HAUSNARTU,
EUSKAL
SOZIOLINGUISTIKA
SARIAK
>>>
2
Soziolinguis ika
aldizka ia
1. ANTROPOLOGIAREN ESANAHIAZ
NOLA BEGIRATU HIZKUNTZA ANTROPOLOGIATIK?
An opologia en ikuspun u ik hizkun za kul u a en pa e ba da zen zu
ak ibo ba ean: hizkun za kul u a egi eko e a e aiki zeko esna bezala i u-
dika zen du. Ikuspegi ho e a ik an opologoek bi modu an az e u izan
di uz e he i ezbe dine ako hizkun zak. Ba e ik, an olake a sozial zabal
ba en pieza, iku edo a adie azle gisa; bes e ik, gizakiok gu e e eali a e-
an e agi eko dugun bi a eko e a es a egia bezala. An opologiak be az,
e akusle e a e agile gisa au kez en digu hizkun za, ike kun za ako a ea
zabal zabalik u ziz.
An opologia en ikuspegi ik giza e guz iak di a in e esga iak e a
denak bihu u dai ezke be e ike ke a objek u. A e gehiago, be e kasuan
kul u e a giza e ezbe dinen a eko konpa azioa helbu u e a ike ke a a-
ko es a egia da, alde a ze ho ek giza izae a edo a giza e ezbe dine ako
ezauga iak hobe o ule zeko bidea ema en diguna en us ea alda ika-
zen du e a. Konpa ake a egi ea en aldeko ja e a ho ekin ba eginez,
dibe si a ea en ideia dugu an opologia en un sa. Gizakiak be e ingu-
unea i egoki zeko ahaleginak egin beha di u e a ho en ondo ioz ingu-
EUSKARA BIRPENTSATU BEHARRA,
EKARPEN BATZUK ANTROPOLOGIATIK
Jone Mi en He nández
Giza e an opologiako i akaslea. UPV-EHU
Filoso ia e a Hezkun za Fakul a ea
Helbide elek onikoa: [email p o ec ed]
DOSSIERRA
69. zenb. / 2008 (4)
soziolinguis ika klus e a
ma in ugalde, kp / 20140 andoain
27
ba 69 dok:Ba dok55 23/12/08 11:51 Página 27
une bezain ani zak e a abe a sak di a pe sonak nahiz egoki ze p ozesu
ho e a ik so u ako kul u ak.
Kul u a gizakiak e a giza aldeek du en be ezko ze bai da. Kul u ak,
bes eak bes e, usadioak, ohi u ak e a u ee an bildu ako ezagupena jaso-
zen di u be e bai an. Kul u a i eske giza e edo giza alde ba en pa ai-
de bilaka zen ga a, be an egoki zeko e a xe a zeko elemen uak ema en
dizkigu e a. Gizakiak kul u a ho en jabe egi en ga a giza e ho e an
pa e ha uz e a, e a be ean, kul u a ho i be a bizi au en lagun zen dugu
be e usadio, ohi u a e a ezagupena ba ne a u e a bi p oduzi u egi en
dugunean. P ozesu hone an ikaskun za e a ansmisioa ezinbes eko es-
nak di a e a edozein kul u a en e o kizuna aspek u haue an da za, e a ez
o dea, oino de za biologikoan.
Ike ke a espa u zabal hone an hizkun za kezka ga an zi sua izan
da be i. An opologo askok gau egungo hizkun zak ike zen di uz e,
nagusiki, i agandako hizkun zen ezauga iak deskub i zeko asmoz; bai-
na asko an hizkun z an opologoek e a giza e an opologoek elka ekin
egin izan du e lana hizkun za e a kul u a en a eko ha emanei lo u iko
bes e elemen u asko az e u nahian. Ho i dela e a, hizkun za en gaineko
ikuspegia zabaldu egin da e a hizkun za be a ezinbes eko esna bihu u
da kul u a e a giza ea ule zeko e a desk iba zeko ga aian.
Esandakoak esanda, e a euska a en egoe a en az e ke a i begi a,
be eziki in e esa zen zai Alessand o Du an ik hizkun z an opologia en
ingu uan landu ako ikuspegia. Egile honen us ez, hizkun z an opologia-
en ba uan egungo galde a nagusiena hauxe li za eke:
“¿En que con ibuye el es udio de la lengua a la comp ensión de un enómeno
social/cul u al pa icula (po ejemplo, a la o mación de iden idad, a la globali-
zación, al nacionalismo)? La o mulación de es e ipo de p egun as concibe la
lengua no ya como obje o p ima io de indagación sino como ins umen o pa a
accede a los complejos p ocesos sociales”.1
Ildo ho e a ik, Du an ik be ak p oposa zen du hizkun z o mak
biga en maila ba ean uz ea e a bai giza e o mazioek (hie a kia, p es i-
gioa, e.a.), bai p ozesu sozialek (hizkun z komuni a ea, hiz una en kon i-
gu azioa) p o agonismoa i abaz en joa ea. Heda ze p ozesu hone an,
koka zen da hain zuzen e e ni e in e esa, be an ikus en bai u an opo-
logia en po en zial asuna euska a en e eali a ea en az e ke a i hel zeko
ga aian.
