Memoria historikoa XXI. mendeko zineman: II.Errepublica, guda zibila eta gerraosteko irudikapena Espainiar Estatuko ikus-entzunezko fikzioetan

MEMORIA HISTORIKOA
XXI. MENDEKO ZINEMAN
II. ERREPUBLIKA, GUDA ZIBILA ETA GERRAOSTEKO
IRUDIKAPENA ESPAINIAR ESTATUKO IKUS-ENTZUNEZKO FIKZIOETAN
DOKTOREGO TESIA (2021eko maia za)
DOKTOREGAIA: ANDER GOIKOETXEA PEREZ
ZUZENDARIA: IÑIGO MARZABAL
Po ada en diseinua e a make azioa: Ande Goikoe xea Pé ez
Facul ad de Ciencias Sociales y de la Comunicación / Giza e e a Komunikazio Zien zien Fakul a ea
Uni e sidad del País Vasco / Euskal He iko Unibe si a ea
Leioa, 2021ko maia za
Ande Goikoe xea Pé ez
Gu e memo ia en
o oimenez.

ESKER ONEZ
Di udien a en, dok o e za ba en idazke a ez da no banakako lana, ho ega ik, eske zekoa da
denbo a luze hone an izan di udan bidelagunak. Lehenik e a behin, ni e eske ona adie azi nahi dio
Iñigo Ma zabali zalan zaz be e iko i saso hone an on zia hain ondo bide a zeaga ik.
Bidean ge a u ako amuma i, be e kon akizunak ike ke a honen hazia bai i a. Bide a u be i den
Oie , lana zaildu a en, bidea a giz a zeaga ik. Olaiz, izandako ule menaga ik. Ai a e a a eba, zo o z
ibil zeaga ik. Ondoan eduki ako ama i.
Zuzendu ako ikus-en zunezko dokumen ale an pa e ha u du enei, o oimena en ikuspegi ani zak
e akus eaga ik. E a, modu ba ean ala bes ean lagunga i izan di udan lankideei, pasilloe ako
elka izke ak oso abe asga iak izan bai i a.
9
AURKIBIDEA
MEMORIA HISTORIKOA XXI. MENDEKO ZINEMAN
1. AURKEZPENA.................................................................................................................13
1.1. Ike ke a en es uingu ua......................................................................................17
2.2. Egi u a .....................................................................................................................18
2. IKERKETAREN DISEINUA............................................................................................21
2.1. Hipo esia k e a helbu ua k.......................................................................................25
2.2. Me odologia...........................................................................................................26
2.2.1. Ike ke a-lagina...........................................................................................26
2.2.2. Analisi es uala..........................................................................................28
2.2.2.1. Tes ua en analisia: Disku soa e a is o ioa...............................29
2.2. 2.2. Egilea............................................................................................35
3. OROIMEN HISTORIKOA, GIZARTEA...........................................................................37
ETA ZINEMAREN ARTEKO HARTU-EMANAK
3.1. His o ia e a o oimen his o ikoa..........................................................................39
3.1.1. Sa e a.........................................................................................................39
3.1.2. Memo ia-guneak........................................................................................45
3.1.3. Ahazn u a...................................................................................................47
3.1.4. Memo ia e a es igan zak..........................................................................48
3.1.5. Memo ia en kudeake a..............................................................................54
3.2. O oimen his o ikoa en bilakae a........................................................................57
3.2.1. Memo ia-poli ikak dik adu a ga aian......................................................58
3.2.2. Memo ia-poli ikak T an sizioan...............................................................58
3.2.3. Memo ia-poli ikak demok azia ga aian..................................................62
3.3. His o ia e a zinema...............................................................................................74
3.3.1. Sa e a.........................................................................................................74
3.3.2. Zinema helbu u poli ikoekin e abilia.....................................................84
3.3.3. Memo ia his o ikoa Espainiako zineman...............................................86
3.3.3.1. Memo ia his o ikoa i bu uzko ikziozko zinema dik adu an.....87
3.3.3.1. Memo ia his o ikoa i bu uzko ikziozko zinema T an sizioan....89
3.3.3.1. Memo ia his o ikoa i bu uzko ikziozko demok azian..............91
LEHENENGO ATALA 13-19 o .
16.
alda u egi en da begi a zeko auke a zen den ikuspegia en a abe a. Nolabai esa eko, o aina
i agana en ondo io den heinean, i agana i e e e agi en dio.
Ai zi ik, zinemak his o ian izan duen eka penaz hi z egi eko, zazpiga en a ea en
ja o i be e a jo beha dugu, so u zene ik hainba ge a ako lekuko zak ezagu a az eko
e a zain zeko bi a eko e aginko gisa e abili bai a. Ho ega ik, ez da zen zugabea zinema
memo ia kolek iboa e aiki zeko e abil zea, bi e emu ho iek uz a u egi en bai i a:
kon zep ua e a bi a ekoa. Gogoan izan beha dugu, Bu ges I aul za en ondo en, his o ia
azal zeko e a ule zeko modua alda u egin zela au eko ga aiekin alde a u a. XIX.
mende ik au e a, he ia –ba ez e e, bu gesia– bilakae a his o ikoa en p o agonis a bihu u
zen a is ok azia en kal e an, e a abe zale asuna he ia ba u zezakeen ideologia bihu u
zen. Zinema en ga apenak, aldiz, bes e i aul za ba ekin ba egin zuen: E usiako I aul za.
E usia ek, koin ziden zia honi e ekina a e a zen jakin zu en, baliabide hau p opaganda en
ze bi zu ako e abiliz. Ho ek adie az en digu zinema hasie a ik e abili dela ge aka i
his o ikoen ikuspun u zeha z ba eza zeko. Hala e e, gau egun, zinemak in e es be ezia
piz u du baliabide didak iko gisa, hezkun za-sis emako maila guz ie an ho i lo u ako
i akasgaiak sa uz.
Gaine a, zinemak badu i agana egiazko asun handiagoz edo xikiagoz i udika zeko auke a.
Esan dugu i udika u egi en dugula, e a ez e ep oduzi u, e eali a eak ez bai u adie azpide ik,
gizakien bidez ez bada, gu baika a e eali a ea lengoaia en bidez adie az en dugunak. Bizi
dugun e eali a eaz daukagun pe zepzioa, bes eak bes e, bide na a iboa en bidez lo u
dugu, komuni a ea ekin e a/edo his o ia ekin dugun posizionamenduan e aba e aginez
e a, azken ba ean, ha emanak baldin za uz. Kon akizunek, bes elako ha eman ba zuekin
ba e a, gauzei bu uz dugun pe zepzioa osa zen e a desi xu a zen du e. Azken bu uan,
na azioa ule ga i asun egi u a ba bes e ik ez da. E eali a ea en so kun za ho e an,
ikus-en zunezkoen kon akizuna bes eengandik gailendu da, e a zinemak, kon akizunen
so zaile gisa, un sezko eginkizuna izan du sen imendu nazionala en ansmisioan,
ge aka i be eziak so uz e a giza e-e aikun za komun ho en pa aide bihu uz.
Fikzio his o ikoa en ze egina handia da, bai i agana zehaz asun e a idel asun handiagoz
i udika ze a ausa zen bada, bai balio his o iog a iko xikia badu; bai memo ia his o iko
“o iziala” lehenes en badu, bai “bizi ako memo ia” e akus eko lekuko asune an oina i zen
bada. Ho i bai, zin zoa izan beha da, e a ai o u beha da, giza e-i udimenean e agi eko
ilmez gain, bes e bide ba zuk e e badaudela: zinema klasikoa en nagusi asun-a oan
be e e agina e abakiga ia izan bazen e e, denbo ak au e a egin ahala kon akizune ako
bes e bide asko so u di a, e a gau egun zinemak ez du leku nagusi ik, ez ikus-en zuleen
alegia en e ake an, ez aisialdia en an olake an. Ho enbes ez, zinema i udimena osa zeko
bes e elemen u ba bezala ha u beha da, e abakiga ia ez den a en. Bada, ikus-en zuleak
be egana zea hain zaila den hone an, un sezkoa da i agana i bu uzko is o io e aka ga iak
so zen jaki ea; kon akizuna da ho iekin konek a zeko bide baka a, bai lehenengo gu e a
eka zeko, bai imajina ioan a as oa uz eko e e.
Oha a azi beha da, halabe , zineman gai his o ikoak a gudio gisa e abil zen hasi
zi ene ik, ez abaida su suak izan di ela hainba a azoi enga ik; un sean, his o iog a ia en

AURKEZPENA13-19 o .
17.
e emu kon se bado eenek zinemak e eali a e his o ikoa hu sal zen duela us e izan du e.
XX. mendeko lehen hama kade a ik, his o iala iek zinema en –giza e-p ak ika gisa–
e a komuni a e-i udien e aikun za en, e ep odukzioa en e a ga azka-p ozesuen a eko
ha emana ona u du en a en, ilmen e abile a dokumen u his o iko gisa sis ema ikoki
baz e u zu en be en ike ke e an. I onikoki, zinemagileek be en ekoizpenen i u i opa oa
au ki u zu en his o ian, zinema his o ikoa en ka ego ia so uz. Gaine a, p ozesu ho en
ondo ioz, zinema be a en his o ia en e emua e e sendo u zen. Be eziki, Ma c Fe o en e a,
ge oago, Pie e So linen eka penei eske , 1980ko hama kadan zeha zinema his o ia ako
gai ga an zi su bihu u zen, e a ilmak hainba ike ke a soziologiko e a his o iko a ako
dokumen u gisa e abil zen hasi zi en.
Zinema, gaine ako bi a ekoak bezala, ez da i agana en be sioak modu neu alean
ansmi i zeko bidea. Zinemak i agana en hainba be sio e aiki e a ga a zen di u, be e
ezauga i e a muga ie a a egoki uz. Ho ega ik, zinemak ez du i agana isla zen; ai zi ik,
his o ia ezagu zeko e a i agana en e aikun za soziala eza zeko esna ba da, giza eko
kide guz iek pa eka u ahal izango du ena e a, esna gisa, k i ika u egin beha dena,
a xiboe an edo libu u egie an dauden bes e i u i ba zuekin egi en den bezala. Hau da,
polemikak ez du izan beha zinemak his o ia egi en duen, baizik e a is o ioak nola e a ze
elemen u en bidez ansmi i zen duen.
1.1. IKERKETAREN
TESTUINGURUA
Ike ke a hau abia az e a bul za u gai uz en a azoiak, ez abaidagaiak e a abiapun uak
au kez u ondo en, lan honen in e es zien i ikoaz hi z egin beha dugu. Fikziozko ilme an
o oimen his o ikoa en i udia az e zen saia zen da ike ke a; zehazki, Espainiako Ge a
Zibila e a, ho en os ean, dik adu a en lehen u ee an izandako e ep esioa nola azaldu
di uz en egungo ilmek. Ho e a ako, XXI. mendean ekoiz u ako ilmak az e u di a.
Lan honek hipo esi hau du abiapun u: gau egungo giza ean Espainiako Ge a Zibila e a
dik adu a en ga aia jo a zen di uz en ilmak memo ia kul u ala di a. Zinema bizi akoa
gogo a zeko esna ba da, be i o ge a ez dadin: o oimena, ez e epika zeko. Bes alde,
e ep esalia uek beha du en ai o pena egi eko bidea e e bada. Zinema i aganeko i udi
kolek iboak so zeko e a e alda zeko esna ba da.
Esku a ean dugun auzia i bu uz asko hi z egin den a en, ez da gehiegi sakondu.
Egia da hainba diziplina a ik a ikulu uga i ida zi di ela, e a, be az, egile honek au ki u
duen lehen oz opoa eka pen handiago ik ez egi eko beldu a da. Egia da, halabe ,
a ikulu ho iek guz iak oso sakabana u a daudela e a, a ikuluak izanik, ez du ela gehiegi
sakon zen. Bes alde, ike ke a gehienak bes e diziplina ba zue a ik egin di enez, ba ez e e
his o iog a ia en espa uan, ez di uz e ilmak di uen mekanismoak azaldu. Hauxe da
LEHENENGO ATALA 13-19 o .
18.
ike ke a honen be i asuna: pelikulen egi u a-analisiaz balia u ga a, auzian sakon zeaz
gain, gaia i bu uzko ikuspegi zabalagoa ema eko.
Gaia en egune oko asunak ike ke a-lana en zenbai eduki alda zea e a egune a zea eska u
du, egilea lanean a i u den unean ge ae a ga an zi suak izan bai i a. Azpima aga iena
F anco E o ien Ha anean hobi ik a e a izana da, a ean bes e hainba jazoe a izan badi a
e e. Gaiak, be az, gau ko asuna du e a, adibide gisa, memo ia his o ikoa jo a zen du en
ilmak ekoiz en ja ai u dela. Ho ega ik, 2018 izan da az e ke a en muga ia, u e ho e a ik
au e a egindako ekoizpenak ezin izan di elako be an jaso.
Au o eak zinema en dimen sioa naba men zen du en ilm ba zuk p oposa zen di u
plan eamendu ho iek ilus a zeko. Ja aian, o oimena en ilmen zenbai be ezi asun jaso zen
di a, e a, zehazki, egileek mezua ansmi i zeko e abili di uz en es a egia na a ibo e a
o malak.
Memo ia ik na azio ako jauziak az e u di a. Hainba a lo an ja i dugu a e a:
his o ia e a o oimena ez di a gauza be a, baina biak alda zen a i di a e engabe; i agana en
pe zepzioa gu e bu uan alda zen den heinean, o oimen his o ikoa alda zen da, e a,
be az, zinema og a iak e e e agina du memo ia his o ikoan e a kolek iboan. Ho i kon uan
ha u a, honako bi galde a hauek so zen zaizkigu: ze memo ia kolek ibo mo a osa zen
du e Espainiako Es a uan ekoi zi ako ilmek? E a ze az balia zen di a? Hau da, ze esa en
den e a nola esa en den az e u dugu. Ho e a ako, o mei e a edukiei e epa a u diegu;
izan e e, badakigu i udiak e a soinuak ez di ela edozein modu an e abil zen, zen zu e a
asmo jakin ba zuekin baizik, in e p e azio ba zue a a bide a u a. Ho e a ako, baliabide
na a iboak e a es e ikoak iden i ika u di a zinema en be ezi asune ik abia u a, al e ikakoa
baili za eke eduki ik e a esanahi ik gabeko g ama ika pe ek ua.
Ike ke a hau Komunikazioa en alo e ik az e u da –ikus-en zunezkoen alo e ik, hain
zuzen e e– e a, ondo ioz, ho e an e agin nahi du. Hala e e, landu ako gaia bes e diziplina
ba zue an e e az e dai eke; izan e e, i agan hu bileko zinema ez da modu isola uan
ga a u, baizik e a, esan bezala, giza ean emandako be eizga i ba dugu, e a ho ega ik,
His o ia, Kaze a i za, Zuzenbidea edo Soziologia bezalako diziplinekin elka e agin
du. Memo ia Kul u ala, be az, diziplinen a eko bidegu u zea da. Ike ke a en helbu ua
memo ia his o ikoa i bu uzko ikus-en zunezko ekoizpena en ezauga i espezi ikoak une
jakin ba ean ezagu zen lagun zea da. Zinema en bidez jus izia en aldeko aldake a soziala
sus a zeko baliaga ia izan nahi du.
1.2. EGITURA
Sa e a honen ondo en, ike gaia en egoe a en azalpena au kez en da. Be an, his o iaz
e a memo ia his o ikoaz a i ga a, e a ho en ingu uan izan di en ez abaidak au kez u
di a. Memo ia kolek iboa en ze eginaz e a ahanz u az min za u ondo en, espa u ho en
ingu uko ez abaidak plaza a u di ugu: memo ia-guneen ingu uko liska ak, bik imen e a/
edo lekukoen izae a ez abaidaga ia, memo ia en kudeake a... Ja aian, memo ia his o ikoak
AURKEZPENA13-19 o .
19.
azken u ee an Es a u espainia ean e a hego Euskal He ian izan duen ibilbidea au kez en
da, XXI. mendean zen a uz. Ike ke a en egoe a i bu uzko azken a alean, zinema en e a
his o ia en a eko ha eman ko apila sua ule a az en saia u ga a, bai e a zinema helbu u
poli ikoe a ako e abile a konp eni u e e, agin a iek be en mezuekin ba da ozen ilmak
sus a zen bai i uz e. A al hau amai zeko, Es a uko zinemagin zan u ee an zeha memo ia
his o ikoa lan zeko moduak be ikusi di ugu.
Co pusak egi u a jakin ba du: a al p opio ba eskaini diogu ilm bakoi za i, guz iak modu
be ean au kez uz. Lehenik e a behin, ge akizun his o ikoa en be i eman da, ilma en
is o ioa i udika zen duen ga aia koka zeko asmoz. Xehe asune an sa zea ezinezkoa denez,
ge akizuna en au kezpena azale ik egin da, e a alde di esangu a suenak adie azi di a.
Silencio o o en a alean, makia ze izan zen, nola so u zen e a no aino i i si zen azaldu
dugu, bai a e egimenak be e au ka egindako es a egiak e e, ho i guz ia azaldu beha dela
us e bai ugu ilma beha bezala ule zeko. Soldados de Salaminak di uen be ezi asunenga ik,
i aganeko a oa soilik adie az en duen au kezpena egi ea e abaki dugu; izan e e,
o oimena en be esku apena en a oa, egungoa, ike gaia en egoe an azaldu a dago. Hala,
ge a en bilakae a azaldu ondo en, ga ai ha ako in elek ualek ge a ekiko zu en ja e a
aipa zen da, e a, amai zeko, Sánchez Mazas in elek ual alangis a en espe xealdia e a ihesa
aipa u di ugu. La buena nue a en a alean, Eliza en ba nean izandako bo okak aipa zeaz
gain, Elizak e a bando nazionalak izandako ha emana adie az en da, bai e a bando
nazionalekoen a ean emandako no gehiagokak e e. Azkenik, Ge nika pelikula i eskaini ako
a alean, Espainiako Ge a Zibilak nazioa eko dimen sioan izan zuen ga an zia ezagu ze a
ema en da. Ondo en, egileen au kezpen labu a egin da –biog a ia–, ilma i bu uzko be en
balo azioak ba ne.
Analisia i ekin au e ik, bes e egile ba zuek ida zi ako edukiak hau a u di a, ilma
koka zeko. E a, ho en ondo en, es ua en analisia au kez en da, ike ke a honen
bizka ezu a. Di uz en zehaz apenenga ik, ilm bakoi za modu desbe dinean jo a u
dugu. Be az, analisi bakoi zak egi u a ezbe dina du. Co pusa en a al bakoi zak analisi
ho izon ale ik lo u ako ondo ioak di u. Be an, ob a bakoi za en analisia en emai zak
azal zen di a.
Amaie ako gogoe e an, o dea, az e lan honen emai za nagusiak labu bildu di a analisi
be ikala en bidez. Analisie an baka ka ondo ioz a u akoa amankomunean ipini dugu,
dauden ha emanak, in e akzioak, be din asuna e a desbe din asunak azalduz.
21
2.

BIGARREN ATALA 21-35 o .
22.
Be e un zioaz jabe u ik, ike ke a honen helbu ua memo ia kolek iboa en ga an zia
ezagu zea da, bai a espainia Es a uak azken hama kade an izan duen bilakae a sozial e a
poli ikoa en ondo ioz, zinemak joe a ho ekin ba egin o e duen. Ho e a ako, ge ae a
auma iko ba e ik –Espainiako Ge a Zibila– so u ako ekoizpen kul u alak az e u di ugu.
Ike ke a honen oina ia da giza eak, poli ikak e a zinemak elka i e agi en dio ela, e a
memo ia his o ikoa en gaia ez dela salbuespena. Be eziki in e esga ia da zinema e abil zea
memo ia his o ikoa i bu uzko egungo in e p e azioa az e zeko; hala, ge a i e a ga azka i
lo u ako memo ia kolek iboa en i udikapenak zein zuk izan di en zehaz ea da dok o e- esi
honen helbu u nagusia. II. E epublika, Ge a Zibila e a ge aos ea jo a zen di uen XXI.
mendeko zinemak ze esa en duen, e a nola esa en duen, ike u nahi du au o e honek. Hala,
ike ua dugu ea egokia den az e u ako lan zinema og a ikoa disku so his o iog a ikoa en
za i za ha zea, e a ea ho ek ezagu za his o ikoa i lagun zen dion, bai e a nola egi en
duen e e. Be eziki in e esga ia da zinemak ga ai honen ingu uko memo ia his o ikoa
nola e aku si duen azal zea. Gu e asmoa ez da zinemak e a his o iak izan du en ha eman
bihu ia i amaie a ema eko gakoa au ki zea; izan e e, gu e analisian ez da posible izango,
ikuspegi e a i aku ke a uga i di uz en ilmak bai i a. De Pablok (2001, 16. o .) azaldu du
zinema en e a his o ia en a eko ha emana i bu uzko eo iak bi sek o e handi an bana zen
di ela: ilm his o ikoen1 az e ke a e a zinema en e a giza ea en a eko ha emana2. Lan hau
biga en ike ke a le o ik abia zen da. Az e ke a mo a hone an ez zaio a e a handi ik ja i
beha i agana en be e aikun za en zo oz asuna i, baizik e a zinemagileek nola ikus en
du en, pelikula ho iek ekoiz en di en unean –aldake a sozial, poli iko e a ekonomikoen
ondo ioz– e a ho ek giza ean nola e agi en duen. Bada, dok o e- esi honek lehen bi
gaie an sakondu du: analisi ilmikoa en bidez, az e u ako ilmen disku soa ezagu u –
zinemagileek pelikula en bidez esa en du ena– e a, ondo en, giza eak bizi duen egoe a
1 His o iog a ia espezializa uak ez du ona zen zinema-gene o zeha z gisa.
2 Ikuspegi ho i ba ez e e So linek landu du. Dioenez, ilmek gehiago hi z egi en digu e ekoiz en duen e a zuzen zen zaion
giza eaz aipa zen du en i aganaz baino. Ho ela, Eu opako nazio nagusiek eu en iden i a e e a banako asuna pelikulen
bidez nola adie azi di uz en az e u du So linek. Bes e egile ba zuk e e ildo hone an egin du e lan, V. Campo esi kasu. Es-
pa u ho e an, T. Bywa e ek e a T. Sobchackek hi u ike ke a-ildo nagusi eza i di uz e zinema en e a giza ea en a eko
ha emanen ingu uan: zinemak ikusleen ja e e an e a po ae an di uen ondo ioak, zinema iden i a e kolek iboa en isla
gisa ha zea, e a zinema en be a en az e ke a soziologikoa (De Pablo, 2001, 16. o .).
Conside a emos el ilm como una ob a a ís ica au ónoma, suscep ible
de engend a un ex o (análisis ex ual) que ancla sus signi icaciones
sob e es uc u as na a i as (análisis na a ológico), sob e aspec os
isuales y sono os (análisis icónico), y p oduce un e ec o pa icula
sob e el espec ado (análisis psicoanalí ico). Es a ob a debe se
igualmen e obse ada en el seno de la his o ia de las o mas, los
es ilos y su e olución.
Aumon e a Ma ie
IKERKETAREN DISEINUA21-35 o .
23.
soziala ekin du en lo u a az e u dugu, zinemagileak aldake a soziopoli ikoe a ik kanpo
bizi ez di ela us e bai ugu. Pelikulek giza ean e agi eko du en gai asuna ike ke a ik kanpo
ge a zen da, az e ke a ho en be ezi asunenga ik.
Ezin dugu ahaz u, Rosens onekin ba eginez, zinemak ez duela his o ia isla zen, baizik
e a memo ia his o ikoa so zen duela3, a e ak u ilmikoa e aikun za-lan ba den heinean.
E a, e eali a ea en e aikun za disku siboa da; disku so sozial desbe dinen bidez
e aiki zen dugun pen samoldea. Ho ega ik, ilmak be en es uingu u his o iko, poli iko,
sozial e a kul u alean koka u beha di a. Hau da, zinema e a giza ea elka i e agi en dio en
bi espa u di a: giza e bakoi zak be e in e es e a ezauga i soziopoli iko-ideologikoak
di u, e a zinemagilea en bidez ezauga i be ezi ho iek zinema i e agi en dio e, zinemagilea
giza ea en ba uan dagoen heinean. E a, e a be ean, zinemak giza ean e agi eko gai asuna
du, be e ezauga iei eske . Zinemak e a giza eak elka elika zen du en unibe so ho e an,
ilmek dio ena i be ebiziko a e a eskaini diogu, i udiak oso egokiak bai i a giza e ba ek
ga ai jakin ba ean i udika u e a so u duena azal zeko. Analisi hone an, o dea, o ainaldi ik
eginda dagoen heinean, gu e hausna ke ak o aina en e a i agana en a eko ha eman es u
ho en galbahe ik iga o beha du.
In e esga ia da egungo zinema his o ikoa en ike ke a en bidez giza eak gu e hu bileko
i aganaz duen pe zepzioa an zema ea; gau egun memo ia his o ikoa en ingu uan egin
di en lanak nola ikus en di ugun az e zea, e a ikus-en zunezko ho iek hain ga azka
go din e a minga ia nola pan aila a u du en az e zea; izan e e, ezinbes ekoa da gu e
i agana i begi a zea e o kizuna e aiki zeko. Ho ega ik, ike ke a honek da abilen gaia
bi zu abekoa da: alde ba e ik, egileak ule zen du egungo es uingu u sozio-poli ikoak
baldin za u egi en duela giza ea i agana en o oimena, e a, bes e ik, elka ekin za dagoela
giza e zinema og a ikoa en a ean, zuzenda iak ez bai i a e eali a e ho e a ik isola u a
bizi. Hau da, az e u ako ilmek ezauga i komunak badi uz e, ho iek giza ea en be ezko
ezauga iak izango di a; zinemagilea en ikuspun ua, be iz, be e ilmean ikus dezakegu.
Giza eskubideen u ake a sis ema ikoen kasue an, jus izia an sizionalak egia, jus izia e a
e epa azioa bila u di u, bai e a be iz ez ge a zeko be meak eska u e e. Ze egin ho e an,
memo ia his o ikoak badu ze egin ga an zi sua.
Fe ok zinema ekoiz en duen e a ilmak jaso zen di uen giza ea ekin duen ha emana
azpima a zen badu e e, be e az e lan asko ilm his o ikoen analisiak di a, e a be ak au ki u
nahi di uen ha eman ho iek hobekien isla zen di uz enak auke a u di u, non ilma
his o ia en e a dokumen u his o ikoa en e agilea den. Ho ixe da, hain zuzen e e, hemen
gauza u duguna: ha eman ho iek adie az en di uz en ilmak auke a zea sakonki az e zeko.
His o iala i galia a i ja ai uz, ilmak e o ik az e uz ge o, a zean dagoen e eali a e
sozial e a his o ikoa ezagu zea ahalbide u dai eke. Filmak az e zeko e a zinema en e a
his o ia en a eko ha emanak ule zeko ga ai ha an nagusi zen posi ibismoa hau siz,
Fe ok (1975) oina izko lau zu abe eza i di u:
3 Nolanahi e e, ilmak gu xieneko baldin za ba zuk be e beha di u, edozein ilmak ez bai u memo ia his o ikoa e a zeko
gai asunik.
BIGARREN ATALA 21-35 o .
24.
1. Zinema dokumen u gisa e abil zeko beha a, i udika u nahi den e eali a e
his o ikoa az e zeko, bai e a ilmen e abile a e a un zioak analiza zeko e e,
p ozesu his o iko e a sozial zabalagoei dagokienez.
2. Zinemak giza ea en his o ia en e agile edo so zaile gisa duen
eginkizun naba mena ai o zea. Zinema en bidez, i udikapen his o ikoen
egiazko asuna en e a idaga i asuna en a azoaz e a ge aka i his o ikoak
kolek iboki i udika zeko moduei bu uz hausna zea. Ho i eske , gogoe a
egin dai eke i aganeko i udikapenen egiaz e a idaga i asunaz, bai e a
ge aka i his o ikoak eszena a zeko e a masiboki adie az eko moduei bu uz
e e.
3. Hizkun za zinema og a ikoa en a azoa e a zinemagileek ge aka i his o ikoak
es e ikoki nola in e p e a zen di uz en az e u beha a.
4. Filmak ekoiz en e a jaso zen di en giza e-espa ua e a e emua kon uan
ha zea. Zineman - ikziozkoak zein dokumen alak- o aina en gainean
nabiga zen duen i agan ba en e ep esen azioak age zen di a; Fe o ekin ba
e o iz, gau ko e a a zoko giza eak alde a uz, ilma en e a ha en ekoizpen
e a dibulgazio-baldin zen a eko lo u a konplexua eza zea lo uko li za eke.
Film his o iko ba az e zen duen ike zaileak hainba auzi i egin beha dio au e: ze i izpide
mo a e abili beha di a ikus-en zunezko lan ba epai zeko? Edo, ze eka pen egi en dio
zinemak i agana i bu uz dugun ikuspegia i? Rosens onek oha a azi duenez, e an zunik
e azena e a oke ena i udiak ge aka ie a a nola hu bil zen di en az e zea li za eke. Baina
ho i al e ikakoa da, zinemagileak ez bai u ge akizuna zehazki i udika zen, aspe ga iegia
izango baili za eke ikus-en zulea en za :
El ilm más abu ido de odos los iempos ue el p og ama de la PBS, Adams
C honicles. En un ex año es ue zo po consegui la mayo e acidad his ó ica,
en es a se ie sólo se u ilizaban palab as que hubie an sido ealmen e esc i as
po algún miemb o de la amilia. Nadie pensó en la di e encia abismal en e el
lenguaje esc i o y el o al y las consecuencias que de ello se de i an. (Rosens one,
1997, 17. o .)
Zemon Da isek (2012) gai his o ikoak i udika zen di uz en ilmek kanon na a ibo e a
o malak nola e a zen di uz en az e zea p oposa zen du, bes e a e ba zue a ik, hala nola
li e a u a ik e a pin u a ik, e a diziplina ik so u ako i udikapen his o ikoen bidez. So linek
e e (2005, 28. o .) bide be e ik jo zen du esa en duenean ga an zi suena ez dela k i ika zea,
baizik e a ule zea ilmak nola lo zen duen ikus-en zulea e aka zea mezu ba ema en duen
aldi be ean. Soziologo honek ga a u zuen me odologia zeinuen az e ke a da, e a ho en
bidez, hizkun za en, i udien, mun ake a en, soinuen e a eduki zinema og a ikoen lanke an
sakondu du. So linek ilmak az e u zi uen adie azpen ideologikoekin e a haien es uingu u
soziala ekin lo u ako p ak ika adie azga i gisa. Hau da, ekoizpen zinema og a ikoek
giza eak be e bu uaz di uen in e p e azioak e a be an age zen di en ga azkak e akus en
di uz e. Ho ega ik, be ak eza i ako ildo hau oso baliaga ia izan da.
IKERKETAREN DISEINUA21-35 o .
25.
Be az, e abili ako analisi-mo ak a gi e a ga bi iden i ika zen du zuzenda iek4 auke a u ako
gaia i bu uz azaldu ako ikuspegia, bai e a be en ikuspun uak azal zeko e abili di uz en
soinu- e a ikus-baliabideak e e. I udiek e a soinuek nola un ziona zen du en e e e akus en
du, zuzenda ia en mezua ikuslea i hela az eko.
2.1. HIPOTESIAK
ETA HELBURUAK
Lan hau egi eko, hi u hipo esi ezbe dine a ik abia u ga a: alde ba e ik, ikziozko zinema en
balioa o oimen his o ikoa en baliabide gisa; alegiazko unibe so ba so zeak ez duela
zinema mo a ho ek memo ia his o ikoa i dagokionez duen balioa deusez a zen. Bes alde,
zinemak o oimena so zen du e a ideiak adie az en di u disku soen bidez; azkenik,
giza ea en –zen zu zabalean, poli ika ba ne– e a ikziozko zinema en a ean e aiki ako
ha emana egiaz a zea.
Biga en hipo esia hi uga ena ekin lo u a dago, e a ikziozko zinema en e a giza ea en
a eko lo u a ho ek espainia Es a uko XXI. mendeko aldake a sozialekin e a so kun za
zinema og a ikoa ekin du ze ikusia.
E a ho i eu siz, behake a-e emu ba e a galde a-e emu ba plan ea u di ugu, ike zailea en
e a ike ke a-objek ua en a eko solasaldia so zeko. Ike ke a honen helbu u nagusia XXI.
mendean Es a uko zinemak ze nolako o oimen his o ikoa i udika u duen ezagu zea da.
Ho ik abia u a, zinema lau ikuspun u a ik az e zen da, bai a ha en e a giza ea en a eko
elka e aginak e e. Lehenik e a behin, zinemak II. E epublika, 1936ko es a u-kolpea e a
ondo engo ge a e a dik adu a e aku si di uen ezauga iak au kez ea. Biga enik, zinemak
ideiak e a kon zep uak ansmi i zeko duen gai asuna, e a ho en bidez memo ia his o ikoa
nola i udika zen e a so zen den. Azken bi helbu uak zinema en e a giza ea en a eko
elka ekin za i bu uzkoak di a: alde ba e ik, e eali a e sozialak zineman izan duen e agina;
bes e ik, zinemak zein e eali a e be iak e aiki zen di uen.
Kon akizunak zineman so zen duen hunkipena oso ga an zi sua da: gu e zun z sen ibe a
uki zen du, sen ipenak sus a zen di u e a pen samendua ak iba zen du. Ho e a ako,
plani ika u, sis ema iza u e a i udia e a soinua ekin uz a u beha di a. E a be ean, alo hau
oso in e esga ia bada e e, ikus-en zulea engan so zen di uz en sen ipenak ike ke a ik a
ge a u di a. Halabe , ilmen e agin sozial e a poli ikoa ike ke a hone a ik kanpo ge a u da;
hemen ez da neu zen ilmak giza ean e agi eko duen gai asuna. Filma en ba uan au ki
4 Dok o egaia ilm-a e ak u ba en au o e za en p oblema ikaz jaki una da, lan kolek iboa den heinean, ekoizpen-p oze-
suan hainba ek lan egi en bai u e. Ecok (1987) au o e e edua p oposa zen du, non i aku le enpi ikoak hipo esi in e -
p e a ibo ba o mula zen duen. Ho ela, au o e-e edua es u-es a egia ba en a zean age zen den subjek ua da,
es uak be ak au kez en duen bezala. Kon zep u eo iko ho e a ik unibe so e eale a jauzi egi ea ezinezkoa den
heinean, dok o e esi hone an au o e e edua i bu uz a i ga en a en, au o e enpi ikoa en zenbai da u in e esga i
bildu di ugu.
BIGARREN ATALA 21-35 o .
32.
ja due a aino a ze a egin bai ugu. Tes uen analisia en p ozesu he meneu ikoak gu e
kon zien zia zuzenda ia en egi u a sakonak osa zen di uz en elemen ue a a bide a zea
eska zen du, ho ien bidez au o eak es uingu u pa ikula ean au kez u nahi duen
e eali a ea in e p e a zeko.
Hala, ob a en analisia egi eko unean, lau ja due a nagusi egin di a, hu enke a
zeha zekoak: dokumen azioa, desk ibapena, lanke a e a in e p e azioa. Egin beha eko
lehen ze egina dokumen azioa da, hau da, ilma i bu uzko in o mazioa e a da uak bil zea,
bai a ilme ik e a o i ako es uak e e. Desk ibapena, aldiz, in e p e azio ako lehen u a sa
da: edozein hipo esi eza zeko abiapun u ba ha u beha dugu, ilm-adie azle ik zuzenean
a e a ako zehaz apen ma e ialei e an zu eko. Be az, sin agmen egi u a, osae a, banake a
e a ezauga iak, edo lehen mailako e lazioak bezalako pa ame oak esku aga i daude
es u zinema og a iko ik découpage on ba e ik a e a zeko –oina izko elemen u guz ien
deskonposizioa–.
Gu e eginkizuna i hel zeko, plan eamendu eo iko ia guz iak ba da oz be i ze egin
bikoi za egin beha dela esa ean:
1. Filma be e osagai e a zailee an bana zea (dekons ui u7 e a desk iba u).
2. Elemen u ho ien a eko e lazioak nola eza i di en, e a oso asuna e a zeko
mekanismoak azal zea (be e aiki e a in e p e a u).
Aumon ek (1996) adie azi bezala, desk ibapenak gu xienez hi u un zio di u, e a ho ie ako
bakoi za e abilga ia da helbu u anali iko ako. Lehenengo biak hi za en ja o ian au ki
di zakegu: ze bai ida zi beha da –sc i e e–, baina kon uak eman nahi zaizkion ho e a ik
abia u a –de(-)–, ho s, desk ibapena a e a zo o z ba en emai za da, baina ez di u gaindi u
beha desk iba u ako objek uak adie az en duena en mugak. Ho ega ik, egiaz a dai ekeen
guz ia baino ez dugu ida ziko. Hi uga en eginkizuna ibilbide ho en ma azke a da. Hau
da, ze da o duan i udi ba desk iba zea? Bada, ba nekoa i, bil zen duen guz ia i a e a
ja zea, baina ba uan duena i baka ik -–ezin da eze gehi u–, e a a e a en ibilbideak
aza zea, le o, i udi e a ha eman gisa. Bes alde, in e p e azioak ilmak ha zen
di u da u-i u i bezala, e a ho ek ez du esan nahi es uan geldi zea baka ik; ai zi ik,
in e p e azio ho ek gu e ezague a eska zen du in e p e a u beha eko es ua en “mugak”
gaindi u ahal iza eko. Halabe , Ecok he meneu ika in e p e a iboa en mugak zein zuk
di en adie az en du 1987an Limi i dellín e p e a zione (Los lími es de la in e p e ación, 2017)
izenbu upean a gi a a u ako libu uan: be i e e, es ua en kohe en ziak lehen asuna
izan beha du ha zaileek be en igu ikimen-sis emen bidez au ki zen du en zen zua en
gaine ik. Be az, es u ba ek esanahi asko izan di zake, baina ezin di a mugagabeak izan:
«las signi icaciones de un ex o no pueden se ilimi adas, cualquie o mulación exp esi a
no puede unciona como ehículo de cualquie signi icado, de e minadas o mas nunca
se án po ado as de de e minados signi icados, hay cosas que una película no di á bajo
7 Anali ikoki desegin egi u a be i ba ema eko.

