- 65 -
AusA Jou nal o Resea ch in A . 9 (2) - 2021, pp. 65-74
www.ehu.es/ojs/index.php/ausa
DOI: 10.1387/ausa .23089
ISSN 2340-8510
e-ISSN 2340-9134
UPV/EHU
Edukia, o ma E a ahanz u a
Jon Man zisido U ia
Euskal He iko Unibe si a ea (UPV/EHU). I udigin za Saila
Labu pena
Tes uak oha labu e an bil zen di u kul u adie azpide ezbe din ba zuk denbo a en
i agai ean jasan di zake en aldake ak. Oha hauek a gazki e a i udiekin ba e a doaz, elka en
osaga i. Auke a u iko asko hi z la iz ida zi iko A e plas ikoe a ik kanpo geldi zen di en
adie azpenak di a, kalean ge a zen di enak edo lan mundua i e a e i oei lo u ikoak. Hauek,
gaine a ez du e ins i uzioen kon se bazio babesik izan ohi, e a ba zuk i aganko iza eko so uak
izan di a. Zenbai oha ek o ma e a edukia en a eko ha emanaz diha du e, zalan zan ja iz zein
izan dai ekeen lana en muina. Bes e an, idazke a e a kodeak di a gai nagusia. E a guz i honekin
ba e a a e lan o iginala en ideia az e zen da.
Gako-hi zak: FORMA; EDUKIA; KONTSERBAZIOA; KODEAK
Con En , o m and o gE ulnEss
Abs ac
The ex summa izes in b ie no es he changes ha a ious cul u al exp essions may
unde go o e ime. These no es go hand in hand wi h pho og aphs and images by he au ho ,
complemen ing each o he . Many o he selec ions a e exp essions ha a e le ou o he Visual
A s in capi al le e s, hose ha ake place on he s ee s, o wha a e ela ed o i uals and wo k
wo ld. These also lack ins i u ional conse a ion p og ammes, and some o hem ha e been
c ea ed o be epheme al. Some no es deal wi h he ela ionship be ween o m and con en , ques-
ioning wha may be he co e o he wo k. A o he imes, w i ing and coding a e he main heme.
And wi h all his, he idea o he au hen ici y and o iginali y o he wo k o a is explo ed.
Keywo ds: FORM; CONTENT; CONSERVATION; CODES
man zisido u ia, Jon. 2021. ”Edukia, o ma e a ahanz u a”. AusA 9 (2):
65-74. doi: 10.1387/ausa .23089
Jon Man zisido U ia
- 66 -
www.ehu.es/ojs/index.php/ausa
AusA 9 (2) - 2021, pp. 65-74
inlandia gobe nua Onkalo ahaz ua
iza ea bul zako duen lege egi asmo
ba ados en a i da. Ikus Michael
Madsen-en In o E e ni y dokumen-
ala.
***
Squad on Sup eme elebe i g a i-
koa en enkan ean puja zen a i za a-
1997ko be sioa. Ale hau egoe a
onean dago, higadu a xikia ekin e a
kal e handi ik EZ (ikus i udia)! Nobela
g a iko honek Squad on Sup eme #
1-12 zenbakiak bil zen di u. Komiki
hau Ma k G uenwald egilea en
e au sak in an bil zen di uen lehen
edizioa da! Komiki hau ago u a dago
e a zaila da au ki zen! Komiki bikaina
e a ezinbes ekoa edozein nobela g a-
iko edo Squad on Sup eme zale en-
za ! (Comics alue.com 2021) 1
***
1971. u eko be i ze lane an Can a-
b ian, San a Ma ía de Lebeñako ha -
lauza handi ba en azpikaldean eguzki
e a espi al i udiak opa u zi uz en. X.
mendeko eliza hau lehenagoko san u-
egi au ek is au ba en gainean e ai-
kia izan zen. Be ako gidak zioenez
zoluan zegoen ha lauza handi hu a
nahi a u zi zu en bu uz behe a au eko
enpluko kideek, i udiak ezku a uz
be en sinbolo e a edea babes eko
asmoz. 1000 u e luze an ahozpez
zegoen ha lauza ha en gainean eman
zu en meza apaiz k is auek alda ea-
en zolu bilaka u zene ik.