2. HIZKUNTZ ANTROPOLOGIAREN EKARPENA:
HIZKUNTZA, HIZTUNA ETA HIZKUNTZ KOMUNITATEA
Ondo en mahai gainean ja i nahi di udan plan eamenduak ze ikusi
zuzena du e hizkun z komuni a ea en nozioa ekin. Ze ga ik ja i a e a
hizkun z komuni a ea en kon zep uan? Ho en a zean hipo esi ba dago:
hizkun z komuni a ea en ingu uan hausna zeak i xu az ema en duena
Jone Mi en He nández – Euska a bi pen sa u beha a, eka pen ba zuk an opologia ik
An opologo askok gau
egungo hizkun zak
ike zen di uz e, nagusiki,
i agandako hizkun zen
ezauga iak
deskub i zeko asmoz;
baina asko an hizkun z
an opologoek e a giza e
an opologoek elka ekin
egin izan du e lana
hizkun za e a kul u a en
a eko ha emanei
lo u iko bes e elemen u
asko az e u nahian.
28
ba 69 dok:Ba dok55 23/12/08 11:51 Página 28
baino e onka ga an zi suagoa daka . Ho en seinale dugu Iñaki Ma i-
nez de Lunak A gia aldizka ian ida zi ako a ikulua,2non XXI. mendean
euska ak duen pape a be az e zeko gonbi ea egi en digun. Ho e a a-
ko, hizkun z komuni a ea en esanahia en ingu uko ez abaida alda ika-
zen du. Kasu hone an e e hizkun z komuni a ea izango dugu hizpide.
E a ho ekin ba e a be a i zuzenean lo u iko elemen uak az e gai bilaka-
u di a, be i e e hizkun z an opologia en ikuspegi be ezia aplika zeko
in en zioz.
Euska a en egoe a ezagu u a e a hizkun z an opologiak duen
po en zial asuna ikusi a, nik au e a begi a hi u ike le o nagusi p opo-
sa uko ni uzke. Lehenengo aspek uak hizkun za en ideologia ekin du
lo u a. Be an hizkun za be a baino hizkun za en ingu uan so u ako i u-
diak, disku soak, na a ibak, e.a., az e zea li za eke helbu ua. Biga en
ike le oak hiz una en nozioa ekin e a zehazki, ho en iden i a ea ekin
du lo u a zuzena. Azkenik, hizkun z komuni a ea en nozioan sakondu
nahiko nuke. Ho e a ako bi kon zep u ezbe dinen a eko konpa azioa
egi ea p oposa zen du . Alde ba e ik, euskal soziolinguis ikan nagusi u
den “hizkun z komuni a ea en” ideia dugu; bes alde ik, azken u e haue-
an hizkun z an opologia anglosaxoian e abil zen a i den p ak ika
komuni a ea (communi y o p ac ice) kon zep ua naba mendu nahi du .
Biak pa ez pa e ja iko di u e a biga en ho en aldeko apus ua egi eko
a azoiak azalduko di u . A ikulu honen azken a alean p ak ika komu-
ni a e ho en adibide zeha z ba landuko du .
2.1 Hizkun za e a p ozesu semio ikoak (hizkun za en ideologia):
iconici y, ecu si i y, e asu e.
Hizkun za i lo u iko p ozesu semio ikoaz edo a hizkun za en ideologiaz
hi z egi en dugunean oha zen ga a hizkun zak, be e dimen sio p ak iko-
az gain, baduela gai asuna be e gainean disku soak e a i udiak so zeko
e a zabal zeko. Kasu hone an in e esa zen zaiguna ez da hainbes e hiz-
kun za ba ean esa en dena, baizik hizkun za ho i bu uz esa en dena e a
ho ek hiz unengan duen e agina. Judi h I inek e a Susan Galek p oze-
su hauen az e ke an sakondu du e e a ho en ondo ioz hi u kon zep u
nagusi plaza a u di uz e: iconici y, ecu si i y e a e asu e.
2.1.1 Iconici y (Ikonizazioa)
P ozesu honen bi a ez hizkun za e a be e i udi edo e ep esen azio
soziala en a eko ha eman zuzena gauza zen da. Gauzak ho ela, hiz-
kun za –edo hizkun za en aspek u ba - alde ba en ikono moduan age
dai eke, alde ho en izae a edo a esen zia isla uz. Neu i ba ean, hizkun-
za aldea be a o dezka zeko balioko luke bien a eko lo u a e aba ekoa
bai a. Ho en adibide a gia gu e a ean, behin e a be i o e epika zen
Euska a bi pen sa u beha a, eka pen ba zuk an opologia ik – Jone Mi en He nández
Hi u ike le o nagusi
p oposa uko ni uzke.
Lehenengo aspek uak
hizkun za en
ideologia ekin du lo u a.
Be an hizkun za be a
baino hizkun za en
ingu uan so u ako
i udiak, disku soak,
na a ibak, e.a., az e zea
li za eke helbu ua.
Biga en ike le oak
hiz una en nozioa ekin
e a zehazki, ho en
iden i a ea ekin du lo u a
zuzena. Azkenik, hizkun z
komuni a ea en nozioan
sakondu nahiko nuke.