IKERKETAREN DISEINUA21-35 o .
33.
ningún con ex o» (Zumalde A egi, 2008, 226. o .). Be az, dok o ego- esi hone an
az e u ako ilma i ez diogu esa en ez duen ho i eslei uko, baina, e a be ean, ez diogu
e ago zi e e adie azi gabe esa en duena.
G a ikoek asko lagun zen digu e egi u a na a iboen konplexu asuna ule zeko, e a,
ondo en, adie azpen-a azoei hel zeko balio beha digu e. Oso baliaga ia da Hjelmsle ek
egi en duen adie azpena en (adie azlea en) e a edukia en (adie azia en) a eko be eizke a;
osagai ho ie ako bakoi za i banake a bikoi za eslei zen zaio o ma i e a un sa i dagokienez.
Ho ela, o ma e a subs an zia banaezinak di a e emu bakoi zean, o ma en e a edukia en
a eko ohiko diko omiak gaindi uz. Kon akizuna esanahiak is o ioa egune a zen duen
adie azlea da (diegesia so uz); disku soa, os e a, au o ea en e a ikus-en zulea en
(i aku lea en) egune a ze bikoi za en bidez zen zua ha u duen adie azle be a da; ho ega ik
deno azioaz e a konno azioaz a i ga a, bai e a kon akizun ba disku so ba e ik kanpo, e a
alde an ziz, ego ea en ezin asunaz (Gómez Ta ín, 2010):
ADIERAZPENA EDUKIA
FUNTSA Zinema: ARTEFAKTU
FILMIKOA Is o ioa
FORMA Kon akizuna Diegesisa
Disku soa
Gómez Ta inek (2010) egindako aula
Tes u ilmikoa en bi elemen uak az e u di ugu: na azioa e a e ep esen azioa, hau
da, ge ae en kon akizuna e a egoe en e ep odukzioa. Hala, a e a be ezia ja i diegu
na azioa en bai an dauden is o ioa i –kon akizuna en edukia–, disku soa i –is o ioa
komunika zeko e abil zen di en eknika e a baliabide espezi ikoak– e a diegesisa i –so u ako
unibe soa–.
I udi zinema og a ikoa nahi aez konno a ua den i udia da, ba ez e e, kame ak
auke a u ako ikuspun uaga ik, angeluazioaga ik, subjek ua edo objek ua bus i zen duen
a giz apenaga ik e a aba enga ik (Gube n, 1994). Be iko adibidea da o okaze a i zan ez
dela gauza be a mani es a ien au e ik edo mani es a ien kokaleku ik a gazkiak a e a zea;
ho elako hau ake ek ze esan handia du e, a e gehiago zineman, medioak eskain zen
di uen auke enga ik. Ho ek ez du esan nahi deno azioa gu xie si dugunik analisia egi eko
unean, baina egia da zaila dela biak be eiz ea, ba ez e e kon uan ha u a konno azioak ge o
deno azioak esango duena i bide ema en diola.
Desk ibapene ik in e p e azio ako bidaiak azalpena beha du. Esplikazioa ja dunbide
objek ibo e a subjek iboen a eko in lexio-pun ua da. Ho ekin pelikula i zen zua ema en
dio en lo u ak a gi u di ugu. Ho ela, adie azlea en e a edukia en –esanahia– a eko lo u a
osa zen du en bi mailak az e u di ugu: deno azioa e a konno azioa.
Pelikula ba en analisia i esanahi inplizi uak e a sin oma ikoak eslei u beha zaizkio.
Ho e a ako, Bo dwellek (1995, 59-60 o .) eza i bezala, lau ja due a egin di a ilmak
auke a u ondo en:
BIGARREN ATALA 21-35 o .
34.
1. Esangu a ga an zi suenak ha u di a –inplizi uak, sin oma ikoak, edo biak.
2. E emu seman ikoak naba mendu di a.
3. Filma en gainean e emu seman ikoen mapa ba ma az u da, maila guz ie an,
ezauga i seman ikoak di uz en es u-uni a eak e laziona uz.
4. In e p e azioa en be ikun za e a baliozko asuna oga zea a gudioak
gil za uz.
Be az, disku so-analisian seman ika az e u da, hau da, es ua en disku soak so zen
di uen ba ne-azalpenak analiza u di a, ike ke a honen kasuan, ilmak o oimen his o ikoa en
ingu uan e aiki ako i udia ule zeko.
Gómez Ta ínek (2010) p oposa u ako u a sak oso baliaga iak izan di a analisi
bakoi zean eman beha eko pausuak zehaz eko. Hala, ha en eka pena oina i ha u a,
honako aula hone an isla zen da ja dunbidea:
Au eko asea Fase
desk iba zailea
Desk ibapen- e a
in e p e azio- asea In e p e azio- asea
Dokumen azioa Az e ke a ako
esnak p es a zea.
Découpage Tes ua en analisia Kanpoko in e p e azioak
gogoan
P in zipio an ola zailea Adie azpen-baliabideak Analis a en in e p e azio
o oko a
Xedeak Baliabide na a iboak
Enun ziazioa
Bes e baliabideak
Gómez Ta ínek egindako p oposamenean oina i u ako aula.
E a, i udiek nola hi z egi en du en az e u dugu, esa en du en ho i nola esa en
du en ule zeko. Zunzuneguik (2010) adie az en du i udi guz iek du ela es a egia
disku sibo ba , e a gu e eginkizuna ho i adie az en du en gako egokiak iden i ika zea
izan da, pe zepzioa en e a semio ika en e emu konplexuan gehiegi8 sakondu gabe, ez
bai a ike ke a honen xedea. Ho ela, adie azpena i, edukia i e a un zio semio ikoa i
e epa a u diegu. Iden i ikazioa ob a en ezauga i esangu a sua bada, i adoki zen
di uen iden i ikazio desbe dinei e epa a u diegu (lehen mailakoa, biga en mailakoa
e a kon akizuna).
Azken inean, memo ia, hi zez e a es uz ez ezik, i udien e a ilmen bidez e e igo zen
dela us e dugu. Be az, memo iak bide ezbe dinak di u, e a bakoi zak lagun dezake
be e aiki zen, no ga en hobe o jabe zen edo bizi zen a i ga en o aina ule zen. Ja e a
8 Pe zepzioa mundua hau ema eko moduaz a du a zen den heinean, semio ika zen zuaz a du a zen da, e a, be az, mundua en pe -
zepzioak ez du ze an mundua osa zen du en elemen uen zen zua hau ema e ik u un egon (Zunzunegui, 2010, 55. o .). Ho ega ik,
Ecok (1984) dio ez dakigula semiosia pe zepzioa en oina ia den, edo alde an ziz, hau da, mundua be e osagaiei ema en dizkiegun
zen zuen bidez an zema en dugu, edo alde an ziz, mundua hau ema ean, osagaiei zen zua ema en diegu.
IKERKETAREN DISEINUA21-35 o .
35.
ho i ga an zi sua i udi zen zaigu, gizabanakoa en e a he i a a en ja e a delako, gu e
e o kizuna i e a gu e giza e-konp omisoei e agi en dien ja e a delako.
2.2.2.2. Egilea
Egile-e edua en asmoak az e u di a, nahiz e a egile enpi ikoa en da u biog a iko ba zuk
aipa zen di en. Tesi hone an, zuzenda ia, edo zehazkiago, zuzenda ien izen-abizenak
aipa zen di enean, modu e osoagoan adie az eko izan da, baina a zean egile e edua dago.
Ho az, zuzenda ia i ilma en a du a osoa ema ea gauzak e az ea en egin da, kon uan
ha u a pelikula ba en ekoizpena alde-lana dela. Aipa u beha da ilma i bu uz zuzenda iek
egindako adie azpenak a gumen u gisa e abili di ela, be i be e mailan, hau da, ilmak
dioena ekin alde a u dugu egia den jaki eko. Izan e e, a gi e a ga bi esan beha da ez du ela
be i ba egi en zuzendu ako ilmak dioena ekin:
Po que pensa que una ob a iene que e con las in enciones del au o es da un
sal o concep ual que no podemos p oba pues o que una ob a puede e leja las
in enciones del au o o puede no e leja las en la medida en que el au o puede
–o no– acasa en su in en o de plasma las. Po an o, la única mane a azonable
de a on a el análisis es es udia la ob a y no las in enciones del au o po que la
ob a no nos ga an iza que las in enciones del au o empí ico es én con enidas en
la ob a al y como apa ece an e nues os ojos. Una cosa es lo que el au o quiso
deci y o as es lo que dijo. Po an o, debemos es udia lo que dijo a a és de
la ob a y no al e és, ya que aunque el au o sos enga que su ob a signi ica algo,
hab á que compulsa esa a i mación con la ob a pa a e si dijo eso o dijo o a cosa.
(Zunzunegui, 2007, 56. o .)
A al bakoi za en hasie an zuzenda ien biog a ia xikia au kez u dugu, bai a zuzenda iak
az e u ako ilma i bu uz egindako adie azpen esangu a suenen bilduma e e. Kasu
ba zue an, zuzenda ia en ibilbidea e a egindako adie azpenak ikusi a, ha en asmoa zein
izan den an zeman dezakegu. E a asmoa zein den jaki eak in e p e azioa i lagun diezaioke.
Baina, Zunzuneguik dioen bezala, zuzenda ia en asmoak e a ilmak dio enak ez du e
ze an ba e o i beha , e a, be az, ob a en bidez esa en duena az e zea da bide zuzena.
Dok o e- esi honen au o eak ho i eu si dio ba ez e e, ilmak dioena i.
3.

38.
HIRUGARREN ATALA 37-94 o .
Lan honek memo ia his o ikoa en, poli ikoa en e a zinema en a eko ha emana jo a zen
duenez, analisia hi u a da z ho ien bidez abia zen da. Lehenik e a behin, o oimena en
ingu uan a i uko ga a: adi uek o ain a e gaia i bu uz ike u du ena azalean ja zen da
ba ez e e, memo ia kolek iboa i eu siz, ho i bai a ike ke a honen un sa. Be an o oimena
e a his o ia en a eko be eizke az e e ja du en da.
Hu engo u a sa poli ikan e a giza ean oina i zen da; izan e e, ikusiko dugunez,
memo ia kolek iboa en un zio ba giza e-e aikun za da. Be az, XXI. mendean giza ean
zein poli ikan gaia en ingu uan eman di en u a sak azal zen di a.
Li e a u a en be ikuspena amai zeko, zinemaz a i uko ga a: ba e ik, ilmek ha zaileei
ema en die en sinesga i asuna i bu uz e a, bes e ik, ikus-en zunezkoen indus iak be ak
e abil zen di uen ule ga i asun-kodeak az e zen di a, ez bai a gauza be a ge a u akoa
e a ge akizun ho en i udikapena.
La memo ia nos dice po qué somos lo que somos.
Umbe o Eco
OROIMEN HISTORIKOAREN, GIZARTEAREN ETA ZINEMAREN ARTEKO HARTU-EMANAK
39.
37-94 o .
Azken bi hama kade an, memo ia his o ikoak be ebiziko ga an zia ha u du espainia
Es a uan. I agana ekiko –ba ez e e, ge ukoa– in e esa nagusi u da e a hainba diziplina a ik
izan da az e ua: kaze a i za en ikuspegi ik e epo aje e a dokumen al uga i egin di a;
zinemak gai ho i be egana u e a jo a u du, hu engo ike ke an ikusiko dugun bezala; e a,
maila akademikoan e a ike zailean e e, asko hi z egin da memo ia his o ikoaz. Hala, 80ko
hama kada ik au e a, his o iog a ian, soziologian, iloso ian, an opologian edo ike ke a
kul u ale an memo ia en dimen sio soziala az e u du en az e lanen kopu ua naba men hazi
da mundu mailan, e a ho ie ako ba zuek boom gisa e aku si du e ge ae a ho i. Soziologia,
psikologia edo an opologia soziala bezalako espa u akademikoe an asko ez abaida u da
his o ia zien zia ala diziplina den. Ho ega ik, gai honen ezauga i ik naba menena be e
diziplina eko asuna da. Zinema edo li e a u a bezalako ike ke a kul u alen eka penek
age ian u zi du e i agan auma ikoa i ikuspegi global ba e ik heldu beha zaiola, ez
baka ik diziplina ba en bai an.
E a be ean, au kez u ako espa uan badi a a gi u beha eko kon zep u ba zuk au e a
egin au e ik. Lehenik e a behin, o oimena e a his o ia be eizi beha di ugu; izan e e,
asko an nahaspila so zen da e emu ho e an, e a, au e a egi eko, ike ke a honen ildoa
zehaz u beha da.
Geo ge O wellek his o ia ga aileek idaz en du ela zioen1 e a, be az, e engabe be idaz en
da. Honek nolabai eko a azoia du a zean, ge ae a be e a ik ikuspegi ezbe dinak a e a
bai i a ga ai ezbe dine an. Bi ildo nagusi daude his o ia en ingu uan: ba zuek he me iko za
1 Be ez, esaldia Taci us (K.a. 117 – K.a. 56) e oma a his o iala ia ena da.
3.1. HISTORIA ETA
OROIMEN HISTORIKOA
3.1.1. SARRERA
Man ene la cohesión in e na y de ende las
on e as de aquello que un g upo iene en común,
en lo cual se incluye el e i o io (ene l caso de
los es ados); he aquí las dos unciones esenciales
de la memo ia común.
Michael Pollak
40.
HIRUGARREN ATALA 37-94 o .
jo zen du en bi a ean, bes e hainba en za alda u egi en da denbo a en pode ioz. Gauzak
ho ela, Pie e No ak (1997) dio ez di ela his o ia e a memo ia nahas u beha . His o ia
i aganeko ge akizun naba menenen e egis oa da2, e a memo iak, be iz, uneo o
e aiki zen e a sun si zen di a. Maneia u e a alda u egin dai ezke. O oimen his o ikoa gu e
bu uan i agana en pe zepzioa alda zen den bezala alda zen da. Hain zuzen e e, ike la i
ho i egoz en zaio memo ia his o ikoa en kon zep ua.
Paloma Aguila Fe nándezek e e i agana e a his o ia be eiz en di u: i agana xede
jakin ba zue a a bide a u a e abil zen den bi a ean, bo e e edo ideologia ba en esna
egiaz aga i gisa, his o ia egia objek ibo ako hu bilke a ba da me odo zien i ikoen bidez
(Aguila Fe nández, 1996).
Ai zi ik, au o e ba zuek dio e his o ia e e e engabe alda zen a i dela. Adibidez, Robe
A. Rosens onek dio his o ia, ida zizkoa ba ne, ge akizunen be e aike a dela, e a ez isla
zuzena; halabe , zien zia his o ikoa Mendebaldean une jakin ba ean egi en den p oduk u
kul u al e a ideologikoa da: «dicha ciencia no es más que una se ie de con enciones pa a
pensa el pasado» (Rosens one, 1997, 19-20. o .). Miguel Chamo o Maldonado en (2014)
us ez, his o ia i agana ez ezik, o aina e a e o kizuna e e bada, e eali a ea en e aikun za
sozialean oina i u a p oiek a zen dena. Hau da, his o ia alda uz doa giza ea alda u ahala
–au e ago ikusiko dugun bezala, ankismoa en his o iak e a demok azia en ga aikoak
ez du e ze ikusi ik; a e gehiago, alka egi en du e–. Asko an esa en da ga aileek idaz en
du ela his o ia, e a ho ela da ildo honen ikuspegi ik. A ze a begi a u bes e ik ez dugu egin
beha , non Eu opako e ege e a jaun xoen a eko bo okak jaso zen di uz en an zinako
es uek i abazlea go aipa u e a mi i ika zen zu en bi a ean, gal zaileak gu xies en zi ela
oha zeko.
Egia da, halabe , Chamo o Maldonadok ez di uela his o ia e a memo ia be eiz en, biak
gauza be a baili an. Baina, lehen aipa u bezala, bes e ba zuen za guz iz gauza ezbe dinak
di a, hau da, u een pode ioz alda zen a i dena memo ia izango li za eke, his o ia inko
man en zen den bi a ean. His o iak, be az, egi a eak bil zen di u, ogaga iak di en
ge akizunak; memo iak, baina, ga ai jakin ba eko pe zepzioak bil zen di u. Pe zepzio
ho i o aina en ikuspun u ik ha zen da be i, e a alda u egi en da denbo a en pode ioz.
Be az, his o ia i xia da, e a memo ia, i ekia, u eak pasa ahala alda uz doana. Bi ga aien
a ean –i agana e a o aina– dagoen i agazko asuna az e uz be eiz dai ezke his o ia e a
memo ia (Mo al, 2012): his o ia i agane ik kanpo baka ik landu dai eke; memo ia, be iz,
i agana en e a o aina en a eko ha emane ik abia u a egi en da, ba e ik bes e a jauzi
eginez. Nolabai esa eko, memo ia kolek iboa egungo espe ien zia poli ikoe a ik so zen
da. Ike lan honen au o eak, ez abaidak ez abaida, lan hone a ako his o ia e a memo ia en
a eko be eizke a ho i e espe a zea en alde egi en du.
Ho e an e e, bes e ez abaida ba so zen da: ze i eman lehen asuna. Elie Wilsenek
(1996) sala zen du his o iog a iak ga an zi handiagoa ema en diela dokumen u objek iboei
es igan zen-adie azpenei baino (Mèlich, 2000n aipa ua). Pie e No ak (1997), aldiz, bien
2 Hala e e, e egis o ho i ez da inoiz neu ala; be i izango da osa ugabea e a ga azka sua.
OROIMEN HISTORIKOAREN, GIZARTEAREN ETA ZINEMAREN ARTEKO HARTU-EMANAK
41.
37-94 o .
a eko au kako asuna az e u du e a memo ia kolek iboa ge o e a azka ago his o iza zen
dela ondo ioz a u du. I agana ekin ha emana gal zen dugun heinean, gu e o oimena
his o ia bihu zen da. Be e us ez, p ozesu hau a ze aezina e a oso poli ikoa da. Hala
e e, ezin da his o ia o oimena en bidez soilik e aiki, esan bezala, osa ugabea, pa ziala,
subjek iboa e a hau ako a delako. Memo iak ge ae a e eale an oina i u beha du, ez du
balio no bai ek gogo a zen duela esa eak. Haien lekuko za e a es uingu ua alde a u beha
di a. Ho ega ik, José Vidal Pelaz López e a Ma eo Tomasoni bien a eko uz a ke a en alde
age u di a:
La His o ia no se cons uye solo a base de los ecue dos de sus ac o es, la His o ia
debe ac edi a hechos, luego suscep ibles de análisis e in e p e ación. F en e a
la subje i idad de la memo ia, la His o ia no opone, como pod ía suge i se, la
obje i idad inmaculada del in es igado asép ico, sino la p o esionalidad del
es udioso que, jun o al es imonio de los p o agonis as, as ea en busca de odo
ipo de uen es documen ales. (Pelaz López e a Tomasoni, 2011, 3. o .)
Bi ike la i ho ien a abe a, memo ia hau ako a izan dai eke, az o a zen gai uena ahaz eko
joe a bai u. Baina his o iak ezin du ho i egin. His o iak ga ai ba e a be e p o agonis ak
ule zeko gako guz iak azaldu beha di u. Helbu ua ez da soilik espe ien zia d ama iko
pe sonalak e aiki zea, ha a ago joa ea baizik; komuni a e osoak bizi izan duena e e
in e p e a u e a zehaz u beha a dago.
Txe xu Aguadok (2015) gai be a lan zen du, baina e mino ezbe dine an. Ez abaida
su sua izan da pe sonen memo ia en e a nazioen his o ia en a ean hau a u beha o e
den gaiaz, baina ez abaida al sua da. Ba ak ez du bes ea o dezka zen; ezinbes ekoa da
ule zea ba a osa u gabe ge a zen dela bes ea gabe be e eginkizuna be e zeko. Au o ea
dauden in e p e azioez e e a du a zen da:
No se a a de opone una isión du a del pasado a o a mucho más lle ade a,
sino de sabe cuál de las dos acili a el duelo asociado a la ememo ación, el
cie e de las he idas, y una econciliación asen ada sob e bases es ables. Se aboga
po una econciliación que no eab a el dolo del pasado en los momen os más
insospechados, y haga imposible la con i encia. No se habla, lógicamen e, de
ol ida , sino de coloca en el luga adecuado el dolo que imposibili a la ida.
(Aguado, 2015, 770. o .)
Ike la i gehienak ba da oz his o ia ezin dela soilik memo iaz e aiki esa ean, baina Fa id
Sami Bena ides Vanegas ha a ago doa o oimen kolek iboak his o ia e e beha duela esanez:
Las luchas po la memo ia se dan en e di e sos ac o es que eclaman el
econocimien o y la legi imidad de su palab a y de sus demandas. Po ello la
memo ia de los g upos ma ginados su ge con una doble p e ensión: la de deci
la e dad de su ic imización y la de eclama jus icia (Jelin, 2002; Reyes Ma e,
2003; Reyes Ma e, 2008). Pe o la memo ia equie e de la his o ia pa a no cae en
una p esen ación unila e al o dis o sionada del su imien o de las íc imas, po
ello la memo ia no puede se simplemen e uni e sal o colec i a, debe ambién se
his ó ica. (Bena ides Vanegas, 2015, 190. o .)
Be az, his o ia e a memo ia en a eko alka nahiko be ia da, memo ia ez bai a be i lehen
mailan egon. 60ko e a 70eko hama kade an ez abaida in elek uale a ik a zegoen. Denbo a
48.
HIRUGARREN ATALA 37-94 o .
Be az, memo ia his o ikoak ez di u i aganeko jazoe a guz iak bil zen. Gaine a, Aguila
Fe nándezek dioen moduan, es a uek edo nazioek une his o iko desbe dinak bil zen di uz e
bizi du en ga ai bakoi za en a abe a, ho s, i agana en e a o aina en a eko elka e agina
ge a zen da. Pelai Pagès i Blanchek Aguila Fe nándezen (1996) hi zak eka zen di u
gogo a i agana en e a o aina en a eko ha emana azal zeko. I aganak o ainaldian duen
zama naba ia da; e a be ean, o ainak be e i agana auke a zen du be e beha izanen a abe a:
«Se es ablece una in luencia mu ua en e el pasado y el p esen e, po que desde el p esen e
se selecciona el pasado ele an e pa a cada momen o y, a su ez, es e pasado in luye sob e
el p esen e» (Pagès i Blanch, 1995, 132. o .).
Ho enbes ez, ahanz u ak e a memo iak un zio be a du e: un zio soziala, giza ea
kohesiona zea. M. Paula Gonzálezek e a Joan Pagesek (2014) Paul Ricoeu en ahanz u a
mo ak gogo a zen di uz e: ahanz u a en e abile a e a zen zua en a abe a, behin-be iko
ahanz u ak, ihesko ak e a aska zaileak daude. Lehenengoa, ahanz u a sakona e a i aganeko
ge ae ak ezaba zeko bo onda ea izango li za eke, e o kizunean egon ez dai ezen; ihesko a,
be iz, min egin dezakeen o oi zapen ba saihes eko saiake a da, guda, masak e edo a
genozidioen os ean asko an e abil zen dena –ge a en memo ia be eziki selek iboa da,
gizabanako edo giza alde ba en ingu uaba e a in e es be ezi ba zuen a abe a hau a zen
da–. Ahanz u a aska zaileak egune oko bizi za egi ea ahalbide zen du, ezin bai a be i a ze a
begi a egon –i agana en zama lepo ik ken zea ahalbide zen du e o kizuna i begi a zeko–.
Ike ke a hone a ako, ahanz u a ihesko a da in e esga iena, esan bezala, guden os ean
maiz e abil zen dena bai a. Edozein ge ak haus u a handia e agi en du, bai giza e ba ean,
bai memo ia kolek iboan, e a ho ek ondoko jenda ean o oi zapen ba zuk hau a u e a
bes e ba zuk isil zea daka . Ahanz u a baino, esan ezin dai ekeen isil asuna li za eke, hau
da, a es ian aipa u ako Michael Pollake en lu peko o oimena. Hala e e, o oi zapen minga iak
ez di a desage zen e a isil asuna lekukoak desage u baino lehen haus en da:
Es el ecue do de lo “indecible” de los sob e i ien es de los campos de
concen ación, que necesi an del silencio pa a eencon a un modus i endi en un
pueblo o ciudad que asis ió a su depo ación y pa a e i a ansmi i a sus hijos el
su imien o i ido. Es el ecue do “ e gonzoso”, po ejemplo, de quienes silencian
o son silenciados po la es igma ización y el echazo. Es el ecue do “p ohibido”
que se esconde y no puede escucha se en medio de la ep esión de un égimen
o ali a io. Pe o los ecue dos dolo osos, los ecue dos no-dichos no se pie den:
son gua dados o ci culan clandes inamen e. Los silencios se quieb an cuando
los es igos sien en que an a desapa ece –y no quie en que esos ecue dos se
pie dan– o cuando se p oduce un cambio de égimen polí ico. Allí se ab e un
pe íodo pa a habla y escucha . (González e a Pagès, 2014, 287. o .)
3.1.4. MEMORIA
ETA TESTIGANTZAK
Memo ia e a his o ia ule zeko, es igan zak e a ahozko his o ia ezinbes eko kon zep uak
di ugu. I agana be e aiki zeko ahozko his o iak e abil zen di uen i u i nagusiak es igan zak

