Euskalduna ontziola, 1900-1988. Bilbo industrialaren aurpegi bat

Ekonomia e a Enp esa Fakul a ea (Sa iko)
Enp esen Adminis azio e a Zuzenda i za e a Zuzenbideko G adu Bikoi za
G adu Amaie ako Lana (Enp esen Adminis azio e a Zuzenda i za)
Euskalduna on ziola,
1900-1988.
Bilbo indus iala en au pegi ba
Egilea: Ande La azabal Sai ua
Zuzenda ia: Igo Goñi Mendizabal
2023/2024 ikas u ea
Bilbon, 2024ko ekaina en 21ean
AURKIBIDEA
1. Labu pena 3
2. Sa e a 4
3. Tes uingu ua 5
4. Ibilbide his o ikoa 15
4.1. Lehenengo za ia: Jaio za ik Ge a Zibile a 16
4.1.1 So e a 16
4.1.2 Lehenengo pausoak (1900-1920) 20
4.1.3 Ge a eko ga aia (1920-1936) 27
4.2. Biga en za ia: F ankismo ik i xie a a a e 33
4.2.1 F ankismoa en lehen e dialdean (1936-1956) 33
4.2.2 I ekie a ekin ba e ako hazkundea (1956-1969) 39
4.2.3 As ille os Españoles SA (1969-1984) 46
4.2.4 I xie a (1984-1988) 52
4.2.5 E aginak 56
5. Ondo ioak 60
6. Bibliog a ia 62
Taulen au kibidea
1. Taula 17
2. Taula 22
3. Taula 35
4. Taula 41
5. Taula 47
G a ikoen au kibidea
1. G a ikoa 25
2. G a ikoa 28
3. G a ikoa 31
4. G a ikoa 38
5. G a ikoa 43
6. G a ikoa 59
2
1. Labu pena
Lan honen helbu ua, Compañía Euskalduna de Cons ucción y Repa ación de Buques
on ziola bilbo a a en ibilbide his o ikoa en az e ke a egi ea izango da. Ho ela, enp esa
honek izandako ga apene ik zenbai gako e auz ea izango da xedea; zein zuek ga ai
bakoi zean emandako ge aka iak ule zen lagunduko digu en, giza eko egoe a
o oko a ekin lo u an az e uz. Zen zu ho e an, analisia ba ik ba zen zu ekonomiko ba ean
mahaigaine a uko bada e e, ez da a lo hone a a muga uko. Bes eak bes e, neu i ba ean
behin za lana i pe spek iba poli iko e a soziala e e emango zaio.
Ho e a ako, sozie a ea en bizi zan sa u baino lehen, so e a uneko e a aldez au eko
es uingu u his o ikoa landuko da. Honi dagokionez, egoe a ekonomiko o oko a e a zehazki
ga aiko on zigin za sek o ea en analisia ba nebilduko di u. Ondo en, Euskalduna on ziola en
e apa desbe dinen az e ke a egingo da, une his o iko bakoi zean elemen u ga an zi suenak
naba men zen saia uz. Amai zeko, sozie a ea en ibilbideak, e a ba ez e e, be e i xie ak
izandako e aginen aipamena e e egingo da. A al desbe dinak, esan bezala, es uingu u
o oko a ekin ba e a landuko di a.
3
2. Sa e a
Bilbo ge o e a gehiago helmuga u is iko bezala sal zen dabil zan ga ai hone an, hi ia en
ga apen his o ikoa i e a honen aldi desbe dinei e epa a zea auzi ga an zi sua izan beha ko
li za eke. Zen zu ho e an, bes e asko an ge a u den moduan, deiga ia da hi iak azken
hama kade an emandako ans o mazioa. Aldake a honek hamaika alde di di u, jakina,
age ikoa den moduan elka en a ean ha emandu a dauenak. Hi ien mode nizazio ako
pausu desbe dinak eman di a, auzo be iak age u di a e a bazeudenak handi u di a,
azpiegi u a handiak e aiki di a, me opoli izae a inda u da, aldake a sozial mo doa ge a u
da... Edonola e e, hi iak e a be e ingu uak izandako aldake a pisu suene ako ba , e a bes e
ans o mazio asko en ja o i moduan iden i ika dezakeguna, ans o mazio ekonomikoak
ezauga i zen du. Mendee an zeha , Bilbo plaza ga an zi sua izan zen, inda a ha zen joan
zena p og esiboki. Ai zi ik, azkenengo 150 u ee an koka u beha da hi ia en booma,
indus ializazio p ozesua en esku ik.
Bilbo a gaz e ba en za zaila da i udika zea zelakoa zen gu e hi ia o ain dela ez hainbes e.
Hama kada gu xi ba zuk a ze a joanda e a e eka e ze ik buel a ba eman ezke o, hi i
indus ial ba en ikuspegia izango genuke gu e begien au ean. Lan egi e aldoiak,
enbideak, on ziak, kaiak, indus ia en za a a, kea e a aba luze ba ikusi e a en zungo
genuke nonahi. Honen adibide ga bia da gu e lana en objek ua. Izan e e, gau egun San
Mames u bol zelaiak, Olabeaga auzoak, Doña Casilda pa keak e a Deus uko Zubiak
ingu a zen du en e emua ga ai ba en on ziola e aldoi ba ek okupa zen zuen.
Abandoiba ako paseoa, Euskalduna Zubia, Euskalduna Jau egia, I sas Museoa e a
Zubia e dauden e emua, bes eak bes e. Lan egi hau ia mende oso ba eko bidea egin zuen
Euskalduna on ziola izan zen. Indus ian oina i u ako ekonomikoa a zean ge a u e a Bilbo
ze bi zue a a bide a u ako hi i bilaka u den hone an, in e es handia dauka i agan indus ial
ho en sinbolo izan zen konpainia e a sakonagoan ezagu zeak.
Hala, lan honen helbu ua honakoa izango da: Euskalduna on ziola en his o ia en az e ke a
bu u zea, honen so e a ik amaie a a enp esak be e bizi zan zeha izandako bidea en
analisia. Bide ho e an, ga ai bakoi zean konpainiak izandako e onka, inda gune, zail asun
e a aba ak aipa uko di a. Pe spek iba ekonomiko ba e ik az e uko badu e e, bes e
elemen u ba zuk aipa uko di a bai a (poli ikoak, sozialak…). Ho e a ako, lanean zeha
on ziola en une desbe dinak az e uko di u , ahalik e a elemen u emanko enak
iden i ika zen saia uz. Ta e his o iko e la iboki handia landuko dudanez ge o, es uingu ua
modu egokian eza zeko xedez au eka ien ezauga i zea egingo du . E a be ean, modu
4
xumean bada e e, une his o iko bakoi za ga aiko ge aka i ga an zi suekin lo u an landuko
du .
Sa e a honekin amai zeko, gaia auke a ze a e aman nau en a azoi desbe dinak azalduko
di u . Ba e ik, bilbo a a naiz e a be idanik izan du Bilbo en his o ia i bu uz gehiago
ezagu zeko jakinmina. O oko ean his o ian in e es handia dauka , e a ze esanik ez ni ekin
zuzenean ha emane an dauden he i, ins i uzio, ohi u a e a aba en his o ia en ingu uan.
E a zehazki, ni e hi ia en his o ia i bu uzko hamaika gai gus o a landuko bani uzke e e,
Bilbok e aldake a indus iala ekin ba e a XX. mendean izan zuen egoe a ekonomiko, poli iko
e a sozialak in e es handia so zen di . Ez hainbes e i aganeko ga ai honekiko nos algia en
zen zuan; izan denaz jaki un izan e a be ako gauzak undamen uz ezagu zeko asmo ba e ik
baizik. E a esan beha du o ain a e ez dudala gai hone an gehiegi sakondu, nahiz e a
e xean ga ai honi bu uzko kon akizunak asko an en zun di udan.
Bes e ik, lan hau egi en hasi au e ik Euskalduna enp esa be e amaie aga ik ezagu zen
nuen ba ez e e. Ho s, esango nuke on ziola i xi au eko u ee an egondako ga azkak,
Euskaldunako Ba aila izenez ezaguna dena bezalakoak, di ela gu e egune a a inda
handiena ekin heldu di en ge aka iak on ziola ekin lo u an. Poli ikan e a zehazki langileen
bo oka desbe dine an e e in e esa izan du be i; e a ho ega ik, nahiz e a modu lauso
ba ean Euskaldunako o duko langileen igu a be i kon uan izan dudan sinboloa izan da.
Honek enp esa hau gehiago ezagu zeko gogoa e agin di , e a lan hau hone a ako balia zea
asko gus a uko li zaidake.
.
3. Tes uingu ua
Jakina den moduan, Euskal He iak ha eman luze e a emako a izan du i sas mundua ekin.
Honen adie azpen sendo izan dai eke Te ano an euskal ma inelen p esen zia. Dagokigun
gai a e o i a, on zigin za i dagokionez, ja o ia de e mina ezin dai ekeen aspaldiko une
ba en koka zen bada e e, lehenengo au eka ia X. mendea en amaie an opa dezakegu,
eskuad a ba en a ma zea ekin Baskonian1. XII. mende ako, Bizkaiko kos an me ka a i za-
e a a an zale- lo a uga i bazeuden e a hu engo mende ako Jau e iak pisu naba mena
zeukan i sasoan. XIV. mende ako Bizkaian on zigin zan diha du en hainba he i en ego ea
ak edi a u a dago, Bilbo, Po ugale e, Lekei io edo Onda oan2. Mende ho e an, ma ilenen
Medi e aneo a e a ipa alde anzko hedapenak e a mea egi bizkai a en espo azioak Bilbo
2 Guia d, T. (1968), 20. o
1 Guia d, T. (1968), 16. o
5

penin sula ipa aldeko po u ga an zi suena bihu zen du e. Eu opa mailan ezaguna zen
on zigin za, side u gia e a nabigazio a loe an3.
Zehazki, Bilbon be an e a ingu ue an XV. mende ako gau egun ezagunak zaizkigun
hainba gune i bu uzko aipamenak au ki di zakegu on zigin za ekin lo u ak: Ma zana, Ripa,
San Mames, Deus o, Zo o za, Ses ao edo Po ugale e, bes eak bes e4. In lexio pun u
ga an zi sua ma ka u zuen mende honen e o e ak. Izan e e, Ame ika en au kikun zak i sas
a ikoa en hazkunde ika aga ia eka i zuen, e a bai a i sason zi be ien ekoizpena en
beha a, bai me ka a i za a loan zein espa u mili a ean5. XVI. mendea en hasie an 500
on zi ingu u zeuden Bilbon e egis a u a, e a XVI. mendean, Zo o zako A ma egia izeneo
on ziola ma xan ja i zen6. XV. mendean, espainia mona kiak jaso ako kolpeen ondo ioz,
k isia jasan zuen on zigin za bizkai a ak. Sek o ea be piz eko, Bal iko i sasoko he ialdeekin
lehia u e a Ame ika ako bidaie a ako beha ezko on ziak e aiki zeko egin zen on ziola; A o
Mode noan, Bizkaiko ga an zi suena7.
Denbo an au e a eginda, XIX. mendean Euskalduna en so e a en es uingu ua ule zeko
gako ga an zi suenak age u zi en. 1840 ik au e a lo aldia izan zen Bilboko on ziola
desbe dine an. Hau ule zeko hainba a azoi egon zi en. Alde ba e ik, i sas-me ka a i za e a
ga aioa en be ak ibazioa. Bes e ik, euskal p obin ziak espainia Ko oa en aduana-sis eman
in eg a zea en ondo ioz es a ua en muga-ze gen bidezko babesa. Madozen a abe a,
Bizkaiko biga en ak ibi a e indus ial ga an zi suena zen ga ai ha an on zigin za,
bu dinolen ondo en8. Opa o asun honen adibide da 30 u e an mila i sason zi handi ik go a
e aiki izana. Halabe , ezegonko asun poli iko e a sozialak (ba ez e e II. Ge a Ka lis a en
ondo ioz) e a belaon zien eska ia en behe akadak, lu unez mugi u ako on zien mesede an
on zi-indus ia en behe akada eka i zuen. Ai zi ik, 1868. u ean “Emp esa Diques Secos”
so u zen9.
Ikuspun u o oko ba e ik, 1851-1864 epea ga ai ona izan zen espainia es a ua en za ,
zenbai ak o ek lagundu a. Hauek nazioa eko es uingu ua, a ze iko inbe sioa e a
egonko asun poli ikoa izan zi en. Lehenengoa i dagokionez, aldake a eknikoek (esa e ako,
ge oago azalduko den Besseme bihu gailua) es a uko mine alekiko in e esa haz ea e agin
zu en. Gaine a, Eu opako zenbai he ialdee an (Ingala e a, F an zia edo Belgika) banku
9 Guia d, T. (1968), 230. o
8 Valdaliso, J. (2000)
7 El Real As ille o de Zo oza, Auñamendi Eusko En ziklopedia, Eusko Ikaskun za
6 A ela, P. (2002), 343. o
5 Guia d, T. (1968), 63. o
4 Guia d, T. (1968), 31. o
3 A ela, P. (2002), 343. o
6
e a enbide- eknologiak ga a u a ego eak be ako kapi alak e ekinak a ze ian bila ze a
bul za u zi uen. Honek, age ikoa den moduan, a ze iko inbe i zaileak e aka i zi uen.
Finan za- e a enbide-a loan enp esa asko so u zi en. T enbide-sa ea en e aikun za en
lehen asea, adibidez, 1855-1865 u een a ean egin zen. 1866an Eu opa mailako k isia
piz u zen. Ge aka i hau espainia lehen k isi kapi alis a izan zen, he ialdea Mendebalde
mode noko zi kulu ekonomikoe an sa u zela adie azi zuelako. Ondo en, 1868 ik 1874 a,
ezegonko asun handiko ga aia izan zen, aldake a poli iko desbe dinekin. Nolanahi e e,
E es au azio ga aia hasi au eko u e haue an, espainia es a uak eu opa ekonomia
au e a uen gisan egonko u zen neu i ba ean, zenbai oina i izanik: legedi libe ala,
enp esen za aska asun ju idikoa, banku- e a mone a-e edu au e a ua en sa e a e a
enbide-azpiegi u a10.
Pun u hone an ezinbes ekoa da ga ai his o iko hone an ema en di en aldake a
eknologikoen ga an zia azpima a zea. Izan e e, XIX. mendea en e dialde ik au e a
on zigin za e aba alda uko du en be ikun zak eza i zi en. Aipa u ako lu una en sa e az
gain, biga en au e apen eknologiko handia bu dina en (e a be anduago al zai ua en)
e abile a izan zen. Hau da, i sason zien ekoizpenean, apu ka belak e a egu a e abil ze ik
lu una e a bu dinean oina i ze a iga o zi en on ziolak. Age ikoa da p ozesua ez zela une
ba e ik bes e akoa izan.
Zen zu ho e an, hasie a ik e aldake a hone an iden i ika u ako gabeziak hobe zeko
p ozesuak ma xan egon zi en, ba ez e e, e egai kon sumoa mu iz eko e a ka ga ako
espazioa handi zko saiake ak11. Baina aldake a pisu suak izan zi en, on ziola handi be ien
ekoizpena oina i uko zu enak. Au e ik azaldu ako 1870 e a 1880 hama kade ako
gainbehe a auzi honekin ha emanean ule u beha dugu. Hain zuzen e e, lehen aipa u ako
a azoiez gain, on ziola bizkai a en aldake a eknologikoe a a egoki zeko ezin asuna
e abakiga ia izan zen. Honek e a ba ne-me ka ua i ekie ak on zi-indus ia ia desage ze a
e aman zu en12.