29
ba 69 dok:Ba dok55 23/12/08 11:51 Página 29
den galde a li za eke: euskaldun za jo zeko edo asco iza eko euska a
jakin beha da? Ba zuen us ez Euskal He ia e a be e hizkun za, euska a,
ba di a, banaezinak. Euska a da euskaldunak egi en gai uena e a euska-
a da Euskal He iko iden i a ea sos enga zen duena. Baina ho en gaine-
an sen sibili a e ezbe dinak daude e a bes e asko en zako ha emana ez
da ze ga ik hain es ua izan beha . Euskal kul u a e a euskal iden i a ea-
en ingu uan osa u ako ike ke ak ho i ondo ioz a zen du e, alegia, eus-
kal iden i a ea de ini zeko modu ezbe dinak daudela.
Azken hama kade an euska a en p esen ziak zabalkunde ga an zi-
sua bizi izan du e a espa u be ie a a i i si da. Ho en e aginez pen sa
dezakegu hizkun za ekiko espe ien ziak alda zen joan di ela, ha eman
be iak so uz. Adibide moduan euskaldun be ia en igu a e abili deza-
kegu izan e e hau azken u eo an asko zabaldu den p o il be ia bai ugu.
Zein nolako hizkun z iden i a ea so u da hizkun za ekin ga a u ako
ha eman be i hone a ik?
Galde a be a egin dezakegu gaz een kasuan. Gau egun gaz een
a ean ema en den euska a en ezagu za maila azken hama kade an lo u
den al uena dela esan dezakegu, baina ho ie ako gaz e bakoi zak, zein
ha eman du hizkun za ekin? Zein pape du hizkun zak be e gaz e izae-
an? Masiboki euska a jaso zen a i di en gaz e ho ien a ean i udika u
dezakegun aniz asuna izuga ia da, bai amilia en ja o ia i dagokionez,
bai bizi okia i e a ingu unea i dagokionez, bai bizimodu e a ohi u ei
dagokionez, bai bizi za au eikuspenei dagokionez.
Hale e, be ez euskal giza ean azken hama kade an eman di en
aldake az gain, kon uan ha u beha di a globalizazioak mundu osoan
ma xan ja i ako p ozesuak e a ho ien e agina hizkun z mino iza ue-
an.3O ain a e euskal giza ean ka ego ia diko omikoak e abili izan di a
nagusiki pe sonak (hiz unak) nahiz aldeak (hizkun z komuni a eak)
de ini zeko e a sailka zeko: hau da, kul u a euskalduna e sus kul u a
espainola edo kul u a euskalduna e sus kul u a an sesa. Baina hemen-
dik au e a, posible izango al da logika ho i man en zea? Gu e ingu uko
giza ee an kul u e a hizkun z aniz asuna inoiz baino naba menagoa
denean,4posible da modu diko omiko ho e an pen sa zen ja ai zea?
2.1.2 Recu si i y (E eku sibi a ea)
Iconici y delako p ozesua en ildo ik hizkun za e a iden i a ea en a eko
zubia i udika zen dela esan dezakegu. Ho ik au e a ecu si i y dei u a-
ko p ozesua en bi a ez ha eman ho e a ik so u ako e ep esen azioan
hizkun za en ingu uan so u ako ga azkak e a oposizioak ze nolako e a-
gina du en plan ea zea dugu helbu u. I inek e a Galek p oposa zen
du en kon zep uak abiapun u ba du: hizkun zan oina i u ako iden i a-
e ho i sendo zeko bes e iden i a e ba en au ka age u beha da. Hau da,
iden i a ea muga zea be ezko elemen uak zehaz ea daka e a ho e a ako
Jone Mi en He nández – Euska a bi pen sa u beha a, eka pen ba zuk an opologia ik
euska a en p esen ziak
zabalkunde ga an zi sua
bizi izan du e a espa u
be ie a a i i si da.
Euskaldun be ia en
igu a e abili dezakegu
izan e e hau azken
u eo an asko zabaldu
den p o il be ia bai ugu.
Zein nolako hizkun z
iden i a ea so u da
hizkun za ekin
ga a u ako ha eman
be i hone a ik?
30
ba 69 dok:Ba dok55 23/12/08 11:51 Página 30
hainba osagai kanpoan geldi u beha di a.
Euska a en kasuan a gi ikusiko dugu hizkun za en espa uan eus-
ka a en de inizioa gaz ele a edo a an sesa bezalako hizkun za bo e e-
suen au ka gauza u beha izan dela. Egoe a mino iza u ba e ik abia u a
be e bu ua de enda zeko beha a ikusi du e a ho e a ako be e posizioa
babes ea en alde egin du, be i e e, bes e hizkun zak alde ba e a u ziz.
Gauzak ho ela, be e izae a en e e e en zia kanpoan dagoenez, hiz-
kun za en e emuan e a hiz unen a ean egon dai ezkeen ezbe din asu-
nak e a be ezi asunak albo a u egi en di a. Iden i a e baka e a i mo
ba en alde egi en da, e a be ezko alde ho e an (hizkun z komuni a e
bezala izenda zen dena) so zen di en ñaba du ak, disiden ziak, e.a., iku-
sezin bilaka zen di a. Hale e, badi a, ikuspegi honen au ean, bes e p o-
posamen ba daka en e edua. Kasu hone an he e oglossia nozioan oina-
i u ako p oposamena li za eke.