OROIMEN HISTORIKOAREN, GIZARTEAREN ETA ZINEMAREN ARTEKO HARTU-EMANAK
49.
37-94 o .
di a (Thompson, 1978). Zien zia his o ikoa en espeziali a e ba e e bada. Asko en us ez,
ahozko adizioa en sinonimoa da, hau da, i agana en e egis oa memo ia en –zuzeneko
lekukoek eskaini akoa– e a belaunaldien a eko ahozko ansmisioan oina i zen duena.
Ahozko his o ia, his o ia ansmi i zeko bide zaha ena izan a en, kon zep ua ez zen
ga a u XX. mendeko 60ko e a 70eko hama kade a a a e. Raphael Samuel e a Philippe
Jou a d his o iala iek lan handia egin du e gai hone an, baina, ba ez e e, Paul Thompson
da giza e zien zie an ahozko his o ia ike ke a me odologia gisa eza i zuen ai zinda ie ako
ba .
Bik imak lekuko bilaka zen di a ahozko es igan zak eskainiz, e a, e a be ean, es igan za
ho iek ahozko his o ia bihu zen di a (González e a Pagès, 2014). Baina es igan za
desbe dinak daude, e a ike la iek e e asko hi z egin du e ho en ingu uan. Anne e
Wie io kak (1998), esa e ako, lekukoa en a oaz hi z egi en du, non badi udi jazo akoa bizi
izan duena dela ho i bu uzko jakindu ia mo ala so dezakeen baka a. Gauzak ho ela,
‘bik imen a oan’ lekuko za li za eke jaun e a jabe gene o na a zaileen a ean. Baina
Rosens onek (1997) oha a az en duen bezala, ezin dai ezke memo ia e a his o ia pa eka u,
ez, behin za , lekukoen o oi ezak, aka sak e a asmakizunak adie az en ez badi a.
I agan hu bila ule dezagun, bik ima en ka ego ia ge o e a hegemonikoagoa azal zen
digu e pan aila handian. Bik imak be idanik izan di a munduan ba ena, baina bik imen
ikuspena –sozial e a kul u ala– ez da be i ge a u, inola e e ez, e a a e gu xiago gau egun
azal zen digu en neu ian (Pe is Blanes, 2014). Ho ixe da, hain zuzen e e, mende hone ako
nobedadea, bik imak age ikoak bihu zea. Ike ke a en a e a a eka i a, Espainiako Guda
Zibila en e a ondo engo dik adu a en bik imak o du ik egon a en, ez zaie be i a e a
be dina eskaini.
Ga azka bo i z ba en os ean, ondo ioak di a de ini u beha eko lehenengo ze ak.
Oina izko elemen ua bik ima de ini zea da: no zuk di a bik imak? Gauza jakina e a
oina izkoa den a en, ez da ho en sinplea.
Bes e behin e e, ho en adibide a gia da Euskal He ian bizi izandakoa, zehazki,
Eusko Legebil za a en 12/2016 Legea en4 bilakae a. Eusko Legebil za ak 2016an
ona u zuen Euskal Au onomia E kidegoan 1978 e a 1999 bi a ean izandako mo ibazio
poli ikoko inda ke ia en es uingu uan giza eskubideen u ake ak jasan di uz en bik imei
e ekonozimendua e a e epa a zea ema ea. Hala e e, ze esan handia eman du ho en
bai an dagoen polizia gehiegike ien bik imen zako legeak. Hasie a ik an zeman zen
Legebil za ean ados asunik ez zegoela. Hala e e, legeak au e a egin zuen EAJ en e a PSE-
EE en oni i zia ekin e a EH Bildu en abs en zioa ekin. PPk e a UPDk au ka bozka u zu en.
Julen A zuaga EH Bilduko legebil za kideak naba mendu zuenez, p oiek uak “bik ima
asko” u ziko di u kanpoan, e a ai o zen di enak “biga en mailako” bik ima za ha uko
di uz e, bes e bik ima ba zuekin alde a u a5. PPk e a UPDk, aldiz, ez zi uz en legeak
4 12/2016 Legea, uz aila en 28koa, Euskal Au onomia E kidegoan 1978 e a 1999 bi a ean izandako mo ibazio poli ikoko
inda ke ia egoe an giza eskubideen u ake ak jasan di uz en bik imei e ekonozimendua e a e epa azioa ema ekoa.
5 Be ia. (2016ko uz ailak 20). Polizia gehiegike ien bik imen zako legea ona u du Giza Eskubideen Ba zo deak. h ps://
www.be ia.eus/albis eak/125047/polizia_gehiegike ien_bik imen zako_legea_ona u_du_giza_eskubideen_ba zo -
deak.h m
50.
HIRUGARREN ATALA 37-94 o .
ai o zen zi uen bik imak ona zen. Ikus dai ekeenez, bik imak no di en de ini zea ez da
zehaz asun kon ua.
Hala e e, auzia ez zen ho ge a u, Ma iano Rajoy en Gobe nuak (PP) helegi ea au kez u
bai zuen Espainiako Auzi egi Kons i uzionalean, Eusko Legebil za ak ona u ako legea
be an behe a uz eko. O du ik, legeak go abehe a uga i izan di u, negoziazio poli ikoak
a eko. Hala, Ped o Sánchez Espainiako Gobe nu a i i si zenean, Eusko Jau la i za ekin
ados u zuen polizia gehiegike ien legea en au kako helegi ea ken zea, es uan zenbai
aldake a egi ea en uke. 2019ko api ila en 4an, Eusko Legebil za ak polizia gehiegike ien
lege be ia ona u zuen, EH Bildu en e a Elka ekin Podemosen abs en zioa ekin e a EAJ en
e a PSE-EE en aldeko bo oekin. PPk lege be ia Auzi egi Kons i uzionale a e e e amango
duela i aga i zuen.
Be az, bik ima en es a usa ez da gauza objek iboa, inolaz e e, baizik e a e aiki zen
den zen zu jakin ba : ez da neu ala. Ildo ho e a ik, bik imizazio-a iskua e e badago.
Baina bada kon uan ha u beha eko bes e dimen sio ba : bik ima be enak. Ike ke a honen
au o eak Leizaola Fundazioak polizia gehiegike ien bik imei bu uz egindako dokumen al
ba en6 zuzenda i lane an ibilia da, e a zuzeneko bik imen e a senideen sen ipenak jaso
ahal izan di u. Hala, be e bu ua bik ima za jo zen ez duen I zia Salegi en adie azpenak
gogoan di u. I zia Salegi Mikel Salegi U bie a en a eba da. Mikel Ma inako Ins i u u
Sozialeko un ziona ioa zen e a, lankide ba zuek oposake ak gaindi u zi uz enean, 1974ko
abendua en 18an a a i ba zu en Aginagan ho i ospa zeko. I zul zean, gua dia zibilek Mikel
balaz josi zu en Donos iako E ekalde auzoan ja i ako kon ol ikusezin ba ean: 17 i o, 21
u e bes e ik ez zi uela. F ankismoa en azken ga aian Polizia Nazionalak e a, ba ez e e,
Gua dia Zibilak an ola u ako e epide-kon olak giza eskubideen u ake a la ien e emuak
izan di a. 1960 e a 1978 a ean Es a uko segu asun inda ek 30 hildako e a 55 zau i u
e agin zi uz en Euskal Au onomia E kidegoan. Kon olak gauez e a seinale ik gabe egi en
zi en, e a ondo io d ama ikoak e agi en zi uz en kon ol ho iez nahigabe oha a az en ez
zi en pe sonengan. Bes e kasu ba zue an, ez zen kon olik egon; gauez e a seinale ik ja i
gabe, uni o medun agen eek hainba pe sona hil zi uz en i oz e epide e zean. O dena
publikoko inda en au kako a en a uak –gehienak ETAk eginak, e a Komando Au onomo
An ikapi alis ek e e bai– izan e a minu u gu xi a kon olak p esaka eza i ohi zi en,
a en a uen egileak an zeman e a a xilo zeko asmoz. Baina, e aso ho iek be eizi gabeak
zi en, su-a men bidez, ibilgailue an zihoazen pe sonen au ka. Eusko Jau la i zak 2017an
kale a u ako Ahanz u a ik a e a zen7 xos ene ik ha u ako da uak di a ho iek. Esan bezala,
I zia Salegik ez du be e bu ua bik ima za jo zen:
Nik bik ima bezala a a ua iza ea baka ik hizke a poli ikoan, legalean e a
judizialean ona zen du . Ez maila pe sonalean. Ez ga a bik imak. Gu e
his o ia en p o agonis ak ga a. Bik imak iza e ik bik ima-ohiak iza e a, e a azkenik
e esilien eak iza e a pasa u ga a... Bik ima ez dago gaixo ik; su imenduz jo a
dago. Gaixo balego bezala a a zen zaionean be e egoe a en e udun sen ia az en
6 Do onso o, J.A. (ekoizlea) e a Goikoe xea Pé ez, A. (zuzenda ia) (2018). ¡Pelig o! Con ol de ca e e a. Euskal He ia: Lei-
zaola Fundazioa.
7 Eusko Jau la i za. Bik imen e a Giza Eskubideen Zuzenda i za, (2017). Vi o ia-Gas eiz: Ahanz u a ik a e a zen.
OROIMEN HISTORIKOAREN, GIZARTEAREN ETA ZINEMAREN ARTEKO HARTU-EMANAK
51.
37-94 o .
zaio. Be e bai an ze bai ez egokia ge a zen dela sen i zen du. Baina ez dago
gaixo ik, su i u egi en du. Be e egoe a en e udun baka a bik ima ioa da, ez
bik ima be a. (Salegi, in Do onso o e a Goikoe xea Pé ez, 2018, 31´42´´).
Ildo be e ik min zo da Jaume Pe is Blanes ike zailea (2008), Txileko e a A gen inako
dik adu apean a xilo u e a o u a u zi uz en pe sonak elka izke a u ondo en:
La mayo ía de ellos, que habían su ido di ec amen e las más so is icadas écnicas
de la iolencia ex ema desplegadas po es as dic adu as, ehusaban sin emba go
se ca ego izados como íc imas. Se a aba, pa a muchos de ellos, de una
ca ego ía que les ubicaba en una posición de pasi idad an e los con lic os sociales,
es ándoles capacidad de agencia y anulando sus elecciones ideológicas y polí icas.
(Pe is Blanes, 2018, 295. o .)
Has gai ezen Nazio Ba uen E akundeak (NBE) be ak egi en duen de inizioa ekin. Nazio
Ba uen Ba za Nagusiak ai o u zuen, 1985eko aza oa en 29ko 40/34 Ebazpenean,
munduan milioika pe sonek jasan di uz ela “deli uen e a bo e e-abusua daka en bes e
ekin za ba zuen ondo iozko kal eak”, e a “bik ima ho ien eskubideak ai o u ez di ela”.
Ho ik abia u a, NBEk “Deli ua en e a bo e e abusua en bik imen zako jus izia en
oina izko P in zipioei bu uzko adie azpena” kale a u zuen. Be e eka penik esangu a suena
bik ima en de inizioa da, zabala den a en8: es a u kidee an inda ean dagoen zigo -lege ia
u a zen du en ekin zen edo ez-egi een ondo ioz kal eak jasan di uen pe sona o o bik ima
da, NBE en de inizioa en a abe a. E a ze di a kal eak? Bada, NBEk kal e gisa aipa zen di u
lesio isikoak edo men alak, su imendu emozionala, gale a ekonomikoak edo oina izko
eskubideen gale a naba mena. Zuzenekoez gain, NBEk zeha kako bik ima za e e jo zen
di u “bik ima ekin ha eman es ua du en senideak edo pe sonak e a a iskuan zegoen
bik ima i lagun zeko edo bik imizazioa saihes eko esku ha zean kal eak jasan di uz en
pe sonak” 9. Gaine a, pe sona ba bik ima za ha zeko, ez da beha ezkoa kal ea e agin
duen pe sona “iden i ika u, a xilo u, jaza i edo e udun dekla a u izana”.
An zeko de inizioa au ki dezakegu Eu opako legedian e e. Zehazki, 2012ko u ia en
25ean, Eu opako Pa lamen ua en e a Kon seilua en 2012/29/EB Zuzen a auan10, deli uen
bik imen eskubideei, lagun za i e a babesa i bu uzko gu xieneko a auak eza zen
di uenean, “A au-haus e penal ba ek zuzenean e agindako kal e edo gale a ba –lesio isiko
edo men alak, kal e emozionalak edo gale a ekonomikoak, be eziki– jasan duen pe sona
isikoa”. Hemen e e, bik ima en es a usa ona zeko, ez du e kon uan ha zen a au-hauslea
iden i ika u, a xilo u, akusa u edo kondena u du en.
Espainia Es a u a e o i a, azken 30 u ee an bik imen eskubideen so kun za e a a au-
ga apena aldako a izan da. 90eko hama kadan au e apauso handiak egin zi en bik imen
eskubideen ain za espenean: izae a o oko ez, inda ke iazko e a sexu-aska asuna en
au kako deli uen bik imei lagun zeko 25/1995 Legea ona u zen, bai e a lege ho i ga a zeko
8 A gi uz giza eskubideen aldeko elka ea. (2017). Lasa e-O ia: Memo ia pa eka u ba e an z.
9 Ibidem.
10 Ibidem.
52.
HIRUGARREN ATALA 37-94 o .
e egelamendua e e11. A gi uz giza eskubideen aldeko elka eak 2017ko xos enean
adie az en duenez, «legea en edukia en onu adunak hildako pe sonak e a haien senideak,
kal e isiko edo psikikoak jasan di uz en pe sonak e a kal e ma e ialak jasan di uz enak
izango di a. Halabe , oho e e a kondeko azio-ondo ioe a ako, hildakoen odolkide asuneko
biga en mailako senideak e a a en a u e o is a ba jasan du en, baina lesio ik izan ez
du en pe sonak izango di a i ula ak. Azpima a u beha a dago, be i asun ga an zi su
gisa, meha xa u a dauden pe sonak a aua en ha zaileen aldean sa u di ela».
Hasie ako izae a o oko a en hainba be eizke a egin di a: e o ismo-deli uen bik imen
ingu ukoak a au zen di uz enak12 e a Ge a Zibila en e a ankismoa en bik imen
eskubideak13 ain za ha zen di uz enak e e.
Li e a u a i dagokionez, hainba diziplina an oina i u a, hamaika ike ke a egin di a
bik ima en ingu uan. XX. mendea, ziu enik, mundu mailan guda-kopu u handien e agin
di uena izan da –e a, be az, bik ima gehien e agin di uena–, au o e ba zuek ‘izua en mendea’
dei u dio ela ik. E a ga azka bo i zez a i ga ela, II. Mundu Guda dugu ge a ik ike uena,
non in lexio pun u ba ge a u zen: Holokaus oa. Elie Wieselen us ez, kon zen azio-
espa ue an egon di enek baka ik ida zi dezake e Holokaus oa i bu uz, hau da, ezin da
ikzioa izan, sa aski k udel ho i ezin da so kun za es e ikoa izan (Bena ides Vanegas,
2015). Ai zi ik, Jo ge Semp únek (2008) beha ezko za jo zen du belaunaldi be iak
Holokaus oa i bu uz hi z egi ea14.
Libu u egie an bizi aun du enen kon akizun uga i au ki di zakegu, kon akizun ho i
his o ia bihu uz. Baina, no zuk di a ge ae a hauen bene ako lekukoak? P imo Le ik
(1989), kon zen azio-espa u ba e ik a e a zenak, hausna ke a in e esga ia egi en du ho i
bu uz. P o agonis ak hildakoak di ela dio, ez bizi ik i en zi enak. Ho ega ik, inoiz emango
ez den hildakoen lekuko asuna al an suma zen du, ge ae a hauen az e ke a o oko ago
e a jasoago ba iza eko. «Ellos son la egla, noso os la excepción», dio Le ik (1989, 73. o .).
Ildo be e ik, Joan Ca les Mèlichen za (2000) Holokaus oa i bu uzko kon akizunak bizi ik
i aun zu enen o oi zapenak baino gehiago di a; absen een kon akizunak di a:
Sus p o agonis as, sus e dade os p o agonis as, no son sus au o es, sino las
íc imas que su gen en el ela o, y que no han sob e i ido pa a pode con a lo.
Es as íc imas no ienen lenguaje pa a da es imonio, no es án p esen es pa a
deci nos que pas, que les pasó. Ellas, las íc imas, solamen e pueden da
es imonio a a és de la lengua del au o del ela o, sólo pueden da es imonio a
a és de las palab as del supe i ien e. (Le i, 1989, 72-73. o .)
Alabaina, hildakoen es igan za ez da al a zaigun baka a; ez dugu ahaz u beha bizi
izandakoaz hi z egi ea ez dela be ehala ema en den u a sa, baizik e a denbo a en pode ioz
11 738/1997 E ege Dek e ua, maia za en 23koa, deli uen bik imen zako lagun zei bu uzko E egelamendua ona zen due-
na.
12 1211/1997 E ege Dek e ua, uz aila en 18koa, Te o ismo-deli uen bik ima di enei lagun zeko e a kal e-o daina ema-
eko E egelamendua; 1974/1999 E ege Dek e ua, abendua en 23koa, Te o ismoa en Bik imei Ai o pen Zibila egi eko
E ege Agindua en E egelamendua; 32/1999 Legea, u ia en 8koa, e o ismoa en bik imekiko elka asuna; 29/2011
Legea, i aila en 22koa, Te o ismoa en Bik imak Ai o u e a Oso ik Babes eko.
13 52/2007 Legea (Memo ia His o ikoa en Legea), abendua en 26koa.
14 Jo ge Semp ún y los campos de concen ación nazis (2008). Ikus: h ps://www.you ube.com/wa ch? =7_QmLezLoy8
OROIMEN HISTORIKOAREN, GIZARTEAREN ETA ZINEMAREN ARTEKO HARTU-EMANAK
53.
37-94 o .
egi en den hausna ke a en emai za. II. Mundu Ge a amai u ondo en, juduek es igan za
gu xi eman zi uz en e a ondo en isilik ge a u zi en. Jaume Pe is Blanes ike la iak jaso zen
duenez, es igan za hu a ge o a emandako u a sa da. «Una pa e de la comunidad judía
consiguió ans o ma la e güenza po habe sido aniquilada y humillada en un o gullo»
(Pe is Blanes, 2018, 295. o .). Pausu ho i ez du e a gi eman kolek ibo guz iek. Ildo ho e an,
Espainiako Guda Zibilean jaza pen bo i za pai a u zu en homosexualen adibidea dugu.
A azoi poli ikoenga ik e ep esioa jaso zu enen es igan za uga i au ki u di zakegun
bi a ean, homosexualen espe ien zia gu xi dugu. Ho enbes ez, hildakoen es igan zaz
gain, bes e hainba kolek ibo en es igan zak al a di a, e a ho i kon uan ha u du au o eak.
Ha a, es igan za en ga an zia, i agana be e aiki zeko ahozko his o ia en i u i
nagusia izanik, es igan za ik gabe, i agana en be e aike a hankamo z ge a dai eke. Ho i
saihes eko, auke a ba in o mazio a jo zea da, in o mazio-i u ia bai a, jakina. Wal e
Benjaminek (1936) ondo be eiz en di u bi i u i mo a ho iek El na ado saiake an. Be e
esane an, na azioa – lekukoa ena, edo ez– k isian sa u zen ku su bu gesa zuen bes e
komunikazio mo a ba age u zenean: in o mazioa. Ho ek egiaz aga i asuna beha du
behin e a be iz; gaine a, be i be ia izan beha du, e a i aganko a da. Memo iak ez dio
in o mazioa i e agi en. Hala e e, na azioak ez du be i asunik izan beha , e a memo ia du
i u i.
Ga an zi sua da na azioa e a disku soa ez nahas ea: biak be ba en bi a ez
komunika zen di en a en, ez di a gauza be a. Hayden Whi ek ondo azal zen du bien
a eko be eizke a, lehenengoa i objek ibo asuna emanez e a biga ena i subjek ibo asuna.
Be e us ez, na azioa e a disku soa i izpide linguis ikoen a abe a be eiz en di a:
La “subje i idad” del discu so iene dada po la p esencia, explíci a o implíci a,
de un “yo” que puede de ini se “sólo como la pe sona que man iene el discu so”.
Po con apa ida, la “obje i idad de la na a i a se de ine po la ausencia de oda
e e encia al na ado ” […] Los acon ecimien os pa ecen habla po sí mismos.
(Whi e, 1992, 19. o .)
Fikziozko ge ae e an be eizke a hu a e az gauza dai ekeen a en, ge ae a his o ikoe an
ez da ho en sinplea. Whi ek adie azi duenez, bi bi a ekoek alka egi en du e his o iako
ge ae ak azal zeko o duan. Kon zep u be iak e e age u di a, disku so his o iko gisa.
Ez abaida ho i oso sakona denez dok o e- esi honen au o eak ike ke a ik kanpo u zi du,
landu ako gaia i eka pen handi ik egingo ez diola i i zi a.
Benjaminek bes e be eizga i ga an zi su ba aipa zen du: na a zaileak espe ien zian
oina i zen du kon akizuna, bai be ak zuzenean bizi izan duene ik, bai be a i ansmi i u
dio ene ik. Ho ela, espe ien zia ansmi i zeko na azioa e abil zen da, e a na azio hu a
espe ien zia bihu zen da en zulea engan.
Pe o, ad ie e Benjamin, es a expe iencia del na ado se o na, a su ez, en
expe iencia pa a el que escucha, pa a el oyen e. El que escucha i e o a ez la
expe iencia. Y en es e sen ido, pod íamos deci que el oyen e (el lec o ) es capaz
de eco da lo que no ha i ido, la expe iencia que no ha expe imen ado, pe o que
le ha sido ansmi ida en el ela o (Mèlich, 2000, 132. o .)

