203
ekaia
ZIENTZIA e a TEKNOLOGIA
ALDIZKARIA
ISSN 0214-9001 – eISSN 2444-3255
Ekaia, ale be ezia 2025, 203-227
h ps://doi.o g/10.1387/ekaia.26345
* Ha emane an ja zeko / Co esponding au ho : Mikel La ea Sukia, UPV/EHU-Gipuzkoako Ingenia i za Eskola. Eu opa
plaza, 1 (20018Donos ia).–[email p o ec ed]–h ps://o cid.o g/
Nola aipa u / How o ci e: La ea Sukia, Mikel; I igoyen Go do, Eloy; I u be Rey, Lucia; E xeba i Coello, A i z (2025). «Adimen
A i iziala en e agina kon ola en espa uan». Ekaia,ale be ezia 2025, 203-227. (h ps://doi.o g/10.1387/ekaia.26345).
Jaso ze-da a:2024, maia zak 23; Ona ze-da a:2024, ekainak 28.
ISSN0214-9001 - eISSN2444-3255 / © UPV/EHU P ess 2025
Lan hau C ea i e Commons Ai o u-EzKome ziala-Pa eka uBe din 4.0 Nazioa ekoa
lizen zia ba en mende dago
Adimen A i iziala en
e agina kon ola en espa uan
(Impac o a i icial in elligence in he ield o con ol)
Mikel La ea Sukia* A i z E xeba i Coello
UPV/EHU-Gipuzkoako Ingenia i za Eskola
Eloy I igoyen Go do, Lucia I u be Rey
UPV/EHU-Bilboko Ingenia i za Eskola
LABURPENA: Adimen a i izialak kon ola en espa uan duen e agina i bu uzko
ikuspegi ba eman nahian so u da lan hau. Kon ol- eknika klasikoak alde ba e a u zi
gabe, kon ol adimen sua ze espa u an zabal zen den az e u dugu, ho e a ako ikus-
pegi akademikoa e a indus iala uz a uz. Adimen konpu azionaleko zenbai eknika
azaldu, e a haien aplikazio-espa ua az e u dugu, kon ol-a azoak ebaz ean egi en den
aplikazioa en adibide a giga iak emanez. Gau egun, adimen a i izialean oina i u-
ako au e apen eknologikoen hazkunde esponen ziala naba mena den unean, ho ek
ingenia i zan e a konpu azioa en zien zian duen e agina azaldu dugu.
HITZ GAKOAK: Adimen a i iziala, kon ola, iden i ikazioa, op imizazioa, indus ia-
p ozesuak.
ABSTRACT: This wo k was bo n wi h he objec i e o p o iding a iew on he impac
o A i icial In elligence in he ield o con ol. Wi hou abandoning classical con ol
echniques, he a ea in which In elligen Con ol is deployed is analyzed, combining
he academic and indus ial app oach. The di e en echniques o Compu a ional In-
elligence a e explained and hei scope is indica ed, wi h illus a i e examples o hei
applica ion in he esolu ion o con ol p oblems. A a ime when he exponen ial
g ow h o echnological ad ances based on A i icial In elligence is e iden , i s in lu-
ence on Enginee ing and Compu e Science is explained.
KEYWORDS: A i icial In elligence, Con ol, Iden i ica ion, Op imiza ion, Indus ial
P ocess.
204 Ekaia, ale be ezia 2025, 203-227
Mikel La ea Sukia, Eloy I igoyen Go do, Lucia I u be Rey,
A i z E xeba i Coello
1. SARRERA
Duela gu xi heldu da gu e a adimen a i iziala, baina a gi dago luza-
oan izango dugula gu e a ean. Dagoeneko denok jabe u ga a ho e az,
gu e gailu mugiko ak e abil zen di ugunean, edozein esna in o ma iko i
kasu egi en diogunean edo gu e ingu ukoekin di ugun elka ekin ze an.
1. i udia. Adimen a i iziala gu e bizi zan. Ja o ia: Vec o Po al e a F eePik.
Bizi za e az uko digun esna au e a u za ha u beha da adimen a i-
iziala. Jakina, bai zuzenean, bai zeha ka, ha en e abile a e espe a u beha-
eko auzi e iko e a mo alen menpe egon beha da, e a sekula ez li za eke
pe sonen p iba u asuna u a u beha haien baimenik gabe.
Baina adimen a i iziala ez da gauza be ia gu e munduan, e a a e gu-
xiago ingenia i za en edo in o ma ika en a loan. Adimen a i iziala en
eknike an oina i u ako ga apenak duela hama kada ba zue a ik hona apli-
ka u di a, e a zien ziak egindako eka pen uga i an ba ne a u ik egon da.
Ingelesez Machine Lea ning delako ikaske a au oma ikoa giza po ae a-
en a azoike a e a dedukzioa modu sin e ikoan e ep oduzi zen du en ek-
nika ani zen bidez gauza zen da, e a eknika ho iek egune o e abil zen di u-
h ps://doi.o g/10.1387/ekaia.26345 205
Adimen A i iziala en e agina kon ola en espa uan
gun aplikazio uga i an au ki dai ezke, nahiz e a duela gu xi a e ez diegun
a e a handi ik eskaini.
2. i udia. Adimen a i iziala e a p in zipio e iko e a mo alen e espe ua. Ja o ia:
unD aw e a Vec o Po al.