***
2100 u ean zigila u asmo du e
Onkalo, Finlandiako hile i e adiak-
ibo e aldoia. 400 me oko sakone-
an, hai zean zula u iko unele an
go deko di a Finlandiako zen al
nuklea e ako ondakin e adiak i-
boak. Gau gau koz, desegin ezin
dai ezkeen ondakin hauek bil egi a-
zea bes e e emedio ik ez da ge a-
zen. Asmo ho ekin, da ozen 100.000
u ee an Onkalon lu pe a u ik iza eko
diseina u da p oiek ua, e o kizuneko
gobe nuek ondakinak bi zikla u edo
sun si zeko eknologia izango du e-
na en espe an zan. Lu ika a, uholde
e a bes elakoei au e egi eko zail-
asun eknikoez gain e o kizuneko
gizakiei han go de a dagoena en
a iskuen be i nola eman e abaki
beha du e; zein hizkun za e a zein
euska i an, kon u an izanik biek e e
izan dezake en ga apena. O aingoz
Edukia, o ma e a ahanz u a
- 67 -
www.ehu.es/ojs/index.php/ausa AusA 9 (2) - 2021, pp. 65-74
Bilboko udal langileek Amnis ia hi za
ezaba u e a osoa u zi du e, gaine ako
g a i iekin ba e a. (2016ko Maia za)
***
Be e mai ea baz anga gai za ekin
hil zen e a be ak e e, José Mauleon
Gimenezek zo e be a pai a u zuen
u e ba zu en bu uan. Hilzo ian zela
eska i ba egin zuen: lu pe a zeza-
ela zu ik, mai e mina zegoen hilo-
bia en au ean, e e ni a e osoan hu a
begi a u e a babes eko. E a hala
ja i zu en hil zenean, 1869an. Eu o-
pako hilobi be ikal bakane akoa da
E ioxako Al a o hile ian ikus dai e-
keen hau.
***
E oma a ek I. Mendean e aza sis-
ema eza i au e ik, Añanako Ga-
zagan, A aban, ze amikazko on-
ziak e abili zi en ga za lo zeko 5.000
u e luze an. I u bu u ga za ue ako
u ez be e a on zi haiek su an ja zen
zi uz en u a lu un zen zen a e. Ge o,
ga za esku a zeko on ziak apu u egi-
en zi en. On zi haue ako asko, i udian
ikus en den bezala, ma azki geome-
ikoz apainduak zeuden.
***
Ga ia jo zeko gelako ho mak a as o
be ikalez josiak zeuden. 1840 ondo-
engo u ee an, be an suma zen
zi uen be soak Uda egi be sola-
iak, e a al abe a u gabea zenez eila
za i ba ekin ho man le oak eginaz
apun a zen zi uen. Ge o Jose A an-
bu u, he iko o ganis a i dei u e a
ma a haien au ean ja i a be soak
dik a zen zizkion e a ha k pape e a
pasa zen. AP8 au obidea egi eko
bo a zu en 1972an Uda egi bizi izan
zen base ia, A ikula Handi.
Jon Man zisido U ia
- 68 -
www.ehu.es/ojs/index.php/ausa
AusA 9 (2) - 2021, pp. 65-74
Base ia bo a baino lehen ho me ako
a as oen molde ba zuk go de zi uen
Usu bilgo Udalak.
***
G a i igileek osoa sinadu a za ha u
du e. Nola e espe a zen du en be e
espazioa, zanpa u gabe, e a nola
babes en du en hu a ingu a uz.
(2018ko o saila).
***
I au eko asmo asko ik gabe no bai ek
ha i xin xa ez ida zia. Ba gaueko
haize e e a ekai zak i aku gai z
bihu u du e. Hi zak be iz e e ha i
xin xa iza eko bidean. (Ibiza, 2018ko
Api ila).
***
I u bu u - 6ko e xea 2006ean e ai si
zu en. XV. Mendeko e aikin hau asko-
en us ez Bilboko zaha ena zen. Be e
elemen u esangu a suena, sa e-
ako a ku go ikoa, auzoko bi ibilgune
ba ean ja i zu en, e zanda, ia ho i-
zon alean. Ha iak e a o ma o oko a
be be ak di a baina lu a ekiko elka -
zu izan o dez 30º eskaseko angu-
luan ego eak a e ak ua en a ku
izae a be a zalan zan ja zen du;
ha en pisu e a inda ha emanak, egi-
u a eus en zuen logika guz ia.