He e oglossia kon zep uak Mikhail Bakh in e usia hizkun zala i
e a iloso oa en ob a a e ama en gai u. Egile ho i homogeneo asun lin-
guis ikoa en k i ika ik abia zen da, kons ukzio ideologikoa de i zan
neu ian:
“(…) inculada his ó icamen e al desa ollo de los Es ados eu opeos y a los
es ue zos po es ablece una iden idad nacional po medio de una lengua nacio-
nal que ecibe un único nomb e: alemán, ancés, uso, i aliano”.
Hizkun za baka —ba e a u— ba en ideia ho i kon aja iz, Bakh i-
nek i adoki zen du pe sona o o, bene an, boz ani zez e a ua dagoela e a
bozak es a i ika uak di ela. Azken inean e a Joan Pujola ek (Pujola ,
2001:128) ma ka zen duenez hizkun za e abil zeko e a maneia zeko
modua lo u a egongo da okiko hi z egi eko moduaga ik edo a hiz una i
dagokion alde sozial, p o esional edo a belaunaldiaga ik.
Hizkun za he e oglosikoa en e a boz di e en e ho ien ja o ian, hain-
ba ak o e sozio-ekonomiko e a kul u al egongo li a eke, en sio ja ai-
uan konjuga uak.
O ain a e azaldu akoa ingu une hu bilean koka zen baldin badugu,
hiz unen ja due a az e zen dugunean ondo engo alde dian e epa a u
beha dugula kon u a uko ga a: hiz unek euska az edo e da az egi en
du enean gene o, klase soziala edo a bes elako iden i a e ezauga iak
adie az en a i di ela. Kon uan ha u beha ko genuke, p in zipioz ez
dagoela “euskalduna” (edo “e dalduna”) soilik iza eko auke a ik, hau da
pe sona o ok boz ezbe dinak jaso zeko auke a iza en du, ga azka egoe-
an bizi dai ezkeen bozak izanda e e. Ikuspun u ho ek lan ildo abe a sa
eka dezake euskal soziolinguis ikan, izan e e euskal asuna ekin ba e a
elka bizi zen di en bes elako iden i a eak (gene oa, klase soziala, auke a
sexual ezbe dinei lo u akoa, ea.) oso gu xi an bihu u bai i a ike gai.
Gu e a ean e e elemen u ani zeko iden i a eak e edu bilaka u di a
egun, alde ba e ik giza ea be a ge o e a konplexuago egin delako; bes al-
Euska a bi pen sa u beha a, eka pen ba zuk an opologia ik – Jone Mi en He nández
O ain a e euskal
giza ean ka ego ia
diko omikoak e abili izan
di a nagusiki pe sonak
(hiz unak) nahiz aldeak
(hizkun z komuni a eak)
de ini zeko e a
sailka zeko: hau da,
kul u a euskalduna
e sus kul u a espainola
edo kul u a euskalduna
e sus kul u a an sesa.
Baina hemendik au e a,
posible izango al da
logika ho i man en zea?
Gu e ingu uko giza ee an
kul u e a hizkun z
aniz asuna inoiz baino
naba menagoa denean,
posible da modu
diko omiko ho e an
pen sa zen ja ai zea?
31
ba 69 dok:Ba dok55 23/12/08 11:51 Página 31
de ik, gizabanakoa be a, be e in e esak, nahiak e a bizipenak zabaldu
egin di elako. Hizkun z ukipena, kul u ukipena e a pe sonen a eko
ha emanak (e ealak nahiz bi ualak) egungo giza e ga a uen ezauga-
iak di a, e a ho en ondo ioak jada i i si di a Euskal He i a. U ee an
espazio e a denbo a inko ba i lo u a bizi izan ga a (gu e mugak, gu e
his o ia) baina egun, bi ka ego ia hauek guz iz apu u di a.6Bes eak bes-
e, eknologia be iak sa e-giza ea dei u iko e edu be ia en oina ian
di a, e a Manuel Cas ells bezalako egileak a gi plan ea zen a i di a ho ik
e o i ako aldake a sakonak. Giza e egi u a e a an olake a guz iz alda-
zen a i da e a be e ondo ioak euskal giza ean e e ikus en a i di a. E a
be e hizkun zan? Az e ke a ho i al a zaigu.
2.1.3 E asu e (Omisioa)
Ikonizi a ea kon zep u ik abia u a, hizkun za en e a iden i a ea en a eko
loka ia eza zen pa e ha u du en aspek uak e epasa zea i ekin dio .
E lazio ho en analisia i nagokiola, i udi zen zai e lazioa en kon igu a-
zioan izandako pisua en e akusga i dela es a us ezbe dineko hizkun-
zen e a kul u en a eko ukipenaz so u ako dialek ika —ho s, hizkun za
e a kul u a menpe a zaileak e a dominan eak ba e ik, e a mino i a ioak
e a gu xiago uak bes e ik—. Dialek ika ho ek bi ba ie a e linguis ikoen
a eko e lazioa e a dagozkien e edu soziokul u alak ez ezik, kul u a e a
hizkun za mino iza uak be e espazio soziolinguis ikoko an olamendua
e a ka ak e izazioa e e de e mina uko edo inka uko li uzke.