Egia esan, au e apen eknologikoen hazkunde esponen ziala ekin, adi-
men a i izialean oina i u ako ga apene an u a s kuan i a ibo ba egi ea
lo u da. Jadanik ezagunak zaizkigu zenbai lane an e abil zen di en esna
«adimen suak»: gu ekin hi z egi en du enak, in o mazio konplexua az e -
zen du enak (adibidez, kanpoko ingu unee ako i udiak), in o mazio es a-
ikoe a ik sekuen ziak be egi en di uz enak edo a azoibide-i u iak abia-
pun u ha u a hipo esi logikoak egi en di uz enak.
Esan bezala, au e apen eknologiko ho iek ingenia i za en mundu a
e e i i si di a; zehazki, au oma ika en e a kon ola en e emu a, e a, ho en
ba uan, be eziki sis emen ingenia i za en e a au oma ika en a lo a. Bes-
alde, in o ma ika en e emuko konpu azio-zien ziek e e jaso du e au e a-
pen eknologiko ho ien onu a, e a, haien a ean, adimen konpu azionala de-
i zon diziplina e e asko hazi da, adimen a i iziala en e emuan ga a u ako
eknika be i guz iak ba e a uz.
206 Ekaia, ale be ezia 2025, 203-227
Mikel La ea Sukia, Eloy I igoyen Go do, Lucia I u be Rey,
A i z E xeba i Coello
3. i udia. Adimen a i izialean oina i u ako esna eknologikoak: Cha GPT,
Scispace, Pe plexi y, ... Ja o ia: Vec o Po al, F eePik e a F eeIcons.
4. i udia. Adimen konpu azionala: espa uak e a osagaiak. Ja o ia:
Vec eezy e a F eePik.
h ps://doi.o g/10.1387/ekaia.26345 207
Adimen A i iziala en e agina kon ola en espa uan
Kon ol- eknika klasikoen e a adimen konpu azionala en ba -egi e ik
so u zen kon ol adimen sua en a loa. Pisu espezi iko handia ha u du au-
oma ika en e a kon ola en espa uan, e a ho en e akusga i da Au oma i-
ka en Espainiako Ba zo dean (CEA) [1] badagoela kon ol adimen sua en
a loko alde ema iko ba . Ba zo de ho ek Espainiako zenbai unibe si a-
e ako i akasle e a ike zaileak bil zen di u, zen o e a enp esa eknologi-
koe ako zien ziala iez gain. 2004an so u zen kon ol adimen sua en aldea,
e a ibilbide luzea e a espe ien zia handia bildu du ga apen zien i iko- ekni-
koak lan zen. Ga apen ho iek adimen konpu azionaleko eknike an oina-
i u iko emai zak e a aplikazioak eskain zen di uz e asko a iko sek o ee-
an, hala nola indus ian, ze bi zue an, medikun zan edo ene gian. Kon ol
adimen sua en alde ema ikoa en ba uan, sine giak so u di a unibe si-
a ee ako ike ke a- aldeen a ean (haie ako ba dugu UPV/EHUko Kon ol
Adimen sua en Ike ke a Taldea [2]). Elka lan ho en emai ze ako ba ek-
nologia-zen o be ien so e a bul za zea izan da; adibidez, Teknologia,
Ene gia e a Jasanga i asune ako Ike ke a Zen oa (CITES) [3]. Huel ako
Unibe si a ean koka ua dago zen o ho i, e a eknika i e a zien ziala i alde
handi ba ek osa zen du. Ho ez gain, nazio mailako hainba unibe si a e-
ako ike zaileekin lankide zan a i zeko auke a ema en du.
5. i udia. Kon ol adimen sua: e akundeak e a aldeak. CEA; GT-CI; GICI; CITES.
Baina zein di a kon ol adimen sua en moduko a lo ba ek ha zen di-
uen konpe en ziak? Esan genezake ike ke a e a ga apen zien i iko guz ien
oina i di en un sezko bi ike ke a-ildo daudela:
— Adimen konpu azionala en bidez sis ema dinamiko edo es a ikoak
az e zea e a modeliza zea.
— Adimen konpu azionala en eknike an oina i u ako kon ol-egi u ak
diseina zea, egoki zea e a hobe zea.
Kon ol adimen sua en espa uan e abil zen di en e a adimen konpu-
azionala en e emua en ba nean di en eknikak xehe asun handiagoz azal-
duko di ugu hu engo a ale an. E a be ean, soluzio p ak iko egune a uak
au kez uko di ugu, in e es zien i iko handiko eka penak di enak e a kon ol
208 Ekaia, ale be ezia 2025, 203-227
Mikel La ea Sukia, Eloy I igoyen Go do, Lucia I u be Rey,
A i z E xeba i Coello
au oma ikoa en eknika adizionale a ik ha a ago doazenak. Ikusiko dugun
bezala, eknika ho iek hainba e emu an e abili di a azken u e haue an.
6. i udia. Kon ol adimen sua: az e ke a-ildoak. Ja o ia: F eepik e a unD aw.
Kon uan izan beha da kon ol adimen sua ez dela so u be i den ike -
ke a-espa u ba . Izan e e, ildo ho e ako lehen lan zien i ikoak 1970eko
hama kadan egin zi en, o denagailuak age u ondo en (7. i udia) —ikus
Mandani en lana [4], 1974an a gi a a ua, logika lausoa ekin (ingelesezko
Fuzzy Logic) diseina u ako lehen kon olagailua i bu uzkoa—, edo 1980ko
hama kadan, Takagi-Sugeno en lana ekin lo u a [5], non sis emak iden i-
ika zea i, modeliza zea i e a kon ola zea i bu uzko gaiak sakonki jo a u
zi en. Lehen lan haiek be ikuspen zien i iko asko an jaso di a, hala nola
Izquie do e a Izquie dok [6] a gi a a u ako «Mamdani Fuzzy Sys ems o
Modelling and Simula ion: A C i ical Assessmen » lanean. E a be ean,
1990eko hama kadan, be ebiziko ga an zia ha u zu en neu ona-sa e a i-
izialekin egindako lanek, hala nola Na end ak [7] 1990ean dinamika kon-
plexuak zi uz en sis emen iden i ikazioa en e a kon ola en ga apenean
egindakoek.
