E nog a ia
eminis ak
Euskal He ian.
XXI. mende a
begi a dagoen
an opologia
Ma i Luz Es eban e a Jone M. He nández Ga cía (koo d.)
Amaia Agi e Miguelez, Maialen Al una E xebe ia, Jaime Al una Rami ez,
Ma ga e Bullen, Ma i Luz Es eban, I an zu Fe nandez Rod iguez, Ixone
Fe nandez-de-Labas ida Medina, Ca los Ga cía-G ados, Ola z González-
Ab iske a, Mi en Guillo A akis ain, Jone M. He nández Ga cía, I xaso Ma in
Zapi ain, Ma ia Ruiz To ado, Mi en U quijo A egi, Ma ía Zapa a Hidalgo
Udako Euskal Unibe si a ea e a Euskal He iko Unibe si a ea
Bilbo, 2016
© Udako Euskal Unibe si a ea
© Euskal He iko Unibe si a ea
© Ma i Luz Es eban e a Jone M. He nández Ga cía
UPV/EHU en ISBNa: 978-84-9082-460-3
Lege-go dailua: BI-1438-2016
Inp ima egia: PRINTHAUS S.L., Bilbo
Azala en diseinua: Igo Ma kaida U iage eka
Hizkun za-zuzenke en a du aduna: Ande Al una Gabiola
Bana zaileak: UEU. E ibe a 14, 1, D BILBO. Tel . 946790546
Helbide elek onikoa: a [email p o ec ed]
www.ueu.eus
Euskal He iko Unibe si a ea
Helbide elek onikoa: a [email p o ec ed]
www.ehu.eus/a gi alpenak
Lizen zia honekin, edukiak kopia u, bana u e a e aku si ahal izango di uzu, ondo engo baldin zak
be eaz:
– Edukia en ja o izko egilea aipa u beha duzu.
– Ezin duzu edukia helbu u kome ziale a ako e abili.
– Ezin duzu lan hau bes elako u, e alda u edo lan e a o i ik so u ha a ik abia u a.
Libu u honek UEU en a gi alpengin zako ebaluazio-p ozesua gaindi u du; libu ua en
jakin za-alo eko hi u adi uk ebalua u du e ja o izkoa, pee e iew e ako ebaluazioan,
ho ie ako bik egilea en da u ik ezagu u gabe (double-blind).
«Muje Vasca. Imagen y ealidad» ike ke a posible egin zu en guz iei,
bidea i eki zeaga ik. E a, be eziki, Te esa del Valle i
Au kibidea
Feminismoa, euskal an opologia en akuilu e a elikagai: 30 u eko
ibilbide opa oa, Jone M. He nández Ga cía, Ma i Luz Es eban
e a Ma ga e Bullen .................................................................................... 7
I. IKERGAI KLASIKOEN IKUSPEGI BERRIAK ..................................... 23
Sa e a ............................................................................................................... 25
Odolak badu gene o ik? Edo ze ga ik go pu z emeak ez di en
be soe a ako bizi okia, Jone M. He nández Ga cía ................................ 27
Des-plaza u ako go pu zak. Gene oa, ki ola e a kul u p o agonismoa
euskal es uingu uan, Ola z González-Ab iske a ...................................... 43
Emozioen e abile a gene o-sis ema en inposake an. F ankismoko
dan zaldien kasua, Maialen Al una E xebe ia ......................................... 65
II. ARRAKALAK HARRESIETAN: EMAKUMEEN AGENTZIA ETA
ERRESISTENTZIAK ................................................................................... 81
Sa e a ............................................................................................................... 83
F ankismo ga aiko isil asune an a aka uz: e oe xee an sa u ako emakumeen
is o ioak, I xaso Ma in Zapi ain .............................................................. 87
Mu ua mu u (bes e ik ez) denean. Ka zela u ako emakumeen
e esis en zia-p ak ikak az e gai, Ma ia Ruiz To ado ........................... 103
Espi i ual asun ga aikideak hilekoa en i aku ke a al e na iboe an:
go pu z- e a gene o-ideologiak, Mi en Guillo A akis ain ....................... 121
Be din asune ako poli ika publikoen an opologia,
Ixone Fe nandez-de-Labas ida Medina .................................................. 139
III. EKARPEN METODOLOGIKOAK: GENEROA, GORPUTZA,
ESZENA ....................................................................................................... 151
Sa e a ............................................................................................................. 153
Suspe zea dep esioe an: ha agiz a u iko ondoez sozial go puz ua en
au ean, go pu z agen ea, Ma ía Zapa a Hidalgo ................................... 155
6 E nog a ia eminis ak Euskal He ian. XXI. mende a begi a dagoen an opologia
Pe zepzio pa e-ha zailea: e emin a me odologiko eminis a,
Ca los Ga cía-G ados ............................................................................ 177
Eszena a zeak, an opologia en esna me odologiko,
Mi en U quijo A egi .............................................................................. 193
IV. MAITASUN-HARREMANAK, XXI. MENDEKO GOGOETA