Egoe a ba e u e a bakea buel a zea ekin ba e a, on zigin za en be esku apena e o i zen
e a bai a bes e sek o eena e e. 1876 ik I. Mundu Ge a a bi a ean, Bilbo ibe ia
penin sulako po uen a ean espo azioe an bu u izan zen. Hone an ak o e ga an zi sua
izan zen Besseme bihu gailua en13 au kikun za, zeinak mine alen espo azioa en igoe a
13 1855ean Ingla e an pa en a u ako bu dine ik al zai ua ekoiz eko makina. Bizkaiko lu e an
p ozedu a hau au e a e ama eko mine al op imoa en kan i a e handiak zeuden
12 Valdaliso, J. (2000)
11 Valdaliso, J. (1991), 87. o
10 B ode , A. (2000), 71-93. o
7
handia eka i zuen14. Age ikoa da p ozesu honek on ziole an izan zuen e agina. E a be ean,
lu una e aba sa u zen on zigin za bizkai a ean. 1882. u e ako 65.775 oneladako 74
lu unon zi egindak zeuden Bilbon. Tes uingu u ho e an so u zen 1888ean As ille os del
Ne ión izango zen lan egia. Honen so e a en a azoia Es a ua ekin esk i u a u ako
kon a ua izan zen, hi u gu u zaon zi ko aza u e aiki zeko i una15.
Hala, 1887ko Eskuad a Legea en bidez Es a uak on zi-indus ia mode noa sus a zeko
saiake a egin zuen eska i es a ala i lo u a. Lanak au e a e ama eko a du aduna “Ma ínez
Ri as-Palme ” sozie a ea kolek iboa izan zen, konku so publikoan hau a ua O den E eal
ba en bidez 1888an. Sozie a e hau Ma inez de las Ri as kapi alis a bizkai a ak - San
F ancisco enp esa side u gikoa en jabea e e bazenak - e a Palme on zi-egile b i aina ak
osa u zu en16. Sozie a ea, 30 milioiko kapi ala zuena nahiz e a kopu u hau ez o daindu,
Sociedad Anónima As ille os del Ne ión bihu u zen 1891an. On ziolak 4.000 langile ingu u
zi uen e a 58.084 m²-ko azale a ha zen zuen Ses aoko lu e an17.
Halabe , e a hi u gu u zaon ziak nahiko denbo a- a e labu ean e aiki a en, 1890an
egondako su eak, Palme bazkidea en pa e ik kapi ala o dain zeko ezezkoak e a lanak
ja ai zeko likidezi al ak 1892 ik au e a enp esa en po o a eka i zu en18. Izan e e,
sozie a ea en adminis azioa Es a ua en esku ge a u zen, au eikusi ako lanak amai u
bi a ean. 1896an, azken gu u zeon zia e aiki a egon zenean, As ille os del Ne ión i xi egin
zen19.
P oiek u honek bulkada ga an zi sua suposa u zuen on ziola e a hauen ingu uko
aile en za . Hala e e, hainba ak o e en ondo ioz ez zuen au e a egin. Asmoa es a ua en
eska ia en bidez sek o ea inda zea zen, baina hau ez zen nahikoa ez kan i a ea i e a
e egula asuna i zegokionean. Gaine a, poli ika honek e a a azoi es a egikoek - ge a
ma e iala en a loan au oho nikun za -, a lo inan za ioa i ga an zi xikia ema ea eka i zuen,
a azoak eka iko zi uena ezinbes ean. Esangu a sua da o duko Bilboko Ingla e ako
Konsulak adie azi akoa: enka ga u ako hi u gu u zon zie ako bakoi za en ekoizpen-kos ua ia
bikoi za izango zela Bilbon, Clyden (Glasgow, Eskozia) egin izan bali a balioko zu ena ekin
alde a u a20. Zen zu ho e an, As ille os del Ne ión enp esa ez zen p ezio lehiako e an
ekoiz eko gai izan, muga-ze gen bidezko babesa jaso a en. E a kapi al gabeziak, hasie ako
20 Valdaliso, J. (1991), 289. o
19 Macías, MO. (2006), 500.o
18 Houp , S. e a Ó iz-Villlajos, JM. (1998), 64 e a 65. o
17 Macías, MO. (2006), 489. o
16 Valdaliso, J. (1991), 288. o
15 Guia d, T. (1968), 247. o
14 Valdaliso, J. (1991), 42 e a 43. o
8
inbe sio handia o dain zeko ezin asuna eka i zuen. Dena den, on zi-indus ia mode noa en
ai zinda ia e a on ziola handien au eka i zuzena izan zen.
Be az, As ille os del Ne ión enp esa en espe ien zia be eziaz gain, esan dai eke Ne bioi
ibaian koka u ako indus iak ez zuela egu e ik bu dine a e a al zai u a e a bela ik lu une a
egondako iga o zean pa e ha u. Hala, mende amaie an ibaian zeha au ki zi ezkeen
baka ak on ziola xikiak zi en, belaon zien a oz egian e a edukie a gu xiko a ain-on zien
e aikun zan espezializa uak. Bes eak bes e, lehen aipa u ako Diques Secos, As ille os de
Mendigu en edo a Hijos de A. Co adi y Cía21.
XIX. mendea en amaie an, Bizkaiko me ka a i za- lo ak hazkunde izuga ia jasan zuen,
es a u mailan lehenengoa iza e a helduz. Hau nazioa eko egoe ak ahalbide u a ge a u zen.
1860-1890 bi a ean, lu unon ziak euskal po ue a a hel zea kabo ajea en e a Ame ika ekin
nabigazioa en ondo ioz izan zen. Aldiz, XIX. mendeko azken hama kadan p ozesu honen
abia az ea Eu opako he ialdeen a eko nabigazio ik e o i zen, b i aina ek u zi ako lekua
e a hauen i sason ziak balia u a. Honen e akusle da 1900. u e ako es a uko
me ka a i za ako lu unon zien e a on zi-konpainien edukie a en e dia baino gehiago Bilbon
kon zen a u a ego ea. Bada, joe a honek bide egin zien i sas-nabigazioa ekin es uki
lo u ako sek o eei; bes eak bes e, on zien konponke a e a e aikun za i22.
On zigin za en a loaz gain, in e esga ia da Bilboko i sada ak ga ai hone an bizi izan zuen
indus ializazio p ozesu o oko a en ingu uan zenbai aipamen egi ea, gaine ik bada e e.
Izan e e, ha eman zuzena dago sek o e honen e a gaine ako ja due a ekonomikoen
ga apena en a ean. P ozesu hone an abiapun u moduan mea za i za au ki zen dugu,
mendee an landu izan zena Bizkaian. Baina go ago aipa u bezala, in lexio-pun ua eka iko
zuena Besseme bihu gailua en age pena izango zen. Makina honek gu e lu aldean uga ia
zen bu din ez- os o ikoa beha zuen al zai ua ekoiz eko.
Honi gehi zen badiogu ma e iala Ingala e a a espo a ua iza eko egoe a geog agiko egokia
e a he ialde honekin alde a u a lan-esku me kea iza ea, Bizkaian mea egien us iapen
sis ema ikoa i ekin zi zaion, side u gia ingelesa elika zeko asmoz. Hauen a ze ik, bes e
nazio ba zue ako labe ga aien za espo a uko zen bai a. Hala e e, hasie an
side u gia-ja due a espo azio a bide a u bazen e e, apu ka be ako lan egie an lan zen hasi
zen. Be az, une hau Bizkaia e a Euskal He ia en bilakae a his o ikoan e abakiga ia izan
22 Valdaliso, J. (1998), 310. o
21 Houp , S. e a Ó iz-Villlajos, JM. (1998), 70. o
9
4.1. Lehenengo za ia: Jaio za ik Ge a Zibile a
4.1.1 So e a
Zen zu o oko ba e ik, au e ik azaldu den moduan Bizkaian indus ia- e a
me ka a i za-sek o eek boom handia izan zu en ga ai hone an. Honek nabigazioa i a eak
i eki zizkion, e a bai a lu aldean his o ikoki inda sua izandako on zigin za indus ia i.
Me odo mode noen e a langile o ma uen in eg azioa al a zen, u e haue an gauza uko
zena50. Tes uingu u ho e an, Compañía Euskalduna de Cons ucción y Repa ación de
Buques 1900. u eko ma xoa en 27an so u zen. Lehenago aipa u bezala, on ziola en
unda zaileak Ramón de la So a y Llano, Edua do Azna y de la So a e a honen seme
Edua do e a Luis Ma ía Azna y Tudo izan zi en. Hasie ako kapi al soziala en eza pena 8
miloi peze akoa izan zen, soilik 5 milioi o daindu bazi en e e51.
Enp esa so zeko a azoien a ean zenbai ak o e au ki di zakegu. Bes eak bes e, Kubako
1898ko ge an po o a jasan os ean espainia i sas a mada be e aiki zeko plan ba
ezinbes eko eginbeha bezala age zen da. Aldi be ean, me ka a i za-nabigazioa en
hazkundeak on zi mode noen konponke a zein ekoizpenean eska ia en igoe a daka .
Bes e ik, So a y Azna sozie a ea en beha ei e an zu en die on ziola en so e ak, on zi
asko en jabea den momen u ik. Sozie a e honek on ziola so u be ia en gainean duen
kon ola ukaezina da, So a e a Azna en alde enp esa ialak zuzenean edo zeha ka akzioen
he ena baino gehiago en jabe bai zen52. E a be ean, Ramón de la So a e a Edua do Azna
bizia eko ge en e izenda uak izan zi en53.
Enp esa en ba ne-kon ola en gaineko zenbai oha e e egin dai ezke. Izan e e, Euskalduna
sozie a ea Azna y Compañía enp esa en idazmahaian unda u zen, Azna amilia zen
akziodun nagusia so e a unean (%12) e a adminis azio-kon seiluko bizia eko lau
pos ue a ik hi u ge a u zi en amilia honen esku. Ai zi ik, konpainia be ia en egoi za So a y
Azna i ma en bulegoe an koka u zen. Gaine a, 1902an Edua do Azna hil zen, e a u e
gu xi an be e seme nagusia. Guz i ho ek Azna amilia i zail asun handiak eka i zizkion.
53 Euskalduna Konpainia en Memo ia, 1923, I sas Museum Bilbao, Sign. EUSKALDUNA 0081/3601
52 Iba zabal, E. (2021), 77. o
51 La Compañía Euskalduna de Cons ucción y Repa ación de Buques, Auñamendi Eusko
En ziklopedia, Eusko Ikaskun za
50 Guia d, T. (1968), 253. o
16

Egoe a ho e an, Euskalduna guz iz in eg a u zen So a y Azna aldean, e a Ramón de la
So ak be e egin zuen bu uzagi za54.
Baina ezin da sozie a e honen beha e a a soilik muga u p ozesu hau. Izan e e, enp esa en
kons iuzioa e a kapi al soziala en osake a bes e euskal on zi-jabe asko en pa eha zea ekin
eman zen, on zi-enp esa mul zo honek be e ga aio negozioan e aikun za ja due a
in eg a zeko asmoa bai zuen. Honen adibide da on zi-enp esek kapi ala en %42a
kon ola zea, edo kapi ala en gaineko kon ol zo o za. Azken honi dagokionez, akzioak
bes e ezinak zi en lehenengo 4 u ee an e a ho ik au e a adminis azio-kon seilua en
baimena beha ezkoa zen, zeinak akzioak be i be ako on zi-enp esen esku man en zen
ahaleginduko zen55. Kapi ala en hasie ako banake ak ede ki e akus en du asmo hau:
inbe i u ako kapi al oso ik, %89a Bizkaiko enp esa ien esku dago e a %78a Bilbo be ako
bazkideena da. Es a uko gaine ako lu aldeek p esen zia u ia du e e a a ze iko kapi alak
soilik %0,2a o dezka zen du56. Be az, nahiz e a hasie a ik Euskalduna So a y Azna
sozie a ea en kon olpean egon, Ne bioi ibaiko on zi-jabe gehienek pa e ha u zu en
enp esan e a be ako indus ia inda zeko e a blinda zeko asmo a gia ekin jaio zen.
1. Taula. Euskalduna on ziola en akziodunen auzo asuna 1901ean:
Ja o ia
Kapi ala
%
Bilbo
3.901.000
78,0
Bizkaiko gaine akoak
530.000
10,6
Euskal He iko gaine akoak
53.500
1,1
San ande
203.500
4,1
Ba celona
129.500
2,6
Mad id
91.500
1,8
Cádiz
55.000
1,1
Espainia Es a uko gaine akoak
28.000
0,6
E esuma Ba ua
8.000
0,2
Guz i a
5.000.000
100,0
I u ia: Valdaliso, J. (1991), 292. o
56 Valdaliso, J. (1991), 292. o
55 Valdaliso, J. (1991), 291. o . Zen zu ho e an, Euskaldunako adminis azio-kon seiluko kide iza eko
beha ezkoa zen aldi be ean bes e on zi-enp esa ba eko kon seila i iza ea.
54 Valdaliso, J. (2006), 35. o
17
Ho s, Euskalduna on ziola euskal enp esa ien in eg azio be ikale ako poli ika en bes e
adibide izan zen. Bes e sek o e ba zue an pa e ha zen zu en enp esa- aldeek - kasu
hone an, be eziki mea za i zan e a nabigazioan - gaine ako ja due en zako osaga ia izango
zen ja due a au e a e ama eko so u zu en on ziola, inbe sioen dibe si ikazioa en bidez
a iskuak minimiza zeko helbu ua ekin. Hala, As ille os del Ne ión es a ua en inizia iba en
ondo ioz e a u bazen, Euskalduna en so e a sek o e zibila en eska ia i lo u a ule u beha a
dago; ho s, inbe sio p iba uen bidez eman zi zaion hasie a p oiek u honi. Zen zu ho e an,
es uingu ua balia u a on zi-jabeen p oiekzioa zen bai on zi p opiak zein ingu uko bes e
jabeenak konpondu e a ekoiz eko on ziola e a zea.57
So u e a be ehala, on ziolak Diques Secos enp esa en ak iboa be egana u zuen. Ako dioa
2.150.000 peze ako balioa en uke gauza u zen, e a konpainia hone ako akziodunek
gu xienez pos u ba iza eko eskubidea izango zu en Euskalduna en
adminis azio-kon seiluan. Enp esa honek lan muga ua bu u zen zuen, be e jabe zapekoak
zi en e a Olabeagan koka u a zeuden bi dikee an i sason ziei sa e a- e a ego e-eskubideak
kob a ze a muga zen bai zen. Ondo ioz, enp esa honen azpiegi u a nahiko muga ua zen.
Dikeei dagokionez, hauek ez zeuka en me ka al on zi handiak jaso zeko amaina nahiko ik.
E a bes e ho enbes e konponke a- aile ei dagokionez. Hala e e, zenbai a azoi aipa
dai ezke Euskaldunak Diques Secos e os eko e abakia ule zeko. Alde ba e ik, lehiakidea
izan zi ekeena pa e ik kendu nahi iza ea. Bes e ik, nahiz e a egokiak ez izan, esku a u ako
ins alazioek auke a ema en zu en ze o ik ez has eko e a be ehala ma xan ja zeko; gaine a,
e e o ma uak izan zi ezkeen.
Ja due a ekin has eko p esa es uki lo u a zegoen As ille os del Ne ión enp esa en
be i ekie a ekin58. Izan e e, 1900eko o saila en 12an e eginak sina u ako dek e u bidez
on ziola hau be i o ma xan ja zeko ako dioa au kez u zuen. Lanak be ehala hasi zi en
be an, bi me ka al-on zi en e aiki zun za e a In an a Isabel gu u zeon zia en
konponke a ekin. Gaine a, konku so publikoe an es a ua en za on ziak egi eko enka gua
jaso zeko e a on zi-jabe bizkai a en za i sason ziak egi eko asmoa zeuka en59. Ho s,
age ikoa da Euskalduna en za lehiakide zuzena zela As ille os del Ne ión.