Denbo an hu bilago daukagun his o iak e akus en digu soluzio e agin-
ko agoak, zeha zagoak e a e abilga iagoak lo zeko bidean hazkunde es-
ponen ziala iza en a i dela kon ol adimen sua. Izan e e, adimen konpu a-
zionaleko p oposamen e a eknika be iak kon ol adimen sua en espa uan
xe a u di a. Ho en oga da indus ia-sek o ean kon ol adimen sua e a-
bil zen du en lan kopu ua en bilakae a, [8] lanean ikus dai ekeen bezala.
h ps://doi.o g/10.1387/ekaia.26345 209
Adimen A i iziala en e agina kon ola en espa uan
7. i udia. Indus ia-i aul za. Ja o ia: F eepik.
2. AUTOMATIKAREN ETA KONTROLAREN ARLOARI
APLIKATUTAKO ADIMEN ARTIFIZIALEKO TEKNIKAK
Ja aian, au oma ika en e a kon ola en a loan age u di en adimen a -
i iziala en espa uko eknikak au kez uko di ugu. Lehenik, ha en p in zi-
pioe a a hu bil zen ahaleginduko ga a, in o mazio ho i i aku lea en esku
ja zeko. Ondo en, eknika ho iek hainba kon ol-a azo nola konpondu di-
uz en e akus en du en adibide ba zuk azalduko di ugu. Ho ez gain, eknika
bakoi za i lo u ako ike zaile ga an zi suene ako ba zuk aipa uko di ugu.
2.1. Sis ema adi uak (Expe Sys ems)
P ozesuak e a sis emak au oma iza zeko ga aian, kon uan izan beha ko
li za ekeen aldagai oso ga an zi su ba da sis ema en un zionamendua en
ezagu za. Ezagu za ho i, au e iko ezagu za en e a egune okoa en e abi-
le a en pode ioz lo zen dena, gizaki adi uek ba ne a u e a me a zen du e.
Gizaki adi uek a azoak ingu une konplexu, ziu gabe edo zehaz ugabee an
konpon zeko du en gai asuna oso ezauga i desi aga ia da be e abil zeko
edo ans e i zeko, e a ho i ia ezinbes ekoa da gizaki adi uek sis ema en
ezagu za sakona du enean. T ans e en zia ho i ekin ahal iza eko, sis ema
adi uak ga a u zi en joan den mendeko 70eko hama kadan [9], nahiz e a
50eko hama kadaz ge oz ik bazeuden ideia ba zuk.
Sis ema adi u ba honako elemen u edo ase hauek osa zen du e: eza-
gu za esku a zeko asea, in e en zia-mo o a en asea e a e abil zaile-in e -
210 Ekaia, ale be ezia 2025, 203-227
Mikel La ea Sukia, Eloy I igoyen Go do, Lucia I u be Rey,
A i z E xeba i Coello
azea en asea. Elemen u ho iek e a haien a eko e lazioak 8. i udian age i
di a.
8. i udia. Sis ema adi ua en elemen uak.
Ezagu za esku a zeko asean, ezagu za adi ua o maliza zen da, e a, ho-
e a ako, ezagu za- basea delakoa so zen da. P ozesu ho e an, elka izke-
ak, oha ak e a dokumen azioa en analisia sa zen di a, e egela e a ge a-
ka i ga an zi suak ondo ioz a zeko. E egela ho iek baldin za e a ondo io
jakin ba zuk di uz e, konpu agailu ba ean azka p og ama u e a exeku a u
ahal iza eko [10]. Ja aian, u -deposi u ba en enpe a u a kon ola zeko so
dai ezkeen e egelak adie aziko di ugu, adibide gisa. Kasu hone an, u a en
enpe a u a 50ºC e a 75ºC a ean man endu nahi da.
IF enp_deposi u < 50 AND be ogailu_egoe a == i z a l i a
THEN piz u_be ogailua
IF enp_deposi u >= 75 AND be ogailu_egoe a == piz ua
THEN i zali_be ogailua
Behin ezagu za esku a u ik, in e en zia-mo o a en asea hasiko li za-
eke. Hala, une o oko da uei e a esku aga i daudenei e egela logikoak
aplika zen zaizkie, ondo ioak a e a zeko, e a egin dai ezkeen ekin zen p o-
posamenak egi en zaizkio e abil zailea i. Ho e a ako, e engabe ebalua zen
h ps://doi.o g/10.1387/ekaia.26345 211
Adimen A i iziala en e agina kon ola en espa uan
di a e egele an eza i ako baldin zak, e a dagozkion ekin zak gauza zen
di u baldin za ho iek be e zen di enean. Au eko adibidea ekin ja ai uz,
deposi uko u a 40ºC- a e a be ogailua i zali a badaude, e egelen ebalua-
zioak be ogailua ak iba zea e agingo du. Ho ela, u a be o zen hasiko da.
E egelak e engabe ebalua zen di a, e a, u ak 75ºC-ko enpe a u a gaindi-
zen badu e a be ogailuak piz u a ja ai zen badu, be ogailua i zal zea e a-
gingo du in e en zia-mo o ak.