FEMINISTAREN ERDIGUNEAN .......................................................... 209
Sa e a ..............................................................................................................211
Mai e-kon uak: gizonen hausna ke ak e a bizipenak amodioaz,
Jaime Al una Rami ez ............................................................................. 215
Biko e-ha eman pa ekideak e a di ua. Tabua gaindi zen?,
Amaia Agi e Miguelez ........................................................................... 231
Bene ako mai asunik o e? Amodioa en ikuspegi helduzen ikoa
ne abeen a ean az e gai, I an zu Fe nandez Rod iguez ......................... 247
Mai asun-ha emanak e a elka babes eko sa eak edo komuni a eak:
emakume eminis en espe ien ziak, Ma i Luz Es eban .......................... 261
AUTOREEN CURRICULUM LABURRAK ............................................... 277
Feminismoa, euskal an opologia en akuilu e a
elikagai: 30 u eko ibilbide opa oa
Jone Mi en He nández Ga cía, Ma i Luz Es eban e a Ma ga e Bullen
EUSKAL ANTROPOLOGIAREN SORRERA ETA MODERNIZAZIOA
XX. mendea en biga en hama kadan abia u iko euskal an opologia klasikoan,
ikuspegi o ganiko, ahis o iko e a au obildu ba e ik ule uko da kul u a (Douglass
e a Zulaika, 2007: 18), i aku ke a es a iko e a idealiza ua bul za uko da (Del Valle,
1981: 131, 133)1. Be ogei u e be anduago, 1960-1970eko hama kade an, Euskal
He i a helduko di a zenbai an opologo anglosaxoi e a, mundu mailan e abil zen a i
di en e edu eo ikoen bi a ez, euskal an opologia be i uko du e. Hala e e, giza e
adizionale an koka uko di uz e be en lanak e a euskal kul u a en balizko ezauga i
nagusiak (be ie eko asuna, nekaza i za-gi oan en asia, euska a en zen ali a ea,
alde-ba asuna…) be e siko di a.
70eko hama kada en amaie an/80koa en hasie an, be iz, e aldake a en bidea i
ja ai uko dio e a ze ian ikasi ako baina hemengoak di en zenbai an opologok
(Jesus Azcona, Te esa del Valle, Joxema in Apala egi e a Joseba Zulaika). E a,
pixkana-pixkanaka, an opologia hazi egingo da, unibe si a ean zein unibe si a e ik
kanpo: «euskal gaiei» ma ko- eo iko ezohikoak e a diziplina ekoak aplika uko
zaizkie e a ike gai be iak e e a aka uko di a2.
Ma i Luz Es ebanek (2012) e a hone an labu bildu du euskal an opologian,
lau ogeie a ik hona, izan di en e aldake a nagusiak:
Azken hi u hama kade ako ike ke a an opologikoak «euskal» nozioa en bai an zegoen
nekazal gi oa en gailen asuna e a i agan mi iko ba en exis en zia e o ik ezegonko u
du(ela), ez baka ik ike lan asko hi ie an bu u u di elako, baizik e a ike ke a
p oiek uen helbu u behinenak es uingu u ezbe dine an age zen di en kon aesan e a
1. Euskal an opologia en his o iaz, ikus, bes eak bes e: Ca o Ba oja (1978); Del Valle (1981);
Fe nandez de La inoa (2002); Douglass e a Zulaika (2007); edo Es eban (2012).
2. Ikuspegi be i hauek Espainiako Es a uan ga ai ho e an ge a zen a i di en aldake a poli ikoen
es uingu uan koka u beha di a, ankismo ga aian ezinezkoa izan bai zen bes e he ialdee an
gauza u iko diziplina en ga apena. Aldake a ho ien adibidea di a une ho e an an ola zen hasi zi en
es a u mailako An opologia kong esuak. Lehena, Mad ilen izan zen 1981ean, baina biga ena
Donos ian egin zen hi u u e ge oago, 1984an. Be an ge oago aipa uko dugun Muje Vasca. Imagen y
ealidad (Del Valle e al., 1985) ike ke a en emai zak au kez u zi en. O dudanik, gene o-ikuspegia e a
an opologia eminis a p esen e egon di a es a uan an ola u di en kong esu guz ie an.
8E nog a ia eminis ak Euskal He ian. XXI. mende a begi a dagoen an opologia
ga azken ingu uko gogoe a egi ea, e a bes e kul u e eali a eekiko an zeko asunak
e a ezbe din asunak az e zea izan delako. E a be ean, euskal jenda ea e a kul u a,
e engabe e alda zen a i di en e eali a e gisa ikusi di a, begi ada esen zialis a e a
ha monikoa zinez zailduz e a okian okiko e a denbo an denbo ako az e ke en alde
alda i eginez. A e gehiago, euskal lu aldee an age zen di en usadioek e a ge ae ek
i aku ke a ezbe dinak ona zen di uz ela be e si da, in e p e azio baka edo ba e a uen
beha a ezez a uz (2012: 114).
Baina labu zen a i ga en bilakae a ho e an, e edu an opologiko eminis a en
eka pen un sezkoa naba mendu gu a dugu, e a ez baka ik gau egun gu e giza ean
dagoen espa u opa oene a ikoa delako, baizik e a diziplina be a be i zeko, e a
euskal kul u a e a giza ea modu k i iko e a plu alean ule zeko egin duen e a egi en
a i den lanaga ik.