Adie az en du , halaz guz iz, pa aleloan doazela logika in e g upal
ho en ga apena e a kul u a en edo komuni a ea en (in ag upala) ba u-
ko dibe si a ea so zeko e a kudea zeko dinamika. Alde di ho ek be ak
e agin zuzena edukiko luke, bes alde, bes e(a )en ikuspegia geu e pa e
bezala ha zeko e eklamoak so zen duen en sioan, e a giza e o ok so -
zen duen ga azkazko, ga apenezko e a ans o maziozko dinamika en
pa e di en elemen uak di e en zia e a al e na iba bezala be e egi eko
apus uan.
Dibe si a e soziala e ep esen a zen du en elemen uen a ean, bada,
negoziaziozko e a no gehiagokazko p ozesu en siozkoa ge a zen da:
sue a dai eke ikusezin i au ea, baina bai a na azioko edo e ep esen a-
zioko e edu pa ikula ba ek eza i ako dinamikak, un zionamenduak
edo kondizio es uk u alek ikusezin egi ea e e. Euskal He iko espazio
soziolinguis ikoan, homogeneo asunak un sezkoa di udi, be ezi asun
iden i a ioa de enda zeko ga aian. Logika ho ek di e en zia e a dibe si-
a e in ag upala uka ze a beha zen du.
Pun u ho e a ik au e a, e onka izango li za eke ukazio ho i
es uk u azko pa adigma e a balio bihu zen du en mekanismoak eza-
gu zea. Ildo ho e an, euskal komuni a e linguis ikoa i bu uzko lan
gehiene ako izenda zaile komuna i gagozkiola, deiga i ge a zen da
Jone Mi en He nández – Euska a bi pen sa u beha a, eka pen ba zuk an opologia ik
Bakh inek i adoki zen du
pe sona o o, bene an, boz
ani zez e a ua dagoela
e a bozak es a i ika uak
di ela. Azken inean
ma ka zen duenez
hizkun za e abil zeko e a
maneia zeko modua
lo u a egongo da okiko
hi z egi eko moduaga ik
edo a hiz una i dagokion
alde sozial, p o esional
edo a belaunaldiaga ik.
32
ba 69 dok:Ba dok55 23/12/08 11:51 Página 32
ezauga ie ako ba zein den jabe zea: o o ha , giza e e a kul u a au ok-
onoa en his o ia e a e eali a ea ba uko ga azka ik e a di e en ziazio-
ik gabeak di a7.
Ikusezin bilaka zeko p ozesu ho i, e a zuzenean lo zen du mu ed
model edo alde mu uen eo ia dei u akoa ekin, Shi ley e a Edwin A de-
ne an opologoek 1970. hama kadan eza i akoa. O aingo honek eo ia
eminis a ba du oina i. Talde mu uen eo ia en a abe a, hainba kolek-
ibo edo sek o e sozial isilik ge a zen di a, noiz e a e eali a eak alde
domina zaile ez bezala pe zibi zen e a adie az en du ela jabe zen di ene-
an. Bene an, o dea, isil asuna ez da isil asuna, baizik e a e edu al e na i-
boen exis en zia isla zen du, es uingu u jakin ba in e p e a zeko e a
ha an e agi eko moduei dagokienez.
2.2 Hiz una e a iden i a e pe o ma iboa
Euskal soziolinguis ikan hiz una de ini ze akoan be e iden i a ean e e-
pa a zea ezinbes eko baldin za izan da. Euska ak euskalduna zein den
a gi ma ka zen du (euskalduna=euska a duna) e a ho ik au e a euska-
a duen ho i iden i a e be ezia a xiki zen zaio. Eskema ho en a abe a,
hizkun zak guz iz baldin za zen du pe sona, be e bizimodu e a ikuske-
a en e digunean koka zen da, ezauga i be eziak emanez.
A gi dago, in e p e azio honen azpian iden i a ea ule zeko modu
zeha z ba dagoela, zeine an hizkun za eduki zea i ema en zaio ga an-
zia. Hau da, ziu za jo zen da hizkun za du en guz iek euskaldun asun
moduko ba du ela be e izae a en ba nean. P ozesu ho i gaine a, asko-
an, na u aliza u egin izan da e a modu ho e an iden i a ea guz iz es a-
ikoa age zen da. Feminismo ik e a be eziki an opologia eminis a ik
na u alizazio p ozesu hauek sala u egin di a e a, iden i a ea so zeko
ga aian kul u ak duen pisua azpima a u du e. Ikuspegi ho e a ik giza-
banakoa en es uingu ua p o agonis a bihu zen da, be e izae a e a iden-
i a ea e aiki zeko o duan, be an xe a zeko e a be ako kidea sen i ze-
ko sozializazio p ozesua ezinbes ekoa izanik. Iden i a ea, gaine a, ibilbi-
de luze ba en ui ua li za eke, izan e e bizi za osoan zeha a i ga a gu e
izae a e a pen sae a de ini zen e a bi de ini zen.