Azkenik, e abil zailea en in e azea en asean, sis ema en e a e abil-
zailea en a eko elka ekin za ahalbide zen da. In e aze ho e an, e aba-
kiak ha zeko auke a ema en dion in o mazio ga an zi sua au kez en zaio
e abil zailea i. Gaine a, da uak e a in o mazioa sa zeko auke a e e ema en
dio e abil zailea i. U -deposi ua en enpe a u a kon ola zeko adibidea i
helduz, e abil zailea en in e azeak auke a emango luke, adibidez, enpe a-
u a-mugak alda zeko, egungo enpe a u a ikus eko, eza li ezkeen ala ma-
sis emak kudea zeko, e ab.
Sis ema adi uen alo eko ike zaile ga an zi suene ako ba Da id
Hecke man da, Mic oso Resea ch-eko langilea be a (Google Schola ).
9. i udia. Logika lausoko sis emen oina izko a ki ek u a.
2.2. Logika lausoa (Fuzzy Logic)
Logika lausoak [11] mul zo lausoak e abil zen di uen ikuspegia i egi-
en dio e e e en zia. Mul zo lausoak e abil zea i eske , kon zep u zehaz-
ugabeak i udika u e a manipula dai ezke (ze da p ozesu ba en enpe a u a
218 Ekaia, ale be ezia 2025, 203-227
Mikel La ea Sukia, Eloy I igoyen Go do, Lucia I u be Rey,
A i z E xeba i Coello
dend i as
axón
núcleo
dend i as
sinapsis
sinapsis
(a) Neu ona e eala (ja o ia: Wikipedia)
x2
xi
x1
1
y
w1j
w2j
wij
j
B
j
Sa e ak
I ee a
pisuak
ak ibazio- un zioa
bias
ne a
j
j
j
(b) Neu ona a i iziala
13. i udia. Neu ona e eala en e a neu ona a i iziala en elemen uen desk ibapena.
Neu ona-sa een alo eko ike zaile ga an zi suene ako ba Yann LeCun
da, Facebook-eko langilea (Google Schola ).
h ps://doi.o g/10.1387/ekaia.26345 219
Adimen A i iziala en e agina kon ola en espa uan
3. ERABILERA-KASUAK
Kon ol adimen sua u ee an zeha bizi ik e a ak ibo egon den ike -
ke a-a lo ba da. Mundu osoan zeha unibe si a e e a ike ke a-zen o
uga i daude, e a haie an guz ie an kon ol-es a egien p oposamen be-
iak lan zen ja ai zen du e. Adimen konpu azionaleko eknike an oi-
na i u a, p oposamen asko daude gau egungo li e a u an. Gaine a, in-
e esa handi u egin da; izan e e, au e apen eknologikoei eske , ka ga
konpu azional handiagoa eza dai eke lehen eknika adizionalen bidez
konpon zen zi en kon ol-a azoak konpon zeko. Au e apen ho ien bi-
dez, p oblemak ebaz ea lo u da ikuspegi holis iko ba e ik —p oblemak
sinpli ika u beha ean—, e a eknika au e a uenak kon ol-maila baxue-
ne a a p oiek a u di a (makinak, sen so eak e a e agingailuak). Ho en
oga gisa, kon ol adimen sua en espa uko au e apen akademikoen
adibide ba zuk au kez uko di ugu ja aian, indus ia-aplikazioen adibide
p ak ikoez gain. Amai zeko, adimen konpu azionala en eknikak e abil-
zen di uz en soluzio indus ial ba zuk e e au kez uko di ugu a al hone-
an.
3.1. Akademia (ike kun za)
Akademia en munduan kon ol adimen sua en a loan egindako ga a-
penei dagokienez, behe mailako e a goi mailako kon ol-ga apenak be eiz
dai ezke.
Behe mailako kon ola p ozesua en osagaiekin zuzenean kon ak uan
dagoen ge uza eknologikoa i dagokio: makina-e emin ak, kap ado eak
e a seinale ani zeko sen so eak, bai e a e agingailuak e e, zeinek kon ol-
ja aibideak aipa u ako makine a a e ama en bai i uz e manu ak u a-p oze-
suan zeha . Maila ho e an, denbo a- e a sendo asun-eskakizunek e a aka-
sekiko ole an zia en eskakizunak be ebiziko ga an zia du e egindako
kon ol-es a egie an. Ho i dela e a, hainba ike ke a-le o daude i ekiak,
non e emu globaleko kon ol- eknikak e emu lokale a p oiek a ze ik e a o-
i ako a azoekin lan egi en den.
Goi mailako kon ola, be iz, kon ol-es a egiei dagokie. Halakoe an
ez dago maila baxuko sen so e e a e agingailu ik, maila al uago ba ean lan
egi en bai u e. Kon ol-es a egia ho iek hainba pa ame o ha zen di uz e
kon uan, hala nola p ozesuen p oduk ibi a ea, manu ak u a-plan en ene -
gia-gas uak, edo e o kizuneko ekoizpena hobe zeko in e eseko aldagai ja-
kin ba zuen p oiekzioa. Gaine a, maila ho ie a a da u kopu u izuga ia i is-
en da aldi be ean, e a da u ho iek modu e aginko ean p ozesa u beha
di a, ins alazioan edo p ozesu indus ialean ja due a-ildo ba en plangin za
egi ea e a p og ama zea ahalbide zen duen in o mazio guz ia a e a ahal iza-
eko.