Bi xike i moduan, aipaga ia da Euskalduna e a ze unean be e unda zaileek zeuka en
p oiek ua. Izan e e, hasie an eo ikoki ja due a nagusia e epa azioa izango zela adie azi
zen a en, badi udi so zaileek oso p esen e zeuka ela on zien e aikun za i e e eki ea.
59 Macías, MO. (2006), 502. o
58 Houp , S. e a Ó iz-Villlajos, JM. (1998), 73. o
57 Valdaliso, J. (1998), 310. o
18
Ho e a ako, ambizio handiko plan eamendua egin zu en. Olabeagako ins alazioez gain,
on ziak ekoiz eko on ziola egi ea zen asmoa, Ses aon koka uko zena zenbai enp esa
handi i e osi ako lu e an. Be an labe ga aiak ins ala zea p oposa ze a e e heldu zi en. Hau
au e a e ama eko enka gua egin zion Ramón de la So ak John Riley ijelea i 1900. u ea en
amaie an60.
Halabe , egi asmoak zenbai alde nega ibo e e izan zi zakeen. Riley-k bu u u ako
xos enean, hainba a isku an zeman zi uen. Alde ba e ik, on ziola en ja due a neu i ba ean
be ma u a egon zi ekeen a en be e jabeen on zi-enp esen beha ei lo u a, on zien
e aikun zen sek o ea oso go abehe a sua zen, e a gauza be a esan zi ekeen nabigazio e a
i sas-ga aioa en sek o ea i bu uz. Bes e ik, espe ien zia al ak e e e agina izan zezakeen,
ba ez e e, kapi al b i aina a sa uko ez zela kon uan ha u a. Gaine a, beha ezko
ma e ialen inpo azioak kos u handia suposa zen zuen61.
Edozein kasu an, plan eamendua be an behe a ge a u zen. A azoi nagusia 1901eko k isia
izan zen, nazioa eko me ka a i zan plei en behe akada en ondo ioz eman zena, e a
1898-1901 ga aiko inan za-booma i amaie a eman ziona. Ge aka i hone an, ak o e
ga an zi sua izan zen lo aldi ga aian on zi-enp esek k edi ua eska zeko gehiegizko
e ez asuna e a ondo en hau i zul zeko gai asun eza. Hala, 1901 e a 1910 u een a ean
es a u mailan 45 konpainia i xi zi en62. K isi hau So a e a Azna en on zi-enp esek e e
pai a u zu en, bizi au ea lo u bazu en e e. Tes uingu u ho e an, Euskalduna en
adminis azio-kon seiluak Ses aoko lu e an au eikusi ako p oiek ua ekin ez ja ai zea
e abaki zuen63. Ho ela, on ziola Olabeagan kon zen a u zen, hasie a ba ean soilik
konponke a-lane a a muga uko zen ins alazioe an.
So e a en a ala au eka iekin ba e a az e uz, Euskalduna en jaio za ule zeko hainba
elemen u ga an zi su iden i ika u di ugu. Bis an denez, on ziola en age pena bizkai a
enp esabu uen apos u handi ba bezala ule u beha dugu. Au eko mendea en amaie a ik,
hazkunde ekonomiko ja ai ua eman zen lu aldean. Sek o e desbe dinek ga apen handia
izan zu en, e a ez zi en gu xiago adizio handiko nabigazio e a on zigin za sek o eak.
Edonola e e, ai zinda i gisa ha u beha dugu Euskalduna. Izan e e, au eko mendean ahula
izandako on zigin za a loan p oiek u sendoa izan zen, e a sek o ea en suspe aldi ga aian
be an jaio zen. Ho ela, So a e a Azna ek bes e a loe an zi uz en negozioen osaga i gisa
i udika u zu en, in eg azio be ikaleko e eduan. Hasie a ik, zenbai ezauga i izan zi uen,
63 Houp , S. e a Ó iz-Villlajos, JM. (1998), 77. o
62 Valdaliso, J. (1991), 231-233. o
61 Houp , S. e a Ó iz-Villlajos, JM. (1998), 75. o
60 Houp , S. e a Ó iz-Villlajos, JM. (1998), 74. o
19
bes eak bes e: ba e ik, ekimen p iba u gisa es a uak bul za u ako on ziolekin lehia; e a
bes e ik, lu aldean sendo e o u a ego ea.
Azken honen e akusle da, ba ik ba , negozioa on zi-jabe bizkai a ekin ba e a au e a
e ama ea lehenes ea, So a en neu i ba eko nazionalismoa ekin lo u an e e ule u beha
dena. Halabe , oz opoak e e lehen une ik izan zi en p esen e; kasu hone an, espazioa en
auzia, ba ez e e. Zen zu ho e an, ez du us e So a moduko gose handiko enp esa i ba ek
e ez uko egingo zionik Ses ao a heda zeko plana i. Apus ua en a iskua oso handia izango
zen p oiek ua be an behe a ge a zeko. Edonola e e, ziu asko e abaki zuhu a izan bazen
e e, au e a begi a Euskalduna en nolabai eko hipo eka zea eka iko zuen auzi hone an.
4.1.2 Lehenengo pausoak (1900-1920)
Go ago esan bezala, Euskalduna on ziola en hasie ako helbu ua on zien konponke a a
dedika zea zen, muga-ze ga al ua ekin babes u ako ja due a izanik. Halabe , helbu u hau
alda zen joango zen apu ka, on zien e aikun za ak ibi a e nagusia iza e a pasa zen a e, I.
Mundu Ge a baino lehen64. Zen zu ho e an, ekoizpena en le o hau ga an zia ha zen joan
zen p og esiboki. Hau nagusiki on zi-enp esa bilbo a en eska ia ase zea en bidez
gauza uko zen; ba ez e e, So a e a Azna en konpainien alde ik. 1902 e a 1913 u een
a ean, Euskaldunak ekoi zi ako edukie a en %71a enp esa- alde honen enka gua en
ondo io izan zen65.
On ziola so u e a be ehala, Diques Secos enp esa en onda e ik jaso ako dikeak handi zeko
lanak hasi zi en, ba e ik; e a bes e ik, hi uga en dike ba e aiki zen hasi zi en, ga ai ha an
Bilboko i sasada ean ibil zen zi en i sason zi handiak ba ne ha zeko amaina nahikoa
izango zuena. Gaine a, muelle be i ba e aiki zen hasi zi en e a usioa en ondo ioz
be egana u ako lu ez gain ingu ukoak e os ea i ekin zio en66. Dikeen lanak au e a
e ama eko a du aduna Reca edo de Uhagón ingenia ia izan zen. Lehenengo ob a 1902an
buka u zuen. Hi uga en dikea i dagokionez, 1906an eman zi zaien lanei amaie a, hi u milioi
peze a ik go ako kos ua izan zu ela ik67.
Ho ela, XX. mendea en lehenengo hama kadan Euskaldunak hi u dike zi uen jada.
Lehenengo dikeak, on zien e aikun za a bide a u zena, 100,75 me oko luzee a e a 16,45
67 Ibáñez, M., To ecilla, MJ. e a Zabala, M. (1998), 423. o
66 La Compañía Euskalduna de Cons ucción y Repa ación de Buques, Auñamendi Eusko
En ziklopedia, Eusko Ikaskun za
65 Valdaliso, J. (1991), 293. o
64 Valdaliso, J. (1998), 310. o
20
me oko zabale a zi uen. Biga ena i dagokionez, 103,95 me oko luzee a e a 28 me oko
zabale a zeuzkan, e epa azio lane a ako e abili zela ik. Azkenik, hi uga ena zen dike
handiena, edukie a handieneko on ziekin lan egi ea ahalbide zen zuena. Dike honek bi
uha e zi uen, gaine a; lehenengoak sa bide un zioa zeukan e a biga enak dikea bi an
bana zen zuen, lo adu a ope azioa au e a e aman ahal iza eko. Lehenengo uha e ik u a
sa zen zen, ibaia ekiko u -maila en ezbe din asuna en ondo ioz. Ondo en, biga en a ea
zabal zen zen, e a a oion zi ba ekin on zia a mamen u-kai a mugi zen zen68. Hi uga en dike
honek 184,40 me oko luzee a e a 18,34 me oko zabale a zi uen69.
Ga ai ho e a ako e aiki a zeuden bai a ponpa-e xea - gau egun o aindik zu ik dagoena .-,
hainba aile e a sozie a ea en lehengo egoi za adminis a iboa70. Ponpa-e xea i
dagokionez, 1903an e aiki zen. Ai zinda ia izan zen be e ga aian, b i ania eknologia
ja ai u a bu u u bai zen. Ho migoi a ma uz egindako habeekin egina zegoen, e a ho i
eske , espazio ga den ba diseina u ahal izan zen. Ba uan xuka zeko ponpak koka u zi en,
dikeko u a ponpa zeko be au hus u egin beha zenean leho man en zeko. Lehenengo
mo o ak lu unezkoak izan zi en, baina ge o a mo o elek ikoak ins ala u zi en
lu unezkoen o dez71.
Euskalduna on ziolak e aiki ako lehenengo on zia Po u izan zen, 1902an e aiki ako
gangila72. Al os Ho nos de Vizcaya enp esa en zako egin zen, e a be e un zioa labe ga aiek
so u ako zepa Pun a Galeako lu mu u e a ga aia zea zen73. Lan hau au e apauso
moduan ule u zen; o du a a e konponke ei dagokienez maila ona e aku si os ean,
e aikun za-lan saiake a moduan. Bide ho e an, 1904an adminis azio-kon seiluak
me ka al-on zien e aikun za i hel zeko bo onda ea e aku si zuen be ako a mado een
babesa esku a u ezke o. Hasie ako u e haue an, egindako inbe sio al uei au e egi eko
sozie a eak hipo eka-obligazioak jaulki zi uen. 1902an 4.000 o dainduko, bakoi za 500
peze ako balioa ekin u eko %5eko in e esa ekin. 1904an, aldiz, balio be eko bes e 2.000
o dainduko74.
Au eko pun uan azaldu ako mende amaie ako k isia kon uan izan beha da, e a honi lo u a,
Ses aoko p oiek ua i dagokionez hasie a ake sa. Gauzak ho ela, Euskalduna on zi xikiak
e aiki zen hasi zen, gangilak, a oion ziak e a a an za-on ziak, ba ez e e. Hala e e, ga aian
74 Valdaliso, J. (1991), 293. o
73 Acedo, JA. (1975), 13. o
72 Zabala, A. (1998), 303. o
71 Los As ille os Euskalduna, hi u.eus
70 Ibáñez, M., To ecilla, MJ. e a Zabala, M. (1998), 423. o
69 Guia d, T. (1968), 279. o
68 Los As ille os Euskalduna, hi u.eus
21

ai zinda iak izan zi en zenbai on zi. Haue a iko ba izan zen 1904an e aiki ako lehenengo
lu unon zia, Nem od izenekoa. Bu dinean e a lu unean oina i u ako on zi-indus ia
be ia en ma xa ha zea en e akusle izan zen, baina e aiki zen u ea ain za ha u a age ian
u zi zuen sek o e hone an munduko mailan Bizkaiak zeukan a ze apena75. 1905ean, aldiz,
Ge so e aiki zen, lehenengo me ka al-on zi handia, 1.235 onako edukie a ekin76.
2. Taula. Euskalduna on ziolan e aiki ako lehen 15 on ziak:
Izena
Mo a
Edukie a
( ona an)
E aiki ze-
u ea
A mado ea
Po u
Gangil
256
1902
Al os Ho nos de Vizcaya
Euzkadi
A an za-on zia
15
1903
Desbe dinak
A an zale
A an za-on zia
15
1903
Desbe dinak
San Juan
A an za-on zia
15
1903
Desbe dinak
Cas o Ve de
A an za-on zia
15
1903
Desbe dinak
La Cas eña
A an za-on zia
15
1903
Desbe dinak
Elan sobe
A an za-on zia
15
1903
Desbe dinak
Euskaldun-Ba
A oion zia
61
1904
Desbe dinak
Euskaldun-Bi
A oion zia
61
1904
Desbe dinak
Nem od
Lu unon zia
423
1904
Soc. Gene al de Indus ia y
Come cio
Ge so
Lu unon zia
1.235
1905
Cía. Na ie a So a y Azna
Ses ao
Lu unon zia
1.735
1906
Cía. Na ie a So a y Azna
Anbo o-Mendi
Lu unon zia
2.114
1908
Cía. Na ie a So a y Azna
Udala-Mendi
Lu unon zia
2.944
1908
Cía. Na ie a So a y Azna
San An olín
Lu unon zia
30
1907
Desbe dinak
I u ia: Guia d, T. (1968), 284. o
Taulan au e ik aipa u ako zenbai adie azpen baiez a di zakegu. Ba e ik, hasie an on zi
xikiekin hasi bazi en e e, on zigin za mode noa en ma xa ha zea iden i ika dezakegu,
lu unon zi ge o e a handiagoen e aikun za ekin. Bes e ik, 1905e ik au e ako joe a; on zi
gehienen ha zailea So a y Azna on zi-konpainia izango bai a. Ezin da aipa u gabe u zi
1906an ge a u ako Compañía Na ie a So a y Azna S.A. on zi-enp esa en so e a, Ramón
de la So a e a Edua do Azna en hainba konpainia xiki usiona u os ean. Edua do 1902an
76 Houp , S. e a Ó iz-Villlajos, JM. (1998), 77. o
75 Zabala, A. (1998), 304. o
22
hil zela ik, be e seme Luis Ma ía e a Ramón de la So a izan zi en lehenengo ge en eak. E a
be ean, So a y Azna sozie a e kolek iboak on zi-enp esa en akzioen %41a en jabe zen77.
Ga ai hone an, Resu eción Ma ía de Azkue abadeak aholka u a, Ramón de la So ak
Euskalduna en i sason ziak Bizkaiko mendien izenekin dei zea e abaki zuen. Konpainia en
on ziek izen iden i ikaga i ba iza ea zuen helbu u78. 1911an Go bea-Mendi e aiki zu en,
6.750 onako edukie a ekin. Honen ondo en, ekoizpen-gai asuna en hazkundeak bide eman
zion ingu uko zenbai lu sailen e oske a i San Mameseko iba ean, The Sie a Company L d
enp esa enak zi enak. Lu haue an, ge o a, ha mailak egingo zi en, on zien e aikun za a
bide a uko zi enak, dike zaha ak konponke a-lane a ako u ziz79.
Gauzak ho ela, 1910eko hama kada 1909ko I sas Komunikazio e a Indus ia en Babes e a
Sus apene ako Legea ekin bul zada ekin hasi zuen on zigin zak. Lege honek e aikun za e a
nabigazioa i bide a u ako pizga iak au eikus en zi uen. Hama kadan au e a eginez,
nazioa eko es uingu uan he ialde guz iak ezinbes ean jasango zu en enomenoa ge a u
zen 1914 ik 1918 a: Ge a Handia, I. Mundu Ge a. Guduak nazioa eko me ka a i zako
ohiko mekanismoak nahasi zi uen. Ga azka en ondo ioz, a iko ozeaniko ik a e a zi en on zi
ingeles e a alemania ak, e a auke a hau he ialde neu ale ako on zi-enp esek balia u
zu en. Gaine a, e ekinak lo a handi ze a bide a zea ekin ba e a on zi ekoizpena en
eska ia en hazkunde bizko a eman zen. A e gehiago on zi asko u pekon ziek sun si u
zi uz ela ain za ha u ik80.