MUJER VASCA. IMAGEN Y REALIDAD: BERRIKUSPENAK ETA
MITOEN DEUSEZTAPENA
Auzolana e a koope a ibismoa ohiko nozioak di a euskal an opologian, sa i an
euskal kul u a i lo u iko ezauga i gisa age u di elako. Ez da ha i zekoa, be az,
euskal an opologia eminis a i hasie a aldean egindako Muje Vasca. Imagen y
ealidad (Del Valle e al., 1985) iza ea. Ike lan ho i muga i za jo zen da (Fe nández
Rasines e a He nández, 1998) e a, o aindik e e, e e e en e iza en ja ai zen du
euskal an opologian e a eminismoan, bes eak bes e, euskal giza ea en bai ako
bo e e-ha emanak age ian u zi e a euskal ma ia ka ua en mi oa deusez a u bai u.
Te esa del Valle ekin ba e a a i u zi en ike zaileek nahiko a gi azaldu zu en ez
zeudela (ez daudela) oga edo a es igan za nahiko ik Euskal He ian ma ia ka u ik
izan zenik sines eko3. Mi o moduko ba da, be az, ideologia ba , giza ean zabaldu
e a e a u dena eginkizun sozial bikoi z ba ekin4: ba e ik, euskal giza ea en ingu uan
zeuden giza ee a ik be eiz eko; e a bes e ik, (euskal) emakumeen za bo e e-
e edu zeha z ba (bo e e ikusezina ena) ga a zen lagun zeko. Guk hemen biga en
eginkizun ho i begi a uko diogu.
Ze an da za (euskal) emakumezkoei a xiki ako bo e e mo a ho i? Elemen u
ezbe dinekin lo u dai eke, baina denek ezauga i komun ba du e: apal asuna, i zala,
p iba u asuna, e xeko asuna… Bes e modu ba ean e e ikus dai eke: ma ia ka ua
euskal emakumeen isil asun e a ikusezin asuna en azalpen edo jus i ikazio gisa
e abili izan da. Ma ia ka ua en ezauga iak az e zean elemen u mi ologiko zein
3. Lan alde hau Juan A anzadik (1981) hasi ako k i ika ik abia u zen.
4. Kul u a ezbe dine an ga a zen di en ma ia ka ua en mi oak az e u di uen Joan Bambe ge -ek
(1979) adie azi zuenez, mi o ho iek zenbai ge aka i desk iba zeko baino gehiago, e epikapena en
bidez, so zen di en he ien his o ia mo ala egi eko balio du e, e a emakumeen bo e ea kon a zeko baino
gehiago, gizonezkoen nagusi asuna jus i ika zeko helbu ua du e. Gaine a, mi o ho iek dauden he ie an,
sexu-be eizke a gauza zen du en a au kul u alak e a p ozedu a desbe dinak age zen di a. Oposake a ho i,
be az, emakume e a gizonen unibe soen banake a e eala da, ez mi ikoa.
9Feminismoa, euskal an opologia en akuilu e a elikagai: 30 u eko ibilbide opa oa
e ealak bildu izan di a. Ba e ik, Ma i en pe sonaia dugu; bes e ik, nekaza i za-
gi oko emakumea. Bi mo a ako elemen uak daude Joxemiel Ba andia anen lanean,
be an Ma i be a, lamiak, base ia, he io za zein jaio za, zain za, euska a... elka i
lo u ik age zen di ela ik. Az e zen a i zen unibe soan emakumeek zu en pape a
ikusi a, Ba andia anek haien ga an zia go e si zuen (Del Valle e al., 1985: 23),
be ie e euskal giza ean unibe so ho ek (mi ologia dela edo base ia e a uni a e
domes ikoak di ela), p ak ikan e a egune oko asunean, zuen okia, p es igioa e a
bo e ea kon uan ha u gabe; be ie e emakume haien i i zia e a bizipenak ain za ha u
gabe.
Edozein kasu an, lehen az e lan ho ie an emakumeei emandako p o agonismoak
ondo ioak izango di u, bes eak bes e, emakumeek euskal giza ean zuen ga an zia en
us ea sendo zen lagundu bai zuen. Bo e e-mailan e e, emakumeak gizonezkoen
pa eko ja iak izan zi en. Sinesmen mo a ho ien zako lehen euska i eo ikoak
Julio Ca o Ba oja en lanean jaso zen di a. Del Valle e a kolabo a zaileen (1985: 28)
a abe a, Ca o Ba ojak, Los pueblos del No e (1973) libu uan, giza e ma ilineal ba
noizbai egon izanaz hi z egi en du.
Ba andia an, Ca o Ba oja e a ondo en e o iko zi en ma ia kalis en lanak
(bes eak bes e, And es O iz-Oses) 1980ko hama kada bi a ean ga a u zi en, ba ik
ba ga aiko gi o akademiko edo a in elek ualean (unibe si a ea i dagokionez,
o aindik, oso has apene an zegoena). Baina o du ako, bes e na azio mo a ba
abian zen, ho i e e euskal emakumea en p o ila go aipa zeko p es zegoena. I xu az
banandu a bazeuden e e, p ak ikan lo u a uga i egi en zi en haien a ean. Biga en
disku so mo a hau nazionalismo klasiko edo adizionalean ga a zen da. Muje
Vasca libu uan azpima a zen den moduan, ko on e ideologiko ho e an euskal
emakumea en e ep esen azio idilikoa egonko zea ildo nagusie ako ba izan zen.
