3. Hizkun za en be ezko aldake ak isla zen di uz en adibideak hi u al-
de an sailka u di ugu. Lehenik, 1.1. kapi uluan ençu en → en çu en (7) e a ansica-
CO PUSA EN EGOE A HOBETzEN 163
h ps://doi.o g/10.1387/asju.25163
bea → an sicabea (11, 18) aldake ak egoki zen di a. Lehenengoa 1769ko edizioan
ge a zen da, e a hu engoan e e hala dakusagu. Biga ena 1760ko edizioan ge a u
e a hu engo bie an go de da. Nahiz e a gau egun ozenen os eko xis uka iak a ika-
ua en alde neu aldu ohi di ugun (ekialdeko zenbai hizke a an izan ezik), ez da be i
ho ela izan. Euska a zaha e a klasikoan, Ipa aldean ia o oko ki ika ia ida zi ohi
zu en n e a l ondoan, e a a ika ua zein ika ia ondoan (Mounole & Gómez 2018:
498). Lehen euska a mode noa en hasie an a ika uen aldeko joe a haz en doa, neu-
al zea en adie azpena o oko a izan ez a en (U gell 2018: 617). Gu e adibidee an
n os eko a ika zea adie az ea en aldeko zan zuak au ki u di ugu.
Biga enik, he ska ia en haspe ena adie az eko zalan zak daude edizioen a ean.
Alde ba e ik, 4.7. kapi uluan bai han → bai an (7) aldake a ge a zen da 1760ko edi-
zio ik au e a. oEH en a abe a (s. . 2 bai a) bai a o oko a da Lapu din. 1800 a e
< h> dig a oa nagusi da, baina badi a E xepa e engandik hona bai an idaz en du en
egileak. Hala e e, az e ke a sakonago ba beha ko da aldake a sis ema ikoa den edo
us ekabean egindakoa den jaki eko.
Bes e ik, kapi ulu be ean go pu ceco → go phu ceco (13), go pu ça → go phu-
ça (26), go pu ça en → go phu ça en (27) e a go pu ça equiñ → go phu ça e quiñ
(30) adibideak di ugu. 1760ko aldake ak di a denak. oEH en a abe a (s. . go pu z),
Ipa aldean be i go phu z dokumen a zen da, zube oan izan ezik. Ondo io emanko-
ak a e a zeko sakonago az e u beha ko da, baina bali eke 1720Ako e a en zuzen-
ke a iza ea, bai bai ago go phu z-en adibide ba behin za (19:11). Gaine a, behin e a
be iz egin izanak e akus en digu 1760ko edizioa en pa a zaileak oso a gi zeukala hi-
za nola ida zi beha zuen.
2.3.4. Pun uazioa e a hi zen ezabake a: ho elako aldake ek sa i an ez du e a e a
handi ik me ezi, ez gu ea bezalako lehen hu bilke a ba ean behin za . Alabaina, iku-
siko dugunez, au ki u di ugune ako ba zuek ondo io ga an zizkoak a e a zeko mo-
dua eman digu e, ze en e a au e ik egin di ugun suposizioak inda zeko gauza bai-
i a.
1.1. kapi uluan, bi pun uak pun u e a koma en bidez o dezka uak izan di a behin
1720B edizioan. Gaine ako guz ie an bi pun uak opa u di ugu. Ho az, con e aço-
na en bes e e a a ba en au ean geundeke. 4.7. kapi uluan haiñ laco → laco (20) al-
dake a ge a zen da. Ohikoa da oha kabean haiñ bezalako hi zak kopia zen ahaz ea,
galduz ge o ez du elako esanahia asko alda zen.19 Aka sa 1769ko edizioa i dagokio,
e a 1788ko edizioan go de da. Ho a, 1788ko edizioa 1769koa en gainean egin zela
e akus en digun bes e aka s ba e a zaile ba .
2.4. Cons i u io s emma is codicum
Bildu dugun in o mazioa ekin Jesu-Ch is o en Imi acionea en s emma codicu-
ma en p oposamena egingo dugu. Kapi uluen a eko e kake a ik emai za oso ga -
19 «Villasan e enedizioan[Axula enlibu ua enean],aka s xikiani zezgaine a,hi zsol eake aa e
sin agma e a le o osoak eskas di a han-hemen, eskua ki eskas di en hi zak edo hi zek pasa ea en ule -
ke a la iki oz opa zen ez du enean: posesibo ba , izenondo ba , e e pa ikula, e a-z lo u iko ze enda ba-
en a ale ako ba , e ab.» (U gell 2015: ix, 2. oh.).