Nazioa eko ga azka belikoak au e ik eka i ako joe a ona sendo zea eka i zuen Bizkaiko
on zi-indus ia en za ; ba ez e e, on zien eska ia en hazkundea ekin lo u a. Hala, lu aldean
As ille os del Cadagua e a As ille os de A danaz age u zi en, Euskal He iko kos alde
guz ian zeha bes e hainba on ziola xiki. Es a u mailan, go aldi hau es a uko ekoizpena
a ze iko on zien inpo azioa ekin alde a uz a gi ge a zen da. Lehenengo hama kadan,
es a uko on ziolen ekoizpena a ze iko inpo azioa ekiko %6 izan zen; biga en hama kadan,
%37 a igo zen. E a ehuneko honek igo zen ja ai uko zuen81. Hazkunde hau ap obe xa uko
du bai a apu ba lehenago jaio zen Sociedad Española de Cons ucción Na al, S.A
on ziolak. Hain zuzen e e, La Na al 1908an so u zen Mad ilen, u e ho e ako Eskuad a
Legea en planen ba uan82.
82 Valdaliso, J. (2000)
81 Valdaliso, J. (1991), 285. o
80 Houp , S. e a Ó iz-Villlajos, JM. (1998), 170-171. o
79 Ibáñez, M., To ecilla, MJ. e a Zabala, M. (1998), 423. o
78 Iba zabal, E. (2021),102. o
77 Na ie a Azna , Auñamendi Eusko En ziklopedia, Eusko Ikaskun za
23
Be e hasie ako objek ua espainia i sas a mada en za on ziak e aiki zea izan zen, e a 20
milioi peze ako kapi ala ekin hasi zen. Kapi al honen apo azioa en %60 espainia indus ia-
e a inan za-a loe ako enp esa- alde sendoak (ba uan zeuden, bes eak bes e, Banco
Bilbao, Banco Vizcaya, Al os Ho nos de Vizcaya e a Basconia) egin zuen; gaine akoa,
b i ainia pa zue go ba ek. Kon zesio bidez hasie an Fe olen, Ca agenan, e a Cadizen
i sas a mada en ins alazioak esku a u zi uen. Halabe , 1915e ik au e a, eska ia en
handi zea en ondo ioz me ka al-on ziak ekoiz en e e hasi zen. Hala, Ses aon o ube ba zuk
e os ea en bidez on ziola be ia e aiki zuen 1916an. U e ba zuk be anduago, Al os
Ho nos-e i As ille os del Ne ión enp esa enak izandako ins alazioak e en an ha u zizkion,
1924an e osiko zi uenak. Ekoizpen gai asun e a enka ga u ako edukie a i dagokionez,
Bizkaiko e a Euskal He iko on ziola ga an zi suena bilaka uko zen83.
Aipa u ako bolada ona ain za ha u ik, 1914 ik au e a Euskaldunak hedapen kanpainia i
ekin zion. 1915ean e osi ako lu saile an bi ha maila handi e aiki zi en. Lehengaien,
makine ian e a galda en ho nikun zan a azoak e agin zi uen I. Mundu Ge ak, nahiz e a aldi
be ean eska ia en hazkunde handia eka i zuen. Tes uingu u ho e an, e abakia makine ia-
e a galdake a-lan egiak p opioak egi ea izan zen, kanpo menpeko asuna mu iz eko
helbu ua ekin. 1918 ako amai uak zi en hi u ha maila be i e a galdake a- e a
o ja- aile ak84. Aipa zekoa da 1917an ha maila haue ako ba en inaugu azioa ekin ba e a
ekoi zi ako A agan-Mendi, o du a a e Bizkaian e aiki ako lu unon zi handiena, 30.000
lagun bildu zi uen es a en e dian u e a a u zena85. E a hu engo u ean, makine ia- aile a
e aiki zea ekin ba e a Elo ie ako al zai uen lan egia esku a u zuen Euskaldunak86.
86 Euskalduna Konpainia en Memo ia, 1919, I sas Museum Bilbao, Sign. EUSKALDUNA 0019/020
85 Guia d, T. (1968), Villa , 288. o
84 Valdaliso, J. (1991), 293. o
83 Sociedad Española de Cons ucción Na al, Auñamendi Eusko En ziklopedia, Eusko Ikaskun za
24
1. G a ikoa: Euskaldunak e aiki ako edukie a ona an, 1900-1920 u een a ean:
Nik egina. I u iak: Guia d, T. (1968), 285. o , e a Houp , S. e a Ó iz-Villlajos, JM. (1998), 77.
o
Kon uak kon u, ge a ga aian hedapena zenbai ak o ek e aginda ez zen beha bezalakoa
izan Euskalduna en za . Oz opoe ako ba ins alazioek suposa u ako muga izan zen. Au eko
pa a oan azaldu bezala, soilik gudua en amaie a alde a egon zi en guz iz e abilga i
Olabeagako lan egiak, e a honek eska ia i e an zu eko auke ak mu iz u zi uen. Bes alde,
behin e a be i o e epika u zi en a ze i ik eka zen zi en makinen e a galda en
be andu zeak, on zien e aikun za-denbo a luza uz. Hau ge a u zen ba ik ba gobe nu
ingelesak izapide bu ok a iko zo o zak inposa u zi uelako, e saiek ma e ialik ez jaso zeko.
E a be ean, lehengaien esku apena zaildu e a ga es i u zen. A azo handiak izan zi en Al os
Ho nos-en pa e ik jaso zen zen bu din e a al zai ua en ho nikun za ekin, bi enp esen a ean
en sio-egoe a izan zela ik87.
Be az, Euskaldunak ge a en amaie a i i xa on beha izan zion, zail asun hauek gaindi u e a
heda zea egika i zeko. Izan e e, abagune his o ikoa neu i ba ean balia u bazuen e e, 1914
e a 1916 u een a ean e ekin apalak izan zi uen; e a hu engo bi u ee ako i abaziak
handiak izan a en, ez zi en ingu uko bes e enp esa ba zuenak bezain apa ekoak izan.
Ai zi ik, 1919 ik au e a e o iko zen hazkunde-hasie a. Na ie a So a y Azna on zi-enp esak,
ge an lo u ako e ekin handien bidez ga azkan galdu ako edo izo a u ako on ziak
Euskalduna en esku u zi zi uen. On ziolak eska ia i e an zu eko gai asuna izan zuen,
zabalpen-lanak ia amai u a bai zi uen. Ho ela, 1920 e a 1921 u ee an 7 on zi e aiki zi uen
on zi-enp esa bilbo a a en za . Bi u e ho ie an, 35.000 ona baino gehiago e aiki zi uen88.
88 Houp , S. e a Ó iz-Villlajos, JM. (1998), 172. o
87 Houp , S. e a Ó iz-Villlajos, JM. (1998), 171. o
25
al ue a ako. E a be ean, langileen an olakun za en kon ako ja e a i moa e aku si zuen be i;
esa e ako, sindika ue a a a ilia u ako langileak kale a uz edo be en kon a azioa saihes uz112.
Zen zu ho e an, kon zepzio nazionalis a bu ges in e klasis a ik e a o zen lan-ha emanen
e edu p opioa au e a e aman zuela esan dai eke, ELA sindika ua ekiko zuen kon ola
balia uz. Baina an zinako euskal giza e idealiza u ba en oina i zen zen ugazaba e a langile
euskaldunen a eko elka bizi za bake sua en e eali a ea, lan-poli ika e ep esibo la za izan
zen, kon ol zo o za eza iz. Langile an olakun za en kon ako eginbide hau zenbai
baldin za hobe zea en bidez leundu zuen. Plan illa o zana e a sindika u hu bilekoa izanik,
neu i handi ba ean lan-ga azkak ekidin zi uen, mobiliazioz josi ako es uingu uan.
Lan-poli ika honek a azoak e agin zi uen bes e enp esa ba zuekin. Euskaldunan, esa e ako,
ELA izan zen enp esak ai o u ako sindika u baka a Ge a Zibila baino lehen. Al os Ho nos
edo La Na alek Sindica o Me alú gico ekin (UGT i a xiki ua) negozia zea ona u zu enean,
Euskalduna en ezezkoak enp esa hauekin alka e agin zuen. No gehiagoka hau, gaine a,
e emu poli ikoa i zegokion kon on azio o oko a ba ean ule u beha zen; mona kiko
espainia zaleak e a euskal nazionalis ak au ez au e ipin zen zi uena113.
Honi lo u a, ga ai hone an Euskalduna en jabe zi en bazkideen a ean ge o a oso
ga an zi sua izango zen ga azka ge a u zen; ho s, So a e a Azna amilien a ean.
Ja o izko bazkide Edua do Azna en semea zen Luis Ma ía zendu zenean alka piz u zen.
Taldea en sozie a e ma iza, Sociedad Me can il Regula Colec i a So a y Azna , 1929an
desegin zen, e a bi amiliek aldeko enp esen kon ola esku a zeko bo oka i ekin zio en.
Ha i ho e a ik, Na ie a So a y Azna sozie a ean Azna amiliako kideek zuzenda i za u zi
zu en, e a Euskaldunan, adminis azio-kon seilu ik e e i en zi en114. So a amilia ga aile i en
zen, baina egoe ak ez zuen luze i aungo. Es a u espainia a kolpa zen zuen gi o poli iko e a
sozial zaka ba en e dian, 1936ko uz ailan Ge a Zibila piz u zen, enp esa en bidea e aba
baldin za uko zuena. Honen au eko bi u ee an, zenbai be esku apen zan zu ikus
bazi ezkeen pizga ien e a on zi be ien e aikun za en bidez; ga azka belikoak i xa openak
kolpez zapuz u zi uen115.
Be az, ge a en au eko ga ai hau oso go abehe a sua izan zela a gi ikus dezakegu.
Euskaldunak une la zei egin beha izan zien au e, zail asunen au ean bideak au ki zeko
gai asun handia e aku si zuela ik. Hau ule zeko dibe si ikazio p ozesua i e epa a u
bes e ik ez dago. K isia en ondo en, enbidee ako ma e ialak, mo o eak e a bes e hainba
115 Zabala, A. (1998), 304. o
114 Euskalduna Konpainia en Memo ia, 1932, I sas Museum Bilbao, Sign. EUSKALDUNA 0032/033
113 Houp , S. e a Ó iz-Villlajos, JM. (1998), 186-190. o
112 To es, E. (1998), 232-241. o
32

ma e ial ekoiz eko gai asun ia be ehalakoak, lana, bo onda e e a e eakzio gai asuna
gogo a e akus en di u. Halabe , enp esa-ja due a ebeak e a langileen za zenbai
baldin za hobe u izanak, ezin gai u Ramón de la So a en i udi idealiza u ba e aiki ze a
e aman. Ga aian akzio mona kikoa en au ka egin e a eo ian Euskal He ia en aldeko
ja e a ha u a e e; ukaezinak di en langileon eskubideen kon a egin zuen bo izki, edozein
enp esabu u handi en ohiko ja duna au e a e amaz, e a abe as asun izuga ia me a uz.
Edonola e e, Euskalduna bidea e a ba ez e e Ramón de la So a en igu a hasie a ik egon
zi en es uingu u poli ikoa i es uki lo u a. Hau So a en bizi za az e u a ede o ikus dai eke.
Izan e e, EAJ i babesa e a be e enp ese an lu aldea ekin lo u an aplika u zi uen ezauga i
be eizga iak, a akas a ekonomiko e a soziala esku a zea ekin ba e a gauza u zi uen. Baina
es uingu ua zaka u ahala, gauzak oke e a egingo zu en Euskaldunan e a be eziki be e
jabea en za .
4.2. Biga en za ia: F ankismo ik i xie a a a e
4.2.1 F ankismoa en lehen e dialdean (1936-1956)
Jakina den bezala, 1936an zenbai mili a en al xamendua en ondo ioz hasi ako ge an bi
akzio lehia u zi en, nazionalak e a e epublika ak. 1937ko ekainean Bilbon sa u zi en
nazionalak, Euskal He ian guda en amaie a e a euskaldunen po o a e aginez. Bo oka
1939 a a e luza u zela ik es a uko bes e lu alde ba zue an, Euskalduna mili a iza u a egon
zen ga ai hone an. On ziolak ez zuen kal e ma e ial gehiegi ik jasan, Euskal He ia izanik
azpiegi u a oso ik man endu zuen zonalde indus ial baka a. Be az, Olabeaga e a
Elo ie ako ins alazioak onik i en zi en ga azka beliko ik; halabe , Mad ileko Villa e de
Bajoko lan egiak egoe a la zean ge a u zi en. Ho i bai, giza baliabideei dagokienez,
ondo ioak la iak izan zi en. He io zek, ka zela a zeek e a e bes e a zeek zuzenda i za e a
lan-esku kuali ika ua en za i handi ba en gale a e agin zu en116.
Au e ik azaldu moduan, ge a piz u au e ik sozie a ea en kon ola en no gehiagoka eman
zen So a e a Azna amilien a ean. 1936ko abuz uan, Ramón de la So a y Llano hil zen.117
1932 ik, be e osasun-egoe a asko oke u zen. Azkenean, ge a piz u e a hilabe e
be anduago zendu zen be e Le egiko e xebizi zan, Ge xon, biho zeko eskle osiak jo a118.
Behin ge a bando nazionalak i abazi a, posizioak e o ik alda u zi en. Mola gene ala en
118 To es, E. (1998), 381 e a 382. o
117 Iba zabal, E. (2021),189. o
116 La Compañía Euskalduna de Cons ucción y Repa ación de Buques, Auñamendi Eusko
En ziklopedia, Eusko Ikaskun za
33
opak 1937ko ekainean Bilbon sa u e a be ehala, Azna amiliako kideek aldeko enp esak
be egana zea i ekin zio en.
So u be ia zen Comisión P o incial de Incau ación de Bienes de Vizcaya o ganoak Ramón
de la So a e a be e semeen ondasunak kon iska u e a hauen jabe zapeko enp esak
in e beni u zi uen, hauek bando kolpis a en e sai gisa iden i ika uz. Euskalduna en kasuan,
adminis azio-kon seiluan Mugimendu Nazionala i leialak zi en kideek gaine akoak
ka gugabe u e a kide be iak izenda u zi uz en. Hau akzio p opioak e a
kon iskazio-komi ea en esku zeudenak balia u a bu u u zu en Azna amilia en
gida i zapean119. A giga ia da on zi-konpainian ge a u akoa. 1939an, konpainiak Na ie a
Azna izena ha u zuen; gaine a, o du a a e on ziek euskal mendien euska azko izenak
e aman bazi uz en, o du ik espainia mendien gaz elanie azko izenak e amango di uz e.120
Ildo be e ik, ga ai hau e a hu engo u eak, o du a a e pai a u ako e a es uingu u honek
azen ua u ako k isiak ezauga i u zi uen. Ge ak on zien e aikun za s and by egoe an u zi
zuen Bizkaian. 1937 ik 1940 a ez zen i sason zi ik en ega u lu aldean, 1938 ik au e a
eska iak hasi bazi en e e. Egoe a o oko a honakoa zen ge ak i aun zuen u ee an: La
Na al e epa azioak egi e a muga u zen; Euskalduna en kasuan, e epa azioez gain,
pe olio-on zi ba en e aikun zan e a e aikun za me aliko, enbidee ako ma e ial e a
makine ia en ekoizpenean ja dun zen. Aipa zekoa da Euskaldunaz gain, Alejand o
Bengoechea y Cía sozie a ea izan zela on zien e aikun za i eu si zion baka a ga ai
ko apila su hone an121.