Ikuspegi kons uk ibis a hone a ik abia u a, eminismoak plan ea-
mendu be iak landu di u egun a akas a lo u duen pe o mance nozioa
ga a u a e. Kon zep u honek iden i a ea osa zeko p ozesuan “iza ea i”
baino “egi ea i” ema en dio ga an zia. Ma y Buchol zek Ki a Hallekin
ba e a ida zi ako a ikulu ba ean (Buchol z e a Hall, 2004) ezin hobe o
azal zen du idei hau:
“Bu iden i y inhe es in ac ions, no in people. As he p oduc o si ua ed social
ac ion, iden i ies may shi and ecombine o mee new ci cums ances. This dina-
mic pe spec i e con as s wi h he adi ional iew o iden i ies as uni a y and
endu ing psychological s a es o social ca ego ies”. 8
Euska a bi pen sa u beha a, eka pen ba zuk an opologia ik – Jone Mi en He nández
Gu e a ean e e elemen u
ani zeko iden i a eak
e edu bilaka u di a egun,
alde ba e ik giza ea be a
ge o e a konplexuago egin
delako; bes alde ik,
gizabanakoa be a, be e
in e esak, nahiak e a
bizipenak zabaldu egin
di elako. Hizkun z
ukipena, kul u ukipena
e a pe sonen a eko
ha emanak (e ealak
nahiz bi ualak) egungo
giza e ga a uen
ezauga iak di a.
33
ba 69 dok:Ba dok55 23/12/08 11:51 Página 33
Jo dezagun hizkun za en a lo a. Euskalduna euska a duna dela esan
ohi da. Be az, kasu hone an e e, hiz una en iden i a ea izae an baino p ak-
ikan ja zen da, e a euska a duen guz iok euskaldunak di ela esan deza-
kegu. Baina hizkun za e a iden i a een a eko lo u a p ak ikan ez ezik iza-
e an e e oina i zen dela man endu dugu. Ho ega ik o aindik e e, es uin-
gu u asko an, euskaldun abizenak ez duen no bai ek euska az egi en due-
nean halako ha idu a so zen du. E a kasu ba zu an ha idu az gain, nola-
bai eko mes idan za piz en da. E a be ean, euskaldunbe ien a ean edo a
amilia e daldune an jaio ako euskaldunen a ea badago, ba zue an, eus-
kaldun “pe o-pe oak” di enekin konpa a zeko joe a e a gu xies eko joe a.
Be az, iden i a e esen zialis a ba en au ean pe o mance-an oina i u-
ako iden i a ea genuke, zeine an iden i a ea en e aiki ze p ozesua
naba men zen den. Pe o mance nozioa en a abe a gizakia “0” ik abia zen
da be e iden i a ea en osa ze p ozesuan e a aldiz be e inplikazioa e a pa -
eha zea ezinbes ekoa kon side a zen da. Baldin za ik gabeko iden i a e
ho ek hainba e an be igoa so dezake, baina, aldi be ean, bide zabala
ema en du es u asunik gabe, bakoi zak be e okia bila zeko. Ho ik abia-
u a iden i a e ho i uneo o de ini zen da, ez dago i xi a, ez buka u a.
Judi h Bu le ek gene oa en nozioaz esa en duen moduan: “(el gene o)
no es una a ea p esc ip i a que engamos que empeña nos en ealiza ,
sino una a ea en la que es amos empeñados odo el iempo”.9
2.3 Hizkun z komuni a ea e sus P ak ika komuni a ea (Commu-
ni y o P ac ice)
P ak ika komuni a e kon zep ua edo Communi y o p ac ice (Co P) Penelo-
pe Ecke e a Sally McConnell-Gine ike zaileek be egana u zu en, i u -
bu u izan zu ela ik Jean La ek e a E ienne Wenge ek ikaskun zako e e-
duei bu uz landu ako k i ika (Ecke e a McConnell-Gine , 1992).
La e en e a Wenge en abu uz, ikas ea ekin za na u ala da, bizi za-
en alde di in in sekoa, e a, aldi be ean, p ozesu sozial un sezkoa. Ildo
ho e an, Co P nozioak, neu i handi ba ean, ikaskun zako me odo adi-
zional bezala ule zen dena en ga apena inplika zen du: “The p ocess o
becoming a membe o a Co P –as when we join a new wo kplace, a book g oup,
o a new amily (e.g. h ough ma iage)- in ol es meaning”.10
Oina izko ideia ho e an oina i u a, Ecke ek e a McConnellek Co P
kon zep uaz ga a zen du en de inizioa aldendu egi en da soziolinguis i-
ka en e emua i i mo a xiki u a dauden bes e nozio- ipo ba zue a ik; esa e
ba e ako, speech communi y (hizkun z komuni a ea) nozio- ipo ik.
Ecke ek e a McConnellek p ak ika komuni a e (Co P) nozioa i
bu uz ga a u ako de inizioan, p ak ika en ideia da alde di zen ala, hau
da, pe sonek bene an egi en du ena. E a, hain zuzen, egi e edo ja du e
e eal ho exek adie az en du pe sonen aldekide iza eko desi a e a o o-
ba aldeaz sen i zen du en inplikazioa. P ak ikak, eskua ki, es uk u a
Jone Mi en He nández – Euska a bi pen sa u beha a, eka pen ba zuk an opologia ik
Teknologia be iak sa e-
giza ea dei u iko e edu
be ia en oina ian di a,
e a Manuel Cas ells
bezalako egileak a gi
plan ea zen a i di a
ho ik e o i ako
aldake a sakonak.