54.
HIRUGARREN ATALA 37-94 o .
Ho i kon zep u ga an zi sua da, ikusi dugun bezala, Ge a Zibila bizi izan du enen
bilobak di elako memo ia his o ikoa i heldu dio enak: haiei ansmi i u akoa hela azi du e
na azioa en bi a ez.
O duan, lekukoen espe ien ziaga ik, hi u ildo nagusi ikusi di ugu: ba zuek de enda zen
du e ge aka iak bizi izan di uz enak baka ik di ela lekuko. Ja e a ho ek ez du bide
luze ik; izan e e, zuzeneko lekuko guz iak hil zen di en heinean, ahanz u a da haien
pa ua, «pues los ex os queda án como es imonios mue os que ya no le dicen nada a las
comunidades de signi icado ac uales» (Bena ides Vanegas, 2015, 200. o .). Bes e ba zuek,
Le ik esa e ako, hildakoak bene ako lekukoak di ela dio e; e a, azkenik, ba zuek dio e
en zuleak e e espe ien zia be e egi en duela na azioa en bidez. Lan honen au o eak
hi uga en baiez apen hone an sines en du; izan e e, Rica do Fos e ek (1996) dioen
moduan, ez bai a beha ezkoa his o ia jakin ba bizi beha iza ea gu e ikuske an e a gu e
hi zekin ga ai ha an jaso akoa sen i zeko.
3.1.5. MEMORIAREN
KUDEAKETA
Be idanik, memo ia en kudeake a oso ga an zi sua izan da, e a da o aindik e e. Agin a iek,
bo e e a heldu bezain las e , maiz kudea zen du e memo ia, lehen azaldu dugun bezala,
giza e-kohesioa en un zioa be e zen duelako. Egia da, halabe , es a u o ali a ioek be en
nahie a a kudea u du ela memo ia. Tz e an Todo o ek (1989) adie az en duen bezala, XV.
mendea en hasie an, I zcoa l enpe ado e az ekak es ela guz iak sun si zea agindu zuen,
adizioa be e nahie a a bi so u nahian. Mende ba ge oago, espainia kolonoek ga ai uen
handi asuna go aipa zen zu en az a nak e e zi uz en. Az ekak, o dea, o ali a ioak ez
zi enez, memo ia so zen zu en bide o izialak sun si ze a muga u zi en soilik, memo ia
ho en hedapena bes e o ma ba zuen bidez zabal zen u ziz: ahozko kon ake a edo poesia.
Ho i da, hain zuzen e e, lu peko o oimenak heda zeko duen bidea: «A pesa del g an
adoc inamien o ideológico, es os ecue dos du an e an o iempo con inados al silencio y
Los Es ados democ á icos conduci ían a la
población al mismo des ino que los egímenes
o ali a ios, es deci , al eino de la ba ba ie.
Tz e an Todo o
OROIMEN HISTORIKOAREN, GIZARTEAREN ETA ZINEMAREN ARTEKO HARTU-EMANAK
55.
37-94 o .
ansmi idos de una gene ación a o a o almen e, y no a a és de publicaciones, pe manecen
i os» (Pollak, 1989, 4. o .). XX. mendeko sis ema o ali a is ek, o dea, sis ema ikoki
be egana u du e memo ia, e a, xoko ik ezku uenean e e kon ola u nahi izan du e, e a
ba zuek lo u du e (Todo o , 1995).
Eu opako e a Ipa Ame ikako demok azia libe alek e e k i ikak jasa en di uz e. Izan e e,
adi u askok memo ia en na iadu a lepo a u die e o oi eza en mesede an. Todo o en us ez,
in o mazioa en kon sumoa ge o e a bizko agoa den giza e hone an, e aza da in o mazio
mo a ho i abiadu a be dinean baz e zea: gu e adizioe a ik aldendu a, aisialdiko giza e
ba en eskakizunek ki enduak, e a g ina espi i uale a ik zein an zinako ob a handie a ik
aldendu ik, o oipena ospa ze a e a unean uneko plaze hu sez goza ze a kondena u a
egongo gina eke. Memo ia meha xa u ik dagoela us e du.
Aguila Fe nándezek (2008) memo ia mende a zailea e a memo ia hegemonikoa
aipa zen di u: lehena memo ia o iziala ekin nahas dai eke, e egimenak eza i ako
i agana en o oipena bai a. Hegemonikoa, aldiz, giza eak ai o ua duena da. Be az, ez di a
kon aja iak; a e gehiago, demok azie an ba egin beha ko luke e aipa u ako bi memo iek:
«Se a a de que el ecue do de los di e en es ac o es coincida, en lo undamen al, con
sus p opios ma ices, pe o que no exis an memo ias opues as que impidan ene un ela o
compa ido del pasado» (Bena ides Vanegas, 2015, 204. o .).
Es a uek poli ika publikoen bidez kudea zen du e memo ia. Aguila Fe nándezek honela
de ini zen du memo ia en poli ikak ze di en:
Todas aquellas inicia i as de ca ác e público (no necesa iamen e polí ico)
des inadas a di undi o consolida una de e minada in e p e ación de algún
acon ecimien o del pasado de g an ele ancia pa a de e minados g upos sociales o
polí icos, o pa a el conjun o de un país. (Aguila Fe nández, 2008, 53. o .)
Holokaus oa en ondo en, Alemania e a Eu opako bes e he ialde ba zuk memo ia i
bu uzko poli ikak egi en hasi zi en. Gobe nuek poli ika publikoak eza i zi uz en ez
ahaz eko be ebeha a be e zeko. Poli ika publiko ho ien helbu ua ez zen egia ezagu zea,
baizik e a dagoeneko ezaguna den i agan ba gogo a zea, zeina en egia –be a i bu uzko
enun zia u ik ak ikoena– his o iak edo p ozesu judizialek –gehiene an penalak– oga u
bai u e (Bena ides Vanegas, 2015). Egia jaki eko bes e bide ba zuk e e badaude, gehien ba
ju idikoak edo his o iog a ikoak; poli ika publiko ho iek egia ho i ez ahaz eko bu u u zi en
lehenengoz. Holokaus oa en ondo ioz, Alemanian e a Eu opako bes e zenbai he ialde an
memo ia en poli ikak ga a zen hasi zi en.
Lebow e al. egileek (2006) memo ia i bu uzko poli ikak az e u di uz e Eu opan.
Hauen esane an, espe ien zia e a elka bana u ako memo iek, e a di uz en balo e e a
konp omisoek e e, iden i a e be eizga iak ema en dizkie e no banakoei e a komuni a eei.
Egungo poli ikak ho en bai an so zen di a. Halabe , ha en e agina ez da be an amai zen:
a ze iko pe zepzioak baldin za zen du, e a nazio-muge a ik a dauden ondo ioak e e
izan di zake. Memo ia indibidualak pe sonen a eko ha emane a ik abia zen di a, e a
giza ea en disku so dominan een isla di a. Disku so ho iek eli eek e a kon a-eli eek
helbu u poli iko, ekonomiko edo a sozialekin e aiki zen e a be e aiki zen di uz e. Maila
56.
HIRUGARREN ATALA 37-94 o .
guz ie an e a p ozesu osoan, poli ikak ma ka zen du memo ia (Bena ides Vanegas, 2015).
Lebow, Kans eine e a Fogu (2006) au o eek hi u memo ia mo a be eiz en di uz e:
indibiduala, kolek iboa e a ins i uzionala. Hain zuzen e e, azken ho e an ikus di zakegu
eli e poli ikoek egindako ahaleginak, alde zein kon a, i agana i esanahi ba eslei u e a
heda zeko/inposa zeko giza ean e a denbo an.
Memo ia kolek iboaz balia zea o ainean e agi eko aspaldikoa da: his o ia be a bezain
zaha a da. Ho en bi a ez emozioak piz u nahi di a, legi imazioak lo u, ekin za jakin
ba zuk jus i ika u edo ideologia zein p oiek u jakin ba enganako a xikimendua lo u
(Pelaz e a Tomasoni, 2011). Memo ia his o iko o izialak, baina, sinesga i asun-a azo
la iak di u:
El p oblema de oda memo ia o icial es el de su c edibilidad, de su acep ación
y ambién el de su o ganización. Pa a que eme ja en los discu sos polí icos un
ondo común de e e encias que puedan cons i ui una memo ia nacional, un
in enso abajo de o ganización es indispensable pa a supe a el simple “mon aje”
ideológico, po de inición p eca io y débil. (Pollak, 1989, 10. o .)
Ondo ioz, memo ia bo oka poli iko gisa ule zen da; asko an, ahanz u a en au kako
bo oka gisa au kez en da. Bo oka hau e agile ezbe dinen a ean ge a zen da, bakoi zak
be e alda iak legi ima u nahian.
B uno G oppok memo ia poli iken ga an zia azpima a zen du, es a u ba ek ha zen
di uen neu i ekonomikoekin pa eka uz: «En la medida en que es as polí icas busquen
o ien a la e olución de la sociedad, son e dade as polí icas, del mismo ango, po
ejemplo, que las polí icas económicas, y juegan un papel impo an e que ha íamos mal
en subes ima » (G oppo, 2002, 190. o .). Memo ia en poli ika ekin za kon zien ea da, e a
gobe nuek edo bes e giza e- alde ba zuek eza zen di uz en i aganeko ge akizun jakin
ba zuk ansmi i zea du helbu u. Hala, memo ia en poli ikek gu a den giza e-e edua i
dagokion iden i a e nazionala lan zen du e. Be e helbu uen a abe a, G oppok bi memo ia-
poli ika be eiz en di u: logika demok a iko ba en espa uan egi en di enak e a e aba
au o i a ioak di enak. Ho ega ik dio Todo o ek (2000), be ez, memo ia ez dela ez ona ez a
xa a e e: ema en zaion e abile a en a abe akoa da ho i. G oppok, adibide bezala, se bia
abe zale asunak e abili ako o oimen mal zu a ja zen du: II. Mundu Ge a ik Koso oko
egungo ga azka a a e, se bia abe zale asunak Se bia Handia en p oiek u espan sionis a
e a ha en izenean egindako sa askiak legi ima zea di u helbu u, o oimen a i izialak
be piz u di uela ik. Be az, dik adu a-e egimen gehienak saia zen di a ha en izae a
legi ima zen, memo ia manipula uz. Ho i dela e a, hausna ke a egin beha da memo ia i
e a ahanz u a i ema en zaien e abile az.
O oimen-poli ikak hainba modu an kudea dai ezke: o oi zapen-eki aldiak,
monumen uak e aiki zea, o oimen- okiak babes ea, eskola-p og amak, memo ia bildu e a
heda zeko e akundeak so zea –a xiboak, museoak, dokumen azio-zen oak, ike ke a-
aldeak–, oponimia, e ab. E a be ean, o oimen-poli ikak ahanz u a-poli ika ba du a zean,
memo ia ekin ge a u bezala; izan e e, ge ae a ba o oi zeko neu ia ha uz ge o, bes e
ge ae a asko ahanz u a a bide a zen di a. Baina ahanz u a-poli ika ak iboak e e badaude.
OROIMEN HISTORIKOAREN, GIZARTEAREN ETA ZINEMAREN ARTEKO HARTU-EMANAK
57.
37-94 o .
G oppok amnis ia ja i du adibide gisa, non memo ia kolek ibo ik ge akizun jakin ba zuk
kanpo a zea duen helbu u: «Es una o ma de ol ido polí ico y ju ídico que apun a a impone
una amnesia social […]. La amnis ía ep esen a una o ma ex ema de polí ica del ol ido»
(G oppo, 2012, 193. o .). Be az, amnis ia li za eke ahanz u a ako e abaki poli iko nagusia,
baina badi a ahanz u a sus a zen du en bes e neu i xikiagoak e e: eskola-p og ama ik
hainba ge ae a ken zea, az a nak –e aikinak, dokumen uak, ...– ezaba zea, e ab. Adibidez,
A gen inako dik adu a en azken e abakie ako ba u ee an zeha p ak ika e ep esiboei
bu uz egindako dokumen u guz iak sun si zea izan zen.
3.2. OROIMEN
HISTORIKOAREN
BILAKAERA
Memo ia his o ikoa gai go i-go ia da espainia Es a uan duela u e ba zue a ik. Adibide
adie azga iena F ancisco F anco en go puzkiak E o ien Ha ane ik a e a zeko p ozedu a
osoa izan da. T an sizioak ez zion oho ezko hilobia uka u dik ado ea i, e a, 1978ko
kons i uzioa ona u ondo en e e, 36ko es a u-kolpea gida u zuena en go pua be ak
auke a u ako okian egon da 2019 a a e. Espainiako Go ee an bu u u ako p ozesu luze,
ko apila su e a ga azka su ba en ondo en, u ia en 24an a e a zu en, be a a u akoek,
Teje o ba ne, go oza e egin zio ela ik ‘Vi a F anco’ oihuka uz15. Gaine a, Ai eko A mada
a du a u zen go pua helikop e oz leku-alda zeaz, e a Dolo es Delgado Ja duneko Jus izia
minis oa, Felix Bolaños Gobe nuko P esiden e zako idazka i nagusia e a An onio Hidalgo
P esiden zia Minis e ioko idazka io dea izan zi en helikop e o ik jais en lehenak. Guz i
ho ega ik, Ai o Es eban EAJ en eleduna en us ez, “e epa azio a ike a” izan beha zuena
“ ankismoa go a zeko eki aldia” bihu u zen, e a bik imen zako umiliazio za jo zuen16.
Baina, ho i guz ia ule zeko, a ze a begi a u beha dugu halabeha ez. Gai hau his o iala i
e a soziologo uga ik ike u du e, e a, be az, ez dugu sakon az e uko, baizik e a memo ia
his o ikoa en bilakae a en e agile ga an zi suenak azalduko di ugu, bai giza ean zein
poli ikan, egungo egoe az jabe zeko muina bai a:
Memo iak ez du be i ga an zi be a izan giza ean. Ike la i gehienak ba da oz ge a bizi
izan zu enen biloben ga an ziaz. Be aiek izan di a, hain zuzen e e, memo ia his o ikoa
alda ika u du enak. E a, Es a u espainia eko memo ia his o ikoaz a i ga enean,
“alda ika u” hi za da egokiena, a oa Guda Zibila en e a dik adu a en ga aie a a muga zen
bai a, e a ba ik ba e emu jakin ba ean, ho s, e ep esio ankis an (Míguez Macho, 2018).
15 Be ia. (2019ko u ia en 24). F anco i go aza e egin dio e E o ien Ha ane ik a e a zean. h ps://www.be ia.eus/albis-
eak/172817/ anco i-go aza e-egin-dio e-e o ien-ha ane ik-a e a zean.h m
16 Idem.
64.
HIRUGARREN ATALA 37-94 o .
“p esen ables” de la oposición an i anquis a» (Yus a Rod igo, 2011). Ondo ioz, Yus a
Rod igo en esane an o oimen e epublika a e a an i axis ak espa u amilia e a p iba uan
zabaldu beha izan du.
Guz i ho ega ik, 90. hama kada en e dialde ik au e a gaia ekiko in e esa handi zen
joan zen. Ga ai ha akoak di a, esa e ako, Espainiako Kong esuak dik adu a gai zes eko
lehenengo legez ez bes eko p oposamenak. Hala e e, XXI. mendea izan da gaia i bene ako
bul zada eman diona. 2000. u ean O oimen His o ikoa Be esku a zeko Elka ea –
gaz ele az, Asociación pa a la Recupe ación de la Memo ia His ó ica (ARMH)– so u
zu en, Emilio Sil ak desage u ako be e ai ona bila zea i ekin os ean. Senidea en go puzkia
P ianza del Bie zo (León) he ian age u zen, e a induske ak oiha zun media iko ozena
izan zuen. Ho ek e agin zuen guda e a dik adu ako desage uek inoiz eduki zu en
ikusga i asun publikoa eduki zea, e a, seni a eko en ba desage ua zeuka en hainba
hu bil zen hasi zi en, bai e a bes e hainbes e pe sona lagun za eskain zeko. Ho ela so u
zu en ARMH, e a ha ezke o aipa u ako elka eak ez abaida publikoa bide a u du. Hala
e e, aipa u beha a dago ho i ez dela so u zu en elka e baka a. U e ba zuk lehenago
–1997an– Asociación po un A chi o de la Gue a y el Exilio (AGE) elka ea so u zu en,
zeinean helbu u nagusia Guda Zibila e a e bes e e epublika a i bu uzko a xiboa so zea
zen, dik adu an eba zi ako epaiak be an behe a u zi e a bo okala i e epublika ak –1939.
e ik au e a bo oka u zu enak ba ne– omen zea. Euskal He ian e e hainba elka e so u
di a: Ahaz uak 1936-1977, es a u-kolpeak, e ep esioak e a e egimen ankis ak e agin
zi uen bik imen aldeko elka ea, 2005ean so u zu en. Egia a gi zea, jus izia egi ea e a kal e
o dainak eska zen di uz e; Du ango 1936 Kul u Elka ea, 2007an so ua: «aska asuna en
e a Euskal He ia en nazio-eskubideen alde axismoa i au e egin zio en Du angaldeko
he i a ei omen egi eko, eu en bo oka gogo a e a su imendu la za ezagu a az eko e a
zo zaien oho ea alda ika zeko»; Euskal Memo ia Fundazioa, 2009an so ua; Be iz 1936
gogo a zen Kul u Elka ea, 2011an so ua; Golda u, 2011an so ua; Memo ia en Bideak,
F anco en esklabuei e epa a zen dien elka ea; In xo a 1937 Kul u Elka ea, 2005ean
so ua; Egia i Zo Fundazioa, 2012an so ua: xede du lan egi ea Es a ua en o o a iko
biolen ziak jasan di uz en bik imen eskubideen alde. Ho iez gain, bes e hamaika elka e
so u di uz e: Donos iako genozidioa 1936 Bik imen elka ea, O oi uz (Po ugale e),
Geu eak 1936, O oi uz (Andoain), Asociación de Familia es de Fusilados de Deba Goiena
(A asa e), Ka in Txikia (Oia zun), Andikona (O xandio)…
Elka e memo ialis en a ean alkak e e egon di a. Yus a Rod igok (2011) oha a azi
duenez, ba zuek memo ia en be esku apena en izae a poli ikoa i moki de enda zen
du en bi a ean, bes e ba zuek be au uka zen du e. Ildo ho e an, Memo ia en aldeko
Fo oa en za 19 ga an zi sua da o oimena en izae a poli ikoa alda ika zea:
…los mili an es no sólo ienen amilia, sino ambién cama adas o compañe os
y una in ensa ida social y de lucha. Cuando mue en como consecuencia de su
mili ancia son mue os sociales, no pa icula es, se ans o man en mue os de
odos. (Ped eño, 2003)
19 Gaz ele az, Fo o po la Memo ia. PCEk sus a u ako o oa, nahiz e a ildo poli iko independen ea duela alda ika zen duen.

OROIMEN HISTORIKOAREN, GIZARTEAREN ETA ZINEMAREN ARTEKO HARTU-EMANAK
65.
37-94 o .
Bide be e ik jo du AGE elka eak, ARMH en ja dunbidea zalan zan ipiniz. AGEk hildakoen
mo ibazio poli ikoa azpima a zen du e a induske ak egi ea en aldekoa den a en, ho iek
egi eko modua en au ka age u da behin baino gehiago an. Be e us ez, induske ak epailea en
au ean egin beha ko li a eke ondo en e an zukizun penalak eska u ahal iza eko:
La descon ianza de es a úl ima o ganización hacia la ARMH es g ande: AGE denuncia
el modus ac uando en las ape u as de osas, que p i ilegia los deseos de las amilias
po encima de conside aciones polí icas e ideológicas y que, sob e odo, ha ía a su
ez «desapa ece » las osas, p uebas ísicas de la ep esión anquis a. Así, según
es as asociaciones, una ez desen e ados los mue os y en egados a sus amilias,
las p uebas de los c ímenes anquis as con a la humanidad hab án desapa ecido, y
con ellas oda posibilidad de esolución judicial. (Yus a Rod igo, 2011)
Equipo Nizko Gobe nuz Kanpoko E akundeak ‘O oimena e sus Jus izia’ dei u die
elka een a eko liska ei, e a Todo o en hausna ke a bu u a e o zen zaigu: no dago
zilegi u ik no be ak bizi ez izandakoaz hi z egi eko? Kasu hone an, hildakoen senideak
ala mugimendu poli iko-sozialak –alde diak, sindika uak…–? Ika-mikak albo a uz, Yus a
Rod igok ezinbes eko za jo zen du elka e memo ialis en sa ea –homogeneoa ez den
a en–; ho i gabe ezinezkoa izango bai zen auzia espa u p iba u ik ez abaida publiko a
jauzi egi ea. Azkenik, ez abaidak poli ika a egin zuen sal o e a 2002ko aza oa en 20an
Espainiako Pa lamen uak aho ba ez kondena u zuen ankismoa lehenengoz. Zenbai
ike la ik lehenago koka zen du e jauzi ho i. Aguila Fe nándezek, esa e ako, adie az en
du iza ez i aganak 1993. u eko kanpainan egin zuela jauzia o duko poli ika a, zehazki,
PSOEk hau eskundeak galdu zi zakeela an zeman zuenean. Ho ela, PPko hau agai ba zuen
i agan ankis a be e onu a ako e abil zea e abaki zuen PSOEk hau esleak mugia azi
nahian (Liikanen, 2015an aipa ua). Bai e a lo u e e, Felipe González be i o bilaka u
bai zen p esiden e. Ai zi ik, hu engo hau eskundeak –1996koak– PPk i abazi zi uen e a
ha ezke oz ik PSOEk hainba ekimen pa lamen a io sus a u zuen Ge a Zibileko e a
dik adu ako bik imek o daina jaso zeza en. PPk au e egin zien ekimen guz i ho iei, a e
gehiago 2000.ean hau eskundeak gehiengo osoz i abazi zi uenean, o du ik au e a PPk
mode azio poli ikoa albo a u bai zuen. PSOEk e a Izquie a Unidak inda ak ba u e a lege
p oposamen ba zuk au kez u zi uz en dik adu ako bik imen zenbai alde o daina az eko.
Be necke e a B inkmannek (2009) adie azi du e kanpaina ho en xedea ez zela soilik
he i a en eskakizunei bidea ema ea, baizik e a alde di popula a i “p esio mo ala” egi ea
e a ha en lide ak F anco en ja ai zaile za jo zea.
2004. u ean gobe nu-aldake a eman e a Ge a Zibileko bik imen egoe a az e zen hasi
zuen Espainiako Gobe nu be iak –o aingoan, PSOE en esku–. Ho e a ako, apa eko
komisio ba e a u zuen Rod íguez Zapa e o p esiden eak: Comisión In e minis e ial pa a el
Es udio de la Si uación de las Víc imas de la Gue a Ci il. 2006an, Espainiako Dipu a uen
Kong esuak ‘Memo ia His o ikoa en U ea’ izenda u zuen bozken bidez. Bozke a ho e an
172 dipu a uk p oposamena en alde egin zu en, PPko 131 dipu a uek au ka, e a ERCko lau
dipu a uek ez zu en bozka u neu ia gu xiegi zela i i zi a20. Azkenik, 2007ko abenduan
20 El País. (2006ko api ila en 27a). Todos los pa idos sal o el PP ap ueban decla a 2006 Año de la Memo ia His ó ica.
66.
HIRUGARREN ATALA 37-94 o .
Espainiako O oimen His o ikoa en Legea –o izialki, Abendua en 26ko 2007/52 Legea, ge a
zibilean e a dik adu an jaza pena e a bo izke ia jasan zu enen aldeko neu ien eza pena
e a haien ai o za e a be en eskubideen a eago zea– a gi a a u zen u ia en 31an Dipu a uen
Kong esuan ona u os ean. O aingoan e e, PPk au ka egin zuen e a ERC abs eni u egin
zen21. Legeak ba ne ha zen du Espainiako Ge a Zibileko nahiz F anco en dik adu an
jaso ako bik imen ona zea e a e ekonozimendua, ez o dea, ankis ek e aildako bik imen
hobi komunen i eki ze, induske a edo az e zea, elka e memo ialis a uga ik eska u bezala.
Gaine a, ARMHk sala u du lege ho en hi zau eak diola ankismoa en bik imen o oimena
pe sonala e a seni a ekoa dela, e a ho enbes ez, deli u ho iek ez di ela jo zen giza ea
e a giza e ia en au kako deli u za ; a e gehiago, deli u ho iek maila pe sonalean u ziz,
be e eginkizun ba ez be e zea lepo a u dio e Es a ua i, be e be ebeha a bai a bik imen
egia, jus izia e a o daine ako eskubidea poli ika publikoekin babes ea.
Egiazki liska a ez da be an ge a u, legea, eo ian be e zekoa izan a en, asko an ez delako
be e, ba ez e e Alde di Popula a e a eskuineko espainia nazionalis ak agin ean dauden
hi i e a udale ie an –Hego Euskal He ian be eziki UPN ekin ge a u den bezala–. Hala,
o aindik ikus di zakegu Euskal He ian zein Es a u osoan mili a kolpis en izenak di uz en
kaleak edo a iku ankis ak. Alde di Popula ak e a Espainiako sek o e kon se bado eenek
O oimen His o ikoa en Legea en au ka egin du e e engabe, neu iak giza ea ba u baino,
bana u egi en duela a gudia uz. T an sizioan a azoi u bezala, ho elako neu iek zau i
zaha ak zabal zea bes e ik ez du ela egi en a azoi u du e. Hainba ek mendeku za ha u
du e F anco en bik imei ai o zeko legea e a e epublika en bik imei ja amonik ez egi ea
ego zi e e. Modu ho e an, Césa Vidalek gogo sala u du O oimen His o ikoa en Legea22:
En e los dispa a es legisla i os de la e a ZP pocos esul an más clamo osos que
el de la mal llamada Memo ia his ó ica. Lejos de in en a ecupe a la memo ia
colec i a, la ley ha p e endido exac amen e lo con a io, es deci , bo a una pa e
de la His o ia ecien e de España y subs i ui la con mi os absu dos e injus os, odo
ello –eso sí– cos eado con dine o de los con ibuyen es… Así, en es os años hemos
is o como se pe día el dine o en busca inú ilmen e el cadá e de Lo ca mien as
se negaba pa a exhuma los es os de unos 35 asesinados po el F en e Popula y
a ojados al Pozo Camuñas o los de una osa común ce cana a Mad id en la que
posiblemen e se hallen los es os de And eu Nin y o os izquie dis as o u ados y
mue os po los agen es de S alin en España (Vidal, 2010).
Yus a Rod igo memo ia his o ikoak ha u duen ga an ziaz jabe u da. Hala, 90.
hama kada en amaie an «espa u p iba uan e a modu lo sako ean» ansmi i zen zen
o oimenak ez anda publiko e a media ikoa jasan zuen ga ai uak lehen mailan ipin zeko.
Ho i inda gabe zeko sek o e eskuinda ak disku so neo ankis a lo a zea en p emia eduki
h ps://elpais.com/elpais/2006/04/27/ac ualidad/1146125825_850215.h ml
21 O oimen kolek iboa en lanke ak espainia Es a uan so zen di uen liska en adibidea dugu legea en bozke a be a, zei-
nean bi alde di ezik, gainon zeko guz iek alde egin zu en a en, Memo ia His o ikoa en Legea (52/2007) ia ezku uan
bozka u zen, Auzi egi Nazionalean M-11ko a en a uenga iko epaia ema en zen egun be ean.
22 Vidal, Césa . (2010eko api ila en 7a). Los dispa a es de la “memo ia his ó ica”, según Césa Vidal. Libe ad Digi al. h ps://
www.libe addigi al.com/sociedad/los-dispa a es-de-la-memo ia-his o ica-segun-cesa - idal-1276389527/
OROIMEN HISTORIKOAREN, GIZARTEAREN ETA ZINEMAREN ARTEKO HARTU-EMANAK
67.
37-94 o .
du, dik adu an e abili ako a gudio be be ak be esku a uz es a u-kolpea legi ima zeko23.
Yus a Rod igo en esane an, au o e alde ho ek, Vidal ba ne, oiha zun media iko dezen e
eduki du:
Y de o ma ha o signi ica i a, pa alelamen e a es a « ecupe ación de la memo ia
his ó ica» se asis e a la eeme gencia de un discu so his o iog á ico neo anquis a
ace ca de los o ígenes de la gue a ci il y de la dic adu a, con g an epe cusión
pública y mediá ica, que e oma a gumen os que ya ue on elabo ados en su día
pa a legi ima an o el golpe mili a de 1936 como la b u al ep esión desplegada en
el campo anquis a. Un discu so que no es ealmen e p oducido po his o iado es
econocidos como ales en los cí culos p o esionales y académicos, sino po
publicis as como Pío Moa o his o iado es que desa ollan su labo en los má genes
de la Academia como Césa Vidal. (Yus a Rod igo, 2011)
Fabe ek (2008) ‘memo ien a eko guda’ dei u dio ho i. Labanyik (2008) oha a azi
duenez, ho ek elka bizi za i mesede ik egi en ez dion enomenoa eka i du: bik imismoa en
lehia. E a, lehia ho e an gezu ak zabaldu di uz e. Adibidez, ike ke a e a es a is ikek esa en
du ena en au ka, Pio Moak de enda u du bando nazionalean hildako gehiago izan zi ela
e epublika en a ean baino. Liikanenek (2015) lehia ho en adibide gehiago ipini di u:
esa e ba e ako, adie az en du 2006 e a 2007 u een bi a ean ‘eskelen guda’ ba izan zela
o izial e epublika ba en eskela a gi a a u os ean. Halabaina, kezkaga iagoa i udi zen
zaio eskuinak ETA en bik imak e abili izana ankismoa en bik imei au e egi eko.
Egin-eginean e e, Aleida Assmannek (2010) azaldu du ahanz u a e a isil asuna
his o ikoki e abili izan di ela ga azkak gaindi zeko, izan e e, biolen zia, bidegabeke ia
edo a pai amena o oi zeak biolen zia gehiago e agin dezakeelako. Hain zuzen e e, a gudio
ho i eus en dio alo kon se bado e espainolak. Baina –e a ho dago koxka–, au o e ho en
a abe a, ahanz u a en poli ikek soilik un ziona u dezake e baldin e a bo e e sime ikoa
egon bada, elka enganakoa izan denean e a ga azka en alde biek halan ados u du enean.
Ai zi ik, isil asun e ep esiboak egi en duen baka a su imendua be iko zea da, bo e e-
ha emanak luza zea e a zapal zaileak babes ea bik imen lepo ik. Be e hi ze an, Espainian
izandako isil asuna asime ikoa da e a soilik Memo ia His o ikoa en Legea ekin izan da
apu ua.
Gauzak ho ela, PPko hau e si nagusi Ma iano Rajoyk behin e a be iz agindu zuen
legea be an behe a u ziko zuela Moncloa a i i siz ge o. Bada, 2011.ean hau eskundeak
i abazi e a 2012an lege ho i bide a u ako au ekon ua %60 mu iz u zuen. E a be ean,
Gobe nu be iak bik imen ha e a ako bulegoa kendu zuen. Ez zen gauza makala izan,
bulego ho ek desage uen go puzkien induske ak ami a zen bai zi uen. Os e a, 2013 e a
2014an au ekon ua e aba mu iz u zuen legea eze ezean u ziz.
O oimen his o ikoa en auzia ez da soilik ins i uzio ho ekin lo u; ho az, hainba
ins i uzioek e e neu iak ha u di uz e O oimen His o ikoa en Legea ga a zeko. Andaluzia,
A agoi, Balea ak, Ceu a e a Melilla hi iek, Euskal Au onomi E kidegoa, Ex emadu a,
Gaz ela e a Leon, Kana iak, Ka alunia, Na a oa edo a Valen ziako E kidegoak modu ba ean
ala bes ean a au u du e e ep esio ankis a en bik imei ai o za ema eko bidea, ba ez e e,
23 Fabe ek (2008) ‘memo ien a eko guda’ bezala de ini u du.
68.
HIRUGARREN ATALA 37-94 o .
desage uen go puzkien induske ei dagokienez. Hego Euskal He iko a audia ekin hasi
au e ik, komeniga ia da Andaluziako bilakae a le o haue a a eka zea: 2017ko ma xoan
O oimen His o iko e a Demok a ikoa en Legea ona u zu en kon ako bo o ik gabe24.
Baina, 2019an Gobe nu be iak –PP e a Ciudadanosek osa ua, Voxen lagun za ekin– legea
be an behe a u zi du sa u bezain p on o. Espainiako alo kon se bado eak his o ikoki
man endu duen a gudioa i eu si dio Andaluziako Gobe nuak, hau da, Espainiako
T an sizioa inoiz emandako ako dio ik zabalena izan dela, be an zau i guz iak senda u
zi ela, e a ha a ago doan edozein neu i «mendeku g ina» dela25. Ho en o dez, T an sizioa
go aipa zeko ‘Adiskide asuna en Legea’ kale a uko du ela agindu du Juan Manuel Mo eno
Bonilla p esiden eak. O oimen his o ikoa ekiko e a ankismoa en bik imen ai o za e a
o daina ekiko kon ako asuna gauza jakina da alde di jakin ba zuen alde ik, esan bezala,
be idanik eman bai a. Baina, azken boladan i aine a a heldu di a hainba . Voxek, esa e ako,
«hezu -bila zaileak» dei u die o oimen kolek iboa be esku a zea en alde lan egin du enei26.
Alde di honek adie azi du O oimen His o ikoa espa u guz ie a ik kendu nahi duela27. Ez da
ha i zekoa e e, kon uan ha u a alde di poli iko ho ek dik ado ea ekin duen ha emana28;
esa e ba e ako, Ja ie O ega Smi h, Voxeko idazka i nagusia, Fundación Nacional F ancisco
F ancoko p esiden e Juan Chicha o O ega en lehengusua da.
Bi a ean, Es a u espainoleko Gobe nuan aldake a eman da bes e behin e e, o aingoan,
Ped o Sánchez sozialis a p esiden e bihu u dela ik. P esiden e be iak Zapa e ok hasi ako
bidea i eu siko diola i aga i du e a o oimen his o ikoa i babesa eskaini e e29, oposizioa en
hase ea e aginez30. Ho e a ako, Euskal He ian ha u ako neu iei e epa a uko
omen dio Sánchez Espainiako Gobe nuko P esiden eak31. Hala, 2020ko i aila en 15ean
Espainiako Gobe nuak O oimen Demok a ikoa en Legea en au ep oiek ua ona u
zuen. Ca men Cal ok P esiden eo deak es u be ia en bi helbu u nagusi naba mendu
di u: lehena, Espainiako his o ia demok a ikoa en de en sa e a ezagu za; e a biga ena,
dik adu a e a e ep esioa en bik imen zako ai o pena, o daina, duin asuna e a jus izia32.
24 El Dia io. (2017ko ma xoa en 15a). Andalucía ya iene ley de Memo ia His ó ica: “un día g ande” pa a las íc imas del
anquismo. h ps://www.eldia io.es/andalucia/Andalucia-Memo ia-His o ica-g ande-his o ico_0_622588665.h ml
25 El Dia io. (2019ko u a ila en 9a). PP, Ciudadanos y Vox liquidan la ley de Memo ia His ó ica de Andalucía pa a con-
e i la en una “ley de conco dia”. h ps://www.eldia io.es/andalucia/PP-Ciudadanos-Memo ia-His o ica-Andalu-
cia_0_855315332.h ml
26 El Mundo. (2019ko ma xoa en 21a). Vox llama “buscado es de huesos” a los de enso es de la Ley de Memo ia His ó ica.
h ps://www.elmundo.es/andalucia/2019/03/21/5c939326 ddd 6 888b4755.h ml
27 El Dia io. (2019ko ekaina en 26a). Vox lle a al lími e sus exigencias en Mu cia: de oga leyes LGTBI, e adica la Memo ia
his ó ica de las aulas y depo aciones. h ps://www.eldia io.es/mu cia/poli ica/Vox-Mu cia-LGTBI-e adicacion-Memo-
ia_0_914109499.h ml
28 Público. (2019ko ma xoa en 11a). Así son los ínculos del icep esiden e de Vox con la Fundación F ancisco F anco.
h ps://www.publico.es/poli ica/ ox- anquismo-son- inculos- icep esiden e- ox- undacion- ancisco- anco.h ml
29 El País. (2019ko ma xoa en 27a). El PSOE quie e ele a la memo ia his ó ica a “polí ica de Es ado”. h ps://elpais.com/
poli ica/2019/03/27/ac ualidad/1553686136_848144.h ml
30 Ruiz de Almi ón, V. (2019ko o saila en 23a). Ped o Sánchez: uso y p opiedad de la Memo ia His ó ica. ABC. h ps://www.
abc.es/espana/abci-ped o-sanchez-y-p opiedad-memo ia-his o ica-201902230331_no icia.h ml
31 Deia. (2019ko api ila en 22a). Euskadi, a o en memo ia his ó ica. h ps://www.no iciasdegipuzkoa.eus/2019/04/22/
poli ica/euskadi- a o-en-memo ia-his o ica
32 P esidencia del Gobie no. El Gobie no ap ueba el an ep oyec o de Ley de Memo ia Democ á ica. Gobie no de España. h -
OROIMEN HISTORIKOAREN, GIZARTEAREN ETA ZINEMAREN ARTEKO HARTU-EMANAK
69.
37-94 o .
Hala, Memo ia en Lege be iak ankismoa en pean egindako epaike a suma io guz iak
baliogabe za jo zeko asmoa du33.
Hego Euskal He iko bi e kidegoek zein be e a audia dauka e. Euskal Au onomi E kidegoan
Juan José Iba e xe Lehendaka iak 36ko ge an inda ez desage a aziko pe sonen hilobiak
ike zeko e a au ki zeko ba zo dea e a u zuen 2002ko abenduan, Eusko Jau la i zak e a
A anzadi Zien zia Elka eak elka lanean ja du eko hi za mena sina uz. Hi za menean
a gi ge a u zen Ge a Zibila en onda e his o iko dokumen ala e e be esku a zeko p emia
zegoela. Ho e a ako, Euskadin Ge a Zibila i bu uzko A xibo His o iko-Dokumen ala
so u da, honako e emu haue an so u ako dokumen azio guz ia bil zeko: Ge a Zibila i
bu uzko lkus-en zunezko A xiboa; Ge a Zibila i bu uzko A xibo Dokumen ala, bai a
usila u ako, judizioz kanpo exeku a u ako e a desage u ako pe sonen da u-basea
e e. Eusko Jau la i zak be ak aipa zen duenez, zehazki, ge an usila u, judizioz kanpo
exeku a u edo desage u akoei bu uzko gaia i ekin zi zaion, giza eskubideen u ake a ekin
lo u iko edozein esku-ha ze en zu abee ako ba i e an zuna ema eko asmoz; zu abe ho i
egia jaki ea da34. Ho i ho ela, Jau la i zak 1.500 baino eskae a gehiago i e an zun die.
Gaine a, bik imen 450 ik go ako lekuko asunak bildu e a digi aliza u di u, e a ho ie ako
14 en labu pena a gi a a u da Eusko Jau la i za en Memo ia His o ikoa en web o ian.
Gau egun, aipa u ako hi za menak inda ean da ai. Au e ik, Jau la i zako E xebizi za
e a Giza e Gaien Sailak –Ja ie Mad azo bu u– 280/2002 Dek e ua, 2002ko aza oa en
19koa, ona u zuen. Dek e uak dik adu an zeha ka zela a u ako pe sonei kal e-
o daina jaso zeko auke a eman zien, baina, 1990eko au ekon uen legea ekin ge a u zen
bezala, ka zela a ze ho i oga zen du en dokumen uak bil zeko a azoak izan zi uz en
e ep esalia uek e a haien oino dekoek; gaine a, Jau la i zako Giza e Sailak ez zuen
au ekon u nahiko ik izan heldu zi zaizkion eskae a guz iei au e egi eko (Mi anda
Be nabé, 2017).
U e be eko abendua en 10ean Iba e xe Lehendaka iak ankismoa en bik imak
ai o zeko adie azpen ins i uzionala egin zuen, Giza Eskubideen Nazioa eko Egunean,
hain zuzen. Au e an zean, ankismoa en bik imen omenezko e a ai o men publiko ako
eki aldi uga ie an ha u du pa e Eusko Jau la i zak. Handik lau u e a a Jau la i zak
mul zo zabalago a luza u zuen babesa 22/2006 Dek e ua en bidez. Zehazki, aska asun-
gabe zea jasandako pe sonei, Langile Soldaduen Diziplina Ba ailoie an egondakoak
ba ne. U ebe e a, Ge a Zibilean e a dik adu an jaza pena edo inda ke ia pai a u zu enen
eskubideak ona zen e a zabal zen di uen, e a haien aldeko neu iak eza zen di uen legea
ona u zu en Gas eizen, alegia, 52/2007 Legea, abendua en 26koa.
O o ha , esan dai eke XXI. mendean zeha hainba e a hainba neu i –lege, dek e u,
agindu, ebazpen– ona u di ela EAEn ankismoak e agindako su imendua en egia
ps://www.lamoncloa.gob.es/consejodeminis os/ esumenes/Paginas/2020/150920-cminis os.aspx
33 Be ia. (2020ko i ailak 16). Memo ia en Lege be iak ankismoak egindako epaike ak baliogabe uko di u. h ps://www.
be ia.eus/pape ekoa/1876/006/001/2020-09-16/memo ia en-lege-be iak- ankismoak-egindako-epaike ak-balioga-
be uko-di u.h m
34 Lehendaka i za. Au eka iak legegin zan e a e akundeen ja dunean. Eusko Jau la i za. h p://www.euskadi.eus/au eka-
iak/web01-s1lehmem/eu/