Edukia, o ma e a ahanz u a
- 69 -
www.ehu.es/ojs/index.php/ausa AusA 9 (2) - 2021, pp. 65-74
***
Ohiko i udia: A go on zia ena (a gi-
sua e a zu ia); a gonau ak, pixka-
naka, ha en pieza guz iak o dezka-
zen joan zi en, azkenean, e aba
be ia zen on zi ba izan zu ela ik,
izena edo o ma alda u beha izan
gabe. A go on zi ho i oso e abilga ia
da: alego ia i objek u nagusiki es uk-
u al ba ema en dio, ez jeinuak, ins-
pi azioak, de e minazioak, bilakae ak
so ua, baizik e a bi ekin za xumek
so ua (so kun za en mis ika baka
ba ean e e a zeman ezin dai ezkee-
nak): o dezkapena (pieza ba ek
bes e ba lekualda zen du, pa adigma
ba ean bezala e a izendapena (izena
ez dago eze a ako piezen egonko -
asuna i lo ua). Izen be a en bai an
konbinazioak egi ea en pode ioz, ez
da ja o izkoaz eze ge a zen: A go
be e izena bes e kausa ik ez duen
objek u ba da, edo be e o ma ez
bes e iden i a e ik. (Ba hes [1975]
2004, 64)
***
Jo ge O eiza, Tomas Esnaola
e a Imanol La zabalek elka ekin
bazkaldu omen zu en azken honen
u ebe e zea zela e a. Bukae an,
O eizak Imanolen i udia ma az u
zuen pape ezko eskuzapi ba ean.
Hau hi e za ! esan e a han ge a u
omen zen pape za ia mahai gainean.
Ge o Imanolek Tomasi i udia ga bi a
pasa zeko eska u zion. Ha k, pin o e
izanik, ho man ipin zeko moduan,
xukun kopia u omen zuen.
***
Lekei io ik Ma kina ako e epidean
bide baz e eko o oiga i xume ho ie-
ako ba ; plas ikozko lo eak zu oin ba i
lo uak. Lo eekin ba e a, go ago e a
xukun eu si a, bizikle a ba en gu pila.
(2021eko I aila)
***
Pinudi kome zial guz iak «an ze-
koak» di ela azaldu du Iba ola en
Jon Man zisido U ia
- 70 -
www.ehu.es/ojs/index.php/ausa
AusA 9 (2) - 2021, pp. 65-74
semeak, e a ho ek Omako basoa en
lekualda zea e az uko duela. Hala
e e, ona u du bi basoak mo ologi-
koki ezbe dinak izanik, ezinbes ekoa
izango dela egoki zapena. E espe uz
joka zea izango da gakoa, kasu ho ie-
an. «Saia uko naiz ahalik e a gu xien
be idaz en, e a ida ziko dudana
Agus in Iba olak basoan ida zi zuen
bezala ida ziko du ». (As iz 2021, 32)
***
Sain -Geou s Monne amilia en
xale ean i udi hau dago, gu xienez
azken 40 u eo an. Aldi o, bi u ean
behin edo, gaine ik ma go zen du e,
zu ia e a u dina, ge uza be ia zaha-
a en gainean.
(2015eko Ma xoa).
***
–An xume la u an e e, gezu a badi-
udi e e, an xumea kanpolib ean ibi-
li akoa edo g anja ba ean hazi akoa
den k is o en aldea dago.
–Soinuan e e bai?
–Soinuan baka ik ez, eskuan ha u-
akoan jada an zeman egi en diozu.
Animalia es esa u a hilda badago,
hu a ez dago gizonik danbo pa xe
ba ean ja iko duenik.
–Ze esa en didazu?
Edukia, o ma e a ahanz u a
- 71 -
www.ehu.es/ojs/index.php/ausa AusA 9 (2) - 2021, pp. 65-74
–Ja a buel a ema en du.