Giza e egi u a e a
an olake a guz iz
alda zen a i da e a be e
ondo ioak euskal
giza ean e e ikus en a i
di a. E a be e hizkun zan?
34
ba 69 dok:Ba dok55 23/12/08 11:51 Página 34
linguis ikoa en, disku soa en edo hainba e a ako elka e agin komuni-
ka iboa en aspek u global edo espezi ikoekin lo u a du en jokamoldeen
e a ja e en aipamenak iza en di a. Jane Holmesek e a Mi iam Meye ho -
ek ñaba zen du en moduan,“(…) becoming a membe o a Co P in e ac s
wi h he p ocess o gaining con ol o he discou se app op ia e o i ”.11
Ondo ioz, esan dai eke, p ak ika komuni a ea en kasuan hizkun za
ez dela behingoz elemen u aske e a, isola ua; aldiz giza e egi u a ekin
ja zen da ha emane an. E a hau da, hain zuzen e e e eali a ean au ki-
zen dugun egoe a. Hiz unak komuni a e ba eko kideak di a, baina zein
pape joka zen du hizkun zak komuni a e ho e an? Hizkun z komuni a-
ea en nozio klasikoan e epa a zen badugu, hizkun za ezinbes eko ele-
men ua da komuni a e ho ien ezauga iak e a dinamika de ini zeko
ga aian. Ho en adie azlea da Ma i Jose Azu mendik hizkun z komuni-
a ea en ingu uan egindako desk ibapena.12 Be e us ez mo a hone ako
giza aldeak ondo engo osagaiak izan beha di u:
- Ingu une e a lu alde asun poli iko-ju idiko-sozial jakin ba ean
koka ua egon beha du.
- Hiz un mul zoa izan beha du.
- Fun ziona zeko no ma komuni a io be eziak izan beha di u hiz un
mul zo ho ek.
- Hiz un mul zo ho ek e abili egin beha du delako hizkun za. Jaki-
ea ez da nahikoa (adibidez, la inak ez du hizkun za komuni a ea
osa uko, e abil zen ez delako).
- Hiz un mul zo ho ek ja e a e a ekin za ba zuk egin beha di u
(adibidez, Euskal He ian dauden hi u islandia ak ez luke e osa u-
ko hizkun za komuni a ea elka ekin ja du en ez badu e).
Ikus en denez de inizio hau hizkun za i lo u a age zen da zeha o,
baina giza e egi u a e a giza e egi u a hau baldin za zen du e sis ema
ezbe dinak alde ba e a uz en di u, e a zen zu ho e an guz iz i eala dela
us e du . Tes uingu uan pa e ha zen du en gainon zeko aldagai sozia-
lak ez badi ugu hizkun za e emuan xe a zen gu e az e ke ak, gu xie-
nez, bi hu sune naba men izango di uz e. Alde ba e ik pe sona en
dimen sio soziala gu xies en a i ga a (hizkun z dimen sioa nagusi zen da
e a, zen zu ho e an hizkun za en hipe o iaz a iko gina eke). Bes alde-
ik aldake a soziala alde ba e a uz en a i ga a, hizkun za en i aunko a-
suna giza ean o oko ean ema en di en en sioen gaine ik ja zen bai a.
O ain a e hizkun zak baka ik izan du p o agonismoa. Hizkun za
abiapun ua e a helbu u izan da; esna e a bi a ekoa izan o dez. Hemen-
dik p oposamena bes elakoa da: ze ga ik ez ona u hizkun zak hiz unak
komuni a e ba eko kideak iza eko ga aian duen ga an zia? Ze ga ik ez
az e u hizkun za ekin lo u a du en elemen uak e a aspek uak komuni-
a e ba edo giza alde ba osa zeko ga aian du en pape a?
Euska a bi pen sa u beha a, eka pen ba zuk an opologia ik – Jone Mi en He nández
Hizkun za e a
iden i a een a eko lo u a
p ak ikan ez ezik izae an
e e oina i zen dela
man endu dugu.
Iden i a e esen zialis a
ba en au ean
pe o mance-an
oina i u ako iden i a ea
genuke, zeine an
iden i a ea en e aiki ze
p ozesua naba men zen
den.
Ho ik abia u a iden i a e
ho i uneo o de ini zen da,
ez dago i xi a, ez
buka u a.
35
ba 69 dok:Ba dok55 23/12/08 11:51 Página 35
poak gaindi u nahian; aba guz iak ezaba u nahian. Ez daki giza e oso-
ako e eduga iak di en, baina gu xienez eu en ibilbidea ike zeko
modukoa dela us e du . Ho e an saia u naiz e a ho e an ja dungo du
au e a begi a e e.T
OHARRAK
1. DURANTI, Alessand o (2003): “Lenguage as Cul u e in U.S. An h opology; Th ee Pa adigms” in
Cu en An h opology Vol. 44. Numbe 3, June 2003 (esku aga i helbide hone an:
h p://www.sscne .ucla.edu/an h o/ acul y/du an i/ ep in s/lenguacul u a.pd )
2. MARTINEZ DE LUNA, Iñaki (2004): “Euska a bi pen sa u beha a” in A gia. 2004-12-19. Izenbu-
uan an zema en denez, a ikulu ho i es u honen abiapun u za ha u du .