70.
HIRUGARREN ATALA 37-94 o .
jaki eko e a bik imei e epa a zeko. Zalan za ik gabe, ja due a ik ga an zi suene a ikoa
izan da inda ez desage a aziko go puzkien bilake a. Ho i ho ela, A aban 20 hobi au ki u
di uz e, Bizkaian 28 e a Gipuzkoan 3235. Ho en pa ean koka u beha a dago, Eusko
Jau la i zak eska u ik, osa u den Ge a Zibila e a dik adu a go aipa zen du en Euskadiko
iku e a monumen u publikoen ka alogoa36. ‘Euskadiko Iku F ankis ak Ken zeko Ba zo de
Teknikoak’ ha u zuen be egain eginkizun ho i, non ka alogoa az e u ondo en, i izpena
egin zuen, e a be an gomendio sis ema iza uak eman zizkien e akunde publikoei,
Euskadin dik adu a ankis a en iku ak ken zeko. Dokumen u ho iek EAEko udal guz iei
bidali zaizkie, gomendioak be e di za en. E a be ean, al xamendua en au ka bo oka u
zu en guda ien e a F ancok e agindako bik imen o oimenean hamaika monumen u ipini
di uz e Euskadin ba ena: Elge an, Donos ian, Elgoiba en, A xandan (Bilbo)… Ins i uzio
publikoek ipini akoez gain, giza e-e agileek ja i akoak e e au ki u di zakegu.
2014an Eusko Jau la i zak Memo ia en, Bizikide za en e a Giza Eskubideen Ins i u ua
so zeko oina iak a au u zi uen aza oa en 27ko 4/2014 Legea en bidez. Ho ela, 2015ean
Gogo a Ins i u ua e a u zu en Ain zane Ezena o –Elka i, A ala …– zuzenda i izenda u
zu ela ik. «Ins i u ua en egi eko nagusia memo ia k i ikoa go de e a ansmi i zea da,
helbu u pedagogiko e a dibulga zaileekin. Ho e a ako, memo ia en e a giza eskubideen
sus apena en espa uan lan egi en du en ins i uzioen e a giza e-e akundeen ja due a
koo dina uko du, e a haien guz ien a eko lankide za sus a uko du, giza ea ekin ha emanik
handiena iza eko bidea be ma zeaz gain», dio Gogo ak37. Azken ehun u ee an inda ke iak
ma ka u ako espe ien zia auma ikoen memo ia go de zeko e a ansmi i zeko eginkizuna
du aipa u ako ins i u uak. Be az, memo ia kolek iboa be e oso asunean ha zen du Gogo ak,
ez soilik guda e a dik adu a ga aikoa, baizik e a hu bilenekoa e e. Ins i u uak be ak
jakina az en duenez, zazpi eginkizun espezi iko di u be egain: o oi zapena, kon se bazioa,
ike ke a, p es akun za, pa e-ha zea e a hedapena, in eg azioa e a kon sul a.
Ho ez gain, Eusko Jau la i zak ike ke ak e a a gi alpenak sus a u izan di u azken
15 u ee an, bai be ak zuzenean zein Gogo a Ins i u ua en bidez, e a Euskal He iko
Unibe si a ea ekin ba e a elka lanean e e a i u da. Halabe , hainba e epo aje e a
dokumen al sus a u di u elebis an igo zeko edo he i a en hainba gune an zabal zeko,
ike ke a honen au o ea hainba e an a i u dela ik.
Egia da, be az, Eusko Jau la i za lanean a i dela Euskal Au onomia E kidegoan bizi di en
pe sonen bizi zan Ge a Zibilak e a dik adu a ankis ak izan zi uz en ondo ioak a indu
nahian. Baina ho ek ez du esan nahi gabezia ik ez duela. Jesús Ma i Zulaikak, esa e ako,
espe xean izandakoak kon u an ez ha zea aipa zen du (Zulaika in Do onso o e a Goikoe xea
Pé ez, 2019, 26´00´´). Ho ez gain, Zulaikak gogo a zen duenez, Iba e xe en a oan Eusko
Jau la i zak lehenengo dek e ua kale a u zuen Ge a Zibila abiapun u za ha u ondo en,
Pa xi López Lehendaka iak 60. u ean koka u zuen abiapun ua. Ha ezke o, hu engo
35 Hobien kokapena kon sul a u dai ekeen webgunea: h p://www.euskadi.eus/web01-s1lehmem/eu/con enidos/in o -
macion/ osas_ anquismo_backup/eu_ osas2/index.sh ml
36 Memo ia His o ikoa en Legean aipa zen den e olda egi ea i bu uzko 28/2011 Legez bes eko P oposamena en bi a ez.
37 Gogo a. Eginkizunak. h p://www.gogo a.euskadi.eus/gogo a-eginkizunak/aa82-cogogo a/eu/
OROIMEN HISTORIKOAREN, GIZARTEAREN ETA ZINEMAREN ARTEKO HARTU-EMANAK
71.
37-94 o .
Jau la i zak Lópezek eza i ako u e ik abia zen ja ai u di a dek e uak kale a zeko).
Bes alde, Na a oak be e a audia ga a u du o oimen his o ikoa i dagokionez.
Be ako Legebil za ak 1936ko es a u-kolpea en ondo ioz « usila u ako he i a na a ei
e ekonozimendua e a o dain mo ala» ema ea ona u zuen 2003ko ma xoa en 10ean, UPN
abs eni u egin zela ik. Na a oako Legebil za a en pa e-ha zea lo u zen, hein handi
ba ean, Na a oako usila uen seni a ekoen elka eak e a Ala gunen He ia elka eak
egindako ekimenei eske (Mi anda Be nabé, 2017). Hala e e, hama u e iga o beha
izan zi en Fo u Lege ba ona zeko: 33/2013 Fo u Legea, aza oa en 26koa, 1936ko kolpe
mili a a en ondo ioz e aildako e a e ep esioa en bik ima izandako Na a oako he i a ei
e ekonozimendua e a o dain mo ala ema ekoa. Hu engo u ean, memo ia his o ikoa i
bu uzko Koo dinazio ba zo de eknikoa en osae a zehaz en duen Fo u Dek e ua38 ona u
zu en. Ba zo de ho ek, dagoeneko, Na a oako 141 he i az e u e a 460 iku ankis a
iden i ika u di u; ho ie a ik, 300 iku e ik go a kendu di uz e jada39.
Ai zi ik, 2018an Na a oako Memo ia His o ikoa en Tokiei bu uzko Fo u Legea one si
zen UPN, Ge oa Bai, EH Bildu, Podemos-Ahal Dugu-O ain Bai, PSN e a I-E en aldeko
bo oekin e a PPN en abs en zioa ekin40. Lege honek be ebiziko ga an zia ai o zen dio
memo ia kolek iboa i, e a, ho ela dio hi zau eak:
Gau egungo giza ee an memo ia ezinbes eko esna bilaka u da egiazko
bizikide za jus u e a bake sua e aiki zeko bidean au e a egi eko. I agan
hu bilean demok azia en kon ako e egimenen inda ke ia en aumak as indu
di uen giza ee an, ahanz u az e a memo ia ezaz joka zea guz iz bidegabea da
bik imekin. Memo ia e a ge a u akoa en o oimena di a bide baka ak aumaz
jabe zeko, bik imen mina ekin e a egoe a bidegabeekin enpa ia sen i zeko,
bik imen egia, jus izia e a e epa azio ako eskubidea gauza uko du en poli ika
publikoak ga a zeko; ho enbes ez, bide ho e a ik lo uko da egiazko bizikide za,
begi ada e o kizunean pa a zen duena e a halako ik be iz ez ge a zeko
be meak eza zeko lana i helduko diona. Izan e e, memo ia mo a asko daude,
duda ik gabe, baina jus ua izanen bada, k i ikoa izan beha du ezinbes ez, e a
i agana konp omiso ik az e u: konp omisoa giza eskubideekin, pe sona en
duin asuna ekin, demok azia ekin, be din asuna ekin, jus izia soziala ekin e a
aska asuna ekin.
Memo ia inda ke ia e a auma gogo a ze ik ha ago doa; i agana ekin lo u ako
ze bai baino gehiago da. Memo ia, lehenengo e a behin, e o kizuna i dagokio,
e a, giza e demok a ikoe an, es uki e a e muki lo u ik dago bakean e a giza
eskubidee an oina i u ako kul u a en sus apena ekin. Memo ia ezinbes eko
esna da hainba balio giza e osoan sus a u e a heda zeko, aska asuna, begi unea,
ole an zia, negoziazioa e a ako dioa, hain zuzen e e, bai e a ho iek hu engo
belaunaldiei ansmi i zeko e e.
Ge a u akoa en memo ia ansmi i zen da a xiboe an go de ako agi ien bidez,
ge ae a haie ako p o agonis a e a lekuko izan zi enen aho ik, e a amilien
bai an go de e a hela az en den kon ake an; i udiak, soinu g abake ak e a ikus-
38 34/2014 Fo u Dek e ua, ma xoa en 26koa, Memo ia His o ikoa en a loko Koo dinazio Ba zo de Teknikoa en osae a
zehaz en duena.
39 Na a oako Gobe nua. (2019ko o saila en 18a). 300 iku ankis a e a oho ezko aipamen baino gehiago kendu di uz e Na a-
oan. h ps://www.na a a.es/home_eu/Ac ualidad/Sala+de+p ensa/No icias/2019/02/18/Balance+de+ e i ada+de+-
simbologia+ anquis a.h m
40 Euskale ia i a ia. (2018ko abendua en 20a). Na a oako Memo ia His o ikoa en Tokiei bu uzko Fo u Legea one si da.
h ps://euskale iai a ia.eus/na a oa/1545331856075-na a oako-memo ia-his o ikoa en- okiei-bu uzko- o u-le-
gea-one si-da
72.
HIRUGARREN ATALA 37-94 o .
en zunezkoak e e ansmisio bideak di a. Finean, memo ia gu eganaino i i si di en
a as oen bidez ansmi i zen da. Baina okiak e e memo ia en ansmisio ako
bideak di a, gu e giza ea bakean e a aska asunez ga a zea baldin za u e a e ago zi
zu en ge ae a la z e a agiko haien okiak alegia: hilobi komunak, non milaka
lagun eho zi bai zi uz en, bo xaz desage a azi e a hil ondo en; bidegabeki
espe xe a u e a e ep esalia u ako milaka lagunen zako ka zela e a e ep esio
okiak; edo he i-lanak, be en bo onda ea en kon a lan egi e a beha u ako
p esoek e aiki zi uz enak, legez e a u e a he i a ek lib eki auke a u zu en
E epublika en alde egi eaga ik zigo a jaso ondo en.
Na a oako Memo ia His o ikoa en Tokiak di a, izua ekin e a inda ke ia ekin
lo u ako okiak, zeine an giza eskubideen e a guz ie ako u ake ak egin bai
zi uz en bo e e zilegia en kon a al xa u, e a inda ke iaz balia u zi enek be en
ideiak, ideologia e a p oiek u poli ikoa de enda u e a inposa zeko.
E a Na a oako Memo ia His o ikoa en Tokiak di a, halabe , demok azian
bizi ako hama kada haue an amiliek, memo ia en aldeko elka eek e a zenbai
oki en i a ek e a e akundek e aiki ako o oiga iak. Inda ke ia bidegabe e a ez-
zilegia en ondo ioak pai a u zi uz en milaka pe sona haien o oimenez so u ako
guneak di a. Memo ia en lega u ho i go de zeko, bik imei oho e egi eko,
haien amiliei e epa azioa ema eko, e a e o kizuneko belaunaldiei bakea en,
bizikide za en e a e espe ua en balioak ansmi i zeko asmoz egindako okiak
di a.
Ikus dai ekeenez, be az, Fo u Legeak giza e na a a a en bizikide za en e digunean
koka zen du o oimen his o ikoa. Zehazki o, lege honek a es ian ikusi ako memo ia-gunee az
diha du, Pie e No ak be ak de ini u akoak, hain jus u e e. Alde ba e ik, biolen zia-guneak
de ini zen di u e a, bes e ik, su imendua pai a u akoei eskaini ako o oiga ien esanahiaz
min za u da. Tes uingu u ho e an koka u beha a dago Sanju jo e a Mola en go puzkiak
E o ien Monumen uko hobi ik ken zea. Ho en os ean, Ped o Sánchez Espainiako
P esiden eak bide ho e an josi zi uen begiak F anco en go puzkia Mad ilgo E o ien
Monumen uko hobi ik ken zeko.
Na a o a buel a uz, iku ankis ak ken zeaz gain, EAEn e a Es a uko hainba okie an
egin bezala, al xa uen au ka bo oka u zu en guda iei e a F ancok e agindako bik imei
eskaini ako o oiga iak ipini di uz e Na a oa Ga aian ba ena bai Gobe nuak zein giza e-
e agileek e e. E a be ean, 2000. u e ik au e a naba men igo da ankismoa en bik imen
omenezko e a ai o men publiko ako eki aldien kopu ua.
Bilakae a guz ia ikusi a, ez dago zalan za ik XXI. mendeak haize eskoa eka i duela
espainia Es a uan o oimen his o ikoa i be ebiziko ga an zia emanez. Ez di udi Espainiako
T an sizioak F anco en bik imei beha bes e a e a eskaini zionik, e a ho enbes ez,
milu eko be ian bik imen ai o za ako hamaika ekimen bu u u izan di a maila guz ie an.
Aleida Assmanen (2010) us e an, 1970 e a 1990. a ean giza ean emandako aldake a en
adibidea da Espainiakoa, zehazki, giza e demok a ikoek i agan auma ikoei nola egi en
die en au e e aku siz. Ahanz u a en poli ikak desage u e a o oimen kul u a be iak so u
di a. Egia, jus izia e a ai o pena da bik imen alda ia. Bada, memo ia his o ikoak badu
ze esan handia egia a gi u e a ai o za ako. Bi espa u ho ie an asko au e a u den a en,
jus izia en espa ua askoz e e geldoago doa: Asociación pa a la Recupe ación de la Memo ia
His ó ica (ARMH) elka eak 2006ko abendua en 14an Ge a Zibilean e a dik adu a ga aian
izandako 30.000 pe sonen desage pena sala u zuen Auzi egi Nazionalean. Ondo en, bes e
OROIMEN HISTORIKOAREN, GIZARTEAREN ETA ZINEMAREN ARTEKO HARTU-EMANAK
73.
37-94 o .
zazpi salake a gehiago ipini zi uz en, baina, Auzi egi Nazionalak guz i-guz iak e e usa u
zi uen, a ean 77ko Amnis ia Legea dagoela ik. Ho en ha i a, Bal asa Ga zón Auzi egi
Nazionaleko epailea ga ai ha ako desage penak be e kabuz ike zen hasi zen Gizadia en
au kako k imena zelakoan. Fiskalak be ak Ga zónen au ka ja dun zuen epaileak ez zuela
ho i epai zeko eskumenik a gudia uz41. Azkenik eze ezean geldi u zen ekimena bidean
au ki u ako oz opoen ondo ioz – a ean, Ga zón be a auzipe u zu en p eba ikazioa bu u u
zuelakoan–.
Hale e, bik imen jus izia en espa uan, A gen ina alde ik e o i da ekimenik
ga an zi suena, ‘A gen inako ke eila’ gisa ezaguna den p ozesu ju idikoa dela medio.
2013ko i ailean Ma ía Romilda Se ini Buenos Ai esko Lehenengo Auzi egi Fede aleko
epaileak ankismoa en k imenak ike zen hasi zuen ga ai ha an eman zi en us ezko
umeen lapu e en ha i a. Ho ik abia u a, ankismoa en k imenak ike zen diha du
o aindik e e epaile a gen ina ak, Espainiak hamaika oz opo ipini badio e e42.
Ho iek di a, modu labu ean azaldu a, espa u ju idikoan eman di en ekimen
naba menenak, o o a a gehiago izan badi a e e. Espa u hau ike ke a ik a geldi zen den
a en –e a ho enbes ez, ike ke a honek ez du gehiago sakondu–, kon u an ha u beha ekoa
da azken u ee ako o oimen his o ikoa en es uingu ua be e oso asunean ule zeko,
behin e a be iz esan bezala, elka e aginez espa u guz ie an izan den joe a izan bai a.
Ga an zi sua e e bada gogoan eduki zea Nazio Ba uen E akundea NBEk dik adu a ga aiko
desage uak bila zeko plan nazionala egi ea exiji u ziola Espainia i43, e a honek muzin egin
diola44.
E a ho xe dugu espainia Es a uan ema en a i di en bi e eali a e kon aja iak: giza ea
e a ins i uzio publiko asko memo ia kolek iboa en alde egi en a i di en heinean, epai egiek
e a hainba sek o ek kon ako bidea i eus en ja ai u dio e. Ez da ha i zekoa e e, kon uan
ha zen badugu Jus izia dela, hain zuzen e e, F anco en dik adu a ga ai ik gu xien
e abe i u den ins i uzioa (Zulaika in Do onso o e a Goikoe xea Pé ez, 2019, 6´7´´).
Be ez, memo ien a eko liska za jo dezakegu egungo auzi publikoa, baina, i aganean
ge a u akoa i bu uz izan a en, alde ezbe dinek gau egun di uz en beha , in e es e a
xedeei dago lo u a (Liikanen, 2015).
Ho en adibide Holokaus oa i bu uzko ike ke ek 36ko es a u-kolpea e a dik adu a en
ingu uan eduki ako e agin xikia dugu. Ga azka bo i zei bu uzko ez abaidak bide a u e a
ondo ioz a zeko Holokaus oa en45 ingu uko ez abaidak mundu mailan e eduga iak izan
41 Hoy. (2008ko aza oa en 19a). C onología de la causa judicial sob e las desapa iciones en el anquismo. h ps://www.hoy.
es/20081118/mas-ac ualidad/nacional/c onologia-causa-judicial-sob e-200811182031.h ml
42 Asociación pa a la ecupe ación de la memo ia his ó ica. (2016ko u ia en 5a). Cla es del boico de España a la que ella
a gen ina con a el anquismo. h ps://memo iahis o ica.o g.es/ ag/ma ia-se ini-de-cub ia/
43 Público. (2013ko i aila en 30a). La ONU exige a España que elabo e un plan nacional de búsqueda de desapa ecidos
du an e el anquismo». h ps://www.publico.es/poli ica/onu-exige-espana-elabo e-plan.h ml
44 Rod igo Ca e e o. (2014ko o saila en 3a). La ONU a ea a España su nula olun ad de in es iga los c ímenes de F anco.
Hu pos . h ps://www.hu ing onpos .es/2014/02/03/onu- anquismo_n_4717648.h ml?ncid=edlinkusaolp00000009
45 Au o e asko en a ean ge o e a e abiliagoa da Shoa / Shoá / Shoah hi za Holokaus oa adie az eko. Shoa e mino he-
b ea a da e a li e alki, ka as o ea esan nahi du. Hala e e, hainba au o ek, pen sa zen du e be ba hu a e abil zea ez dela
egokia, izan e e, ka as o e ba en ja o ia enomeno na u al ba bai a, e a, naziek egindako sa askia ez da inondik ino a
80.
HIRUGARREN ATALA 37-94 o .
Be az, zuzenda ia ez da i su u pila u ako dokumen azio guz ia ekin; memo ia his o ikoa
lan zen du en ikzioe an helbu uek lehen asuna du e ge akizunen e eali a ea en au ean.
Filmak sin esia e a labu pena egin beha di u e a ho e a ako sinbolizazio a jo zen du.
Ho az, zinema i ezin zaio eska u egia hi zez-hi z e ep oduzi zea, «sino que alcance
una e i icable, documen able y sos enible e osimili ud, en la que impo an menos los
hechos aislados (pun uales inexac i udes y anac onismos) que el signi icado global de los
acon ecimien os que se ansmi en» (Ma ínez Gil, 2013, 363. o .). Ho i bai, aipa u bezala,
azken u ee an zinemak asko hobe o du alde di hau, eknika be ien bidez zi uen mugak
gaindi uz.
Pe e Bu kek (2005) i udia en e abile a dokumen u his o iko gisa sakonean ike u du.
Gomu a u duenez, Sieg ied K acaue ek (1889-1966) his o ia objek iboa en e e e en e
Leopold on Ranke (1795-1886) e a Louis Dague e (1787-1851) alde a u zi uen oga zeko
his o iala iak, a gazkila iak bezala, mundu e eala en alde diak auke a zen di uela. Ildo
ho e an, Bu kek i udia be e adie azpen guz ie an ha zen du i u i his o iko za , zinema
e e bai:
Si se oma en se io como uen e la his o ia o al g abada en cin a magne o ónica, se ía
absu do no oma en se io las cin as de ídeo, como po ejemplo los es imonios
ace ca de la colabo ación y la esis encia en Cle mon -Fe and du an e la Segunda
Gue a Mundial ecogidos po Ma cel Ophuls du an e los años sesen a, algunos
de los cuales u ilizó pos e io men e pa a su película Le chag ín. e la píué (1971).
(Bu ke, 2005, 196. o .)
Rosens onek ildo be e ik jo zen du his o ia i udien bi a ez igo i beha dela adie az en
duenean:
La his o ia no debe se econs uida únicamen e en papel. Puede exis i o o
modo de concebi el pasado, un modo que u ilice elemen os que no sean la palab a
esc i a: el sonido, la imagen, la emoción, el mon aje. (Rosens one, 1997, 20. o .)
Hala e e, zinema ez da soilik i udie az balia zen ikus-en zuleengan e agi eko; i udiaz
gain, be o iek in e p e a zeko mezu g aba uak e akus en di uz en ikono es uak e e badi a
pelikulak. Bu ke en a abe a, ilm ba ek e abil zen di uen ikono es uen a ean, i ulua
be a da ga an zi suene a ikoa: «In luye en las expec a i as del público an es incluso de
con empla una sola imagen» (Bu ke, 2005, 202. o .). Ho ela, oso esangu a sua da, au o e
ho en i i ziz, AEBe ako guda zibila en ingu uko The Bi h o a Na ion (1915) ilmak di uen
leloe a iko ba : «The pain ha he Sou h had o endu e o a na ion o be bo n».
His o iako es uek ez bezala, zinemak ge akizuna be e oso asunean isla u beha a dauka,
guz ia i e epa a uz. Pelikula ba ek ga aiko zapa ak e aku si beha di u, ga aiko al za iak,
ga aiko jakak... Ho ega ik, in e p e a u e a asma u beha a dauka zinemak (Ma ínez Gil,
2013). A e gehiago, ikus-en zunezko lengoaia en eskakizunei egin beha die au e: keinuak,
soinuak –indus ia au eko isil asuna…–, a giak –kandelen bidez a giz a u ako e xea…–
e a kolo eak –ga ai ho e an e abil zen zi en kolo eak…– bi so u beha di u. Lan ho ek
beha duen zo oz asuna e a dokumen azioa zuzenda i a is ikoa en p o esional asuna