170 LEy E I U E SIE A
ASJU, 2024, 58 (1), 139-174
3. e anskina. Xu io en Imi azionea en i zulpena en x i i i . mendeko ale digi aliza uak az e u ako bildume an
Le a lodiz naba mendu gabe dauden aleak digi aliza u gabekoak di a, e a lodiz naba mendu akoak digi aliza u ik esku aga-
i di ugunak. Labu du ak: KMK (Koldo Mi xelena Kul u unea), BFA (Bizkaiko Fo u Aldundia), SSF (Sancho el Sabio Fun-
dazioa), NUP (Na a oako Unibe si a e Publikoa), ELO (Eusko Legebil za a en Onda ea), BNF (Biblio hèque Na ionale de
F ance) e a BMB (Biblio hèque Média héque Bayonne). Ale digi aliza u bakoi zean lan hone an e abili di ugun labu du ak
(1720A-BFA edo 1769-KMK e akoak) e an si di ugu. 20
KMK
3
BFA SSF NUP
1720A
h ps://www.kmlibu u egia.eus/
eco d/556084
Signa u a: J.U. 4751 b, Alea: 560728,
V[inson]49a.
h ps://libu u egibil egi.bizkaia.eus/
handle/20.500.11938/74867
signa u a: V -10.
1720A-bFA
1720B
h ps://www.kmlibu u egia.eus/
eco d/25821
Signa u a: J.U. 4751, Alea: 25823, V.
49b.
__
h ps://ca alogo.sanchoelsabio.eus/
eco d/54053
signa u a: Z V 1474, Alea: 51139.
1720b-ssF
h ps://biblio eca.una a a.es/abne opac/
abne cl.cgi? I N=411037
signa u a: Vinson, 49. b.
1720b-NUP
1760
h ps://www.kmlibu u egia.eus/
eco d/19028
signa u a: J.U. 4751 c, V. 49c.
1760-KMK
__
1769
h ps://www.kmlibu u egia.eus/
eco d/19032
signa u a: J.U. 4751 d, V. 49d.
1769-KMK
h ps://libu u egibil egi.bizkaia.eus/
handle/20.500.11938/80052
signa u a: V -838.
1769-bFA
h ps://ca alogo.sanchoelsabio.eus/
eco d/8279
signa u a: Z V 1233, Alea: 9608.
1769-ssF
1788
h ps://www.kmlibu u egia.eus/
eco d/19035
Signa u a: 2434G, Alea: 19038, V. 49e.
__
h ps://ca alogo.sanchoelsabio.eus/
eco d/84090
signa u a: Z V 4120, Alea: 168989.
1788-ssF
h ps://www.kmlibu u egia.eus/
eco d/19035
signa u a: J.U. 4751 e, Alea: 62731.
1788-KMK
20 J[ulio]U[u quijo]labu du ada ama enaleekFondo go deak izeneko bilduman zeuden o ain su a e, kul u unean be an, baina a ean Gipuzkoako
A xibo His o iko a (Oña i) alda uak izan di a, ka alogoak dioena en a abe a.

CO PUSA EN EGOE A HOBETzEN 171
h ps://doi.o g/10.1387/asju.25163
21
Libu uklik Bilke a Baionako Euskal Museoa21 BNF
1720A
h ps://www.bilke a.eus/
a k:/27020/go124729.locale=eu
Kokapena: Bo deleko hi i libu u-
egia.
Ma ka: T 6342 és.
h p://a k.bn . /a k:/12148/
cb33426740h
z BASQUE-786.
1720B
h ps://www.bilke a.eus/
a k:/27020/go692530.locale=eu
h ps://media heque.bayonne. /
iguana/www.main.cls?su l=sea c
h&p=*# eco dId=1.54475
Kokapena: baionako media eka.
Ma ka: LAF.6 (LAF0006 dig.)