3. Gai ho en ingu uan ikusi, bes eak bes e: HELLER, Monica (1999): Linguis ic Mino i ies and Mode -
ni y.London: Longman.
4. O ain dela gu xi komunikabideek i aga zen zu en egun 100 hizkun za ezbe dinak elka ekin bizi-
zen di ela EAEn e a Na a oan. 100 hizkun z ho iek 66 nazionali a e ezbe dinei dagozkie.
5. DURANTI, Alessand o (2000): An opología Lingüís ica. Mad id: Camb idge Uni e si y P ess; 113
o ia.
6. Globalizazioa dela e a, denbo an nahiz espazioak ge a u ako aldake ei bu uz bes eak bes e, ikusi:
CASTELLS, Manuel (2002) “La sociedad ed”, in M. Cas ells, A. Giddens, A. Tou aine, Teo ías pa a
una nue a sociedad. Mad id: Fundación Ma celino Bo ín.
7. Txemi Apaolazak lu aldeaz e a hizkun zaz egindako gogoe an dioen moduan, euska a en lu al-
de asuna e a hizkun za ho ekin iden i ika zen den komuni a ea e ep esen a zeko o o ha balia zen
di en i udiek, “nunca dan cuen a de la exis encia de up u as den o del `noso os´”. Ikusi: APAOLAZA,
Txemi (1997): “Lengua y Te i o io” in Rod íguez Campos, Xaquín (coo d.) (1997): As Linguas e as
iden idades. Ensaios de e nog a ía e de in e p e ación an opolóxica. San iago de Compos ela: Uni e sidad
de San iago de Compos ela; 255 o ia. Egile ho ek e e ideia be a azpima a zen du be e a ikulue a-
ko ba ean. “Geu” bloke homogeneo bezala au kez eko joe az min za uz, honela dio: (…) ye daqué
e elado la poca a ención que se punxo n´Euskadi a la in luencia que la llucha de clases, o´l con lic o en e dis-
in os g upos del `nòs´é nico y nacionalis a u o dien o del `nós´, y la con igu ación de la llingua asca con-
igu ada nel euska a ba úa. Ikusi: APAOLAZA, Txemi (1998): “Una me á o a” in Cul u es. Re is a as u-
iana de cul u a nº 8; 45 o ia.
8. BUCHOLTZ, Ma y; HALL, Ki a (2004): “Languaje and Iden i y” in Du an i, Alessand o (2004): A
Companion o Linguis ic An h opology. London: Blackwell; 376 o ia.
9. BUTLER, Judi h (1990): “Va iaciones sob e sexo y géne o. Beau oi , Wi ig y Foucaul ” in Benha-
bid, Seyla; Co nella, D ucilla (1990): Teo ía Feminis a y Teo ía C í ica. Valencia: Edicions Al ons el
Magnànim; 198 o ia.
10. ECKERT, Penelope; MCCONNELL-GINET, Sally (1992): “Think p ac ically and look locally: Lan-
guage and gende as communi y-based p ac ice” in Annual Re iew o An h opology 21; 174 o ia.
11. HOLMES, Jane ; MEYERHOFF, Mi iam (1999): “The Communi y o P ac ice: Theo ies and me -
hodologies in language and gende esea ch” in Language in Socie y 28; 175 o ia.
12. Ikusi: h p://eu.wikipedia.o g/wiki/Hizkun za_komuni a ea
13. MORGAN. Ma cyliena (2004): “Speech Communi y” in Du an i, Alessand o (2004): A Companion
o Linguis ic An h opology. London: Blackewell; 6 o ia.
14. BERTSOLARI Aldizka ia 7. Zenbakia. 1995. Ma xoa; 29 o ia.
15. DOXANDABARATZ, Beña (2003): “Maialen Lujanbio: Be sola iak e edu ga a belaunaldien
a eko elka ule zean” in Euskonews & Media 194 Zenbakia.
16. BERTSOLARI Aldizka ia 68. Zenbakia. 2007. Negua; 113 o ia.
17. “Emakume be sola iak 23 baka ik di a”. SAREKO ARGIA (ga i alea)
h p://www.a gia.com/blokak/ga ialea/blog_lis ado.php?blog_id=2&ka _id=14&pos _id=33
Jone Mi en He nández – Euska a bi pen sa u beha a, eka pen ba zuk an opologia ik
Egun hizkun za dela e a,
euska a dela e a,
en sioak inda ean
di au e. Behin e a be iz
ados asuna en beha az
hi z egi en da, baina
p ak ikan ikus en da
aldake a ako ema en
di en pausuak ez di ela
nahikoak. Bide ho e a ik
a e a zeko konponbide
ezbe dinak egon dai ezke,
baina sa i an pen sa u
izan du ho ie ako ba
kon zep ue an da zala.
XXI. mendean hizkun za,
hiz una e a
komuni a ea en
de inizioak ezin di a
be din man endu.
Iden i a ea en osake a,
komuni a een osake a e a
hizkun zen balioa e aba
alda u di a guz iz
globaliza u den mundu
hone an.
42
ba 69 dok:Ba dok55 23/12/08 11:51 Página 42