OROIMEN HISTORIKOAREN, GIZARTEAREN ETA ZINEMAREN ARTEKO HARTU-EMANAK
81.
37-94 o .
isla zen du. His o iako es uak, os e a, ez di a alde di ho ie az a du a u beha . Ho i dela
e a, ilm ba , i xia izan a en, es ua baino in o mazio gehiago eskaini dezake.
Egungo giza ea konplexua den heinean, p ozesu konplexuak bu u zen di u
be e e eali a ea in e p e a zeko. Ma ínez Gil his o iala iak XX. mendea ule zeko
ezinbes eko za jo zen du zinema az e zea: «La his o ia ha descubie o al cine no solamen e
como un ecu so didác ico hoy accesible y lleno de posibilidades pa a ec ea y explica
el pasado, sino como un au én ico documen o necesa io pa a in es iga y comp ende el
siglo XX.» (Ma ínez Gil, 2013, 351. o .). Au o e ho ek Shlomo Sanden hi zak eka zen
di u gogo a, zeinean ikus-en zunezkoak o oimen kolek iboa en igo le nagusia bilaka u dela
ziu a zen duen: «Si en 1900 la educación nacional e a el p incipal alimen o de la memo ia
colec i a, no se ía descabellado a i ma que, en 2000, la comunicación audio isual se ha
con e ido en la ma iz p incipal del “ ecue do”» (Sand, 2004, 501. o .). Baina, esan beha a
dago e e, pan aila handia en kasuan, i udiek ez du ela soilik memo ia ansmi i zen, baizik
e a memo ia e e so zen du ela (S u ken, 2002). Ildo be e ik doa Van Dijck (2007) zenbai
eknologia memo ia p oduzi zeko gai di ela adie az en duenean. Ba zuek ha a ago doaz
esanez zinemak ez duela soilik e eali a ea e ep esen a zen, baizik e a o dezka u e e egi en
duela (Ma ínez Gil, 2013). Bu kek ilmak duen gai asunaz e a a iskue az oha a az en du,
hau da, ikus-en zulea engan ze nolako e agina izan dezakeen:
El pode de una película consis e en que da al espec ado la sensación de que es á
siendo es igo ocula de los acon ecimien os. Pe o ése es ambién el pelig o que
conlle a es e medio –como le ocu e a la ins an ánea–, pues dicha sensación es
iluso ia. El di ec o manipula la expe iencia pe maneciendo in isible. Y al di ec o
le in e esa no sólo lo que sucedió ealmen e, sino ambién con a una his o ia que
enga una de e minada es uc u a a ís ica y a aiga al mayo núme o posible de
espec ado es. (Bu ke, 2005, 202. o .)
Lekuko asun ho en i xu a ema eko, zinemak i aganean izandako ge akizunak o ainaldian
eskain zen dizkio ikus-en zulea i, hau da, ilmak badu gai asuna i agana o ainaldian
au kez eko.
Jakina, edozein pelikulak ez du memo ia so zen. Denek ez du e pa eko hedapena ez a
e agin be dina ikus-en zuleengan. Gaine a, ez di a medio isola uak, baizik e a bes elako
ilm e a adie azpenekin –li e a u a, kaze a i za, sa e sozialak...– elka bizi zen di en medioak
di a. As id E llek (2008) sakonki hausna u du ob a ba ek duen gai asunez i aganeko i udi
kolek iboak so u e a egoki zeko. Ike la ia en a abe a, ob a ba ek memo ia so zeko hi u
mailek e agi en du e: zinemaz gain, li e a u az e e diha du E llek, ho ega ik, lehenik e a
behin, ob en ezauga i o mal e a ema ikoek e ep esen azio modu ezbe dinak di uz ela
oha a az en du. Ho i dela e a, i agana o oi zeko modu ezbe dinak so dai ezke. Biga enik,
au e ik e a ondo en izandako e ep esen azioekin duen elka e aginaz min za zen da:
gainon zekoek igo zen du ena en guz iz kon akoa azal zen duen ilm ba ek nekez so uko
du memo ia. Kon u a u gai ezkeenez, au o eak aipa u ako bi alde di ho iek ob en ezauga iei
dagozkie, baina badago ha zailea i dagokion hi uga en alde dia memo ia so zeko: mezua
egoki ha zeko es uingu u egokia eduki beha du ha zaileak. E llen a abe a es uingu ua
82.
HIRUGARREN ATALA 37-94 o .
ap oposa iza eko bi baldin za hauek eman beha di a: e ep esen azio-sa e handia ego ea
bide ezbe dinen bidez heda zen, e a, aldi be ean, i agana en in e p e azioa i bu uzko
ez abaida publikoa iza ea. Hala e e, Rosens onek (1997) oha a az en du pelikulek gu e
i agana i bu uz dakiguna zalan zan ipin zea lo u dezake en a en, ez ga ela inoiz gu e
zama ideologikoe a ik alden zen.
Gai be dina en ingu uko bi ilm alde a uz ge o, zuzenda ia en in e p e azioa begi-
bis akoa izan dai eke. Hala, bi ikuspun u zeha o ezbe din au kez en dizkigu e D. W.
G i i hek zuzendu ako The Bi h o a Na ion (1915) e a Vic o Flemingen Gone wi h he
Wind (1939) ilmek. Biek jo a zen du e Ame ike ako Es a u Ba ue ako hegoaldean nola
bizi izan zu en Sezesio-ge a, baina ikuspegi kon aja ie a ik abia u a. Lehenengoak
a azismoa modu zabalean sus a zen duen bi a ean, biga enak o du a a e zineman inoiz
ez emandako a oame ika en i udikapen be ia eka i zuen pan aila handi a. An zeko
a e ak aipa zen ja ai zen du Bu kek. Adibidez, I aul za F an sesa en bi alde oso ezbe din
e akus en dizkigu e Robe En ico e a Richa d He onen La Ré olu ion F ancaise (1989)
e a And zej Wajdak zuzendu ako Dan on (1982) ilmek. Biga en ho i zuzenean has en da
ge a en izua ekin. «Su decisión de empeza po el Te o , en ez de po la p ime a ase de
la Re olución, mucho más posi i a, deja bas an e cla a la idea cla e de su in e p e ación»
(Bu ke, 2005, 202. o .).
Bes alde, De Pablok (2001) dio a ea, li e a u a, soziologia, zien zia poli ikoak, ekonomia,
komunikazio-zien ziak e a, nola ez, ikziozko zinema his o ia en a loe a ik az e ua izan
dai ekeela (Ba ene xea, 2006n aipa ua). I udiek i agana i bu uzko hezkun za his o iko-
emozionala eza zen du e e a, Ma c Fe ok dioenez, i agana ekin dugun ha emana
baldin za zen du e aba (Ba ene xeak 2012an, aipa ua). Badi udi zinema e a his o ia en
a ean ze nolako ha u-emana iza en den ez dagoela a gi, e a ho e an diha du e ike la i
askok. Hainba ek his o iaz jabe zeko i u i za jo du e ikziozko zinema: «Conocemos bien
que una co ien e de his o iado es se ha plan eado el es udio del cine –en e los que me
incluyo–, no sólo como un elemen o didác ico pa a los escola es, sino ambién desde la
opción de oma lo como uen e de la His o ia» (Ba ene xea, 2006, 100. o .). Ho ek ez du
esan nahi ko on e honek zien zia e a zo oz asuna albo a u di uenik, ez a his o iog a iak
analisiak egi eko e emin ak baz e zen duenik48, baizik e a ikusmi a ezbe din ba e ik
az e zea i ekin dio ela. Oso ikuspun u in e esga ia gogoan badugu, i udiek memo ia
so zeko gai asuna du ela, libu uek baino askoz gehiago, gaine a.
Ha an, badago ko on e ba ilmak i u i his o iko za jo zen di uena, baldin e a
zuzenda ia his o iala ia baden. Bu ke, os e a, i mo azal zen da ho en ingu uan:
Una película his ó ica es una in e p e ación de la his o ia, an o si la hace un
di ec o p o esional, como suele se el caso, como si la ealiza un his o iado
p o esional como An hony Aldga e, que di igió una película sob e la Gue a Ci il
Española pa a la Uni e sidad de Edimbu go, o el equipo de la uni e sidad de
Leeds, del cual o maban pa e John G en ille y Nicholas P onay, que ealiza on
The Munich C isis (1968). (Bu ke, 2005, 204. o .)
48 Gogoan eduki beha dugu XXI. mendeko ilmak ba ez e e memo ian daudela oina i u a, ez his o ian.
OROIMEN HISTORIKOAREN, GIZARTEAREN ETA ZINEMAREN ARTEKO HARTU-EMANAK
83.
37-94 o .
Hala, zinema en gai asunez aspaldi ik hi z egin da. Ba achinak, esa e ako, gogo a eka i du
Lehenengo Mundu Gudan zeha aldizka i espezializa uek ez abaida zen zu ena: aldizka i
ho ie an ikusi dai eke ze nolako bo e ea ai o zen zio en zinemagilea i.
El cinema óg a o se ha adueñado de la a ención del pueblo como espec áculo,
y como al a in adiendo los salones de la a is oc acia y de la ealeza: in ade la
cá ed a y el labo a o io, mos ando la e dad con cla idad impecable e inmu able:
es, a la ez que elemen o de di e sión, manan ial de g andes e dades cien í icas; no
admi e opiniones, po que es o og a ía de las Cosas mismas: es auxilia pode oso
de enseñanza y de educación y se impone como ins umen o indispensable
del p og eso humano. El cinema es auxilia de la His o ia, de la polí ica, de la
ciencia, de la cul u a, de la pedagogía, de la gue a. (A e y Cinema og a ía, 1916.)
(Ba achina, 1997, 205. o .)
Labu bilduz, gau egun asko di a zinema his o iako i u i gisa jo zen du en adi uak; bes e
hainba ek his o ia e a o oimena en a eko be eizke a egi en du e, e a, zinema memo ia
his o ikoa en isla dela de enda zen du e; e a badago bes e mul zo ba ez ba a ez bes ea
ona zen ez di uena, hain zuzen e e, zinemak badi uelako e ep esen azio hu se ik ha ago
doan bes e eskakizun ba zuk: e ekinak, egungo publikoa i egoki u beha … Dok o e- esi
honen au o eak biga en auke a ik abia zen da, be i e e, gogoan eduki a ez dela memo ia
his o ikoa be a, baizik e a be e e ep esen azioa. Ikusi dugun bezala, ilm ba ek na azio
i xia eskain zen du, ko apilo, ga apen e a bukae a ba ekin, e a ezin du inoiz azaldu memo ia
his o iko osoa.
Ike ke a hone an az e uko di en ilmak zine his o ikoa en bai an daude. O ain xe ikusi
bezala, Mo alek zine ak ikoa en ba nean sa u du zine his o ikoa, baina, egia e e bada,
au o e askok ikziozko gene oan sa u du ela. Zine his o ikoa be a e e ze den de ini zea ez
da kon u e eza, azken inean, Ma ínez Gilek dioen moduan, oso bes elakoak di en ilmak
sa u ohi di en saski-naskia bihu u bai a e ike a hu a. Zine an as ikoa, wes e nak edo a
melod amak sa u ohi di uz e zine his o ikoa en a e pean. Fun sean, zine his o ikoa da
i agana bi so zea e a ge akizunak zein pe sonaia his o ikoak e ep esen a zea xede duen
ho i (Ma ínez Gil, 2013). Hainba en za nahikoa da ilma i aganean gi o ua iza ea zine
his o iko za jo zeko, nahiz e a pe sonaia ospe su ik edo a ge akizun esangu a su ik ez
e ep esen a u. Ho ega ik, F ede ic Vi ouxek gehiago zehaz en du esanez, zine his o iko
gisa ain zako za ha zeko, his o ia ilma en gaia be a izan beha da, hau da, a gumen ua
(Mon e de, 1983n aipa ua). Ezin dai eke izan gi o hu sa, ezin dai eke izan bes e ga ai ba e a
lekualda u dai ekeen is o ioa. Ho s, Rosens onek (1997) ilm d ama ikoak his o iko za
jo zen di u, be e izae aga ik, pe sonaiak e a ge akizunak asma uak di en a en49; be e
us ez ho ek ez du e agoz en zo oz asun his o ikoa.
Rosens onek (1997, 14. o .) adi ze a eman duenez, zinema e a his o ia en a eko lo u a
hi u ikuspegi ik az e u dai eke: zinema en his o ia ja due a a is iko e a indus ial gisa;
ilma en analisia ga aiko alde di kul u al e a sozialenganako sa bide gisa; e a, ikziozko-
49 Film d ama ikoek pe sonaie an oina i zen ohi du e kon akizuna, alegia, p o agonis ak no banakoak di a no malean, ez
aldea. Hala e e, Rosens onek jakina az en du, egon badagoela aldea p o agonis a za du en ilm d ma ikoak, e a Sobie-
a Ba asuneko hainba ilm ipin zen di u adibide gisa, zeine an e ep esen azio bu gese ik ihesean no banakoa go aipa u
beha ean, aldea zen p o agonis a.
84.
HIRUGARREN ATALA 37-94 o .
a auak e a d ama ikoei lo u a, ikus-en zunezko medioak nola e agi en duen gu e
i agana ekin dugun ha emanaz hausna zea.
3.3.2. ZINEMA HELBURU
POLITIKOEKIN ERABILIA
Zinemak duen gai asuna ikusi ik, memo ia his o ikoa en kudea zaileek asko es ima zen
du en e emin a da. XX. mendean zeha , ilma en bi a ez e egimen poli iko ezbe dinak
ikus-en zulea konben zi zen saia u di a eu en sis ema e a bizimodua hobe ena zela.
Agin a iek zinema ule zen du e kul u a igo zeko bide gisa, ho ega ik, eu en mezuekin
ba egi en du en ilmak sus a zen di uz e (Ba achina, 1997), ho s, eu en mezua igo zeko
e abil zen du e zinema. Au e iaz aipa u bezala, memo ia o izialak badu oz opo ga an zi su
ba : sinesga i asun al a. Ho ega ik, agin a iek bes e bide ba zuk bila zen di uz e mezu
o iziala giza ean ba ne a zeko e a, ho e a ako, zinema oso e abilga ia izan dai eke. Be e
e agin sozial masiboa i eske , lehen mailako igo le ideologikoa da zinema. Alde a azionala i
baino, emozioei hel zen dio, e a gaine a, in e esa en a abe a e eali a ea alda zen du,
ideologikoki disku so i xia eskain zen du, e a, ikus-en zulea jaso zen a i den d ama ekin
iden i ika zea ahalbide zen du (Pelaz e a Tomasoni, 2011). Azken inean, ilmak i agana en
ikuspun u zeha za edo a hausna ke a jakina eskain zen du. Zinema en inda a azal zeko,
Sánchez-Bioscak bes e elemen u ga an zi su ba naba men zen du: i udia. I udiek
nahikoa plas iko asun dauka e sinboloe an bihu zeko, giza ee ako memo ia zehaz eko,
e a, kon ake a en lagun za ekin, e ep esen azio memo is ikoan bilaka zeko: «No en ano
el é mino imagen iene la doble acepción de imagen men al y sopo e ma e ial» (Sánchez-
Biosca, 2006, 25. o .). Susan Son agen esane an, o oi zea i udi ba gogo a eka i ahal iza ea
da, is o io ba gogo a zea baino. E a ondokoa gaine a zen du e e: «Las o og a ías que
odos econocemos son en la ac ualidad pa e cons i u i a de lo que la sociedad ha elegido
pa a e lexiona o decla a que ha elegido pa a e lexiona » (Son ag, 2004, 99. o .). Be az,
Ge nikako bonba dake a bezalako i udiek memo ia so zen du e gu egan, e a memo ia
zeha za, gaine a, azken inean i udi ho iek kon ake a jakin ba dauka elako na azioa
sinpli ika uz: konplexu asunez be e iko bi en a eko guda izan a en, an agonis a be i
izango da bando nazionala, be a bai a Ge nika bonba da zen duena –kasu hone an, Kondo
legioa–, e a be ako biz anlegoa be i izango da e esis en zia. Ho ela, zinemak memo ia i
i udiak e ans en dizkio, zeinean bisuala izanik, ogaga i za e a zalan za ik gabeko za
jo zen di ugun. Hala e e, Sánchez-Bioscak oha zen duenez, i udi e a kon ake a guz iek ez
du e a akas a edukiko; denak ez di a gu e bu uan i sa siko, hau ake a na u ala bai ago.
Ike la i ho en a abe a, oki p ibilegia u ba ean dago zinema, dokumen alak ba ne,
be e izae an bai ago i udien bidez kon akizun ba e a zea. Ho i gehi u beha diogu
aiu i zabala e a masiboa duela, e a ha zailea edono izan dai ekeela; publikoak ez du
OROIMEN HISTORIKOAREN, GIZARTEAREN ETA ZINEMAREN ARTEKO HARTU-EMANAK
85.
37-94 o .
ze an poli ikoki edo a kul u alki adi ua izan beha . Ho ez gain, Sánchez-Bioscak his o ia
e a mi oa kon aja zen di u kon akizunen inda az a i zeko. Zen zu be ean a i zen da
Ma zo a i (2008), hedabide masiboa izanik, zinemak pe sonengan e agi eko ahalmena
duela azal zen duenean.
Ca les Ba achina e e mezu ideologikoak heda zeko zinema en e abile az min za u da.
Be e abu uz, zinemak publikoan e agi en du zein gai ez abaida u beha di en e abaki zeko
momen uan, asko an, ikus-en zuleak ilmak plan ea zen di uen galde ei inkon zien eki
e an zunak opa u di uela ik, ilmak i adoki u ako e an zunak, hain zuzen e e. «Toda
icción es po ado a de una ideología, y el espec ado , al esponde se a las p egun as de las
películas –concue de o no con la esis de los au o es del ilm–, di ec a o indi ec amen e es
in luenciado –aunque sólo sea po habe se plan eado el ema–» (Ba achina, 1995, 147. o .).
Ho i dela e a, mendebaldeko giza eek a azo ezbe dinei bu uz dauzka en in o mazioa e a
i i zia ikziozko ilmen bi a ez jaso di u ela ziu a zen du au o e ho ek. Becey ok (Del
Valle; Coscia e a Fe nández, 2015an aipa ua) ongi azal zen du ho i: «El cine ac úa como
p opagado y consolidado de la ideología dominan e. La ideología y el cine cumplen su
papel en la adap ación a la ealidad» (Becey o, 1976, 18. o .). Ike la i ho iek “zinemaz”
modu o oko ean hi z egi en du en a en, gehiago zehaz u dai eke: Hollywood. Munduko
zinema-indus ia nagusiak guz iz baldin za u e a baldin za zen ja ai zen du giza eek –
be eziki mendebaldekoek– dauzka en in o mazioa e a i i zia a azo ezbe dinei bu uz: be e
ikuske a eza zen du ekoiz en di uen ilme an; ideologia zeha za ba eia zen da be e ilmen
bi a ez. A e gehiago, gainon zeko zinema-indus ie an Hollywood bo e e sua en e agina
an zeman dai eke. Rosens onek kon zep u ho i his o ia «zien i ikoa» be a i luza u dio,
ho i e e balo e e a pen sae a zeha z ba en menpe bai ago; his o ia en kon zep u zeha z ba
daukagu ekonomia, no banako eskubide e a es a u nazional ba en ikusmolde jakin ba ek
e aginda. Kul u a askok ez du e ho elako ik e a oso ondo joan zaie: «Es a a i mación es
sólo una o ma de señala , como odos sabemos pe o a amen e econocemos, que hay
muchas o mas de econs ui y explica el pasado» (Rosens one, 1997, 41. o .).
Ho ega ik, zuzenda i askok –A ika, Alemania, La inoame ika, Ekialdeko Eu opa,
E usia– zine kome zialak muzin egindako edo e alda u ako i aganeko ge akizunak
modu kon zien ean be egi en diha du e. Joe a ho e an au ekon u xikiko dokumen alak
nagusi di en a en, badaude e e ikziozko ilmak: «Es os cineas as, al ilumina la ealidad
de g upos has a hace poco ol idados, se cons i uye en el equi alen e cinema og á ico de
la nue a his o ia social» (Rosens one, 1997, 18. o .). Alde di his o ikoak landu di uz en
zinemagile ezagun asko daude gau egun; his o iala iak hainba koka zen di u ko on e
ho e an: Ca los Diegues (B asil), Raine We ne Fassbinde (Alemania), Tomás Gu ié ez
Alea (Kuba), Hsou Hu (Taiwan), Alexande Kluge (Alemania), Aki a Ku osawa (Japonia),
Glaube Rocha (B asil), Jo ge Sanjinés (Boli ia), Ousmane Sembene (Senegal), Masahi o
Shinoda (Japonia), Oli e S one (Ame ike ako Es a u Ba uak), Is an Szabó (Hunga ia),
Paolo y Vi o io Ta iani (I alia), Ma ga e he on T o a (Alemania), And zej Wajda (Polonia)
edo a Zhang Yimou (Txina).