Baina libu u ho en eka pena ez da muga uko au o e handien lanak be ikus e a,
baizik e a e nog a ia sakon e a zabal ba abia uko du e Euskal He iko hi u e emuen
ezbe din asunak ain za ha uz: kos aldea, landa-e emua e a hi ia. Ho az, balioen,
bo e e-ha emanen edo espazioa en an olake a en analisian mu gilduko di a, baina
bai a emakumeek hainba a lo an ( amilia, lana, aisialdia, poli ika e a e lijioa)
egindako ja due e an e e. Emakumeek euskal nazionalismo adizionalean izandako
pape a e e az e gai izango du e, nazionalismo e adikala en so e a ekin bul za uko
di en aldake ak ain za ha uz, baina, e a be ean, azpima a uz p ozesu ho e an
ge a zen zi en kon aesanak: ba e ik, emakumeen egoe a hobe zeko au e apausoak
egin nahi zi en; baina, bes e ik, emakumeen ol adizionalak be es en zi uz en
egi u ak so u zi en, an olake akoak, a ek iboak e a sinbolikoak.
Ikusi den moduan, joan den mendeko 80ko hama kada a e, euskal emakumeen
ingu uan ga a u ako disku so e a i udi egiak ideala ja zen zuen e eali a ea en
gaine ik. Haien egoe a e a nahiak alde ba e a u zi a, emakumeen izae a e a
be ebeha ak zehaz e a e a egonko ze a jo zu en. Muje Vasca ike lanak asmo
E nog a ia eminis ak Euskal He ian. XXI. mende a begi a dagoen an opologia16
Euskal an opologia eminis a en gaineko begi ada honekin buka zeko, a lo
aplika uan egi en a i den lan eske ga i e e e epa a u beha diogu e a, be eziki, e emu
ho e an a i den Fa api An opologia Aplika ua en Aholkula i za aipa u beha dugu,
be e ja dunean gene o-ikuspegi ik egindako ike kun za a da z nagusie a ikoa bai a.
2002an so u e a 2016an koope a iba bihu u den ho e an, ike ke a eminis a en
alo ean lanean egon di en edo dauden an opologoak hauek di a: Ma ia Aju ia,
Ma ga e Bullen, Bea iz Mo al, Begoña Pecha oman, Mi en U quijo, Ne ea Elias e a
A ai z Rod iguez. Ho iei gehi u ohi zaizkie an opologiako zenbai ikasle edo g adua u
be i. Fa api e akunde p iba u e a publikoen zako p oiek u kuali a iboak jo a zen
a i da, e a abia u zi ene ik hona ike ke a e a gai ani z jo a u di uz e, bes eak bes e:
maskulino asuna e a a iko-is ipuak, d ogak, ala dea e a bes e he i asko ako
jaiak26, elka e gas onomikoak27, emakume e o kinak28, inda ke ia ma xis a29 edo
mai asun e oman ikoa30.
BUKATZEKO
Euskal an opologia eminis ak nazioa eko ko on e, eo ia e a kon zep uak ezagu u,
jaso e a zabaldu di u e a ha en eka penak hainba espa u an an zeman dai ezke.
Euskal He ian be an akademian e a, maila ba ean, e akundee an e a enp esan duen
p esen ziaz gain, mugimendu eminis an e e pape ga an zi sua izan du e a iza en
ja ai zen du. Ikuspun u ho e a ik, euskal an opologian ez ezik, euskal giza ean
e e e agina izan duela e a iza en a i dela esan dai eke. Ho i gehi u beha zaio,
Espainiako Es a uan, an opologoen a ean behin za , duen e ekonozimendua31.
E nog a ia eminis ak Euskal He ian. XXI. mende a begi a dagoen
an opologia izenbu ua ja i diogu libu u honi. I aganeko (euskal) an opologia e a
kul u a en eo ien be ikuspena eginez, au e a begi a dagoen eka pen be i ua egi en
saia zen a i ga a an opologia eminis an, (euskal) an opologia elika uz, baina, aldi
be ean, an opologia en akuilu izan nahi ik.
26. Ikus Fa api An opologia Aplika ua en Aholkula i za (2009).
27. Ikus Fa api An opologia Aplika ua en Aholkula i za (2010).
28. Ikus Bullen e a Pecha oman (2005).
29. Ikus Bullen e a Fa api An opologia Aplika ua en Aholkula i za (2011).
30. Ikus MedicusMundi Gipuzkoa, Fa api e a UPV/EHU (2016).
31. Kong esue an e a bes elako ja due a akademikoe an izandako ha eman ohikoez gain,
euskal an opologo eminis ek lo u a i aunko ak di uz e, bes eak bes e, Ca men G ego io e a ha en
lan aldea ekin (G anadako Unibe si a ea), Vi ginia Maquiei a- ekin (Mad ileko Unibe si a e
Au onomoa) e a Ca men Mozo- ekin (Se illako Unibe si a ea).
17Feminismoa, euskal an opologia en akuilu e a elikagai: 30 u eko ibilbide opa oa
BIBLIOGRAFIA
Alcedo, Mi en (1996): Mili a en ETA. His o ias de ida y mue e, Ha anbu u,
Donos ia.
Al una E xebe ia, Maialen (2014): «Violencia simbólica en la Cua esma anquis a.