(Agi e 2014, Ibon Gaz añazpik
elka izke a ua)
***
OndO iOak
Oha bilduma moduan osa u iko es u
honek bi asmo i e an zun nahi lieke:
ba e ik, egune oko bizi za i lo u iko
kul u adie azpidee an ike zea nola
ema en den kon se bazioa en a a-
zoa, e a bes e ik, ikus ea ea posible
den ike ke a be a egune oko bizi za
ho e an xe a u ik egi ea, alegia,
kul u adie azpideak ike la ia engana
da ozen moduan ha uaz espe ien-
zien magma zabal ho e an.
Ho i dela e a, hi iko egune oko ibi-
laldie an opa u iko g a i i edo sei-
naleak bildu di a e a bai a opo e an
au ki u ikoak e e; ike la ia en lanak
aisialdia ekin ba egi en duen lekuan.
I u i es ualak izan di uz enak e e
egune oko p en sa baz e e an han
hemen jaso ako xa alak di a.
Zein da xa al ezbe din hauek
amankomunean du ena? Ike ke a e a
ins in iboan egin den a en, ba zue an
mugiko a ekin a e a ako a gazki soil
bidez, badaude plan ea zen di uz en
zenbai pun u e eku en e:
1. A elan o iginala en ideia. Ca e
Canem zaku a en i udian
adibidez, ja o izkoa 79 u ean
Vesubio sumendiak sun si u-
iko Ponpeia hi ian au ki u iko
mosaiko ba den a en, a gaz-
kikoa Gipuzkoan, Zumaiako
Txale ba en sa e an opa
dezakegu. I udi ho i e engabe
ma go u da 40 ba u ez, be e
e e e en ea honda zen a i
zen azpiko ge uza be a izanik.
Kanpokaldeko edozein ho ma
be i zen den logika ekin ma -
go u izan da i udia e e, be i be -
be a e a be i ezbe dina, u eo-
ako desplazamendu xiki e a
bib azioa ekin.
Ha iga iagoa egi en da,
Joseba Sa ionandiak Gauzak
di ena bali a libu uan jaso ako
O eiza en ma azkia en anek-
do a, zeine an Imanol La zabal
kan a iak, zalan zagabeko sen-
sibili a ea e a a ea ekiko ha e-
man zuzena zuenak nahiago
izan zuen O eiza en ma azki
o iginala en o dez bes e pin o e
ba ek egindako kopia “ xukun”
ba .
An zeko ze bai opa zen
dugu Omako basoa i bu uzko
egunka i be ian e e; Omako
basoa bes e pinudi ba ean ma -
go uko da, e a lan honen a du a
e e Iba ola engandik be e
semea engana pasa uko da.
2. Babes u beha ekoa en un sa
zein den bene an. Kon se ba u
hi za e abili ohi bada a e ak-
Jon Man zisido U ia
- 72 -
www.ehu.es/ojs/index.php/ausa
AusA 9 (2) - 2021, pp. 65-74
uak man en zeaz a i ga enean,
e a p ese ba u hi za, babes u
nahi dena edukiak di enean, ze
babes en du adibidez Usu bilgo
udalak Uda egi en a as oen
moldeak go deaz; ez zi en ja o-
izko a as oak e e be e be -
soak eus en zi uz en moldeak
haiek e e? P o o-idazke a ba en
e egis oa dela esango da, a a-
zoiz segu uenik. Kode ik ezean
hala e e, moldea en hu sunea
bes e ik ez zaigu ge a zen.
Da u hauek jaso di en An onio
Za ala en libu u be ean da o
hu sune ho en bes e adibide
mu u ekoago ba . No bai ek
bu uz go de ako be so so a
ba , ge o 1933an Ze uko A gia
aldizka ian a gi a a ua e a han-
dik Za alak ha ua be e libu u-
ako. Be sosailak o dea hu-
sune ba du, memo ian go de
ez zen ale ba , e a hala age -
zen da, be e egi u a hu sezko
hezu du an.
San a Ma ía de Lebeñako ha -
lauza en kasuan e e, gida en
esanen a abe a leku ha an
ema en zen kul u au ek is aua
babes u asmoz e zan bazu en
ha i za a ahozpez, ze da gau
egun man endu dena? 1000 u e
be anduago, espi al e a eguzki
haiek gu uko di uen ededunik
ez dago jada egi u a hu s haien
au ean, gu e moduko u is ak
soilik.