86.
HIRUGARREN ATALA 37-94 o .
3.3.3. MEMORIA HISTORIKOA
ESPAINIAKO ZINEMAN
Ike la i ba zuen a abe a, Bena ides Vanegas (2015) kasu, T an sizioko ahanz u a en
ako dioak eza i di uen mugak gaindi u di en espazioa da zinema, baina, ge o ikusiko dugun
moduan, ez da ge aka i isola ua, baizik e a bes e espazioekin ba e a –libu uak, komikiak,
an ze kiak, ikaske a akademikoak, bideojokoa…– egin den ibilbidea. Zen zu ho e an, Jo
Labany en ikuspegia askoz e e egokiagoa da:
Como señala Jo Labanyi (2009: 26), la apa ición de los p oduc os cul u ales sin
un discu so polí ico pa alelo no ue su icien e pa a p o oca un deba e público
sob e el pasado ecien e. Como a gumen a la au o a, las no elas, las películas,
los documen ales, los es udios his ó icos, los es imonios y demás p oduc os
cul u ales solo empeza on a ene una di usión amplia y un impac o público en
los años 2000, cuando las inicia i as p oceden es de los ámbi os social y polí ico
p o oca on un deba e público en las es e as social y polí ica. (Liikanen, 2015,
32. o .)
Del Valle, Cosia e a Fe nández zinema e a poli ika en a eko lo u az min za u di a: «La
polí ica que se desa olla en un pe íodo de e minado suele encon a un e lejo de sí misma
en la cinema og a ía» (2015, 130. o .). Sig ied K acaue (Ma ínez Gil, 2013an aipa ua),
o dea, ha a ago doa zinema e a giza ea en a eko lo u az hi z egin zuenenean De Caliga i a
Hi le . Una his o ia psicológica del cine alemán (1947) libu uan; be an azaldu zuen, modu oso
oina izkoan bada e e, nazio ba eko ilmak bes elako adie azpen a is ikoek baino hobe o
adie az en du ela giza ea en pen samoldea. Finean, zinema negozioa da, e a edozein
negozio bezala be e a ge a az e u beha a dauka. Ikus-en zuleek ilm ba zuk ikus en
di uz e bes e ba zuk baz e uz, e a zinema-indus iak gogo e a beha izan ho iek az e u
beha di u ondo en be e publikoa ase zen di uz en gaiak eskain zeko. Baina, honek ez du
esan nahi so zaile ilmikoak be e mezuak sa zen ez di uenik (Ba achina, 1997).
Aspaldi ik ekoiz u di a espainia Es a uko i agan hu bila jo a zen du en ilmak, baina,
egia da mezua alda zen joan dela, giza ean e a poli ikan ge a u bezala. Zalan za ik ez
El cine debe ía se un medio como o o cualquie a, quizá
más alioso que o os, de esc ibi la his o ia.
Robe o Rossellini
OROIMEN HISTORIKOAREN, GIZARTEAREN ETA ZINEMAREN ARTEKO HARTU-EMANAK
87.
37-94 o .
dago dik adu a ga aiko ilmak e a egungoek zeha o ezbe dinak di ela mezua en alde ik.
Ho ega ik, ga an zi sua da ikus ea espainia Es a uan gaia i bu uz egindako zinemak eduki
duen bilakae a XXI. mendekoa az e u ahal iza eko. Ba ene xeak (2012) hi u memo ia
ezbe din sailka zen di u a o poli ikoa en a abe a: ankismoan emandako memo ia o iziala,
T an sizioko o oiga ia, e a gau egungo memo ia o dainga ia. Gauzak ho ela, hasie a ik
zinema en bo e eaz aski jabe u a zeuden ankis ak.
3.3.3.1. Memo ia his o ikoa i
bu uzko ikziozko zinema
dik adu an
Guda hasi bezain las e bi aldeek bideoz g aba u zu en a e ioa en doilo ke ia, hala nola
no be a en abileziak helbu u p opagandis ikoekin50. O du ik au e a, ge a en in e p e azio
e a e ep esen azioak in e es be ezia piz u du. Falangek oso ondo ule u zuen ho i, ho ega ik
hasie a ik hasi zen ilmak ekoiz en nazio iden i a ea e aiki zeko (Recalde Iglesias, 2015).
Ge a buka u e a gu xi a, e egimenak adie azpen-baliabideak a au zen zi uen e egulazio
zeha za eza i zuen be e helbu u poli ikoen mesede a. Bo oka amai u zen egun be e ik
–1939ko api ila en 1e ik– 1975eko aza oa en 20 a a e e egimenak zen su a zeko kon ol-
mekanismoak eza i zi uen51. Ho i da, hain jus u e e, dik adu ak zinema en sus ake a ako
eduki zuen ezauga i ik nagusiena. Ho en lekuko, legean «ekonomia nazionala en za
oina izko indus ia» bezala ai o zea zinema52. A auak adie az en digu e egimenak
zinema i ai o zen zion ga an zia. Ba achinak dioen moduan, dik adu a en lehenengo
u ee an a al adminis a ibo ezbe dinek gida zen zu en indus ia zinema og a ikoa:
Indus ia e a Me ka a i za Minis e ioa, Ogasun Minis e ioa, Gobe nuko P esiden zia, FET
de las JONS He i Hezkun zako P esiden ziao dea, Hezkun za Minis e ioa… Guz i ho ek,
eskudun zen ingu uko ga azka uga i e agin zuen adminis azioen a ean, e a ho enbes ez,
ez zen inoiz poli ika zinema og a iko a azionala e a e aginko a ga a u. Hi u zen so e
mo a eza i zi en: zen so e mo ala, Elizak kon ola u a; zen so e poli ikoa e a kul u ala,
Falange en bai an; e a zen so e mili a a, a mada en esku (Recalde Iglesias, 2015).
Ga azkak ez zi en baka ik bu ok a ikoak izan, baizik e a bo e ea esku a zeko bo okak
e e eman zi en mugimendu ankis a en ba nean. Recalde Iglesiasek azal zen duen
moduan, hasie a hasie a ik Eliza ka olikoa e a Falange no gehiagoka izan zi en hezkun za
e a kul u a i zegozkien espa uak kon olpean eduki zeko. Dik adu a en lehenengo
50 Be an au ki u dai eke gaia i bu uzko ilmog a ía: Ma ínez, E., Sánchez, S. e a Pe al a Fe ey a, I. La Gue a Ci il espa-
ñola en el cine. h p://www.uhu.es/cine.educacion/cineyeducacion/his o ia_gue aci il.h m
51 Dik adu a ik au e a e e zen su a zen ja ai u zu en.
52 “Ley de O denación y De ensa de la Indus ia Nacional de 24 de no iemb e de 1939” e a “Dec e o-Ley de 25 de ene o
de 1946”.
88.
HIRUGARREN ATALA 37-94 o .
u ee an F ancok Falange i bo e e esangu a sua eman bazion e e, II. Mundu Guda en
os eko nazioa eko egoe ak ho i alda ze a beha u zion Eliza en mesede ako. Aldake a ho i
zen su a e a p opagandan naba i u zen. Esa e ako, Falangek nagusi asuna zuenean Ca men,
la de T iana (Flo ián Rey, 1938) edo a El ba be o de Se illa (Beni o Pe ojo, 1938) bezalako
ilmak ekoiz u zi uz en, zeinean lehenengoan desi a u ako emakumea zen p o agonis a e a
biga enean biko e-ezkonduen i udi hu sala ema en zen (Recalde Iglesias, 2015). Jakina,
mezu ho iek ez du e inola e e ba egi en Elizak sus a u nahi zuen ja e a ekin. Gaine a,
alde ik esangu a suena da u e ho ie ako zineman ez zela osagai e lijioso ik azal zen –
bai, o dea, au o i a ea ekiko azpi a zea–. Recalde Iglesiasen a abe a, II. E epublikako
zinema en oino de za zuzena da ho i. A e gehiago, be e abu uz, ga ai ho e ako zine
ankis ak amankomuneko pun u asko eduki zuen II. E epublikako zinema ekin, nahiz
e a olda uen aldekoak izan. Kon uan izan beha dugu zinegile gehienak au eko a o ik
ze ozela, e a alde asko an, an zeko ilmak egi en ja ai u zu ela. Ondo en, sexu desioa e a
gi o inmo alak desage zen joan zi en apu ka-apu ka. 1945. u ean zinema og a ia Eliza en
esku geldi u zen guz iz.
Dik adu a ga aian ekoiz u zi en ilmek Es a u Be ia en oina iak sendo zea zu en
helbu ua. Ho en bai an, memo ia kolek iboa lan zen zu en ilmak e e ekoiz u zi en, au o e
ba zuek gu u zada-zinema dei u du ena. Lehenengo u ee an ilmek F anco go aipa u e a
ga ai u zein ga aileak seinala zea zu en helbu u (Del Valle; Coscia e a Fe nández, 2015).
Ga ai uak go iak edo a komunis ak zi en; ankis ak o dea, bene ako espainolak. Mezua a gia
zen: guda beha ezkoa zen Espainia salba zeko. Espainia zin zoa en i udia igo zen zu en
zeinean a ze i a e a go iek bo xa u zu en iskanbila i aul zaileekin. Pelikule an a e ioa
he ikide za ez ha zea ez zen kasuali a ea, baizik e a eskuinak ge a au e ik ha u ako
es a egia poli ikoa e epublika ei mesp e xua egi eko. 1934an ezke ia ek U i Go ia gisa
ezaguna den i aul za en ha i a, eskuinak sobie a en aginduz abe i espainola en au kako
ekin za za ha u zuen, ongia e a gaizkia en a eko be eizke a eginez eu en in e esen
a abe a: ongia abe i espainola e a k is au asuna li za eke; gaizkia, aldiz, go iak li a eke
(Cale o, 1985, 165-167. o .). Bada, dik adu an be eizke a ho i a lo guz ie an man endu
zen e egimena en oina iak inda zeko; zineman e e bai, noski. Gu u zada-zinema an ze a
ezagu zen den ilm uga i ekoiz u zi uz en: Ha ka (Ca los A é alo, 1941), El c uce o de Balea es
(En ique del Campo, 1941), Escuad illa (An onio Fe nández-Román, 1941), Raza (José Luis
Sáenz de He edia, 1941), Po que e i llo a (Juan de O duña, 1941), ¡A mí la legión! (Juan
de O duña, 1942), Rojo y neg o (Ca los A é alo, 1942), El san ua io no se inde (A u o Ruiz
Cas illo, 1949), edo a Ce ca del Cielo (Ma iano Pombo e a Domingo Viladoma , 1951).
Ingu u zinema og a ikoan adiskide zea en aldeko saiake a gu xi e a xikiak egin
a en (Ba ene xea, 2012), ankismoak ezin zezakeen a gi a a zen u zi be e au o i a ea
zalan zan ipin zen zuen eze . Ondo ioz, ge an Gobe nua i leial man endu zi enei ez
zi zaien adie azpenik egi en ge aos eko zineman, e a aipa zeko an, ku su nega iboa ema en
zi zaien be i. Ba ene xeak Raza e a Ce ca del cielo ilmak ipin zen di u adibide gisa, zeinean
go iak hilke a masiboak egi en zi uz en biho z gabekoak di en, k iminal hu sak. Ge ak
giza ean eduki zuen e agina isla zen zen be an, nahiz e a, Ba ene xeak dioen moduan,
OROIMEN HISTORIKOAREN, GIZARTEAREN ETA ZINEMAREN ARTEKO HARTU-EMANAK
89.
37-94 o .
pa ziala e a desi xu a ua izan. P o agonis ak, aldiz, Espainia e a K is au asuna en alde
bo oka zen du en he oi ado e su e a inda suak di a53. Momen u ho e an ge a zen
a i zen k udel asuna es al zen zu en ilm hauek, gogoan eduki beha bai ugu F anco en
dik adu a en lehenengo u ee an kon zen azio-espa uak, exekuzioak –judizialak ala ez–,
edo a espe xe-zigo luzeen eza penak bezalako ja due a biolen oak egune oko kon uak
zi ela, e a o o ha , e ep esioa oso bo i za zela. E epublika ga aia e e jo a u zu en hainba
ilme an. Be an, biolen zia e a kaosa isla u zu en, elizen su eak, e ep esioa e a egoe a
iluna.
U eak pasa ahala, ge a i bu uzko ilmak desage zen joan zi en. Jada, ilme ako
p o agonis ak ez zi en mili a ado e suak, baizik e a hi i a a un ak. Behingoz, guda
a zean u zi beha a zegoen, e a a o be i ho e an amilia-nukleoa e a balo e adizionalak
go aipa zea zen xedea (Del Valle; Coscia e a Fe nández, 2015). Ba ene xeak adie az en
duenez, adiskide zea lan zen zu en ilmak ge a buka u e a askoz be anduago heldu zi en,
zehazki, Tie a de odos (An onio Isasi-Isasmendi, 1961) e a El amo del capi án B andon
(Jaime de A miñán, 1974) ilmekin ba e a. Haa ik, ikuspegi al su ba e ik jo a u zen
adiskide zea, egia an, gal zaileek eu en e ua ona zen bai zu en e a ondo en ba ka uak
zi en. Jadanik, ga ai ho e a ako ikuspun u poli ikoe a ik aldendu zi en gidoila iak, e a
memo ia his o ikoa i bu uzko ilmek ikuspun u guz iz mo ala zeuka en.
Sis ema p o ekzionis ak 60. hama kada a a e i aun zuen, e a, ho enbes ez, Es a uko
zinema ikus-en zuleen bai an egon beha ean ins i uzioen menpe zegoen (Viade o
Ca al, 2015). Ezinezkoa zen, be az, Es a ua en –kasu ho e an, Eliza– no abide ik pi in
ba mugi zea. Viade o Ca alek adie az en duen moduan, 1962an, aldake a esangu a sua
eman zen, hain zuzen, Ga cía Escude o Zinema og a ia en Zuzenda i O oko a izenda u
zu enean. O du ik au e a ikus-en zulegoa i ga an zi gehiago eman zio en, di u-lagun zak
ho en a abe a eskainiz. Ho ek Es a uko zineman e agin zuzena eduki zuen, memo ia
his o ikoa lan zen zu enak ba ne. Es a uko Nagusia i, poli ika nazionala i edo a Eliza i
k i ikak egi ea guz iz debeka u a zegoen a en, ikuspegi ema ikoan hainba aska asun
ona u zi en.
3.3.3.2. Memo ia his o ikoa i
bu uzko ikziozko zinema
T an sizioan
T an sizioa ekin ba e a ekoizpen zinema og a iko be iak heldu zi en. Au e iaz ikusi
bezala, aldake a poli iko ga an zi sua ema en denean, i agana en be ikuske a egin ohi da.
53 Badaude zenbai desbe dinasun Raza e a Ce ca del cielo ilmen a ean, bada, lehenengoan k is au asuna i e e e en zia
handiegi ik egi en ez den bi a ean, biga enean e e e en zia zuzena egi en zaio. Ho en a azoia hama u e en aldea e-
kin ekoiz u zi ela da, e a lehenengoan Falange nagusi zela ik, e a biga enean, Eliza (Recalde Iglesias, 2015).

98.
LAUGARREN ATALA: FILM ANALISIA 97-143 o .
4.1. SARRERA
F ankismoa en au kako e esis en zia en bo oka ge illa ia Es a u espainia a en his o ia
ga aikideko a alik ezezagunene ako e a ahaz uene ako ba da. Ge a Zibila o izialki 1939ko
api ila en 1ean amai u bazen e e, biolen zia ez zen han amai u. Mendekua ge aos ean
nagusi u zen alda ia izan zen e a, gaine a, eza i ako jus izia be iak e az bide a u zuen
ho i. Ja du eko, jus iziak salake ak beha zi uen lehen aldiz, akusa zaileak nonahi azalduz.
Hasie a ba ean, sala zaileek ge a ga aiko salake en odol-egin zak a gi u beha ko li uzke e,
baina mendekuak, go o o pe sonalak e a ga ai uen onda eak lapu zeko g inak gida u
zi uz en bizilagunen a ean egindako salake ak. E egimenak he ikideak sala zeko deia
egi en zuen behin e a be i o, e a be ehala age u zi en lehen sala a iak. Segu asun eza en
egoe a nahasia inda u zen:
«Nadie es aba segu o de nadie. En el p opio bloque de ecinos o en la misma calle,
odos se hallaban expues os a las denuncias más pe eg inas, que podían conduci
a la mue e. El p opio Dionisio Rid uejo denunció p on o el clima de inquina
desencadenado: “hubo mino ías de celan es dispues os a i más lejos de lo que
las mismas no mas o iciales exigían, pa a ap o echa el ío e uel o eliminando
compe ido es ilus es o a o unados enemigos pe sonales”. Con e e encia a León,
Secundino Se ano esc ibe: “La ciudad y la p o incia se con i ie on en campo
abonado pa a dela o es, a ibis as y con e sos: había nacido el Es ado policial con
odas sus mise ias”». (Mo eno, 1985, 309 o .)
Ma a ó egunka i alangis ak honako eskae a hauek egi en zi uen ge aos eko lehen hilabe ee an:
«La Jus icia de F anco necesi a y pide la coope ación de odos los españoles». Edo a:
«Se ecue da y enca ece a odas las pe sonas, la obligación de coadyu a a la acción
de la Jus icia, en la labo de depu a y sanciona a los e dade os culpables de oda
clase de deli os, saqueos, p o anaciones e incendios de Con en os e Iglesias, e c.,
y asesina os come idos en las pe sonas en que los ojos sacia on sus inhumanos y
c ueles ins in os. Se equie e pa a ello a odos aquellos que, eniendo conocimien o
de ales deli os, puedan da azón de los e dade os culpables, en los di e sos
concep os de au o es, cómplices, encub ido es, o mulando las denuncias y ca gos
co espondien es, pasando al e ec o po las o icinas del Juzgado Mili a , calle de
San Agus ín, 25». (Mo eno in Juliá; Casano a; Solé i Saba é; Villa oya e a Mo eno,
1999, 656. o .)
Ho ez gain, au o i a eak ze enda bel zak egi en zi uen e a, ho iek a xilo zeko salake a
pa ikula nahiko ik ez bazegoen, alka ea be a, udal zainak e a e egimena en bes e
ka guak a du a zen zi en ze enda ho e an zeuden pe sonak zela a zeaz. P ozesu
judizialak, sa i an, he io za-zigo e an e a espe xealdi luzee an amai zen zi en.
Egoe a i oga ia ikusi a, askok mendi a jo zu en ankis en ha zapa e an ez e o zeko.
Mugak i xi a e a a ze iko komunikazio o o e enda, milaka lagunek mendie an au ki u zu en
ihesbidea, be an e esis en zia an ola uz: makia, gaz ele az maquis gisa ezagu ua. Te mino
hu a, macchia hi ze ik da o : sas aka e a laha dien lu aldea, mendi baxu e a ha iz i edo
a adiz be ea. Go de zeko edo ihes egi eko leku ezin egokiagoak di enez, ho ela dei u
zie en naziengandik ihes egi en zu en ge illa iei. Ondo en, hi za he i-hizke an zabaldu
zen, kon zep ua idealiza uz (Apaolaza Á ila, 2001).
BIZIPEN-ERA: SILENCIO ROTO (MONTXO ARMENDARIZ, 2001)
99.
97-143 o .
Ildo poli iko ezbe dine ako mili an eez gain, makia ba ez e e ideologia zeha zik gabeko
pe sonek osa u zu en. Ge a amai u e a be ehala, mendi a alde egin zu en hainba ek,
a mak en ega zea ez bai zen auke a be aien za . Lehen u ee an ez zeuka en apenas
an olake a ik, baina, denbo a iga o ahala, e esis en ziak inda gehiago lo u zuen, hain
jus u e e, e egimen be i i oga iaz nazka u a, ideologia zeha zik gabeko jendea mendi a
alde egi en hasi zenean. Une ho e an ge illa osa u e a ihesla iei ku su ideologikoa eman
zi zaien (Tobella, 1982), ba ez e e PCE en p esen zia naba menaga ik; CNTk edo sozialis ek
ez zu en ia age a ik izan, a e gu xiago, abe zaleek. Ike la iek oga u du en moduan,
oso baldin za kaxka e an bizi aun zuen ge illak: penin sulan ba ena zeudenak, guz iz
isola u a; Pi inioe an eza i a zeuden makiak baldin za hobeagoe an, baina, naziek F an zia
okupa u zu enean, hauek e e isola u a geldi uko zi en bi e egimenen a ean. Ho ega ik,
he i a en lagun za un sezkoa izan zen ge illa iak mendian bizi au eko. Lo u a ho iek
mendian ezku a u ako miliziano e epublikanoei ema en zie en babesa, be en ideologia i
baino gehiago, anai asuna i e a elka asuna i zo zi zaien. Asko izan zi en makiei lagun za
eskaini zie en emakumeak. Ho i dela e a, espainia Es a uan ez zen be eizke a ik egin
emakume ba a xilo zen zu enean e a, a xilo u, usila u edo e bes e a u ako gizonezko
seni a eko a isku be ak zi uen. Senide edo lagun mili an eak iza e hu saga ik, jus izia
ankis a en pisu osoa e o zen zen haiengan e a, Gua dia Zibila i ge illa i- alde en ba
ihes egi en zionean, kolek ibo ho ek ondo ioak o dain zen zi uen (Pociello Sampé iz, 2013,
76. o .). Emakume ho iek kopla-bu u bihu u zi en, e a a xilo uak, o u a uak, bo xa uak
e a hilak izan zi en ankismoa en au kako ge illa ekin lo u a iza eaga ik. Kasu ba zue an,
inda ke ia isikoa e a psikologikoa hau ekin e e e abil zen zen.
F an zian e e nazien au ka e esis en zia an ola u zu en, e a oso ondo e o i zi zaien
Espainia ik e o i ako espe ien ziadun ge illa iak: ge ila i hauek hegoaldeko askapenean
be ekizun be ezia eduki zu en –Okzi aniako Tolosa, Ma seilla edo a Bo dele– (Apaolaza
Á ila, 2001). Kan au i I sasoko e a Pi inioe ako maki askok nazien au ka bo oka u zu en
F an zian, i abaziz ge o alia uek F anco en au ka egingo zu elakoan. 6.000 e epublika
ingu u nazien au kako “Résis ance”-an hil zi en (O iz, 2010). Alia uak ga aile a e a a en,
be en espe an za ez zen inoiz gauza u.
Behin, F an zia aska u ondo en, ge illa i gehienak Tolosan bildu zi en, hi ia i “espainia
E epublika Go ia” dei uz. Jesús Monzón Repa az I uñeako seme e a PCEko bu uzagia
izan zen a du adun nagusia mugaz bes aldean zegoen ge illa en an olake an. E a be ean,
ez da kasuali a ea alia uen ga aipena soma zen hasi zenean 1944an, makia momen u ik
inda suenean ibil zea Espainiako e egimena en au ka. Ga ai ho e an eman zen makia en
bene ako an olake a; o du a a e, makia baino, ihesla i alde ezbe dine az hi z egi en du e
ike la i askok. Makia en eginkizunaz bi ikuspegi zeha o ezbe dinak zeuka en bu uzagiek:
alde ba e ik, bazeuden PCEko koad o ik hobe enak Espainian ezku uan sa zea en aldekoak,
be an sakabana u ik zeuden makiekin komi eak so u e a e asoak an ola zeko. Bes alde,
Espainian umilka sa zea en aldekoak e e bazeuden; ho ien helbu ua, poliki poliki,
lu aldeak aska zea zen, ga aipenez ga aipen, e egimena ekin e aba eko kon on azioa
so uz. F ancok lu alde aska uen kon a e abiliko zuen inda ke ia en au ean, alia uek
100.
LAUGARREN ATALA: FILM ANALISIA 97-143 o .
makia i lagunduko zio ela us e zu en. Gaine a, ba ean zein bes ean, Es a u osoan he ia
F anco en au ka al xa uko zela en i xa opena zeuka en (Ma ínez de Baños Ca illo, 2007).
Tes uingu u ho e an, No mandiako leho e a zea e a lau hilabe e a, e a mundu-ge a
jada e abaki a zegoela, makiak ekin za ik esangu a suena gauza u zuen, ho s, A an baila ako
okupazioa –Espainiako E ekonkis a–. Pi inioe an makiak ja due a gu xi izan bazuen e e,
e egimenak bazekien ho ik e o i zi ekeela e aso bo i zena –akaso alia uen alde ik–.
Ho ega ik, mili a e a gua dia zibil andana bidali zi uen ingu u ho e a a. 1944ko u ia en
19an milaka (4.000-7.000) makik A an baila ako (Ka alunia) za i handi ba okupa u zu en.
San iago Ca illo be a ha a joan zen Mosku ik, e asoaldia lehen esku ik ezagu u nahian.
Monzónek pape ga an zi sua be e zuen ekin za ho e an, esan bezala, be a bai zen
e esis en zia an i ankis a en a du aduna F an zian. I uinda a guz iz konben zi u a
zegoen Espainian sa u e a lu alde ba ean E epublika eza iz ge o, ma xinada emango
zela Es a u osoan. Ho i ja aiki, a mak ha u e a muga zeha ka u zu en milaka lagunek
F anco en au ka. Ha mu Heinek esa en duen bezala, Monzón e a be e aldeak adi uak
zi en mi oak e aiki zen, ondo en e eali a e u opikoa zela ai o u du enak (Se ano, 2001).
A an baila ako okupazioak lehen asuna bazuen e e, Pi inioe ako pun u ezbe dine an
–Can anc, Pue o de U dice o e a Pine ako a ana– e asoak egin zi uz en, e egimena i
nahasmena so u nahian, bai a Euskal He ian e e; zehazki, O eagan, E onka iko
baila an e a Gipuzkoa e a Ipa alde en a eko mugan. Gua dia Zibilak e a A madak e az
egin zie en au e. Ka alunian, aldiz, segu asun inda ek ez zu en ho en e az izan.
Makia en helbu ua be an E epublika xiki ba eza zea zen, baina ez zuen inoiz be ako
hi ibu u Vielhan sa zea lo u. E asoaldiak as ebe e baino gu xiago i aun zuen, e a azken
ge illa iek u ia en 24an muga zeha ka u zu en. Po o a bikoi za izan zen: ez zu en
E epublika xikia eza i e a, he ia ez zen F anco en au ka olda u. Ez zen ho i ge a u,
ez a gu xiago ik e e. Da uen a abe a, makiak 588 baja su i u zuen: 129 hildako, 241
zau i u e a 218 p eso. Ho ie a ik asko ondo en usila uak izan zi en Za agozan –e a bes e
oki ba zue an– Ge a Kon seiluak egin os ean. F ankis en a ean 248 baja izan zi en,
ho ie a ik 32 hildako.
Po o honen gakoa an olake a eza e a ge illa ien nahasmena izan zela naba mendu
du e ike la iek. Gaine a, San iago Ca illok ez zuen ekin za ho ekin guz iz ba egi en e a
egoe a en be i iza eko 204. Dibisioko bu u Vicen e López To a ekin hi z egin os ean
be ehala agindu zien ge illa iei F an zia a i zul zeko. Monzónek e a bes e hainba ek ez
zu en Ca illo en agindua be e e a, espainia Es a uko mendile oe an zeuden ge illa iekin
ba u zi en. PCEko ba ne an olake an, aldake a sakonak bu u u zi en A an baila ako
e asoaldia en ondo ioz: un sean, Ca illok bo e e handiagoa be egana u zuen alde dian, e a
gaine a, F an ziako e esis en zia en –e a ho enbes ez, Espainiakoa ena e e– a du adun
nagusia bihu u zen Monzónen o dez. Kon an, i uinda a e a be e ja ai zaileak alde diko
bo e e-ka gue a ik baz e uak izan zi en. A e gehiago, agen e komunis ek Monzónen
hainba ja ai zaile akaba u zi uz en PCEko zuzenda i za en aginduak be ez: Gab iel León
T illa 1945eko i aila en 6an Mad ilen; Albe o Pé ez Ayala u e be eko u ia en 15ean
Mad ilen; Pe e Canals F a zia a iga o bezain las e …
BIZIPEN-ERA: SILENCIO ROTO (MONTXO ARMENDARIZ, 2001)
101.
97-143 o .
Baina, nazioa ean e e aldake a sakonak ge a u zi en: II. Mundu Guda buka u e a
gu xi a Ge a Ho za hasi zen, mundua bi bloke nagusi an bana uz: alde ba e ik, Sobie a
Ba asuna e a be e pe i e iako he iak, e a bes e ik, mendebaldeko po en zia demok a iko-
kapi alis ak. Be az, axismoak e sai iza ea i u zi e a komunismoa bihu u zen mendebaldeko
a e io be ia. Logika be i ho e a ik abia u a, alia uek ez zu en inoiz Espainia e aso u,
e esis en zia en espe an za poliki-poliki zapuz uz. 1947an, AEBek F anco en e egimena i
zigo gehiago ipin zea en kon a egin zu en Nazio Ba uen E akundean (NBE). Lau hilabe e
be anduago, F an ziak Espainia ako mugak be zabaldu zi uen. 1949. u ea en hasie an
F ancok lehenengo k edi ua lo u zuen banku ipa ame ika ba en esku ik. Ko eako
ge ak ez anda egin – Ge a Ho za en lehenengo kon on azio zuzena– e a gu xi a, 1950.
eko aza oa en 4an Nazio Ba uen Ba za Nagusiak Espainia e akundea en ba nean sa zea
e abaki zuen AEBen babesa ekin e a E esuma Ba ua e a F an zia en abs en zioei eske .
1953an F anco en e egimenak e a AEBek hi za men ga an zi su ba sina u zu en: Mad ilgo
I unak. Hi za menean, bi aldeek hi u kon u ako da u zi uz en: AEBek ge a ma e iala
eskainiko zio en Espainia i; AEBek di uz lagunduko zu en Espainia k edi uen bidez; e a,
a mada ipa ame ika ak hainba base mili a eza iko zi uen Espainian. Ge a Ho za i
begi a, AEBen za oso es a egikoa zen Espainiako kokapena. Ho ela, Eu opan zeukan
a zegua dia bihu u zen Espainia: Gib al a eko I sasa ea, Medi e aneo i sasoa e a Ozeano
A lan ikoa lo zen di uen i sasa ea kon olpean zuen, e a gaine a, Kana ia Uha een
bidez A ikako mendebaldea e e mende a zen zuen. Ho enbes ez, F anco en e egimena
isola u a ego ea i u zi e a nazioa ea zabal zen joan zen. P ozesu ho i lagun zeko, asko an
aipa u bezala, e egimenak i xu a alda u zuen. Zalan za ik gabe, mundu mailako blokeen
a eko bo okak e esis en zia an i ankis a ahuldu zuen e aba .
Nazioa eak joka u akoa en an ze a joka u zuen PCEk: alde ba ean u zi zi uen
ge illa iak, mendie ako xokoe an guz iz baz e uak. O duan, ge illa iek ankismoa i
au e egi ea i u zi beha izan zio en e a, bizi ik i au ea bihu u zen helbu u baka a. Ho iek
di ela e a, 40. hama kada en bukae an ge illa ien kopu ua e engabe mu iz en joan zen.
Bizi ik zi au en makiak F an zia a ihes egi en hasi zi en, nahiz e a gehienak bidean geldi u.
50. hama kadan zeha geldi zen zi en ge illa i eskasen egoe a guz iz amalga ia zen.
Makia azkene an zegoen. Azken ge illa iak 60. hama kadan akaba u zi uz en (Roldán
La e a, 2008). Quico Saba é –CNTko mili an ea 1960.ean Ka alunian i oka ua–, Ramón
Vila Capde ila “Ca ac emada” –1963an hilda, Ka alunian bai a– e a José Cas o Veiga
“Pilo o” en –1965eko ma xoan Galizian hilda– he io zek eza i zu en makia en akabe a.
Buka u zen F anco en au kako e esis en zia a ma ua.
Badago makia en gainbehe a e agin zuen hi uga en un sezko a azoi ba : e ep esioa.
Bes e behin e e, e egimena en biolen zia bidegabeaz a i u beha ga a Espainiako his o ia
hu bila en bilakae a ule zeko. A es ian aipa u bezala, makiak oso baldin za kaxka ean
bizi zi en, izan e e, mendiko baka dadeak zail egi en zuen bizi za. Sasia ean zeuden
ge illa iek a opa e a jana ia beha zu en u e osoan zeha bizi au eko, e a, he i a en
lagun za e abakiga ia izan zen. Maiz, ihesla iak he ie a a jais en zi en jana ia e a
a opa lo zeko; bes e ba zue an, o dea, he i a ak be aiek zi en mendi a igo zen zi enak