El miedo como elemen o es uc u ado del sis ema de géne o», in Pe i e ias,
on e as y diálogos. Ac as del XIII Cong eso de An opología de la Fede ación
de Asociaciones de An opología del Es ado Español, Uni e sidad Ro i a i
Vi gili, Ta agona, 5.184-5.203.
And ieu, Rosa e a Vázquez, Ka mele (1988): «Muje es, ies as y ei indicaciones»,
Kobie. Se ie an opología Cul u al, 3, 73-85.
A ana, Anun xi (1996): «Ma i, mai u e a bes e», Bulle in du Musée Basque, 146,
161-166.
A anzadi, Juan (2000 [1981]): Milena ismo asco, Tau us, Mad il.
A e xaga, Begoña (1988): Los une ales en el nacionalismo adical asco, Ba oja,
Donos ia.
––––––––––, (1996): «¿Tiene sexo la nación? Nación y géne o en la e ó ica polí ica
sob e I landa», A enal, 3(2), 199-216.
––––––––––, (1997): Sha e ing Silence: Women, Na ionalism, and Poli ical
Subjec i i y in No he n I eland, P ince on Uni e si y P ess, P ince on.
Ayes a, Iban (2003): Be lin, in de millennium: An Expe imen in Co po eal
E hnog aphy, dok o e- esia, Depa men o An h opology, Uni e si y College
o London.
Bambe ge , Joan (1979): «El mi o del ma ia cado», in O. Ha is e a K. Young (bil.),
An opología y eminismo, Anag ama, Ba zelona, 109-131.
Bullen, Ma ga e (2003): Basque Gende S udies, Uni e si y o Ne ada P ess, Reno,
Ne ada.
Bullen, Ma ga e e a Díez Min egui, Ca men (2010): «Ma ia chy e sus equali y:
om Ma i o eminis demands», in M.L. Es eban e a M. Amu io (a g.),
Feminis challenges in he social sciences: gende s udies in he Basque
Coun y, Cu en Resea ch Se ies, UPV/EHU – Uni e si y o Reno, Ne ada,
113-126.
Bullen, Ma ga e e a Egido Sigüenza, Jose An onio (2004): T is es espec áculos: las
muje es y los Ala des de I ún y Honda ibia, Euskal He iko Unibe si a eko
A gi alpen Ze bi zua, Bilbo.
Bullen, Ma ga e e a Fa api An opologia Aplika ua en Aholkula i za (Amaia Beni o,
Ne ea Elias, A ai z Rod iguez, Ana R. Ruano) (2011): Emakumeen au kako
inda ke ia Gipuzkoan e a hu a e agi en du enak, Fo u Aldundia en Giza e
Poli ikako Depa amendua (Lagun za, Giza e a ze e a Enplegu Zuzenda i za).
<h p://www.bizkaia.eus/Giza ekin za/Gene o_Inda ke ia/bl 28/documen os/
gipuzkoa_e.pd > (Kon sul a-da a: 2016-06-30).
E nog a ia eminis ak Euskal He ian. XXI. mende a begi a dagoen an opologia18
Bullen, Ma ga e e a Ke exe a, Xabie (2012): «He ia en pa aide za kul u a-onda e
komuni a ioan: An zuolako Mai ua en Ala dea en adibidea», in Ac as XVII
Cong eso de Es udios Vascos: Giza e au e apen i aunko e ako be ikun za.
Inno ación pa a el p og eso social Sos enible, Eusko Ikaskun za, Donos ia,
679-695.
Bullen, Ma ga e e a Pecha oman, Begoña (2005): «La an opología aplicada y el
análisis de polí icas públicas sob e inmig ación, inse ción labo al e igualdad», in
C. Díez e a C. G ego io (koo d.), Cambios cul u ales y desigualdades de géne o
en el ma co local-global ac ual. Ac as del X Cong eso de An opología (V),
Fundación el Mon e/FAAEE/ASANA, Se illa, 65-83.
Ca o Ba oja, Julio (1973): Los pueblos del No e, Txe oa, Donos ia.
––––––––––, (1983): «An opología y e nog a ía. Balance de cua en a y dos años»,
in Es ado ac ual de los es udios ascos. Eusko Ikaskun za. Ba za e Nagusia
(Hamabi lan-saile an i aku i ako xos enak), Asmoz e a Jaki ez, Aza oak 17,
17-26.
Del Valle, Te esa (1981): «Visión gene al de la an opología asca», E hnica, 17,
123-147.
––––––––––, (1983): «La muje asca a a és del análisis del espacio: u ilización y
signi icado», Lu alde, 6, 429-436.
––––––––––, (1997): Andamios pa a una nue a ciudad: lec u as desde la
an opología, Cá ed a-Feminismos, Mad il.
––––––––––, (1999): «P ocesos de la memo ia: c ono opos gené icos», Á eas:
Re is a in e nacional de ciencias sociales, 19, 211-226.
––––––––––, (2002): «Ap oximaciones eminis as en la an opología asca»,
in XV Cong eso de Es udios Vascos / Euskal zien zia e a kul u a, e a sa e
elema ikoak, 1, Eusko Ikaskun za, Donos ia, 225-232.
Del Valle, Te esa e al. (1985): Muje asca. Imagen y ealidad, An h opos,
Ba zelona.