Ho ez gain, ekoizpena en za i ba ga azka i begi a bu u u zen. Bes eak bes e, ge a ako
alanb e a an zaduna egi eko makinak, ba akoiak, jau igaiak e a kalib e guz ie ako obusak
egin zi en Olabegako lan egian Bilbo bando nazionalak ha u ondo en122. E a be ean, ge a
egoe an zein os ean, enbidee ako ma e iala en eska ia izan zuen Euskaldunak. Bilbo e o i
e a gu xi a, 10 lokomo o a e aiki zeko enka gua jaso zuen gobe nu nazioonala en pa e ik
e a 1938an enbidee ako ma e iala en konponke ak be ak iba u zi en. Honek enp esak
e ekin esangu a suak e dies ea eka i zuen, 1930e ik lehenengoz dibidenduak eman
zi ela ik. Ja due a en inda zea, bando nazionalak be e kon olpeko lu aldean ga aioa
hobe zeko bo onda ea kin lo u an ule u beha zen. Joe a honek ge a amai u akoan e e
ja ai u zuen. Hu engo hama u ee an, Euskaldunak RENFE en pa e ik hi u enka gu handi
122 Compañía Euskalduna de Cons ucción y Repa ación de Buques (1952), 8. o
121 Valdaliso, J. (1998), 316 e a 317. o
120 Valdaliso, J. (2006), 89. o
119 Valdaliso, J. (2006), 84 e a 85. o
34
jaso ziuen. Dena den, dibe si ikazio es a egia ez zen soilik enbideen ma e iale a a
muga u. A madu a me alikoak, zis e nak, zubiak, eskola-al za iak… dene a ik ekoiz u zen.
Halabe , 40ko hama kada en lehenengo e dialdean on zien eska iak go a egin zuen be iz.
Tes uingu u ho e an, on ziolek be en ekoizpen-gai asuna inda u zu en. Ga an zia izan
zuen es a uak on zigin za oina izko sek o e kon side a zea, e a lo a be iz ea p emiazko
ze egin moduan iden i ika zea. Euskalduna en kasuan, lu sail be ien e oske an gauza u
zen. 1940an, Alejand o de A ana y Cía. sozie a ea i e osi zizkion lu ak. 1941ean, aldiz,
Olasoko Ma kesa i e osi ako o ubea langile e a amiliei bide a u ako klinika-ospi ale ba
ins ala zeko e abili zen123. Be esku apen honen seinale da Bilboko i sasada eko
on zigin za en egoe a. Ge a ga aian, au e ik adie azi bezala sek o ea ia geldu ego e ik;
ga ai hone an, k isian zeha on zien e aikun za albo ba e a u zi zu en zenbai on ziolak
ja due a be a u zu en e a bes e zenbai sozie a e be i so u zi en. Mu iozábal y
Fe nández (1916an so ua), Tomás Ruiz de Velasco S.A. (1944), As ille os Celaya (1943),
To e y Be ecia úa (1943), As ille os de Mu ue a (1943), e a W. Emilio González-As ille os
del Cadagua (1946)124. Mu ue az gain, bes eak Bilboko i sada ean koka u a zeuden.
3. Taula. 1932-1959 a ean on ziola bizkai a nagusiek e a zehazki Euskaldunak
e aiki ako on ziak (edukie a ona an):
Ga aia
Guz i a
Euskalduna
%
1932-1939
57.861
26.971
46,61
1940-1949
131.666
34.520
26,22
1950-1959
353.565
104.839
29,65
I u ia: Valdaliso, J. (1998), 318. o
Tes uingu uak e o kizun opa oa i xa o eko zenbai zan zu ema en zizkion on zigin za i.
On zi-konpainiek au ez izandako i abaziak e a me ka al-on zien be e aikun zak ho en
seinale zi en. Ho ez gain, es a uak sek o e ga an zi su za zeukan. Edonola e e,
es a ua en pa e ik in e ben zio gogo a aplika u zen ga ai hone an, ga azka en os ean e e
ge a-ekonomia ba en be ezko in e ben zionismoa eza i zen-e a. Bi le o nagusi izan zi uen
poli ika honek: p ezioen kon ola e a oina izko p oduk uen e azionamendua gauza zeko
124 Valdaliso, J. (1998), 318. o
123 Ibáñez, M., To ecilla, MJ. e a Zabala, M. (1998), 424. o
35
a audia; e a ja aian azalduko den Ins i u o Nacional de Indus ia en so e a, es a ua eskala
handko enp esa i bihu uz125.
Egoe a ho e an, zail asunak handiekin au ki u zi en on ziolak, eska i al an baino
eskain za en gabezie an zen a u zi enak. A azoen a ean pisu suenak: au a kia en
ondo iozko au e apen eknologikoen adopzio eza; a e gehiago II. Mundu Ge a en ondo en;
lehengaien e a ene gia elek ikoa en ho nikun za u ia; e a lan-esku kuali ika ua en
eskasia126. Fak o e hauek kons an e man endu zi en 40ko hama kadan, e a bai a
hu engoa en za i ba en e e. Soilk 50eko hama da en e dialde ik au e a e o iko zen
on zigin za en be esku apen sendoa; hain zuzen e e, gu xieneko neu i libe aliza zaileak
sa u zi enean127.
Nolanahi e e, Ge a Zibila en ondo en Bizkaiko on zigin za apu ka be ak iba zen joan zen.
1940 e a 1943 u een bi a ean, 7 on zi e aiki zi en, 9.450 onako edukie a ekin, e a
azkenengo u e ho en hasie an dene a 47.321 onako edukie ako 30 on zi e aiki zen a i
zi en. Esan bezala, es a ua en pa e ik lagun za jasoko zuen sek o eak, 1943ko maia za en
26ko dek e uak On zigin za en Babese ako legeak publika u bai zi uen. Honen bidez,
on zien inpo azioa i e eka gu handiak aplika uko zi zaizkion, kabo aje nabigazioa
esklusiboki bande a e a ekoizpen nazionaleko on zien za muga u zen e a e aiku za
nazionale ako zenbai a au eza i zi en au e ik egindako kon zesioak e espe a uz.128
1941ean, espainia gobe nuak Ins i u o Nacional de Indus ia (INI) e a u zuen. Zuzenbide
publikoko en i a e hau ekoizpen indus iala be abia az eko so u zen, ekonomia inda zeko,
kanpo dependen zia mu iz eko e a de en sa nazionala i eka pena egi eko helbu ua ekin.
Be e so zailea izan zen Juan An onio Suanzesen us e an, ge a zibila en ondo en inizia iba
p oba ua ez zen gai be e aikun za ekonomikoa bul za zeko. Ho ega ik, es a uak gida i za
ha u beha zuen, ba ez e e ga an zi es a egikoko sek o ee an. INI en e a be e azpiko
enp esa- aldeen ibilbidea, 30eko hama kadan Alemania, I alia edo Japonen emandako
espe ien zen iloso ia ekin lo u an ule u beha zen. Filoso ia honen oina i nagusiak
indus ializazioa en sus apena e a au osu izien zia ekonomikoa zi en129. INI inan za e a
indus ia a loko holdinga zen. Sozie a e anonimo ba en gisa ja du en zu en hainba
enp esen kon ola zuen; be i e e gobe nua en ges io e a adminis aziopean, nahiz e a ges io
129 Valdaliso, J. e a López, S. (2000), 430. o
128 Ga cia, M, Velasco, R. e a Mendizabal, A. (1981), 86. o
127 Valdaliso, J. (1998), 316. o
126 Houp , S. e a Ó iz-Villlajos, JM. (1998), 221. o
125 Ba e a, E. e a San Román, E (2000): Juan An onio Suanzes, adalid de la indus ialización, De
mi os y milag os, El Ins i u o Nacional de Au a quía (1941-1963), Ed. An onio Gomez, Edicions de la
Uni e si a de Ba celona, 39. o
36
e a zuzenda i zan o malki pa e ez ha u. Dene a iko e agike a inan za ioak egi eko
gai asuna zuen, e eska eak ba ne.130 Ildo ho e an, INI en bidez es a uak, bes e sozie a e
asko en a ean, Emp esa Nacional Elcano (ENE) konpainia publikoa e a u zuen 1942an.
Xedea on zien enka guen gabezia i au e egi eko on ziolei eska iak egi ea zen131.
ENE so u zene ik, en sio desbe dinak age u zi en. Esan dai eke egoe a honek lo u a izan
zuela mende hasie ako on ziola mode noen so e a- es uingu ua ekin. INI en bu uzagi zak,
es a uko me ka a i za- lo a in e es nazionalen a abe a an ola u beha zela us e zuen,
indus ializazioa en zu abee ako ba izanik. Plan eamendu honek ENE enp esa publikoa en
e a a mado e e a on ziola p iba uen a eko alkak eka i zi uen. Izan e e, INIk be e bo e e
posizioa balia u a, ENE i lagun za handia eman zion, on zien esku apenean, e aikun zan e a
k edi uen a loan, bes eak bes e.
Kasu pa adigam ikoa izan zen 1942an ge a u akoa. Na ie a Azna ek bi on ziko enka gua
egin zion Euskalduna i, Mon e Udala e a Mon e Umbe. On ziek beha zu en mo o ea
esku a zeko, hauek inpo a zeko baimena eska u zuen on zi-enp esak; baimena uka u
zi zaion. Aldiz, u ebe e be anduago, INIk mo o een inpo azio ako an zeko eskae a egin
zuenean, ona ua izan zen. Na ie a Azna ek enka guak ENE i sal zea e abaki zuen o duan.
Azkenean, Na ie a Azna ek mo o eak esku a u e a on ziak ekoiz ea lo u zuen u e ba zuk
be anduago, baina be andu za handia ekin e a Elcano i p ezio al ua o daindu ondo en.
ENEk izandako e agin hau mu iz uz joan zen INIk bo e e posizioa galdu ahala. Izan e e,
o gano honen so e a ik ikuspegi desbe dinak egon zi en minis e io e a enp esa p iba uekin
INI en menpeko enp esen in luen zia en ingu uan. E a alka ho e an, INI inda a galduz joan
zen, Suanzes zoko a ua izan ze bi a ean132.
Dena den, sasoi ha ako a azoek on zigin zan e agindako ondo ioe ako ba on zien
enka guen e a en egen a eko deso eka izan zen. Hau da, denbo a luzea iga o zen zen
on ziolak i sason ziak p es izan a e, joe a hau ez zela ik guz iz e en 1959 a a e133.
On zigin zak o oko ean indus iak pai a u ako zail asunak izan zi uen, espainia ekonomia
a ze a u a e a isola u a zegoela ik. Lehengaien ho nikun zan a azoen ondo ioz, gaine a, ezin
izan zi zaion eska ia i zuzen e an zun. Lehengaien auzia, zehazki, 1953 a a e ez zen
konpondu. Euskalduna en ja due an, joe a hau a gi ikus zi ekeen. CAMPSA sozie a eak
133 Valdaliso, J. (1998), 316. o
132 Valdaliso, J, (2000): La E.N. “Elcano” y el “coco” de las na ie as p i adas, Ed. An onio Gomez,
Edicions de la Uni e si a de Ba celona, 138-144. o
131 Houp , S. e a Ó iz-Villlajos, JM. (1998), 222. o
130 Ga cía J. (2019): Las polí icas indus iales del F anquismo: una e isión, Polí icas indus iales en
España. Pasado, p esen e y u u o, Koo d. José Luis Ga cía Ruiz, Ediciones Pa anin o SA, 58. o
37

Campanil kon a a u zuen 1935ean. E aikun za 1940an be i o ma xan ja i bazen e e,
1943 a a e ez zen amai u a egon. Mon e Udala 1943an enka ga u zuen Na ie a Azna ek
e a 5 u e luza u zi en be e e aiki ze-lanak. Gauza be a 1946an CAMPSAk kon a a u zuen
Campamen o edo 1949an ENEk i undu ako Co adonga on zien kasuan. 1951an e a 1953an
en ega u zi en, hu enez hu en. Da u hauek Euskalduna en es a ua ekiko dependen zia
e akus en du e bai a. 1940 e a 1954 u een a ean konpainiak e aiki ako edukie a en %72
CAMPSA e a ENE en za izan zen, sozie a e publikoak biak ala biak.
O oko ean iden i ika zi ekeen egoe a xa ak i xu az ondo io bi xia eka i zuen. Eska ia
al ua zen, baina eskain za ez zen hu a ase zeko gai. Baina kon aesan ho ek ekoizpena en
kome zializazioa be ma zen zuen e a i abazi- asak be ehala be esku a u zi en. On ziolen
e ekinak gaine a sek o e me alu gikoa en i abaziekin ba e a e o i zi en. Euskaldunak
1938an dagoeneko 3 milioi peze ako e ekin ga biak lo u zi uen, 8 milioi peze ako kapi ala
zuela kon uan izanik. Hu engo u ee an e e emai za onak man endu zi en, e ekin ga biak
kapi ala ekiko %50a langa gaindi uz. Dibidenduei dagokienez e e an zeko bide ik joan zi en.
1938an %5ekoak izan bazi en, 50eko hama kadan %20koak iza e a heldu zi en.
Opa o asun honek zuzenean alka egi en zuen langileen o duko egoe a ekin. 1939 ik 1941 a
Euskaldunako langileen solda a ez zen ba e e hazi. 1945 ako solda a en igoe a %15,52oa
izan zen, kopu u eskasa ga aiko in lazioa kon uan izanda. Ondo ioz, langileak egoe a
la ze a kondena uak izan zi en.
4. G a ikoa. Euskalduna en e en aga i asuna 1935-1968 u een a ean
(e ekinak/o daindu ako kapi ala):
I u ia: Valdaliso, J. (1998), 312. o
38
Es a u mailan zenbai ge aka i ga an zi su egon zi en u e haue an. 40eko hama kada en
amaie an, g eba desbe dinek inda a ha u zu en. Euskaldunan, langile mugimenduak pa e
ha zea handiagoa izan zuen, ge a au e ik izandakoa en alde a u a. Langileen g ebekiko
ja e a aldake a hau plan illa en gehiengoa euskal nazionalismoa ekin iden i ika zeak azal
zezakeen. Hau, age ikoa den moduan, i aganean So ak au e a e amandako lan-poli ika en
ha emanean ule u beha zen. Gaine a, ga ai ha an e ep esalia u asko i zuli zi en e a
e bes ean zen Eusko Jau la i zak g eba babes u zuen134.
1952an, As ille os de Cádiz SA e a u zen, INI izan zela ik bul za zailea %95,15eko
pa eha zea ekin. On ziola hau As ille o de Eche a ie a y La inaga sozie a ea ena
izandako lu sailean koka u zen, o ubea es a uak desjabe u ondo en135. On ziola hau Ho acio
Eche a ie a enp esa i bizkai a a en jabe zakoa izan zen 1917 ik. So a en an ze a,
Eche a ie ak e e mea za-a loan negozioak izanik, dibe si ikazio es a egia gisa
on zigin zan a i zeko esku a u zuen Cadizeko lan egia. 50eko hama kada en hasie an, INIk
egoe a ekonomiko la zean zegoen on ziola be egana u zuen, kon iska zea en bidez136.
Ge a Zibilak Euskalduna en ibilbidean kolpe handia suposa u zuen zalan za ik gabe.
Plan illak e a ins alazioek kal e handiak jasan zi uz en. E a o du a a e biga en planoan
egondako Azna amiliak, posizio poli ikoak balia u zi uen So a amilia bide ik ken zeko, hain
jus u Ramón de la So a enp esa en so zailea hil ondo en. Nahiz e a on zigin za ge aos eko
hasie ako u ee an e enda egon, au eko hama kade an sozie a eak abia azi ako
dibe si ikazio p ozesuak enp esa i ga azka belikoa en ondo en be esku apen bizko a
e ez u zion. Hala e e, he ialdeak nazioa ean izan zuen isolamendu egoe ak e a II. Mundu
Ge ak, zail asun gogo ak e angingo zi uen, hu engo hama kada a a e konpondu ezingo
zi enak. Au a kia egoe an, posizio in e ben zionis a a gi ba e ik es a uak sek o ean esku
ha zeko apus ua egin zuen.