220 Ekaia, ale be ezia 2025, 203-227
Mikel La ea Sukia, Eloy I igoyen Go do, Lucia I u be Rey,
A i z E xeba i Coello
Ja aian, behe e a goi mailako kon ol-e emuekin lo u ako adibide ba-
zuk ze enda uko di ugu:
Behe mailako kon ola
— Sis emak iden i ika zea: gai honek indus iako p ozesu e a sis e-
mak iden i ika zea e a modeliza zea lan zen du. Ho i lo zeko, kon-
ol adimen suko es a egiak az e zen e a ga a zen di a, bai soluzio
es a ikoe an, bai dinamikoe an. Mo a hone ako adibide ba [17] lana
da, non sa e a/i ee a ani zeko sis ema ez-lineal ba en e edu ba lo -
zen den logika lausoa e abiliz. Bes e adibide in e esga i ba [18]
da, non neu ona-sa e ba ekin 3PRS obo ba en zinema ika zuzeneko
a azoa en konpu azio-denbo a hobe zea lo zen den.
— Kon ola zaile adimen suak: azken hama kade an, p ozesuan esku
ha zen du en baina helbu u o oko agoekin maiz e abil zen di en
kon ol-es a egiak lo a zen a i di a. E a ho e ako ga apenen adi-
bide gisa, [19] lana aipa dai eke, non adimen konpu azionala en ek-
nike an (algo i mo gene ikoak ba ne) oina i u ako esnek lagundu-
ako kon ol p edik iboko es a egia ba denbo a e ealean e abil zea
p oposa zen den. E a be ean, oso in e esga ia da [20] libu ua, non
ga a zen bai a neu ona-sa e bidez egin dai ekeen kon ola zaile so a
ba . Azkenik, logika lausoa ekin egin di en p oposamene ako ba az-
pima a zea en, [21] lana aipa dai eke, non diseinuz egonko a den
logika lausoko kon olagailu ez-lineal ba diseina zeko me odologia
au kez en du en.
— Kon olagailuen diseinua e a sin onizazioa lineaz kanpo (o -
line): kon ol- eknika honek ibilbide luzea du, baina adimen kon-
pu azionala en eknikekin hobe u e a inda u da, e a p oposamen
au e a u be iak so u di a. Ildo ho e ako lehen adibidee ako
ba [22] lana da, zeinean sis ema adi uak e abiliz PID kon olagai-
luak doi zen di en. Ildo be a baina algo i mo ebolu iboekin p opo-
sa zen du e [23] lanean, kasu ho e an, gaine a, asko a iko helbu-
uak e abiliz.
Goi mailako kon ola
— Op imizazioa: p ozesu indus ial o ok, p oduk iboagoak, e aginko-
agoak e a segu uagoak iza eko, p odukzioa e a e abili ako baliabi-
deak op imiza zea eska zen du. Ho ega ik, kon ola en a loan aha-
legin handia egi en a i di a aspaldi ik. Gau egun, op imizazioa en
e a heu is ika en a loko plan eamendu eo ikoak az e zen e a ga a-
zen a i di a akademia en munduan, indus ia-p ozesuen egune oko
a azoei i enbide p ak ikoak eskain zeko. Alde ho e a ik, oso lan in-
h ps://doi.o g/10.1387/ekaia.26345 221
Adimen A i iziala en e agina kon ola en espa uan
e esga ia da [24]; izan e e, ene gia-sa e adimen suak maneia zeko
op imizazio aldagai ani z az e zen di uz e, ekonomikoak ba ne.
Hala, ene gia-sa e ho iek maneia zeko kon ol p edik ibo ba p opo-
sa zen du e.
— E abakien kudeake a: e abakiak ha zea oso lo u a dago indus-
iako hobekun za-p ozesuekin. Gaine a, e abaki ho iek ekoizpen-
p ozesuekin e a kon ol-sis emekin lo u ik badaude, ezinbes ekoa da
e abakiak konpu azionalki ha zea, helbu u ani zeko a azoak plan-
ea zen bai i a. E abakie an lagun zeko p oposamen ba [25] lanean
au ki u dai eke. Be an, n-dimen sioko Pa e o on ea i udika zeko
lanabes ba p oposa zen du e, ha a a e abakien kudeake an lagun za
iza eko.
— P ozesue ako adie azle sen iko en i aga pena: ekoizpen-p o-
zesu ba i bu uz in o mazio asko neu badai eke e e, egia da in o -
mazio ho i az e zeko konplexu asuna esponen zialki haz en dela.
Goi mailako kon ol-p ozesu ba ean, beha ezkoa da neu u ako al-
dagaiak az e zea, ga an zi suak di enak auke a zea, ezagu zen
ez di enak au esa ea, p ozesuan izan dai ezkeen ailak au eikus-
ea, ekin za zuzen zaile, p eben ibo e a p edik iboak plani ika zea,
ekoizpen-p ozesuan ahalik e a e aginko asun handiena lo zeko.
Ildo ho e an, [26] lanak bilake a zabal ba eskain zen du, da u uga-
i en usioa eginez e a adimen a i izialeko eknikak az e uz indus-
ia-p ozesuen ba uan i aga penak egi eko.
3.2. Indus ia (aplikazioa)
Ö dek e a bes e egile ba zuek 4.0 e a 5.0 indus ien egungo egoe a i
bu uz egindako az e lanean [8], hainba indus ia-a lo an e abil zen di en
adimen konpu azionaleko eknikak sailka zen di uz e. Da ozen a ale an
azalduko di ugu a lo ho iek, e a, ondo en, kon ol adimen suko ze eknika
e abil zen den azalduko dugu.
3.2.1. Ma e ialak hau a zea e a p opie a eak i aga zea
Adimen konpu azionaleko algo i moek sis ema adizionalak o dez eko
e a hobe zeko auke a ema en du e; izan e e, p oduk ua en egoe an e a a-
b ikazio-baldin ze an oina i u ako p ozesu-pa ame oak au eikus en di-
uz e.