Del Valle, Te esa (koo d.); Apaolaza, Jose Miguel; A be, F ancisca; Cucó, Joan;
Díez, Ca men; Es eban, Ma i Luz; E xebe ia, Feli e a Maquiei a, Vi ginia
(2002): Modelos eme gen es en los sis emas y las elaciones de géne o,
Na cea, Mad il.
Díez Min egui, Ca men (1996): Relaciones de géne o en Donos ialdea y en la Ribe a
de Na a a: ac i idad labo al y cambio, Euskal He iko Unibe si a ea en
A gi alpen Ze bi zua, Leioa.
––––––––––, (1999): «Ma i, un mi o pa a la esis encia eminis a», Ankulegi, 3, 63-72.
––––––––––, (2000): «Ma e nidad y o den social. Vi encias del cambio», in T.
del Valle (a g.), Pe spec i as eminis as desde la an opología social, A iel
An opología, Ba zelona, 155-185.
––––––––––, (2003): «Depo e, socialización y géne o», in X. Medina e a R. Sánchez
(a g.), Cul u as en juego: ensayos de an opología del depo e en España,
Ica ia, Ba zelona, 159-180.
19Feminismoa, euskal an opologia en akuilu e a elikagai: 30 u eko ibilbide opa oa
Díez Min egui, Ca men e a He nández Ga cía, Jone M. (2008): «¿Acaso no hay
diosas en el Olimpo? P ác ica depo i a y sis ema de géne o: apun es de una
in es igación en ma cha», in L. Can a e o, X. Medina e a R. Sánchez (koo d.),
Ac ualidad en el depo e: in es igación y aplicación, Ankulegi, Donos ia, 147-
163.
Douglass, William A. e a Zulaika, Joseba (2007): Basque Cul u e. An h opological
Pe spec i es, Cen e o Basque S udies / Uni e si y o Ne ada, Reno.
Egizabal Sua ez, Ma ia Isabel (2014): La emodelación del a abal en la mode na
me ópoli. El p oceso de ehabili ación de Bilbao la ieja, San F ancisco y
Zabala, dok o e- esia, UPV/EHU.
Es eban, Ma i Luz (2001): Re-p oducción del cue po emenino. Discu sos y p ác icas
ace ca de la salud, Gakoa-Te ce a P ensa, Donos ia.
––––––––––, (2004): An opología del cue po. Géne o, i ine a ios co po ales,
iden idad y cambio, Edicions Bella e a, Ba zelona.
––––––––––, (2006): «El es udio de la salud y el géne o. Las en ajas de un en oque
an opológico y eminis a», Salud Colec i a, 2(1), 9-20.
––––––––––, (2011): C í ica del pensamien o amo oso, Edicions Bella e a,
Ba zelona.
––––––––––, (2012): «Euskal an opologia en jauzi kon zep ualak e a euskal
kul u a en ha agi asunak», Ankulegi, 16, 111-125.
––––––––––, (2013): «Go pu zak e a poli ika eminis ak. Feminismoa go pu z
gisa», in I. Cas illo e a I. Re olaza (koo d.), Gene o a ike ak. Feminismoa en
subjek uak, Edo! A gi ale xea, Donos ia, 169-204.
––––––––––, (2014): «Go pu za en an opologia, go pu z-ibilbideak e a gene o-
ha emanak», in A. Aizpu u Joa is i e a B. Al onaga Begoña (koo d.), Disku soak,
e aikun zak, go pu zak. Go pu zen e a bina ismo sexuala en e aikun zaz, UEU-
Udako Euskal Unibe si a ea, Bilbo, 97-107.
––––––––––, (2015): «La e o mulación de la polí ica, el ac i ismo y la e nog a ía.
Esbozo de una an opología somá ica y ulne able», Ankulegi, 19, 75-93.
Es eban, Ma i Luz (koo d.); Bullen, Ma ga e ; Díez Min egui, Ca men; He nández,
Jone M.; e a Elixabe e, Imaz (2016): Con inuidades, con lic os y up u as
espec o a la igualdad: jó enes y elaciones de géne o en el País Vasco,
Emakunde, Vi o ia-Gas eiz.
Fa api An opologia Aplika ua en Aholkula i za (2009): Gipuzkoako lu alde
his o ikoko jaiei bu uzko az e ke a, gene oa en ikuspegi ik, Ki ole ako e a
Kanpo Ekin zako Depa amen ua e a Kul u a e a Euska a Depa amen ua.
[on line] <h ps://dan zan.eus/ i xa egiak/gene oa_jaie an-eu.pd > (Kon sul a-
da a: 2016-06-30).
––––––––––, (2010): Elka e Gas onomikoen Ga an zia e a E agina Giza ean,
Emakumeen e a Gizonen Be din asune ako De en sa E akundea, S.M./UPV-
EHU Isabel He nando Collazos, Be din asune ako De en sa E akundea en
alde ik: Mai e E o Jau egi e a Pila Sanz de Pablo, <h p://www.emakunde.
E nog a ia eminis ak Euskal He ian. XXI. mende a begi a dagoen an opologia20
euskadi.eus/con enidos/in o macion/se icio_de ensa/eu_de /adjun os/
sociedades.gas onimas.eu.pd > (Kon sul a-da a: 2016-06-30).