1720b-bMb
h ps://www.bilke a.eus/
a k:/27020/go727663.locale=eu
Kokapena: Baionako Euskal Mu-
seoa. Ma ka: ES 130-2
1760
h ps://www.euska iana.euskadi.
eus/euskadibib/eu/bib/1471636.
do
Eusko Legebil za eko Libu u-
egia
signa u a: 1760-ELO
h ps://www.bilke a.eus/
a k:/27020/go723651.locale=eu
Kokapena: Baionako Euskal Mu-
seoa. Ma ka: ES 130. h p://a k.bn . /a k:/12148/
cb33426741
z BASQUE-787.
h ps://www.bilke a.eus/
a k:/27020/go723651.locale=eu
Kokapena: Baionako Euskal Mu-
seoa. Ma ka: P 572.
21 Baionako Euskal Museoa en emai zak Bilke a bil egi digi ala en bidez au ki u di ugu. Hala e e, be eiz aipa zea e abaki dugu, haien kopu u handia dela
e a.
172 LEy E I U E SIE A
ASJU, 2024, 58 (1), 139-174
Libu uklik Bilke a Baionako Euskal Museoa BNF
1769
h ps://www.bilke a.eus/a k:
/27020/go124728.locale=eu
h ps://biblio heque.bo deaux. /
a k:/27705/ca0000685537.loca-
le=
Kokapena: Bo deleko hi i libu-
u egia.
Ma ka: T 6343.
h ps://www.bilke a.eus/a k:
/27020/go723646.locale=eu
Kokapena: Baionako Euskal Mu-
seoa. Ma ka: P 3225.
h ps://gallica.bn . /a k:
/12148/bp 6k9483681
bNF, dépa emen Li é a u e e
a , Z bAsQUE-788.
1769-bNF
h ps://www.bilke a.eus/a k:
/27020/go190.locale=eu
Kokapena: Baionako media eka.
Ma ka: LAF.5.
h ps://www.bilke a.eus/a k:
/27020/go723646.locale=eu
Kokapena: Baionako Euskal Mu-
seoa. Ma ka: P 8901.
h ps://www.bilke a.eus/a k:
/27020/go190.locale=eu
h ps://media heque.bayonne.
/iguana/www.main.cls?su l=-
sea ch&p=*# eco dId=1.54485
Kokapena: Baionako media eka.
Ma ka: wP.221 F .
CO PUSA EN EGOE A HOBETzEN 173
h ps://doi.o g/10.1387/asju.25163
Libu uklik Bilke a Baionako Euskal Museoa BNF
1788
h ps://www.euska iana.euskadi.
eus/euskadibib/eu/bib/1471546.
do
Eusko Legebil za eko Libu u-
egia
signa u a: A-X12, Y2
1788-ELO
h ps://www.bilke a.eus/a k:
/27020/go191.locale=eu
Kokapena: Baionako media eka.
Ma ka: LAF.7.
h ps://www.bilke a.eus/a k:
/27020/go723647.locale=eu
Kokapena: Baionako Euskal Mu-
seoa. Ma ka: P 3226, Code ba-
es: 68-195.
h ps://gallica.bn . /a k:
/12148/bp 6k948369d
bNF, dépa emen Li é a u e e
a , Z bAsQUE-789.
1788-bNF
h ps://www.bilke a.eus/a k:
/27020/go191.locale=eu
Kokapena: Baionako media eka.
Ma ka: LAF.7 BIS.
h ps://www.bilke a.eus/a k:
/27020/go723647.locale=eu
Kokapena: Baionako Euskal Mu-
seoa. Ma ka: P 3226, Code ba-
es: 68-195 b.
h ps://www.bilke a.eus/a k:
/27020/go191.locale=eu
Kokapena: Baionako media eka.
Ma ka: wP.222 F . h ps://www.bilke a.eus/a k:
/27020/go723647.locale=eu
Kokapena: Baionako Euskal Mu-
seoa. Ma ka: P 515.
h ps://www.bilke a.eus/a k:
/27020/go134580.locale=eu
h ps://media heques.agglo-pau.
/de ail-d-une-no ice/no ice
/945470105-6428
Kokapena: Paueko media eka.
Ma ka: 2594.
174 LEy E I U E SIE A
ASJU, 2024, 58 (1), 139-174
Libu uklik Bilke a Baionako Euskal Museoa BNF
Da a-
ik ez
h ps://www.bilke a.eus/a k:
/27020/go723650.locale=eu
Kokapena: Baionako Euskal Mu-
seoa. Ma ka: P 516.
Izenbu u-o ialdea al a da.
h ps://www.bilke a.eus/a k:
/27020/go723645.locale=eu
Kokapena: Baionako Euskal Mu-
seoa. Ma ka: P 3224.
Izenbu u-o ialdea al a da.