E abile a-kasua: lase bidezko usio selek iboa gehikun zako ab ika-
zio-p ozesu ba da. P ozesu ho e an, hau sezko ge uzak ba a bes ea en gai-
nean ja zen e a u zen di a, hi u dimen sioko elemen uak so zeko. Lase
bidezko usio selek ibo ako eknologiak gizakien behake a eska zen du p o-
pie a e egokienak hau a zeko, bai a p odukzioan ma e ial magne ikoak e a-
bil zen di en bi a ean e e. Adimen konpu azionaleko algo i moek auke a
222 Ekaia, ale be ezia 2025, 203-227
Mikel La ea Sukia, Eloy I igoyen Go do, Lucia I u be Rey,
A i z E xeba i Coello
bikaina eskain zen du e, lase bidezko usio selek iboko p ozesua en pa a-
me oak op imiza zeko a azoa en dimen sional asuna mu iz en bai u e.
3.2.2. P odukzioa en p og amazioa e a plangin za
Adimen konpu azionaleko algo i moen aplikazioak asko e abili di a
manu ak u a-indus ian lan-an olake a ako p og amazio-sis ema konple-
xuak egi u a zeko, e a, a e, p og amazio adizionaleko sis emen mugak
gaindi u di uz e.
E abile a-kasua: e die oaleen zako silizio-ola a en ab ikazioa. Adi-
men konpu azionaleko algo i moek da u dimen sional al uak e abil zen di-
uz e p odukzioa en an olake a p og ama zeko e a plani ika zeko. Aldi be-
ean, hainba helbu u ha zen di uz e kon uan, hala nola p odukzio-kos uak
mu iz ea, hondakin gu xiago so zea, lan-ka ga o eka zea, malgu asuna
handi zea, giza ahalegina mu iz ea e a ho enbes ez be an olake a-gai a-
suna inda zea, edo p og amazio dinamikoa hobe zea.
3.2.3. Fab ikazio-p ozesuen hau ake a
Adimen konpu azionaleko algo i moek p ozesuen hau ake an lagundu
dezake e, ab ikazio-p ozesuak ebalua uz, lehengaien e a makinen e abile a
minimiza zeko. Ho ega ik, ekoizpen-denbo a hobe u dezake e, e a ene gia
e a ma e ialen e abile a mu iz u. Fab ikazio-sis ema ba en i aunko asuna-
en ebaluazioa ingu umenean, giza ean e a ekonomian oina i u ako me i-
ke an oina i zen da.
E abile a-kasua: pieza bi aka ien mekanizazio ako e abakiak ha -
zeko sis ema. Helbu u, eskakizun e a muga kopu ua e a aniz asuna dela
e a, honako aban aila hauek lo dai ezke ab ikazio- eknologia ik egokiena
auke a zean adimen konpu azionala e abiliz: 1) gizakia en gainbegi a zea-
en beha a minimiza zeko auke a; 2) malgu asuna, e egele an oina i-
u ako so wa ea en aldean; 3) pa ame o desbe din uga i kudea zea; e a
4) azka agoa, zeha zagoa e a e aginko agoa iza ea.
3.2.4. P odukzioa en moni o izazioa
P odukzioa en moni o izazioan, lanabesen egoe a, uneo o ab ika zen
a i den elemen ua en egoe a e a segu asuna az e zen di a. Hi u ak o e
ho ie an, lanabesen egoe a az e uko duen sis emen ga apena da lehen a-
suna, p odukzio-ka eko elemen u ik ga es ienak izan ohi di elako.
E abile a-kasua: ul asoinu bidez eginiko me alezko soldadu a. Hel-
bu ua egi en di en soldadu en kali a ea handi zea da. Ho e a ako, ab ika-
zio-p ozesuen kali a ea en moni o izazioa hobe uko du en ezauga iak hau-
a u e a pa ame oak sin oniza u egi en di a.
h ps://doi.o g/10.1387/ekaia.26345 223
Adimen A i iziala en e agina kon ola en espa uan
3.2.5. Kali a ea kon ola zeko e agike ak
Adimen konpu azionaleko algo i moek euska ia eman dezake e kali-
a ea en kon olean, e a ga apen handia izan da a lo ho e an. Kali a ea en
kon ol egoki ba ek ekoizpen-es anda ak e a -pa ame oak be e zen di ela
be ma zen du.
E abile a-kasua: ijezke a-p ozesua. Kasu hone an, sen so een ga a-
pena i eske , p ozesua en in o mazio zabalagoa dago esku aga i. Ho ek,
aldiz, a azoak e e eka di zake; esa e ba e ako, seinale za a a suen, da u
kopu u handien e a ma xu en da u al a. Ho i kudea zeko, adimen konpu a-
zionaleko algo i moak e abil dai ezke, p ozesua en in o mazio ik esangu-
a suena au ki zeko e a, ha a a, kali a e-kon ole ako baliaga i dena esku-
a zeko.
Indus ia e a aplikazioak kon uan ha zen di uen e abile a-kasuen a ala
buka zeko, lehenik, adimen a i iziala modu gene ikoan e abil zen du en
a alak sailka u di ugu 1. aulan.
1. aula. Adimen a i iziala indus ia-kon olean e abil zeko auke ak.
Maila baxua
Kon ol-begiz a/es a egia
Maila al ua
Kudeake a op imiza ua
P odukzioa en kon ola Kali a e-kon ola
P ozesua en aldagaien kon ola Plangin za
Robo en kon ola Moni o izazioa
Nabigazioa en e a ibilbideen kon ola Man en ze p edik iboa
Aldi ba e ako la en zien kon ola Logis ikoa
P ozesua en au oma izazioa en kon ola P ozesua op imiza zea
P odukzio-p og amazioa
Ikuskapena e a egiaz apena
Amai zeko, 2. a alean au kez u di ugun adimen a i izialeko eknikak
ze p ozesu edo a azo indus iale an aplika u di en labu bil zen duen aula
ba au kez uko dugu (2. aula).