Fe nandez-de-Labas ida, Ixone (2012): «Muje es adqui iendo pode pa a...
un ejemplo e nog á ico», in Cong eso In e nacional sob e democ acia y
pa icipación polí ica de las muje es, Uni e sidad Aus al de Chile, <h p://
idh.u .es/demuje es/PDF/ixone.pd > (Kon sul a-da a: 2016-06-30).
Fe nandez de La inoa, Kepa (1997): Muje , i ual y ies a: géne o, an opología y
ea o de ca na al en el alle de Soule, Pamiela, I uñea.
––––––––––, (2002): «An opologia soziokul u ala en nondik-no akoak Hego
Euskal He ian: euskal kul u a ike ze ik kul u a-asko za ike ze ako bideak»,
in XV Cong eso de Es udios Vascos. Euskal zien zia e a kul u a, e a sa e
elema ikoak, Eusko Ikaskun za, Donos ia, 207-213.
Fe nández Rasines, Paloma (1999): Diáspo a a icana en Amé ica La ina:
discon inuidad acial y ma e nidad polí ica en Ecuado , Euskal He iko
Unibe si a ea en A gi alpen Ze bi zua, Leioa.
Fe nández Rasines, Paloma e a Bogino La ambebe e, Me cedes (2013): «Co espon-
sabilidad pa en al y muje es sin ma e nidad: nue as pa en alidades», Ingu uak,
55-56, 1300-1309.
Fe nández Rasines, Paloma e a He nández Ga cía, Jone M. (1998) «C í ica eminis a
en Ciencias Sociales. Algunas eo izaciones sob e el géne o en el con ex o de
Euskal He ia». Ingu uak, 22, 47-66.
Fe nandez Rod iguez, I an zu (2016): Ne abeza oko mai asun bizipenen e nog a ia:
ha emanen an olake a, go pu z-lana e a he e oa aua Bilboko gaz e xoen
a ean, dok o e- esia, Ikaske a Feminis ak e a Gene okoak dok o ego
p og ama, UPV/EHU.
Ga cía-G ados, Ca los (2014): «El de echo a una iolencia simbólica. Una pa adoja
enco po ada po los a ones ciegos a a és de la p ác ica del ú bol sala», in
Pe i e ias, on e as y diálogos. Ac as del XIII Cong eso de An opología de la
Fede ación de Asociaciones del Es ado español, Uni e si a Ro i a i Vi gili,
Ta agona, 5236-5255
Ga cía O ellán, Rosa (2011): Muje pasai a a en el pasado siglo XX. Rec eación de
i encias e imagina ios, Michelena, Donos ia.
González-Ab iske a, Ola z (2013): «Cue pos desplazados. Géne o, depo e, y
p o agonismo cul u al en la plaza asca», AIBR. Re is a de An opología
Ibe oame icana, 8(1), 83-110.
Guillo A akis ain, Mi en (2013): «La inco po ación de la in es igación: polí icas de
la mens uación y cue pos ( e)p oduc i os», Re is a Nómadas, 39, 233-245.
Hainba au o e (1987): La muje y la palab a, Ba oja, Donos ia.
He nández Ga cía, Jone M. (2007): Euska a, comunidad e iden idad: elemen os de
ansmisión, elemen os de ansg esión, Minis e io de Cul u a, Mad il.
––––––––––, (2011): «Be sola ismo. Palab as que emocionan, emociones hechas
palab as», in M.L. Es eban, J.A. Flo es, e a J. Lopez (a g.), in Simposio In-
co po aciones an opológicas: Análisis desde el cue po y las emociones.
21Feminismoa, euskal an opologia en akuilu e a elikagai: 30 u eko ibilbide opa oa
XII Cong eso de An opología de la FAAEE (Fede ación de Asociaciones de
An opología del Es ado español), León.
––––––––––, (2012): «Emakume be sola iak: be so ik be so a hanka pun e an»,
in A. Al a ez e a G. Lasa e (a g.), Go pu za e a Gene oa Euskal kul u an e a
li e a u an, Euskal He iko Unibe si a ea, Bilbo, 51-69.
He nández Ga cía, Jone M. e a Imaz, Elixabe e (2010): «Demy hicizing, Un eiling,
Challenging: A Re iew o Twen y- i eYea s o Feminis Academic P oduc ion
(1985-2010)», in M.L. Es eban e a M. Amu io (a g.), Feminis Challenges in
he Social Sciences: Gende S udies in he Basque Coun y, Cen e o Basque
S udies (Uni e si y o Ne ada, Reno)/Euskal He iko Unibe si a ea (UPV/
EHU), Cu en Resea ch Se ies, 55-70.
Imaz Ma ínez, Mi en Elixabe e (2006a): «La ma e nidad en el seno de las pa ejas
lesbianas: cambios, con inuidades y up u as espec o a los modelos amilia es
y ma e nales», A xius de sociologia, 15, 89-100.
––––––––––, (2006b): «¿Y oso os cuándo?: el deseo, la decisión y el momen o
adecuado pa a la pa e nidad en las pa ejas ascas con empo áneas», Vasconia:
Cuade nos de his o ia-geog a ía, 35, 333-343.
––––––––––, (2008): La ma e ialidad de la iden idad, Ha iadna Edi o iala, Donos ia.