4.2.2 I ekie a ekin ba e ako hazkundea (1956-1969)
Fak o e ezbe dinek e agina izan zu en on zigin za en ga apenean. Haue ako ba espainia
es a uan apu ka ema en a i zen zabalpena izan zen; ho s, au a kia asea a zean uz eko
p ozesua. F ankismo ondo engo lehenengo u eee an, he ialdeak isolamendua pai a u
zuen nazioa ean, II. Mundu Ge ako ga aileek ez zu elako dik adu a ankis a begi onekin
ikus en, nahiz e a ez zu en esku ha u. Hala e e, ba ez e e 50eko hama kada en hasie a ik,
136 Houp , S. e a Ó iz-Villlajos, JM. (1998), 160-162. o
135 Houp , S. e a Ó iz-Villlajos, JM. (1998), 364. o
134 Houp , S. e a Ó iz-Villlajos, JM. (1998), 222-224. o
39
e ejimena en ona pena handi zen joan zen, ak o e ga an zi suak izan zi ela ik ho e a ako
Ko eako Ge a (1950) e a Ge a Ho za en hasie ako en sioen a eago zea o oko ean.
F anco en dik adu a komunismoa en hedapena en au kako sis ema e aginko gisa ikusi
zu en Es a u Ba uek e a E esuma Ba uak. 1953 ik au e a, a ze i ik lagun zak e a k edi uak
hel zen hasi zi en. Baina p o ekzionismo gogo a man endu zen, indus ia-ekoizpen
kaska a ekin ba e a. 50eko hama kada en amaie an, en sio inan za io e a mone a io la za
e a o dainke a balan zan deso eka ge a zea ekin ba e a, no abide aldake a beha ezkoa
zela ondo ioz a u zu en e ejimena en bu uek. In lexio pun u honek be eizi zi uen
ankismoa en bi aseak137.
Esan bezala, Es a u Ba uekiko hu bilpenak e a poli ika ekonomikoak mendebaldeko
he ialdeen e edu a homogeneiza zeko bo onda eak e ep esio ankis a leuna azi zu en.
Bide ho e an, gobe nuan aldake a esangu a suak egin zi en, p o il ekonomikoko
eknok a ek pos u ga an zi suak esku a zea en bidez. Zabal zen hasi zen kon zepzio
be ia en a abe a, dik adu a en bizi aupeneako ezinbes ekoa zen ekonomia en
mode nizazio libe ala. 1959an, Egonko ze Plana ma xan ja i zen . Mekanismo honek,
espainia ekonomia 1957an Eu opa E kidego Ekonomikoan ba u zi en he ialdeen egoe a a
hu bildu nahi zuen. In lazioa geldia az ea e a au a kia egoe a gaindi uz kanpo posizioa
hobe zea zi en helbu uak138. Aldake ak nazioa eko espa uan zein es a ua en ba uko
ha eman ekonomikoei dagokionez bu u u zi en. Esa e ako, inpo azioen %54 libe aliza u
zen, inpo azio lizen ziak desage u zi en, peze a debalua u zen edo a zo publikoa
inan za zeko baliabideak mu iz u zi en139. Plan eamendu honek bide egin zion hazkunde
ekonomikoa i. No abide be ean, gobe nuko eknok a en bes e neu i un sezkoak izan zi en
1964 ik au e a plaza a u ako Ga apen Planak. Hauen bidez, poli ika indus ial desbe dinak
aplika u zi en, indus ializazioa en espan sioa helbu u zu en, es a u zein eskualde mailan,
o du a a e gu xi indus ializa u ako zonaldeei ga an zia emanez140.
Egonko ze Plana baino bi u e lehenago, on zigin za sek o ean aldake a handia eka i
zuena lege be i ba izan zen: 1956ko Me ka al Flo a Nazionala en Nabigazio e a
Be ikun za ako Babes Legea. INIk inda a gal zea en e akusle izan zen, Suanzesek ez
bai zuen pa e ha u Ca e o Blancok bu u u ako a aua en ekoizpenean. Lege honek
1.000.000 onako edukie a - 100.000 ona u e o - ekoiz ea au eikus en zuen 1956-1965
hama kadan. Guz izko kan i a e ho e a ik, on ziola bizkai a en pa eha zea %27koa izango
140 Ga cía J.. (2019): Las polí icas indus iales del F anquismo: una e isión, Polí icas indus iales en
España. Pasado, p esen e y u u o, Koo d. José Luis Ga cía Ruiz, Ediciones Pa anin o SA, 61. o
139 B ode , A. (2000), 169-173. o
138 Ga cia, M, Velasco, R. e a Mendizabal, A. (1981), 138. o
137 B ode , A. (2000), 187-190. o
40
zen141. Legeak hainba pizga i au eikus en zi uen a mado e e a e aiki zaileen za : on ziolen
mode nizazio ako k edi uak, hobe ien handiago zea, hobekun za iskalak... e a lehengaien
ho nikun za en a azoa konpon zeko, inpo azioak baimendu zi uen side u gia nazionalak
eska ia ase ezin zuen kasue an.
Honek au e ik emandako zail asunak gaindi zea posible egin zuen, on ziolei eska ia i e a
egokian e an zu ea ahalbide uz. Ho ela, nahiz e a lege hau aplika u e a lehenengo u ee an
au eikusi ako kopu ua ez e die si, 1959ean, lehendabizikoz 100.000 ona baino gehiago
en ega u zi en. Bizkaiak pisu handia izan zuen ekoizpen hone an. U e ho e an, on ziola
bizkai a en pa eha zea ekoipzen osoan %42koa izan zen142. Gaine a, p obin zia hone an
a i zen lanean es a uko on zigin za sek o eko langileen %25a, 13.000 ingu u; e a
lu aldea en sek o eko ekoizpena %20 ingu ukoa zen143.
Euskalduna en kasuan, 1955-1959 a ean 45.000 edukie ako onen kopu ua gaindi u zu en
11 on zi en ega u zi uen. Kopu u hauek e la iboki zenba e si beha di a; izan e e, gu xiga ik
gaindi u zi en ge a au e iko zenbakiak144. Hala e e, ge a ga aiko geldiunea a zean uz eko
balio izan zuen e a au e ik e o iko zena en gelau ea izan zen. Behean age i den aulak
a gi e akus en du on zien e aikun zan emandako ga apena. Aipa zekoa da bai a ekoizpen
oso ik Azna sozie a ea en za egindakoa i dagokion ehunekoa. Izan e e, ge a en
amaie a ik on zi baka a e aiki zuen enp esa honen za 145. Baina 1955e ik au e a, joe a
guz iz bes elakoa izan zen, au eko ga aie an on zi-konpainia ekin izandako in eg azio
be ikaleko ha emana be a uz; nahiz e a denbo a au e a joan ahala a mado e kopu ua
e e dibe si ika u zen146.
4. Taula. 1950 e a 1969 u een a ean Euskaldunak e aiki ako on ziak:
Ga aia
On ziak
Edukie a ( ona an)
Azna
on zi-konpainia en za
e aiki ako ehunekoa
1940-1944
5
9.023,6
-
1945-1949
14
10.067,7
%81,54
1950-1954
2
18.677
-
146 Houp , S. e a Ó iz-Villlajos, JM. (1998), 226. o
145 Mon e Udala, 1948an
144 39.000 ona 1925-1929 a ean e a ia 41.000 1930-1934 a ean.
143 Valdaliso,, J. (2000)
142 Acedo, JA. (1975), 26. o
141 Ga cia, M, Velasco, R. e a Mendizabal, A. (1981), 88. o
41
Au eikuspenak e dixka be e zi ela esan dai eke. Go ago esan bezala, 1969an egoe a
posi iboa zen epe labu ean. Euskalduna en kasuan, u e ha an be an se iean ekoi zi ako
kali a e handiko Euskalduna-27 mo ako bi uni a e be i en e aikun za naba mendu zi ekeen,
Se an es e a Mon e Zambu u. Baina hu engo u ee a a begi a gainekoizpena en auke a en
beldu a p esen e zen. Ai zi ik, ekoizpena en hazkunde sendoa kons an e man endu zen.
Sek o ean ga an zi ge o e a handiagoa ha u zuen espo azioa en a loak. 1970an, 140
milioi dola eko balioa ekin, bikoiz u egin zen dibisen sa e a au eko u ea ekiko. 1972ean,
esa e ako, hainba ja o i desbe dine ako a mado eak ikus zi ezkeen on zi ha zaileen
a ean: I alia, India, G e zia, Panama, A gelia, Kolonbia… 1973an e e bolada onak ja ai u
zuen: eska ien ka e a 4.193.000 onakoa zen162.
Lan zen gabil zan ibilbide his o ikoan behin e a be i o ge a u bezala, mundu mailan
in lexio-pun ua izan zen jazoe ek hu engo u eak ma ka uko zi uz en. Ba ez e e, 1973an
piz u zen Pe olioa en K isiak. Pe olio-ho nidu an a azoak, in lazio la za e a hazkunde
ekonomikoa en e ena eka iko zi uena; k isi o oko egoe a, alegia. Be e-be ean jo zuen
on zigin za sek o ea. Ga ai be ean ema en a i zi en he ialdeen a eko elka lana en
a eago zeak, espainia on ziolen ziu gabe asuna handi u zuen. 1972. u ea aipa dai eke
adibide za ; izan e e, B i aina Handia, Danima ka e a Islandia 1957an e a u ako Eu opako
Ekonomia E kidegoan (EEE) in eg a u zi en. 9 he ialdeko aldea biga en po en zia
ekonomikoa zen mundu mailan Es a u Ba uen ondo en, e a bloke sozialis a en au e ik163.
Espainia ez zen hu engo hama kada a a e be an in eg a uko, e a p ozesu honek e agin
handia izango zuen on zigin zan.
Esan bezala, k isi honek e agin handia izan zuen mundu mailan. I sas ga aioan e enaldia
ge a u zen, ba ez e e pe olio-plei en e o ke a en ondo ioz, e a honek on zi be ien
eska ia en behe akada eka i zuen. Kon a azio be iak, 70eko hama kadako lehenengo
e dialde ik biga ene a ia %70ean jai si zi en. Gaine a, me ka u-kuo e an aldake a handiak
izan zi en. Japoniak hama kada honen e dialde ik au e a me ka u-kuo a handia esku a u
zuen164; B asilek e a Ekialde U uneko he ialdeek (Hego Ko ea, Singapu , Taiwan) e e
ekoizpen-kos u baxuak balia u a be en i abaziak handi u zi uz en, e a Eu opako Ekialdean
aipa zekoa izan zen Polonia en egonko zea. A e gehiago, eska ia en es uk u an
164 1974-1979 u een a ean %50eko me ka u-kuo a izan zuen e a 1980 ik au e a %56koa izango
zuela au eikus en zen. EEEko he ialdeei o dea, a e ho ie an %13 e a %10 me ka u-kuo a eslei zen
zi zaien.
163 Ingenie ía Na al (1973, o saila), 9. o
162 Acedo, JA. (1975), 37-42. o
48

ans o mazioak egon zi en. Bes eak bes e, 70eko hama kadan pe olio-on zien eskae ak
naba men egin zuen behe a, espainia on ziolen oina izko p oduk ua zena165.
Ho ela, espainia es a uko on ziolak be e-be ean ha apa u zi uen k isiak. Nazioa eko
me ka ua en ahuleziak e agin handia izan zuen, a e gehiago on ziolen joe a espo a zailea
kon uan ha u a; k isia en au e ik ekoizpen osoa en e dia espo a zen zen. Kon a azioek
munduko mailako da uen pa eko jai sie a pai a u zu en (%70). 1974 u ea en au e ik,
ekoizpen-da uak kon a azioen azpi ik koka zen zi en. Ho ik au e a, egoe a i auli zen
eska ien behe akada ekin ba e a. Honekin lo u an, eska ia en aldake ek e agin zuzena izan
zu en; esa e ako, pe olio-on zien enka guen behe akada asko naba i u zen.
Kanpo-lehiako asuna i dagokionez, ak o e ga an zi suek inpak u nega iboa izan zu en:
espainia on ziolek jasandako ekoizpen-kos uen igoe a handiagoa e a es a uen pa e ik
lehiakideek izandako lagun za sozial handiagoa e a. Kos uei dagokionez, esandakoa ede ki
e akus en du he ialdeen a eko ezbe din asunak. 1973 e a 1979 u een a ean, japonia
on ziolen ekoizpen-kos uen u eko ba az bes eko igoe a %7ko izan zen. Espainia onz iolen
kasuan, aldiz, hi u bide hazi zen.
Esan bezala, adminis azioa en ja duna ez zen ona izan zail asunen au ean. Gobe nuak
sus a u ako komisio ba en bidez, 1976an on ziolen za epe labu ean okupazio-maila
jasanga ia man en zeko konku soa p oposa u zen; baina au ki be an behe a ge a u zen
un s nahiko ik ez iza ea en ondo ioz.. Aldi be ean, poli iko ekonomiko o oko ba en a abe a
ha u ako neu iek on zi-sek o ea inan za zeko k edi u-sis ema kal e u zu en. Nahiz e a
age ikoa izan, ezin da aipa u gabe u zi espainia es a uak maila poli ikoan bizi zuen
es uingu uak e agin zuzena izan zuela: poli ika sek o iala au e a e ama ea ezinezko egin
zuen166.
Espainia es a uan k isia en lehenengo u ee an kal eak guz iz jasan ez bazi en e e,
1976 ako egoe a zaka zen hasi zen; e a hala ja ai uko zuen hu engo hama kadan. Honen
adibide, 1976an e a u zene ik lehenengoz AESAk u ea gale ekin (363 milioi peze a) amai u
izana. Joe a nega iboa azal zeko bes e zenbai ak o e e e aipa zi ezkeen: egoe a poli iko
ga azka sua - an sizio ga aia - e a lan-ga azken a eago zea. 1977ak salbuespena suposa u
zuen neu i ba ean. Izan e e, AESAk be e his o iako kopu u handiena ekoiz u zuen,
1.000.000 ona ik go a; au e ik enka ga u ako 5 pe olio-on zi e aldoi e a amaina e aineko
166 Gu ié ez de So o, L. (1980), 156-160. o
165 Gu ié ez de So o, L. (1980), 152-155. o
49
bes e hi u e aiki bai zu en. Baina hala e e, gale ak man endu zi en u e amaie an, 1.955
milioi peze a167.
Zenbai da uk e akus en du e hama kada haue an on zigin zak izandako hazkundea ba e ik,
e a ondo engo gainebehe a, bes e ik; bai espainia es a uan zein be ako on ziole an.
1950-1970 a ean, espainia es a uan ekoizpenak bide 4 egin zuen hama kada bakoi zean.
Me ka u-kuo a 1,2koa bazen 1950ean, 2,5ekoa zen 1960an e a 4,7koa 1970ean. Azken
hama kada hone an, on zigin za espainia a munduko lauga ena zen, Japonia en,
Suedia en e a Alemania en a ze ik. Bizkaia en kasuan, go abehe an egon bazi en e e
1974 a a e hazkunde ga aia bizi izan zen, e a u e ho e an lo u zen en egen inoizko
e egis o ik al uena, 828.280 ona168. Lanpos uei dagokienez, 1975. u ean Euskalduna e a
La Na alen lan egie an 8.000 langile ik go a zeuden169.