224 Ekaia, ale be ezia 2025, 203-227
Mikel La ea Sukia, Eloy I igoyen Go do, Lucia I u be Rey,
A i z E xeba i Coello
2. aula. E abile a-kasuen adibideak ekniken a abe a.
E abile a-kasuak
Sis ema adi uak
— Mahai- esnak ab ika zeko a ezke a.
— Ge uza meheko ansis o eak di uz en k is al likidozko pan ailen
osagaien ab ikazioa.
— Aluminioa ab ika zeko p esio al uko undizioa.
— Konposi e magne ikoe a ako lase bidezko usio selek iboa.
— Al zai u he doilgai za ab ika zeko lase bidezko usio selek iboa.
Logika lausoa
— Al zai u he doilgai za ab ika zeko lase po en zia u zeko ohan zea.
— Ola a- ab ikazioa.
— Fab ikazio-sis ema malgua.
— Galdake a, o jake a e a AM eknologiak.
— Ai eon zien osagaien ekoizpena.
Algo i mo
ebolu iboak
— P oduk u jasanga ie a ako helbu u ani zeko op imizazioa.
— Me alezko ab ikazio ako bi ake a.
— A ku elek ikoko labea al zai ua ab ika zeko.
— Fab ikazio-sis ema malgua au omobilgin za ako.
— Fab ikazio adimen sua.
Neu ona-sa eak
— Me ale a ako gas-a ku bidezko soldadu a obo ikoa.
— Zun z-o dezka ze au oma iza ua no abide baka eko konposi ea en
ab ikazio ako.
— Lan egi adimen suen lan-p og amazioa.
— O ia osa zea.
— E die oaleen zako wa e - ab ikazioa.
4. ONDORIOAK
Adimen a i iziala i bu uz hi z egi en denean, o oko ean, neu ona-
sa eak e a neu ona-sa e sakonak da oz gehienon bu u a. Ho i ho ela iza-
nik, indus ia-kon ola en a loa i dagokionez, his o ikoki e abili di en ek-
nika adimen suen so a askoz zabalagoa da. Lan hone an, e emin a-ku xa
osa u dugu, hau da, sis ema adimen sue a ik hasi e a lehen aplikazioak
lo u a eko eknikak bildu di ugu, kon uan ha u a logika lausoak e a hu -
bil zaile unibe sala en p opie a eak kon ola en espa u a eka i di uen
onu a guz iak, algo i mo ebolu iboek a azo konplexuen au ean i eki di uz-
en a eak e a, azkenik, nola ez, neu ona-sa e a i izialak, 1990eko hama -
h ps://doi.o g/10.1387/ekaia.26345 225
Adimen A i iziala en e agina kon ola en espa uan
kada ik kon ol- e a modela ze-espa uan egin di en ga apenak ba ne. Lan
hone an, auke a ho iek au kez u nahi izan di ugu, be ie e kon ola en espa-
u ik ikusi a. Kon ola en aplikazioe ako ba indus ia izanik, zen zu han-
dia dauka ga apen akademikoei soilik ez e epa a zea, baizik e a indus ian
egin di en ga apenak e e ezagu zea, i aku leak ikus dezan ze lan egi en di-
en kon ol adimen sua en a loan, bai akademian, bai indus ian.
Azkenik, ondo io gisa, esan dai eke adimen a i iziala kon ol-aplika-
zioe an e e haz en a i dela, gau egungo au e akun za eknologikoei eske
ge oz e a a inagoak bai i a p ozesamendu-ka ga alde ik.
ESKERRAK
Lan hau Eusko Jau la i zak UPV/EHUko Adimen Konpu azional Tal-
dea i emandako IT1689-22 lagun za ekin egin da.
I udi gehienak honako pla a o ma haue an esku aga i dauden doako
diseinuei eske so u di ugu:
— Vek o Po al (h ps:// ec o po al.com/).
— F eePik (h ps://www. eepik.es/).
— unD awq (h ps://und aw.co/).
— Fla icon (h ps://www. la icon.com/).
— IconFinde (h ps://www.icon inde .com/).
— F eeIcons (h ps:// eeicons.io/).
BIBLIOGRAFIA
[1] «Comi é Espanol de Au omá ica - G upos». URL h ps://www.ceau oma ica.
es/g upos/
[2] «G upo de In es igación de Con ol In eligen e - UPV/EHU». URL h ps://
www.ehu.eus/es/web/gici
[3] «Cen o de In es igación en Tecnología, Ene gía y Sos enibilidad». URL
h ps://ci esuhu.com/
[4] E. MaMDani. 1974. «Applica ion o uzzy algo i hms o con ol o sim-
ple dynamic plan », P oceedings o he Ins i u ion o Elec ical Enginee s,
121(12), 1585.
[5] T. TaKagi e a M. Sugeno. 1985. «Fuzzy iden i ica ion o sys ems and i s
applica ions o modeling and con ol», IEEE T ansac ions on Sys ems, Man,
and Cybe ne ics, SMC-15(1), 116-132.
[6] S. S. iZQuieRDo e a L. R. iZQuieRDo. 2018. «Mamdani Fuzzy Sys ems o
Modelling and Simula ion: A C i ical Assessmen », Jou nal o A i icial So-
cie ies and Social Simula ion, 21(3), 2.