––––––––––, (2010): Con e i se en mad e: e nog a ía del iempo de ges ación,
Cá ed a, Mad il.
Laga de, Anne-Ma ie (2015): «Pa ekide asuna e a sexu-iden i a een e ake a euskal
a zain-nekaza i jenda ean», Uz a o, 92, 5-24
La añaga, Ca men (1994): «Be sola ismo: habi a de la masculinidad», Bi a e, 4,
29-51.
––––––––––, (1997): «Del be sola ismo silenciado», Jen ilba a z, 6, 57-73.
Lekunbe i, Te esa (1990): Femmes Basques e Socié é Con empo aine: Rup u e e
Con inui é, dok o e- esia, Uni e si é de Bo deaux.
Ma in Zapi ain, I xaso (2014): «La esc i u a y el con enido e nog á ico como un
odo: ejemplo de cons ucción de un ex o e nog á ico sob e la locu a», in
Pe i e ias, on e as y diálogos. Ac as del XIII Cong eso de An opología de la
Fede ación de Asociaciones de An opología del Es ado Español, Uni e si a
Ro i a y Vi gili, Ta agona, 2416-2433. <h p://wwwa. undacio.u .ca /
cong es-an opologia/> (Kon sul a-da a: 2016-06-30).
––––––––––, (2015): E omena, azpimemo ia e a isil asuna(k) idaz en: «hu sune»
bihu u ako emakumeak ga aiko giza ea en e a mo ala en ispilu, dok o e-
esia, Ikaske a Feminis ak e a Gene okoak dok o ego p og ama, UPV/EHU.
MedicusMundi Gipuzkoa, Fa api An opologia Aplika ua en Aholkuka i za e aUPV/
EHU (2016): Gaizki amai zen den gauza ede a o e da mai asuna? Amodioa,
sexua e a osasuna. Gipuzkoako ne abe e a gaz eek mai asuna i bu uz di uz en
ideiak/ ¿El amo es algo boni o que acaba mal? Amo , sexo y salud. El idea io
amo oso en e adolescen es y jó enes en Gipuzkoa (C ea i e Commons),
Donos ia.
E nog a ia eminis ak Euskal He ian. XXI. mende a begi a dagoen an opologia22
Méndez Pe ez, Lou des (1988): Cousas de mulle es: campesinas, pode y ida
co idiana (Lugo 1940-1980), An h opos, Ba zelona.
––––––––––, (2002): «Cue po e iden idad: modelos sexuales, modelos es é icos,
modelos iden i a ios», in C. Blanco Mayo , A. Miñamb es y T. Mi anda
Alonso (koo d.) Pensando el cue po, pensando desde un cue po, Albace e, Ed.
Popula Lib os.
––––––––––, (2007): An opología eminis a, Sín esis, Mad il.
––––––––––, (2009): An opología del campo a ís ico: del a e p imi i o al
con empo áneo, Sín esis, Mad il.
––––––––––, (2014): «En el campo del a e con empo áneo de Euskadi: i upciones
eminis as, e lexi idad ins i ucional e igualdad de géne o», Ankulegi, 18, 29-
42.
Mo al, Bea iz (1996): Concep ualización de la muje , el cue po y la sexualidad en
Chuuk (Mic onesia), dok o e- esia, Balioen Filoso ia e a Giza e An opologia
saila, UPV/EHU.
Mo al, Bea iz (koo d.): Bullen, Ma ga e ; Ke exe a, Xabie ; La i a, Sa ina;
Loza, Sil ia; e a Macei a Ochoa, Luz (2014): Emeki-emeki be din asunezko
Danbo ada an z, Donos iako Udala, Donos ia.
O , Sand a (1993): «“Inda a”: algunas e lexiones sob e un concep o asco», in
J. P i -Ri e s e a J.G. Pe is iany (koo d.), Hono y g acia, Alianza, Mad il,
252-279.
Pascual, Jakue e a Peñal a, Albe o (1999): El jugue e de Ma i, Likiniano Elka ea,
Bilbo.
Ruiz To ado, Ma ia (2015): «Gene oa, disk iminazioa e a e esis en zia: espe xe a-
u ako emakumeen agen zian sakonduz, kasu ba en az e ke a abiapun u», in
I. Aleg ia, A. La a u e a M.J. O mae xeba ia (a g.), I. Ike gaz e: Nazioa eko
ike ke a euska az. Kong esuko a ikulu-bilduma, Udako Euskal Unibe si a ea,
a gi alpen digi ala, 130-137.
U quijo, Mi en (2011): Esceni icaciones de cul u a económica y géne o en el espacio
ag o u ís ico asco. El caso de Tolosaldea (Gipuzkoa), dok o e- esia, Balioen
Filoso ia e a Giza e An opologia Saila, UPV/EHU.
Zapa a Hidalgo, Ma ía (2015): «In luencias de las desigualdades y la socialización de
géne o en la apa icion de las dep esiones y en la ecupe acion del bienes a », in
X Cong eso Vasco de Sociología y Ciencias Polí icas, AVSP, Bilbo, 2015eko
i ailak 2-3.
Zulaika, Joseba (1987): T a ado es é ico- i ual asco, Ba oja, Donos ia.
––––––––––, (1989): Chi os y soldados: la mili como i ual de iniciación, Ba oja,
Donos ia.