Onkaloko hondakin nuklea bil e-
gian e o kizune a begi a u zi nahi
di uz en mezuek zein hizkun za
e a zein euska i izango di uz-
en e abaki zeko zail asunek e e
an zeko a azoa ekin egi en du e
opo; kodea ena ekin. Zein kode
e abili, nola man endu e a ans-
mi i u u uneko belaunaldiei.
Kodeez gain, man endu beha-
ekoak elemen u o mal hu sak
di enean e e ikus en dugu a a-
zoak so dai ezkeela. Bilboko
e xe zaha ena e ai si zenean
ha en a ku go ikoa go de zen,
XV. Mendekoa. Ha iak ja o-
izkoak izanik e e, e a o ma
be be a, e epide e diko bi ibil-
gune ba ean e zanda ja i ik,
ja ai zen o e du objek u ho ek
a ku iza en, a ku go ikoa en de i-
nizioa en a abe a, ez badu egi-
u a ba eus en ez a hu sune ba
so zen?
Edukia, o ma e a ahanz u a
- 73 -
www.ehu.es/ojs/index.php/ausa AusA 9 (2) - 2021, pp. 65-74
3. Hi uga en mul zo ba ean i a-
ganko asuna e a i aunko a-
suna i bu uzko oha ak daude.
G a i iak e a kaleko a e adie-
azpide asko i aganko izango
di ela jakinik so uak izan di a.
Oha e an ikus en den moduan
e engabeko e aldake a jasa en
du e jende ezbe dina en esku-
ha zeen ondo ioz.
Azpima a zekoa da Ibizan
eginiko opo aldian opa u iko
ha iz ida zi ako ze bai en hon-
da a e e, haize e a eu i eek
desegina, e dizka ezaba ua.
Tes ua be iz e e na u ako ele-
men u iza eko bidean ha apa-
u iko unea. Kasu hone an na u-
ak sun si zen badu gizakiak
eginikoa, Ponpeiako sumendia-
en kela ak be e azpian ha u-
iko a elanen kasuan babes u
egin zi uen mende luze an ja o-
izko Ca e Canen mosaikoa en
moduko lan asko.
Ba zue an, objek u ba en i aun-
pena, danbo ba en kasuan
adibidez, ez da ondo en babes-
uz be ma dai ekeen ze bai ,
baizik e a au ez babes u beha-
ekoa, objek u bihu u au e ik
hain zuzen. Azken oha e ako
ansk ibi u iko audioko lu hie-
ak dioenez, animaliak hil-
ze akoan pai a u iko es esak
danbo a en soinuan e agina
izango du. Es es ho ek la ua
ezgai bihu zen du danbo pa -
xe iza eko. Bizi akoa en o oi-
menak i aungo du ma e ialean.
Kon aezinak di a gizakiak
he io zaz gaindi i aun nahian
egindako ahaleginak. Azken
inean ez du e i aun asmoz
egindako adibide guz iek ho i
be e muinean? Izan objek u
bezala i aunaz, izan sinbolikoki
edo ondo engoen memo ian.
Hemen bildu ikoen a ean
gizaki biziduna be ikal asuna-
ekin e laziona zen duen kasu
ba dago, E ioxako Al a oko
hilobia ena. Hil au ean egin-
dako eska iz, zu ik hilobi a zean
be i ako a sedena ohiko esaldia
e e uka zen du hezu du a g a-
bi a ea en au ka eus en duen
egi u a be ikal ho ek.
I aunko asuna be ie eko a-
sune aino i is en da oha en
ba ean. Zabo nuklea a en
a azoa lan zen duen In o e e -
ni y dokumen alak a gi azal-
zen digun moduan, bizi za da
egoe a ho e an babes u nahi
dena; ho e a ako hondakin
e adiak iboak be ie e ako kon-
se ba ze a kondena uak daude
gobe nuak, o aingoz bes elako
bi ziklapen edo sun sike a ik
egi eko gai ez ga enez. 100.000
u e an i au eko eginiko unel
egi u a a aonikoa. Ho daude
be i ako kon se ba uak be ez,