Esan dai eke on ziola bizkai a ek zein es a u mailakoek k isi os eko lehenengo u ee an
ondo eu si zu ela. Halabe , 1978 ik au e a, en ega u ako on zien kopu ua jais en hasi zen,
e a hala ja ai uko zuen hu engo hama kadan. Kos uen igoe a i sa e en mu izke a
gehi u a, emai za de izi la ia izan zen. Au e ik zo pe ze-maila a isku sue an au ki zen
zi en enp esen inan za-egi u en za kolpe gogo a izan zen170. Ho en ha i a, ekoizpena en
da uak a giga iak di a 70eko hama kada au e a joan ahala. Espainia es a uan, 1974an
2.618.995 ona ekoiz u zi en e a 1.642.297 ona espo a u zi en. 1979an, aldiz, 1.249.875
e a 511.955 ona, hu enez hu en. An zeko joe a izan zu en Bizkaiko lan egiek. Epe be ean
644.286 ona ekoiz u e a 294.595 ona espo a ze ik, 145.293 ona ekoiz u e a 32.579 ona
espo azio a bide a ze a iga o zi en171. Ho s, es a u mailan ekoizpena en zenba ekoa %53
jai si zen. Bizkaia en kasuan, au eko ma kak hau si zi en 1974. u e ik, %77 jai si zen
ekoizpena 5 u e an.
Egoe a ho e an, hama kada honen amaie a ik, sek o ea en bi moldake a ins i uzioe an
beha ezko za jo zen hasi zen auzia izan zen, hau lehen aipa u ako adminis azioa en
ja dun ake sa ekin lo u an ule u beha bada e e. Honen a azoi nagusia on ziolak lehiako
bilaka zea zen, k isia e a EEEn in eg azio hu bila kon uan izanda. Bide ho e an, lehenengo
pausoa 28/10/1977 Dek e ua izan zen, ekoizpen-gai asuna egoki zea helbu u zuena,
enplegua en gehiengoa man enduz. Helbu uak ez zi en neu i konk e ue an ma e ializa u,
e a gobe nuak au e ik e abili ako esna an zekoekin ja ai u zuen: lagun za publiko
171 Valdaliso, J. (1998), 324. o
170 Valdaliso, J. (2003), 60. o
169 Ga cia, M, Velasco, R. e a Mendizabal, A. (1981), 168. o
168 Valdaliso, J. (1998), 319. o
167 Houp , S. e a Ó iz-Villlajos, JM. (1998), 382-383. o
50
eskuzabalak e a eska ia en es imulua. Nazioa eko zenbai he ialde an, ekoizpena %50
ingu u jais ea ekin ba e a, ekoizpen-gai asuna %30 mu iz u zen e a lanpos uek %40ko
behe akada izan zu en. Espainia es a uan, o dea, ez zen ekoizpen-gai asuna modi ika u
ekoizpena en behe ada gogo a jasan a en172.
Hu engo u ee an, bide be e ik hainba muga i egon zi en. 1978an enp esa publiko
handie an lan-ka ga mu iz eko ako dioa egin zen agen e sozialen a ean. E a 1979an,
Sek o e Publikoko On ziola Handien Bi moldake a e a O denazio ako P og ama publika u
zen, de igo ez be e beha eko ekoizpen-da uak ba nebil zen zi uela ik173. U e ho e an
be an, INIk zenbai on ziolen kapi ala en %100a en jabe iza e a pasa zen, haien a ean,
AESA. Ho s, kapi al p iba ua i en egin zen sozie a e ik, e a AESA sek o e publikoa en esku
ge a u zen e aba 174. Gobe nua en neu ie a a i zuliz, 9/1981 E ege Dek e uak neu i
o oko ak eza iko zi uz en ako dio zeha zak eka i zi uen. E a 1982 ik au e a, on zigin za
sek o ea en bene ako bi moldake a p ozesua i ekin zion PSOE en gobe nuak, zenbai
sindika u en lagun za ekin. Zehazki, 1981eko e ege dek e ua 21/1982 Legean
hezu mami uko zen. Lege honek neu i inan za ioak (k edi uak e a abalak), iskalak
(hoba iak e a o dainke en a ze apenak) e a sozio-labo alak (e e i o au e a uak e a
enplegu-e egulazioko espedien eak) i aga i zi uen. A e gehiago, bi molda u beha eko
hamaika sek o e iden ika u zi uen legeak; hauen a ean, nola ez, on zigin za175.
P ozesu honen biga en za ia 1983an ja iko zen ma xan. 8/1983 Bi moldake a e a
Be indus ializazio Legeak ja aipena izango zuen 1984an, “Bi moldake a en Libu u Zu ia”
izena zuen plan eamendu zabal ba en bidez. Be indus ializazioa i bi zen zu an heldu nahi
zi zaion: ba e ik, k isian zeuden sek o een be egi u ake a nazioa eko ingu une
ekonomikoa en baldin ze a a egoki zeko; bes e ik, giza- e a inan za-baliabideen
bio ien a zea e o kizuna zeuka en ekoizpen-sek o ee a a. Naba men zeko zenbai neu i
izan zi en lan a loan: ba e ik, Enplegua Sus a zeko Fun sak, langileak lanpos u ba zue a a
bide a zeko; bes e ik, e a bi moldake ak asko e agindako lu alde zeha zak P emiazko
Be indus ializazio-E emua (PBE) dekla a zea, be an beha ezko poli ika zeha zak
aplika zeko176. Aipaga ia da aldake a handienak hu engo u ee an emango bazi en e e,
u e haue an on zigin zan egoki zapenak hasiak zi ela. Izan e e, 1975 e a 1984 u een
a ean, sek o ean lanpos u kopu ua %30 ingu u gu xi u zen, 58.010 langile ik 40.338 a177.
177 Valdaliso, J. (2003), 58-59. o
176 To es, MC. (1991), 167. o
175 To es, MC. (1991), 166. o
174 Houp , S. e a Ó iz-Villlajos, JM. (1998), 365. o
173 Gu ié ez de So o, L. (1980), p. 161
172 Valdaliso, J. (2003), 60. o
51
AESA sozie a e e aldoia en e a zeak, Euskalduna enp esa en desage zea eka i zuen,
konpainia enak izandako lan egiek ja dunean ja ai u bazu en e e. Hu engo u ee an,
ekoizpena en da uak inoizko al uenak izan zi en. Baina bukae a en hasie a hu bil zen.
Pe olioa en k isia en, eu opa in eg azioa en e a nazioa eko lehia en ondo ioak oz opo
gaindiezinak izan zi en, e a on zigin za sek o ea k isian mu gildu zen. On ziolen
kon zen a zeko plan eamendua ez zen a akas a sua izan e a ezin izan zien oz opoei au e
egin, AESAk so u e a gu xi an aldake a handiak egin zi uela ik, ekoizpen-bolumena i e a
plan illa i zegokionez ba ik ba . Hala, ge o e a a giago iga i zen gobe nuak, bes e hainba
pisuzko indus ia-ja due en kasuan bezala, sek o e hau bi molda zeko zuen asmoa. Halabe ,
bi moldake a en egoki asuna ez abaidaga ia den auzia izan a en; edozein kasu an nahiko
naba ia da p ozesua be a nahiko be andu bu u u zela.
4.2.4 I xie a (1984-1988)
Zalan za ik gabe Euskalduna en his o ian 1984 u e gogo ene akoa izan zen; la zena
behin za Ge a Zibila kon uan izan gabe. U eak au e a egin ahala, on ziolak aldake a
oina izkoak jasango zi uela age ikoa zen. U e ho e ako api ilean, on zigin za sek o ea
bi moldake a ako Oina ien Plana sina u zu en gobe nuak, sindika uek e a enp esek (INI
ba ne). Dokumen uak enp esa- e a inan za-egi u an beha ezko aldake ak e a on zigin zako
ekioizpena i emango zi zaizkion pizga iak ba nebil zen zi uen. 70eko hama kada ik
egindako poli ika p o ekzionis a en ja aipena plan ea zen zuen, ingu ueko he ialdee an e e
egi en zena kopu u handiagoan178.
Ekainean, AESAk plaza a u ako xos enak zenbai da u adie azga i e akus en zi uen.
Enp esak 1986 ako 250.000 onako ekoizpena es ima zen zuen on ziola guz ien za .
Au eikuspen honek ekoizpena %50ean jais ea suposa uko zuen. Bizkaiko on zigin za en
kasuan, Euskalduna e a La Na alen zeuden 6.450 lanpos ue a ik 3.616 desage uko zi en
e a bes e 2.000 on ziola ba uan lan egi en zu en indus ia osaga ian. Gaine a, Ses aoko
e a Olabeagako lanak Ses aoko ins alazioe a a muga zea plan ea zen zen. Euskaldunako
lan egien i xie a gauza u bi a ean, be an e epa azioak egingo zi en. Langileen
sobe akina en a azoa konpon zeko zenbai esna plan ea zen zi en: e e i o au e a uak,
Enplegua Sus a zeko Fun sa, lanpos u-agen zia e a lan egi be i ba Asuan.179
179 O uza , A. (1984, ekainak 26): EUSKALDUNA, con la p oa hacia el cie e, Deia
178 Ma ín, JM. (2006), 90. o
52
Uz aile ako negoziazio mahaia e a ua zen agen e desbe dinen a ean. Es a u mailan
on ziola handie an langileen sobe akina guz i a 8.299koa izango zela au eikusi zuen
AESAk 1986 a a e. Bilboko i sada eko lan egien kasuan, e e i o au e a uak gauza u
os ean, sobe akin ga bia 1.802 langilekoa izango zen180. Sindika uek plan hauekiko
kon ako asuna e aku si zu en e a hasie a ik mobilizazio jende suak egin zi en. ELAk,
esa e ako, Euskalduna on zien konponke ak egi e a muga zea ona uko ez zuela adie azi
zuen181.
Aldi be ean, PSOE en gobe nua en ekinbidea en kon a egi en zu en; 1977 ik on zigin za en
bi moldake a p ozesuan on ziolen ja duna oz opa zea e a hauek hobe zeko inbe sio ik ez
egi ea sala uz. Adminis azioak EEE en (Espainia be an in eg a zea plan ea zen zen e a
zenbai aldake a bu u u beha zi en ho e a ako) e a bes e kanpo bo e e ba zuen nahiei men
egi ea gai zesz en zu en, be ako on zigin za en in e esak de enda u o dez182. Age ikoa zen
ga ai ha an Eu opa mailako on zigin za en k isia. 10 u e baino gu xiagoko a ean
sek o eak EEEko he ialdee an 100.000 enplegu galdu zi uen183. A azoi nagusi gisa on ziola
japonia e a hegoko ea ek me ka ua en kon ola ha zea iden i ika zen zen184.
Tes uingu u hone an, Euskaldunako Ba aila moduan ezagu zen dena piz u zen. On ziola en
i xie a en au ka langileek gogo ekin zio en bo oka i, ga azka hilabe ee an luza u zela ik185
Bilboko ingu uko zenbai leku gudu-zelai bihu u zi en; hala nola, Deus uko zubia e a
Jesusen Biho za plaza. Bi a ean, Aza oa en 18an, On ziola Handien Ako dioa sina u zen,
Oina ien Plana en ja aipen moduan. Bes eak bes e, i un hone an au eikusi zen langile
sobe akinen kon a ua deusez a u o dez, Enplegua Sus a zeko Plane ako hi u u eko
egonaldia186. Bilbo a i zuliz, langileek behin e a be i o alka gogo ak izan zi uz en
polizia ekin, egun la zena aza oa en 23a izan zela ik. Ten sio poli iko handiko unean (3 egun
lehenago San i B oua d aka u zuen GALek), polizia ope azio basa i ba en bidez
Euskaldunan sa u zen. Ope azioa en la i asuna en adibide egondako i oak e a me aile a
a agak. Ehundaka zau i u izan zi en; baina ba ez e e, bi zau i u la i e a biho zekao en
186 Ma ín, JM. (2006), 91. o
185 A oyo, M. (1984, u ia): Pe sis e la ensión en las p o es as de los abajado es del Euskalduna, El
Co eo Español
184 F aile, R. (1984, aza oa): La CEE ha pe dido 100.000 empleos en sus as ille os en la úl ima
década, El Co eo Español
183 1975ean 206.500 langile iza e ik, 1983an 110.000 iza e a.
182 Comi é Sec o ial del Na al de ELA-STV (1984, uz aila): Razonamien os écnicos pa a la
econ e sión, El Co eo Español
181 Aleg e, MJ. (1984, uz aila): ELA-STV no acep a á que Euskalduna se dedique en exclusi a a
epa aciones, El Co eo Español
180 Aleg e, MJ. (1984, uz aila): 1.802 abajado es, exceden e ne o de la econ e sión na al en la ía
de Bilbao, El Co eo Español
53

ondo ioz hildako ba .187 Langileek eu en bo oka inda zeko i xialdia e ama zu en au e a.
Baina denbo a au e a joan ahala, langile e a sindika uen a ean za ike ak a eago zen joan
zi en. Honen seinale Euskaldunako enp esa-komi eak UGT e a gobe nua en a eko
ako dioa i ezezkoa eman izana188.
Pasa e hau EITBk ekoi zi ako Los as ille os Euskalduna: Una gue a con a el Es ado
dokumen alak e akus en du. Liska ez gain, o duko i i zi desbe dinak ikus dai ezke be an.
Nahiz e a ez dudan balo azioen oina ie an asko sakonduko, beha ezkoa da posizio
desbe dinak azal zea. Langileen pa e ik, Euskalduna en ekoizpena en e en aga i asun
eza uka zen zen, be au man en zea eknikoki bide aga ia zela us e zu ela ik. Zen zu
ho e an, hainba ak o e aipa u zi en i xie a en bene ako ze ga i bezala. A azoi poli ikoak,
o o ha ; bes eak bes e, Bilbo u banis ikoki e alda zeko bo onda ea indus ia handia en pisua
xiki uz edo on ziola andaluzia ak i xi nahi ez iza ea in e es elek o alen ondo ioz. PSOE en
gobe nuak, aldiz, gehiegizko ekoizpena zegoela e a Japon, Ko ean edo B asileko p ezioekin
lehia zeko auke a ik ez zegoela a gudia u zuen. Ho ekin ba e a, e en aga i asun eza en
ondo ioz on zien e aikun zen gale ak es a uak asumi u beha zi uela. Hau da, e abakia en
oina ia ekonomikoa zela de endi u zuen189.
1984 u ea amai u baino hi u egun lehenago amai u zen langileen i xialdia Euskaldunan.
Abendua en 28an, zuzenda i zak egindako enplegua e e eko p oposamena ona u ez zu en
350 langileek asanbladan e abaki zu en Enplegua Sus a zeko Fun sei hel zea. 55 u e baino
gehiagoko langileek hi u u e emango zi uz en langabe moduan INEMen, e a ho en os ean,
e e i o au e a ua izango zu en Giza e Segu an za en kon u a. 55 u e azpikoen kasuan,
un se a a sa zeak hi u u eak iga o a eu en egoe a en ingu uko ziu gabe asunak a du a
handia e agin zuen e a ge o a a lo honek a azoak eka iko zi uen190. Langileek ha u ako
e abakia gose g eban zeuden hi u kideei komunika u zie en, p o es a-ekin za be an behe a
uz eko. Gobe nuak adie azi akoa en a abe a, Olabeagako lan egia zabalik man enduko zen,
baina 200 langile ingu u ekin soilik e a e epa azioe a a muga uz191 Hau da, on zigin za en
behin be iko amaie a izan zen Euskaldunan e a langile kopu u minimoa ge a u zen
on ziolan. Au e ik aipa u ako dokumen alean, langile ba ek adie az en du nahiz e a i xie a
191 Los abajado es exceden es del as ille o Euskalduna deciden acoge se al Fondo de P omoción de
Empleo, (1984, abendua) El País
190 Ruza a, R. (2017), 21. o
189 La Caja Neg a (2010): Los as ille os Euskalduna: Una gue a con a el Es ado (Dokumen ala),
EITB
188 El comi é de Euskalduna ei e ó públicamen e su echazo a la econ e sión de los acue dos
UGT-Adminis ación sob e la econ e sión na al, (1984, abendua) Egin
187 Los sucesos de Euskalduna ienen una espues a solida ia en el es o de Euskadi, (1984, aza oa)
Egin
54
o mala u e ba zuk be anduago izan, i xie a e eal edo e ek iboa da a hone an ge a u
zela192.