226 Ekaia, ale be ezia 2025, 203-227
Mikel La ea Sukia, Eloy I igoyen Go do, Lucia I u be Rey,
A i z E xeba i Coello
[7] K. naRenDRa e a K. PaRThaSaRaThY. 1990. «Iden i ica ion and con ol o
dynamical sys ems using neu al ne wo ks», IEEE T ansac ions on Neu al
Ne wo ks, 1(1), 4-27.
[8] B. öRDeK, Y. BoRgianni e a E. CoaTanea. 2024. «Machine lea ning-sup-
po ed manu ac u ing: a e iew and di ec ions o u u e esea ch», P oduc-
ion & Manu ac u ing Resea ch, 12(1), 2326526.
[9] P. JaCKSon. 1986. In oduc ion o expe sys ems, Wokingham, England;
Reading, Mass.: Addison-Wesley Pub. Co.
[10] S. G. TZaFeSTaS, a. i. KoKKinaKi e a K. P. aLa aniS. 1993. «An O e -
iew o Expe Sys ems», S. TZaFeSTaS, edi o ea, Expe Sys ems in Engi-
nee ing Applica ionsO ialdeak. 3-24, Sp inge , Be lin, Heidelbe g.
[11] L. A. ZaDeh. 1965. «Fuzzy se s», In o ma ion and Con ol, 8(3), 338-353.
[12] L.-X.
Wang, 1992, «Fuzzy sys ems a e uni e sal app oxima o s», [1992
P oceedings] IEEE In e na ional Con e ence on Fuzzy Sys ems, O ialdeak
1163-1170.
[13] K.
DeB. 2001. Mul i-Objec i e Op imiza ion Using E olu iona y Algo i hms,
Wiley, google-Books-ID: iwNRAAAAMAAJ.
[14] R.
eBeRhaRT e a J. KenneDY. 1995. «A new op imize using pa icle swa m
heo y», MHS’95. P oceedings o he Six h In e na ional Symposium on Mi-
c o Machine and Human Science, O ialdeak 39-43.
[15] M.
DoRigo e a G. DiCaRo. 1999. «An colony op imiza ion: a new me a-
heu is ic», P oceedings o he 1999 Cong ess on E olu iona y Compu a ion-
CEC99 (Ca . No. 99TH8406), Bolumena 2, O ialdeak 1470-1477 Vol. 2.
[16] K.
hoRniK, M. STinChCoMBe e a H. WhiTe. 1989. «Mul ilaye eed o wa d
ne wo ks a e uni e sal app oxima o s», Neu al Ne wo ks, 2(5), 359-366.
[17] Y.-J.
Liu e a S. Tong. 2015. «Adap i e Fuzzy Iden i ica ion and Con ol o
a Class o Nonlinea Pu e-Feedback MIMO Sys ems wi h Unknown Dead
Zones», IEEE T ansac ions on Fuzzy Sys ems, 23(5), 1387-1398.
[18] A.
ZuBiZaRReTa, M. LaRRea, e. iRigoYen, i. CaBaneS e a E. PoRTiLLo.
2018. «Real ime di ec kinema ic p oblem compu a ion o he 3PRS obo
using neu al ne wo ks», Neu ocompu ing, 271, 104-114.
[19] J.
aLeRa gaRCía, . góMeZ gaRaY, e. iRigoYen goRDo, F. aRTaZa Fano
e a M. LaRRea SuKia. 2012. «In elligen Mul i-Objec i e Nonlinea Mo-
del P edic i e Con ol (iMO-NMPC): Towa ds he ’on-line’ op imiza ion o
highly complex con ol p oblems», Expe Sys ems wi h Applica ions, 39(7),
6527-6540.
[20] F. L. LeWiS, F. W. LeWiS, S. JagannaThan e a A. YeSiLDiRaK. 1999. Neu-
al ne wo k con ol o obo manipula o s and nonlinea sys ems , Taylo &
F ancis, London, open Lib a y ID: OL75885M.
[21] J.
anDÚJaR e a A. BaRRagán. 2005. «A me hodology o design s able nonli-
nea uzzy con ol sys ems», Fuzzy Se s and Sys ems, 154(2), 157-181.
[22] K. J. ÅSTRöM, J. J. anTon e a K. E. ÅRZén, 1986, «Expe con ol», Au o-
ma ica, 22(3), 277-286.
h ps://doi.o g/10.1387/ekaia.26345 227
Adimen A i iziala en e agina kon ola en espa uan
[23] G. ReYnoSo-MeZa, X. BLaSCo, J. SanChiS e a M. MaRTíneZ. 2014. «Con-
olle uning using e olu iona y mul i-objec i e op imisa ion: Cu en
ends and applica ions», Con- ol Enginee ing P ac ice, 28(1), 58-73.
[24] A.
PaJaReS, F. J. i aS, X. BLaSCo, J. M. heRReRo, F. SeguRa e a
J. M. anDÚJaR. 2023. «Me hodology o ene gy managemen s a egies
design based on p edic i e con ol echniques o sma g ids», Applied
Ene gy, 351, 121809.
[25] X.
BLaSCo, J. heRReRo, J. SanChiS e a M. MaRTíneZ. 2008. «A new g aphi-
cal isualiza ion o n-dimensional Pa e o on o decision-making in mul-
iobjec i e op imiza ion», In o ma ion Sciences, 178(20), 3908-3924.
[26] A.
DieZ-oLi an, J. DeL SeR, D. gaLaR e a B. SieRRa. 2019. «Da a usion
and machine lea ning o indus ial p ognosis: T ends and pe spec i es
owa ds Indus y 4.0», In o ma ion Fusion, 50, 92-111.