Edonola e e, langileek on zigin za en bi moldake a plana i au e egi en ja ai u zu en. Honen
adibide, 1985eko maia zean zenbai o duz bi zuzenda i a xiki izana, enp esa en
zuzenda i zak enp esa-komi ea ekin bil zea ona u a e193. 1987an, p o es en in en si a ea
igo zen. Langileek AESA gogo p esiona u zu en, Enplegua Sus a zeko Fun sen epea u e
ho e an amai zen zelako194. Gai ga azka suenak zenbai langile en mugiko asun
geog a ikoa e a un se an egonaldia, e a sobe an zeuden langile guz ien za bes e lanpos u
ba ez au ki u izana izan zi en. Izan e e, un s haue an egondako ehundaka langile ez zi en
bes e pos u ba e a bide a uak izan. INIk kon a uen desegi ea ekin meha xa u zuen195.
1988ko ekaina en 9an, gobe nuak e a INIk, CCOO e a UGT sindika uekin egindako ako dioa
plaza a u zu en, zenbai langile en be egoki zapene ako mugiko asun geog a ikoa
au eikus en zuena.196. Ekaina en 14an langileen asanblada egin zen. CCOO, UGT e a ELA
ako dioa en alde age u zi en; LAB e a CAT (Colec i o Au ónomo de T abajado es) au ka,
a gudia uz enp esak e a gobe nuak ez zu ela 1984 ados u akoa be e. Lehenengoek
enp esa-komi ean %90eko o dezka i za zeuka en, e a biga enek %10. Ten sio handiko
asanblada izan zen; auzia e e e endum bidez ebaz ea e abaki zen, e a sindika u bakoi zak
be en pos u a en a abe ako bozka eska u zuen197. Ekaina en 22an bu u u ako galdeke an,
1.544 izan zu en bozka zeko eskubidea. 1.281ek pa e ha u zu en; aldeko bozkak 758 izan
zi en, au kakoak 462 e a zu iak 163. Nahiz e a aldeko bozkak ez zi en e olda en kopu u
osoa en e dia e e iza e a i i si, ako dioak e die si zi en198.
Ez da e eza i xie a en auzia i hel zea, ba ez e e kon uan izanik lan hone an ga a u ako
sakonke a baino askoz handiagoa eska zen duela baldin za gisa e an zun solido ba ek.
Nolanahi e e, bi aldeek a gumen o sendoekin de enda u zu en posizio bakoi za; zen zu
ho e an, Euskaldunako langileek lan egien p oduk ibi a ea de enda u zu en. Pe spek iba
o oko ago ba e ik begi a u a, pen sa genezake on zigin za en bi moldake a saihes ezina
198 Luengo, P. (1988, ekaina): Los abajado es de Euskalduna ap ueban en e e éndum los acue dos
del na al, El País
197 Luengo, P. (1988, ekaina): Re e éndum en Euskalduna pa a susc ibi los acue dos del na al, El
País
196 Acue do sob e los as ille os ascos en e CC OO, UGT y la Adminis ación, (1988, ekaina), El País
195 Ruza a, R. (2017), 27. o
194 Luengo, P. (1987, abendua): T abajado es de Euskalduna queman un en de ce canías en Bilbao,
El País
193 T abajado es de Euskalduna e ienen a dos di ec i os, (1985, maia za), El País
192 La Caja Neg a (2010): Los as ille os Euskalduna: Una gue a con a el Es ado (Dokumen ala),
EITB
55
zela. A e gehiago, au e ik azaldu ako ak o een ondo ioz, an zeko bi moldake ak gauza u
zi elako Eu opako he ialde gehiene an.
Deba ea in e esga ia bezain konplexua da; izan e e, ga aiko indus ia handia en
bide aga i asunaz gain, he ialde hauek ekoizpena en es e an izandako es a egia be a ja i
beha ko li za eke auzi an, hi uga en sek o ea inda zeko joe a en bidez indus ia neu i
ba ean albo a uz. Euskalduna en kasuan e e, on ziolen a azoak la iak izan a en, ezin da
aipa u gabe u zi lan egi hau auke a u izana i xie a au e a e ama eko, e a ez bes e ba .
Bes alde, i xie a honen ondo en be ehala Bilbo en e alda ze- ase azka a e o i zenean,
Olabeagako lu sailak ga an zi be ezia izanik be an. Edozein kasu an, bi moldake ak
giza eko kapa zabal ba i, e a be eziki langile klasea i, ondo io la zak eka i zizkiola ukaezina
da. Hau modu be eziki a gi ba ean ikus dezakegu Euskaldunako langileek au e a
e amandako bo oke an, e a i xie a en ondo ioz, langileen su imenduan.
4.2.5 E aginak
Age ikoa den bezala, p ozesu honek Euskalduna en za izan zuen ondo io zuzenena
lan egia en behin be iko i xie a izan zen; nahiz e a sozie a ea 1969 ik deseginda zegoen
a en, AESA e a u zenean. Ho ekin, amaie a a heldu zen 2.000 langile ik go a zi uen
on ziola en i xie a p ozesua, be ako ja due a e aba e en zela ik. E a be ean, Asuako
lan egia e e i xi zen. Ga ai gogo ak izan zi en langileak, ziu gabe asunak en sio handia
e agin zuela ik. Ondo io la zenen adibide, EITB-k ekoiz u ako dokumen aleak age zen den
Juan An onio Sanz langilea en kasua: egoe a i ezin eu si ik, be e bu uaz bes e egin zuen
Euskalduna en i xie a p ozesua en ondo ioz. Tes uingu u o oko ago ba i lo u a, ga ai
haue an langabeziak giza eko sek o e desbe dinak kolpa u zi uen, egoe a honek daka zan
hainba e ek u nega ibo ekin. Hau, gaine a, kon uan izanda, side u giako e a on zigin zako
langileek bes e sek o e ba zue an baino baldin za hobeak izan zi uz ela199.
Ildo ho e a ik, u e gu xi a Olabeagako ins alazioak e ais eko lehenengo asea ge a u zen.
Lan hauek 1992an hasi zi en, Eusko Jau la i zak abia u ako Indus ia-Au iak E ais eko
P og ama en bai an, e a 8,40 hek a eako azale a ha u zu en. Bilbo en hi i-planean, lu sail
hauei “ekipamenduen sis ema o oko ” un zioa ema ea zen. E aispenak 83.403.157
peze ako kos ua suposa u zuen e a 1993an amai u zen200. 1995an, G ego io de Iba e xe
a ki ek uak diseina u ako bulegoen e aikina bo a zu en. 1999an, be iz, Euskalduna Jau egia
200 Indus ia Onda e e a He i Laneko Euskal Elka ea (2018): El de ibo del as ille o Euskalduna de
Bilbao. La caída de un gigan e indus ial
199 Ruza a, R. (2017), 29. o
56
e a Zubia e a I sas Museoa e aiki zeko lanen ondo ioz, e aispena en biga en ase handia
bu u u zen. Gaine a, lan haue an ja o izko ponpa-e xea e e pa zialki e ai sia izan zen,
onda e his o ikoa zain zea eska zen zu enen p o es ak a eko. Ponpa-e xe hau, Ka ola
ga abia e a dikeak di a ge a zen zaizkigun on ziola zaha a en az a nak201. Bizkaiko Fo u
Aldundiak Kong esu e a Musika Jau egia e aiki zeko nazioa eko lehiake a plan ea u zuen.
E a 1999an be an, Euskalduna Jau egia inaugu a u zen. E aikun za en o mek, e aiki ze
bidean dagoen i sason zi ba en silue a eka zen du e gogo a202.
Azal zen joan ga en moduan, desindus ializazioa es uingu u o oko eko hainba pun u ekin
lo u an ule u beha da. Izan e e, p ozesu honek amaie a eman zion XX. mende osoan
espainia indus ia-poli ika en oina i izan zen in e ben zionismoa i. II. Mundu Ge a en
ondo engo lo aldi ekonomikoa en os ean, indus ializazioak espainia ekonomia
a ze apene ik a e a zuen 50eko hama kada ik au e a, 70eko hama kadan goia jo zuela ik,
3,3 milioi langile ekin 1977an. Go ago sakondu den moduan, hama kada hone ako k isiak
e a nazoa eko lehia en hazkundeak be eziki kolpa u zi uen manu ak u a-sek o e handiak.
Aldi be ean, OCDE e a FMI en gisako e akunde sup anazionalek p o ekzionismoa en
kon ako pos u a e aba ekoa ha u zu en.
Posizio aldake a ga bia zen, 1929ko k isia ekin alde a u a. O aingoan soluzio guz iz
desbe dinak plane a zen zi en: me ka uen libe alizazioa, p iba izazioak e a kanpo a i ekie a.
E a be ean, eu opa in eg azioak pausoz pauso joe a be a ja ai u zuen: EEEn sa e a,
Eu opa Me ka u Komuna, Eu o Zona… Bide ho e an, Eu opa Komisioak es a u-lagun zen
mu izke a bul za u zuen. Honek sek o e publikoak monopoliza u ako a loen libe alizazioa
e agin zuen. Ho ela ule u beha di a ga ai hone ako espainia indus ia-poli ika en
oina iak, an sizioa en ase zalapa a sua go abehe a: ha eman ekonomikoen
des egulazioa e a me ka ua en libe alizazioa, enp esa publikoen be egi u ake a,
p iba izazio a bul za uko zuena; e a indus ia-a loan esku ha zea en gu xiago zea203.
Be az, Euskalduna en i xie a e agin zuen p ozesu konplexu hau EEE a in eg a zeko
negoziazioen e a zehazki zenbai sek o e (on zigin za, side u gia, ehungin za)
be egi u a zeko p og amen bai an gauza u zen. Espainia es a uan zenbai zonalde PBE
dekla a u a bu u u zen p ozesu hau; Bilboko i sada a izanik e emue ako ba 204. Hala,
e onka handia suposa u zuen in eg azioak. Izan e e, Eu opa ik o du a a e babes u a
204 Ruza a, R. (2017), 15-17. o
203 Buesa, M. (2019), 77-80. o
202 Euskalduna, de as ille o a Palacio de Cong esos, A eg us
201 Indus ia Onda e e a He i Laneko Euskal Elka ea (2018): El segundo de ibo de la casa de
bombas de Euskalduna que AVPIOP no pudo e i a en 1999
57
Ingenie ía Na al (1968, o saila): La cons ucción na al en españa en 1967, Ingenie ía
Na al, 392. alea
Ingenie ía Na al (1969, abendua): Cons i ución de la nue a Sociedad “As ille os de España,
Sociedad Anónima”, Ingenie ía Na al, 414. alea
Ingenie ía Na al (1973, o saila): La cons ucción na al en españa en 1972, Ingenie ía
Na al, 452. alea
Macías, MO. (2006): Los As ille os del Ne ión: egene ación y con inuidad de la indus ia
na al izcaína (1887-1900), I sas Memo ia. Re is a de es udios ma í imos, 5. alea
Ma ín, JM. (2006): La ase du a de la econ e sión indus ial, His o ia del P esen e, 8. alea,
61-101. o
Ruza a, R. (2017): Ca as is es de un p oceso his ó ico. La desindus ialización de la Ría de
Bilbao en el úl imo cua o del siglo XX, His o ia, abajo y sociedad, 8. alea
Suaz, A. (2012): La si uación de la cons ucción na al en España. Pe spec i as en un
me cado global, Economía Indus ial, 386. alea, 49-60. o
To es, MC. (1991): Diez años de econ e sión indus ial en Euskadi, 1980-1990, Bole ín de
la Asociación de Geóg a os Españoles, 13. alea, 165-186. o
Valdaliso, J. (1998): Nacimien o y desa ollo de la indus ia na al del hie o y el ace o en el
País Vasco: el caso de Vizcaya (c.1889-1979), I sas Memo ia. Re is a de es udios
ma í imos, 2. alea, 307-325. o
Valdaliso, J. (2000): La cons ucción de buques en Vizcaya en los siglos XIX y XX, Eusko
Ikaskun za, 73. zenbakia
Valdaliso, J. (2003): C isis y econ e sión de la indus ia de cons ucción na al en el País
Vasco, Ekonomiaz, 53. alea
Zabala, A. (1998): El ma co de la cons ucción na al izcaína del siglo XVIII al XXI, I sas
Memo ia. Re is a de es udios ma í imos, 2. alea, 297-306. o
Al os Ho nos de Vizcaya, Auñamendi Eusko En ziklopedia, Eusko Ikaskun za
Banco de Bilbao, Auñamendi Eusko En ziklopedia, Eusko Ikaskun za
El Real As ille o de Zo oza, Auñamendi Eusko En ziklopedia, Eusko Ikaskun za
64

Na ie a Azna , Auñamendi Eusko En ziklopedia, Eusko Ikaskun za
La Compañía Euskalduna de Cons ucción y Repa ación de Buques, Auñamendi Eusko
En ziklopedia, Eusko Ikaskun za
Sociedad Española de Cons ucción Na al, Auñamendi Eusko En ziklopedia, Eusko
Ikaskun za
Euskalduna, de as ille o a Palacio de Cong esos, A eg us
La G úa Ca ola de Bilbao: his o ia indus ial y pa imonio po ua io, Bi-as e Bilbao
Los As ille os Euskalduna, hi u.eus
ALBISTEAK
O uza , A. (1984, ekainak 26): EUSKALDUNA, con la p oa hacia el cie e, Deia
Aleg e, MJ. (1984, uz aila): 1.802 abajado es, exceden e ne o de la econ e sión na al en
la ía de Bilbao, El Co eo Español
Aleg e, MJ. (1984, uz aila): ELA-STV no acep a á que Euskalduna se dedique en exclusi a
a epa aciones, El Co eo Español
Comi é Sec o ial del Na al de ELA-STV (1984, uz aila): Razonamien os écnicos pa a la
econ e sión, El Co eo Español
A oyo, M. (1984, u ia): Pe sis e la ensión en las p o es as de los abajado es del
Euskalduna, El Co eo Español
F aile, R. (1984, aza oa): La CEE ha pe dido 100.000 empleos en sus as ille os en la úl ima
década, El Co eo Español
Los sucesos de Euskalduna ienen una espues a solida ia en el es o de Euskadi, (1984,
aza oa) Egin
El comi é de Euskalduna ei e ó públicamen e su echazo a la econ e sión de los acue dos
UGT-Adminis ación sob e la econ e sión na al, (1984, abendua) Egin
65
Los abajado es exceden es del as ille o Euskalduna deciden acoge se al Fondo de
P omoción de Empleo, (1984, abendua) El País
T abajado es de Euskalduna e ienen a dos di ec i os, (1985, maia za), El País
Luengo, P. (1987, abendua): T abajado es de Euskalduna queman un en de ce canías en
Bilbao, El País
Acue do sob e los as ille os ascos en e CC OO, UGT y la Adminis ación, (1988, ekaina),
El País
Luengo, P. (1988, ekaina): Re e éndum en Euskalduna pa a susc ibi los acue dos del
na al, El País
Luengo, P. (1988, ekaina): Los abajado es de Euskalduna ap ueban en e e éndum los
acue dos del na al, El País
Ál a ez, M. (2020, abenuda): Mañana comienza el p oceso de liquidación po ozos del
as ille o La Na al de Ses ao, El Co eo
Mujika, J. (2024, ma xoa): “Cas illos” sob e la ma , Deia
ARTXIBOA
I sas Museum Bilbao
BIDEOA
La Caja Neg a (2010): Los as ille os Euskalduna: Una gue a con a el Es ado
(Dokumen ala), EITB
66