102.
LAUGARREN ATALA: FILM ANALISIA 97-143 o .
makiei janzki e a bazkak ema eko. Gaine a, baliabideak eskain zeaz gain, in o mazioa en
bana zaileak e e bihu u zi en lagun zaile ho iek, nolabai , bi a eka iak bihu uz.
Ge a Zibila amai u bezain p on o, mili a ek e a ba ez e e, gua dia zibilek, ihesla ien
au ka uxaldi su suak an ola u zi uz en. Uxaldiak, baina, al e ikakoak zi en: oso gu xi an
lo u zu en ihesla iak ha apa zea. Toki ba e a hel zen zi ene ako, ge illa iak dagoeneko
alde eginda zeuden. Baina, 40. hama kadako e dialdean e egimenak es a egia alda u zuen
uxaldien po o az zein he i a ek ge illa iei eskaini ako lagun zaz jaki unik. O aingoan,
ihesla ien au ka zuzenean jo beha ean, zeha ka joka zen hasi zen, seni a e e a bizilagunak
e ep imi uz. Behin be iko kolpea izan zen hu a; izua en hi u ekoa (1947-1949) hasi zen:
ihesla ien senide e a lagunak e ep esio bo i z ho en ka e-maila ahulena bihu u zi en.
1947.eko api ila en 18an F anco en Gobe nuak Bidelapu e ia e a Te o ismoa en legea
kale a u zuen. F ancok ez zuen ona u ge illa i ik zegoenik, baizik e a lapu e a gaizkileak.
Lege ho ek gaizkileen au kako e ep esio-neu i be eziak i aga i zi uen, bes eak bes e,
he io za-zigo a. Ohikoa bihu u zen oki es a egikoe an kon olak iza ea, polizia sek e ua
mendian go a e a behe a ibil zea edo a gua dia zibilak sasia ean ezku a u ik au ki zea.
Neu i ho iek ge illa iak zein lagun zaileak ha apa ze a bide a uak zeuden. E a ho ela
egin zuen e egimenak lagun zaile-sa ea en au ka; he i a andana a xilo uak, jipoi uak,
o u a uak e a usila uak izan zi en. Denbo a gu xian, kolabo a zaile ik gabe geldi u
zen makia. A e gehiago, lagun zaileek asko an ge illa iak saldu zi uz en e ep esioa en
e aginez. Beldu zen jendea.
E ep esioa en e a Ge a Ho za en e aginez makia en akabe a heldu zen. Eu opako
es a u demok a ikoek ez zu en deusik egin demok azia en alde bo oka zeaga ik makiek
pai a u zu en sa askia e e eko. A e gehiago, guz iz isola u ik u zi zie en, ez bai zie en
inolako lagun za ik eskaini: ez a ma ik, ez bazka ik, ez a ihesbide ik e e.
Dik adu an zeha makia i bu uzko hainba ilm es eina u zi en, ge illa en i udia guz iz
desi xu a ua eskainiz, noski: p opaganda o iziala en a abe a, e o ismo-ekin zak egi en
zi uz en bidelapu komunis ak zi en makiak. Ga ai ho e akoa di a, adibidez, La pa ulla
(Ped o Lazaga, 1954), Dos caminos (A u o Ruiz Cas illo, 1954), La ciudad pe dida (Ra ael
To ecilla, 1954), To epa ida (Ped o Lazaga e a Adol o Ma sillach, 1956), La paz empieza
nunca (León Klimo sky, 1960), El espí i u de la colmena (Víc o E ice, 1973), Casa Manchada
(José An onio Nie es Conde, 1975) e a El lad ido (Ped o Lazaga, 1977).
F anco hil ondo en, makien bo oka u unegi ge a u zen he ialdea be e aiki zen a i
zi en ikus-en zule belaunaldi be ien za . Ho i dela e a, nahiz e a zenbai saiake a bakan
egin enomeno ha en o oimen his o ikoa be esku a zeko, ez du guz iz kausi u pan aila
handian. Bul zada e abakiga ia eman zen ga ai ha an: ankismoak bahi u ako o oimen
his o ikoa be esku a zeko beha a en pode ioz, ilm uga i en bidez i agane a i zuli zi en,
his o ia manipula u gabeko i aku ke a ba en bila. Ze esanik ez dago, zine-zuzenda iek
makia i bu uz o du a a e inoiz eman gabeko i udia ema en hasi zi ela. A e gehiago, kul u a-
ekoizpena en za i handi ba makiei eskaini zi zaien (Ryan, 2014, 341. o .). Bi a o be eiz u
dai ezke, ekoiz u zi en ga aia i e epa a uz (Ma ínez Ál a ez, 2012). Lehenengoan, Los días
del pasado (Ma io Camus, 1978), El co azón del bosque (Manuel Gu ié ez A agón, 1979), Luna
BIZIPEN-ERA: SILENCIO ROTO (MONTXO ARMENDARIZ, 2001)
103.
97-143 o .
de lobos (Julio Sánchez Valdés, 1987), La gue a de los locos (Manuel Ma ji, 1987), Bel eneb os
(Pila Mi ó, 1991) edo a Huidos (Sancho G acia, 1993) bezalako ilmak egongo li a eke;
biga enean hu engoak daude: El Po e o (Gonzalo Suá ez, 1999), Te a de canons (Tie a
de cañones) (An onio Ribas, 1999), You’ e he one. Una his o ia de en onces (José Luis Ga ci,
2000), El año del dilu io (Jaime Cha a i, 2001), El emb ujo de Shanghai (Fe nando T ueba,
2002), Ho migas en la boca (Ma iano Ba oso, 2004), El labe in o del auno (Guille mo del
To o, 2006), En elobos (Ge a do Oli a es, 2010), Ca ac emada (Lluís Gal e , 2010) e a La
oz do mida (Beni o Zamb ano, 2011). Ho s, azken es uingu u ho e an sa u beha a dago
Silencio o o (Juan Ramón Mon xo A menda iz, 2001).
Gauzak ho ela, Mon xo A menda izek E epublika be eza zeko bo oka
an i axis a en hu bilke a egi en du Silencio o o ilmean; zehazki, A aneko e asoa zein
baldin za an bu u u zu en ule zeko gakoak ema en saia zen da. Hauxe da lehen aldia
Mon xo A menda izek be e gain ha u zuen ilm luze ba en ekoizpena e a zuzenda i za.
Lehenago, 1997an Al ons Ce e ak a gi a a u ako Maquis elebe ia pan aila handi a
e ama eko saiake a egin zuen, e a p oiek uak au e a egin ez bazuen e e, be an so u
zen Silencio o o ekoiz eko hazia (Sánchez Biosca, 2005, 35. o .). Zuzenda iak gaia i
bu uzko in o mazioa bildu zuen e a, be e p es akun za ge illa en his o iala i ba zuen
ike ke ekin osa u zuen –be eziki, Secundino Se ano, Fe nanda Romeu, Jus o Vila e a
Me cedes Yus a– (Sánchez Biosca, 2005, 36 o . e a 2008, 41. o .). Hala e e, ga aiek bes e
i u i ba zuen osaga i asuna eska zen zu en, e a, a xiboko e a libu ue ako in o mazioa
zabal zeko, zuzeneko es igan zekin ha emane an ja i –bizi ik a e a zi en ge illa iekin,
he ie an lo u a izan zu en emakumeekin…–e a San a C uz de Moya he i a e aman zuen
be e alde ekniko e a a is ikoa. Han, u e o, ge illa an i ankis a i bu uzko opake ak
egi en di a, ge illa i zaha askok pa e ha u a. Filma en osaga i gisa, La gue illa de
la memo ia dokumen ala es eina u zuen Ja ie Co cue a zuzendu ik e a, A menda izek
p oduzi u ik, be ea den Puya O ia ekoiz e xea ekin ba e a. Iglesiasek (2007, 155. o .)
dioen bezala, nolabai , Silencio o o ilma en au e-ekoizpen e a ha u ako es igan za
guz iak dokumen alean bihu zea e abaki zu en.
Filmak i au en duen 115 minu ue an F an zia ekin mugan dagoen he i xiki ba en
bizipenak azal zen di a. Ho e a ako, Na a oako udale i xiki ba ean be e oso asunean
g aba u zu en ilma, A ziba en. Es a uan a akas a esangu a sua eduki zuen ilmak.
Ho en lekuko, zinema-a e oe an 1.832.243 eu o bildu izana edo a Goya sa ie an
ezagu a az e ak o e ik onena en sa i ako izenda ua iza ea Rubén Ochandianok egindako
in e p e azioa i eske . Ho az, O ia Filmsek ekoiz u ako pelikulak k i ika espezializa ua en
ja e a posi iboa be egana u du. Nazioa ean, baina, oiha zun apalagoa eduki du. Hainba
zinema-jaialdi a ako izendapenen a ean, ilm luzeak honako ka ego ia hauek jaso zi uen:
zuzenda i onena, aipamen be ezia e a ak o e onena Toulouseko Espainiako Zinemaldian
(2001); Julio Ve ne sa ia zinema espainia a i Nan esen (2002); CICAE sa ia Monsen
Nazioa eko Zinemaldian (2001); Ak o e Onena en Sa ia Zinemaldian (2001). Bes e
hainba e an pa e ha zeko auke a ua izan da e e, bes eak bes e, Loca no Jaialdian (I alia),
To on oko Jaialdian (Kanada) e a New Yo keko Spanish Cinema Now e akuske an (AEB).
104.
LAUGARREN ATALA: FILM ANALISIA 97-143 o .
TVE e a Canal+ elebis a ka eek, Al a Vis a Filmsek, Tequila Gangek, Mediak, Na a oako
Gobe nuak e a ICAAk lagundu du e ilm honen ekoizpenean.
Juan Ramón Mon xo A menda iz Ba ios (Olle a, Leo z, 1949) elek onikako i akaslea
izan zen I uñeko Ins i u u Poli eknikoan. 1975ean, Txiki e a O aegi euskal ekin zaileen
exekuzioa en au kako p o es a ba ean, A menda iz a xilo u e a o u a ua izan zen. Aska u
os ean i akaskun za uz ea e abaki zuen, zineman baka ik a i zeko. Be e ja e a poli iko
desa ia zaileak, zazpiga en a ea ekiko mi espen sakona ekin ba e a, Euskal Zinegile
Elka ea izeneko euskal zinemagile gaz een elka e a e aka i zuen. Aipa u ako aldea ekin
ba e a, lehen dokumen alak egin zi uen: La danza de lo g acioso (1979) e a Paisaje (1980).
1979 ik au e a zinema dokumen alean in e esa u zen zenbai ilm labu eginez. Be e lehen
ilm luzeak, Tasio (1984), Na a oako nekaza i ba en bizi za osoa desk iba zen zuen, zeinean
be e dokumen ale an e abili ako eknika e a es iloak man endu zi uen. Hu engo ilma, 27
ho as (1986), Donos iako bi d ogazale gaz e en inala en k onika da. Ho i eske , Zila ezko
Masko a esku a u zuen Donos ian, e a lau u e ge oago Zinemaldiko U ezko gola doa,
Las ca as de Alou (1990) pelikula ekin. Ja aie an, His o ias del K onen (1994) e a Sec e os del
co azón (1997) ilmak zuzendu zi uen. Aipa zekoa da, azken ho ek Be lingo Zinemaldian
eu opa ilm onena en sa ia e a hainba Goya i abazi zi uela. Gaine a, A menda iz 1998an
Zinema og a iako Sa i Nazionala izan zen. Silencio o o en os ean, La gue illa de la memo ia
(2001) e a Escena io mó il (2004) dokumen alak zuzendu zi uen. Obaba (2005) e a No engas
miedo (2011) di a be e azken ilm luzeak.
4.2. EMAKUME
ERREPRESALIATUEN
IKUSGARRITASUNA
Silencio o o hilke a, zalan za, i xa open al su, ga aipen e a po o ez be e a dago, bai a
hausna ke a sakonaz e e. Ho ega ik, makia en ikusmoldea alda u egi en da ge ae en
a abe a: hasie an he oiak di en a en, ilmak au e a egin ahala, desmi i ika u egi en da
haien he oi asuna.
Modu go dinean has en da Silencio o o: ikus-en zuleak paisaia mendi suko plano o oko
ba zuk ikus en di u a ze ik xo i ba zuen kan a en zu en duen bi a ean, baina, be ehala
i o ba en ho sak haus en du isilunea: Silencio o o. Pelikula en izenbu uak inda ke ia i
e e e en zia zuzena egi en dio. Ti o ho ien nondik no akoak handik gu xi a ikus en di u
ikus-en zuleak, izan e e, gua dia zibilek maki ba en hilo za daka e he i a zaldia en
gainean. He iko emakumeak plazan bil zen di a gua diak go pua es algabe u a e
i xa o en, bik ima pe sona mai ea den zehaz eko. Iglesiasek (2007, 158. o .) adie az en
duen bezala, sekuen zia ho e an hildakoak ez du ga an zia handi ik –ez dakigu ez a no
BIZIPEN-ERA: SILENCIO ROTO (MONTXO ARMENDARIZ, 2001)
105.
97-143 o .
den e e–, ez a nola hil du en e e, baizik e a bene an ga an zia daukana da ze nolako
e agina duen he iko emakumeengan. Ho i dela-e a, eszena ho e an A menda izek emaz e-
alaben lehen planoak e akus en di u. Ho az, an zeman dai eke ilmak jo a zen duen
ikuspun ua he iko emakumee a ik abia zen dela. Hilo za en man a kendu baino lehen
sa jen uak azken zupada egi en dio ziga oa i (1. i udia). Hala, plano ho e an adie az en
da au o i a eak he i a ei dien mesp e xua. Mezua inda zen da gua dia zibilak go puzkia
es algabe zen duenean: «No es ninguno de los ues os, pe o no os hagáis ilusiones. Ta de
o emp ano cae án».
1. i udia
Gua dia Zibilak kua ele an ipin zen duen leloa oso a gia da: «¡Todo po la pa ia!» (2.
i udia). A gia bezain zabala. Leloa Espainiako Independen zia en Ge an –1808 e a 1814
bi a ean– e abili zu en lehenengo aldiz Napoleonen a mada en au ka bo oka zen. E saiak
a ze i a ak zi enez – an ses okupa zaileak–, a gi dago ze esan nahi den «pa ia» hi za ekin,
“gu” e a “bes eak” ondo be eiziz. 1937ko u a ilean, Ge mán Gil Yus e gene alak aspaldiko
lelo hu a kua ele a a eka i zuen ja o izko zen zua hus uz; izan e e, o aingoan, a e ioak
eu en abe kideak zi en. Ho i ule zeko, eskuinak ga azka nola en oka u zuen e epa a u
beha a dago. Ge a au e ik, ezke eko alde diek koalizio ezke ia handi ba e a u zu en
–Manuel Azaña en gida i zapean– bi a ean1, eskuinean ez zen halako alian za o oko ik
eman. Ala e a guz iz e e, leloak pa eka zen hasi zi en, «Con a la e olución y sus cómplices»
edo a «¡Po Dios y po España!» bezalako esaldiak e abiliz. Eu en plan eamendua sinplea
zen: ezke ia ek (sozialis ak, komunis ak, ana kis ak…) espainia ak iza ea i u zi zio en
sobie a en mesede a. Alegia, o aingoan Sobie a E epublika Sozialis en Ba asuna (SESB) da
1 Hasie an, Izquie da Republicana (Azaña bu u), Unión Republicana (Diego Ma ínez Ba io bu u), Pa ido Republicano
Radical (Le oux bu u) e a Pa ido Republicano Nacional (Felipe Sánchez Román bu u) ba u zi en alian za ho e an. Be an-
duago, hainba ez abaiden os ean, PSOEk e a PCEk be an sa zea e abaki zu en, e a ho ek Sánchez Románen alde dia
koalizio ik a e a zea e agin zuen. 1936ko u a ila en 15ean aipa u ako alde di guz i ho iek sina u zu en ako dioa, e a
ho ela so u zu en F en e Popula goi izenez ezaguna izango zen koalizioa.
112.
LAUGARREN ATALA: FILM ANALISIA 97-143 o .
Te esa: «¿Has is o a Manuel e dad?»
[Lucíak ez du e an zu en]
Te esa: «¿Le quie es?»
Lucía: «Sí.»
Te esa: «¿Es ás segu a?»
Lucía: «Es algo que sien o aquí [biho za] den o, ía.»
[E a segi uan Te esak sen imendu osoz Lucía besa ka zen du].
Silencio o on ino ez dago segu u. Ho en gil za ia ema en duena Te esa gida ia da, Lucía i
aholka zen dionean ino az ez ida zea. Gena o en emaz eak, Juanak (Asunción Balague ),
be e siko du izekoak esandako egia bo obila. Filma en azken za ian, Lucía Gena o en
(Joan Dalmau) e xe a igo zen den azken aldian, bidean ge illa i i xu a du en gua dia
zibilekin egi en du opo. O duan, Juanak ai o zen du ezin dai ekeela ino az io: «Pues sí.
Aho a los gua dias se dis azan como los del mon e. Ya no e puedes ia de nadie. Ni de los
conocidos». E a ho i da, egin-eginean e e, ilma en amaie a. Te esa e a Don Hila io ezagun
ba enga ik sala uak izango di a. A gi zen ez bada e e, zan zu guz iek adie az en du e Lola
(Ma ía Bo o) laguna izan dela es algabe u diena.
Filma hi u a ale an bana zen da, bada, lehenengo a ala en amaie an e a hi uga en
a ala en hasie an, men o eak Lucía i egi en dizkion galde ei e an zun be be a e epika zen
da sime ikoki. Lehenengoan Te esak be e iloba i galde zen dio ze ga ik lagun zen duen
Manuel e a, hi uga enean, ze ga ik buel a u den. Lucía en e an zuna be dina da: «Es algo
que sien o aquí [biho za] den o». E a ho i da, hain zuzen e e, p o agonis a en gida ia en
i akaspen nagusia.
Te esak Don Hila io ekin egin bezala, Lucíak Manuel lagun zen du a azoi be dinaga ik:
mai asuna. Alabaina, mai asunaz gain, go o oa e e ule a az en digu A menda izek,
bizilagunen a eko ezinikusiak. Ho en a azoiak a gi zen di u ilmak, be i o e e, Te esa
izekoa en bidez: Lucíak ez du sinis en ge a buka u ez dela i a iak kon akoa esa en bai u,
baina, Te esak a gi zen dio ga azka luze ako doala, bene ako ze ga ia ez bai i a sinesmen
poli ikoak, baizik e a ba a zein bes een inbidia e a aihe a. Ho ega ik, ge ukoen a eko
aihe kundea da, hain zuzen, konpon zeko zailena:
Te esa: «… ya conoces el dicho: las peleas en e ex años se acaban
con el año; las peleas de amilia se alimen an cada día.»
Lucía: «Si siguen en el mon e se á po algo que me ezca la pena. Nadie
expone su ida en balde.»
Te esa: «¡Ay, hija! Si odo ue a lo que pa ece… La gen e habla mucho,
pe o… en el ondo les co oe la en idia y el enco .»

BIZIPEN-ERA: SILENCIO ROTO (MONTXO ARMENDARIZ, 2001)
113.
97-143 o .
Te esak Lucía i emandako lehen aholkua da ilm osoa baldin za uko duena, alegia, soilik
sen imenduei ja ai zea. E a iza ez, ilmak bi ama jo a zen di u: ge a e a sen imendua
e a, Te esak bi gaiak uz a zen di u esaldi ba ean Don Hila o e a Lucía ekin duen ez abaida
ba ean: «En la gue a y en el amo el que gana iene la azón». Ha emanek sen imendua
so zen du e, ho ega ik, han azioek be ebiziko ga an zia du e ilmean. Pe sonaiek eu en
senideekin di uz en ha emanak oso sendoak di a, hale e, ge a en pode ioz i auli egi en
di a, ho s, pe sonaia nagusi gehienak ahaideak di a, baina, eu en e lazioa en inda a
alda u egi en da. Gaine a, Silencio o o en p o agonis ek lo u a es ua du e makiekin e a,
e ep esioa en ondo ioak jasa en di uz e.
Gauzak ho ela, hasie a ik an zeman dai eke Lucíak ha eman es ua duela izeba Te esa ekin,
bai a be e mai ale Manuelekin. Ama ekin e a Cosme osaba ekin di uen ha emanak ahulagoak
di a. Te esak, aldiz, Cosme ankis a ekin ezkondu a badago e e, Don Hila io e epublika a
mai e du, ge a en bi bandoen a eko ola be egana uz. E a Rosa iok (Alicia Sánchez), Don
Hila io zapaldua i e xeko a eak i eki zen dizkio ja eko ik ez duen bakoi zean; e xean bazka
asko ik eduki ez a en, be a da anai-a eba guz ien a ean ku unena.
Ha emanak ga an zi suak di a oso, ez soilik no be a en za , baizik e a
komuni a ea en za e e bai. Di uz en a uen a abe a, giza eak modu ba ean edo bes ean
sailka uko di u. Ha emanak ondo ioak daka za. Ho ela oha a az en dio Lolak Lucía i
kua ele a gua dia zibilek eka i ako go puzkia ai a o e den jaki e a doanean:
Lola: «No debe ías eni ; mañana odo el mundo sab á dónde has
es ado y con quién.»
Lucía: «¿Y qué? ¿Te has ol idado de lo que pasó con mi pad e?»
Lola: «No, no lo he ol idado. Po eso mismo e lo digo.»
E a ho e an, Lolak abe i zen dio Lucíak baduela jada go i ba ekin ha eman es ua –
alegia, be e ai a, Guda Zibilean nazionalek hildakoa–, e a be az, au o i a ea ekin a azoak
saihes eko, ez zaiola komeni he iko bes e go i ba zuekin e laziona zea.
Sailkapen ho i alde ba ean zein bes ean egi en den ohiko kon ua da, ho ega ik,
e epublika ek e e ankis ekin lo u a es ua du enak gai zes en du e. Nahiz e a gaia
landu ikuspun u ideologiko zeha z ba e ik, Silencio o ok ez du e eali a e ik ihes egi en, e a
ho ega ik, xanpona en bes e aldea e e e akus ea en alde egi en du: Sole (Ma ía Vázquez)
pe sonaia da ho en adie azpena. Au o i a ea en ja dunbidea ekin ba egin ez a en, ez du
inolako sinpa ia ik jaso zen he ikideen alde ik, Tomás (Gonzalo Baz) kaboa en emaz ea
bai a.
Ho az, pe sonaiek ha zen di uz en e abakiak ez du e poli ika ekin ze ikusi ik, baizik
e a sen imenduekin. Adibidez, Cosme jelosko dago: guda hasi bezain las e , Te esak,
be e emaz eak, Don Hila io i akasle e epublika a ekin bizi ze a alde egin zuen, Cosme
F anco en alde bo oka ze a joan zen bi a ean. Cosmek ez du ho i sekula ba ka uko e a,
Don Hila io en kon a egi en du ahal bezain bes e aldi an. Be e e uz espe xe a zen du e
114.
LAUGARREN ATALA: FILM ANALISIA 97-143 o .
i akaslea. E a hainbes e u e an ga ibu egon os ean, o aindik e e, age ikoa da Cosmek be e
au ka duen go o oa. Makiak he ia ha u e a gu xi a, Gua dia Zibilak be esku a zen
du zonalde osoa. Tenien eak (Joseba Apaolaza) Cosme engana jo zen du he ikideen
in o mazioa jaso zeko. Be an, Cosmek Makia en lagun zaile posibleen izen-abizenak
pape ba ean idaz en dizkio, Don Hila io be eziki aipa uz (5. i udia):
5. i udia
Cosme: «¡Y es e! [Don Hila io seinala uz] Es e ambién es de la
amilia. El peo de odos. Dales un buen esca mien o a e si ap enden
de una ez.»
Ma ías (Helio Ped egal), aldiz, inku ioa en adie azpen a gia da. Ge a ik buel an, Cosmek
Hila io sala u zuen, be au espe xe a u deza en. Cosmek Gua dia Zibila ekin duen ha eman
onaz balia uz, lo zen du Don Hila ok hainba e a hainba u e p eso iga o zea. Don
Hila io en koina u Ma íasek be e ja e a zikina au pegi a zen dio Cosme i, honek be au
e e sala zea e aginez. Finean, ho i da Ma ías mendi a alde egin e a ge illan sa zea en
a azoia, alegia, ez abaida su su ba en os eko Cosme en salake a. Ez di udi Ma íasek ba
egi en duenik makia ekin: mendeku g ina da ge illan sa zea en zio baka a, e a, ez dauka
a azoi poli iko ik. Bada, makiek he ia ha u bezain las e , Ma íasek egi en duen lehenengo
gauza da ho enbes e go o o duen Cosme i bisi aldia egi ea kon u zaha ak “a gi zeko”.
Ho ega ik, Ma ías be e e xean zegoela jakin e a be ehala be a a zen da Te esa, ge a
zi ekeen “as ake ia” saihes eko:
Te esa: «Hola Ma ías.»
Ma ías: «¿Qué hay Te esa?»
Te esa: «¿Qué haces aquí? ¿A qué has enido?»
Ma ías: «Tenía una con e sación pendien e con u ma ido. Aho a da
BIZIPEN-ERA: SILENCIO ROTO (MONTXO ARMENDARIZ, 2001)
115.
97-143 o .
gus o habla con él. Nos hemos en endido enseguida, ¿ e dad Cosme?
[Cosmek baie z esa en du bu ua mugi uz.] Ya es cómo cambian las
cosas. La úl ima ez que nos imos…»
Te esa: «Aquello ya pasó, Ma ías. ¿Pa a qué me e mano en las iejas
he idas?»
Ma ías: «¡Pa a que se cie en de una jodida ez!»
Te esa: «Ya… ¿Y quién se a e e con ellas? ¿Tú? [E an zunik gabe
lo zen da Ma ías].»
Ma ías: «¡Os amos a colga a odos po los cojones! ¡F anquis as de
mie da! [Cosme i zuzenduz]»
Ma íasek aspaldian buka u gabeko ez abaida amai ze a da o Cosme engana, alegia,
be a mendi a alde egi ea e agin zuen liska a amai ze a. Ho i bai, o aingoan guz iz
kon akoa da egoe a, ankis ek ez bai u e jus izia eza zen; o ain, makiak eza zen du.
Ho i oga zeko, Ma íasek Cosme elba i ua en ohe gainean sus enga zen du be e a ma (6.
i udia). Cosmek, aldiz, egoe a be ia en au en, oso bes elako ja e a azal zen du: o du a
a e e aba agin zailea zen; egoe a i aul zen denean, aldiz, guz iz o zana. Ez du xin ik e e
esa en. Ho az, Ma íasek kausa poli ikoan babes u ik, kausa pe sonala konpondu gu a
du, hain jus u, Cosmek Don Hila io ekin egin bezala. Ho en lekuko, be ak egi en di uen
adie azpen uga i daude zeinean kausa poli ikoa i e e e en zia egi en dion, a zean a azoi
pe sonala dagoela ik.
6. i udia
Film osoan zeha egin bezala, Te esak ikus-en zulea i bide a zen dio no be ak bu u u beha
duen hausna ke a. Ez di u zau i zaha ak uki u nahi, su imendu gehiago daka elakoan.
Ma íasek, os e a, e o kizune a begi a zeko zau iak ix ea en alde egi en du –be an e e,
bes e hausna ke a ba plaza a zen zaio ikus-en zulea i–. Baina, no ausa uko da zau i
116.
LAUGARREN ATALA: FILM ANALISIA 97-143 o .
zaha ak senda zen? Ha a Te esak bo a zen duen e onka, giza eak o aindik e e aska zeke
duen ko apilo po oloa. Galde a e an zunik gabe geldi zen da.
T aizioa e e jo a zen du Silencio o ok, e a, ho en ondo ioz halabeha ez ha emane an
ema en di en aldake ak. Filmean guz iz a gi zen ez bada e e, badi udi Lola be a dela Don
Hila io en ezku alekua Gua dia Ziblila i sala zen diona. Ho i da Lucíak e a Lolak abe nan
du en elka izke an an zeman dai ekeena:
Lucía: «No se me a de la cabeza quién pudo denuncia a Don Hila io
y a mi ía. ¿No e p egun as quién lo hizo?»
Lola: «¿Pa a qué?»
Lucía: «Pa a sabe lo. […] Siemp e me queda é con la duda de si uis e
u quién los denunció.»
Lola: «Aunque e dije a que no lo hice, ¿Qué cambia ía?»
Lucíak susmo ho i eduki zeko pisuzko a azoi bi di u: ba e ik, jende gu xik zeukala Don
Hila io en ezku alekua en be i, e a bes e ik, o du ako Lola guz iz e si u a dagoela –mai e
zuen guz ia galdu a dauka Lolak, gu asoak e a Sebas (Rubén Ochandiano) mu il-laguna
hilik daude dagoeneko– e a edoze egi eko gai dela bizi ik i au eko: «No pienses que soy
una coba de. Sólo quie o i i , sólo eso», esa en dio Lolak Lucía i, honek Manuelen bila
joan au e ik. Salake a “mis e io su” ho en e uz Gua dia Zibilak Don Hila io hil zeaz
gain, Te esa izekoa e e akaba zen du lagun za eskain zeaga ik. T aizioa en ondo ioz, Lucía
e a Lola en a eko adiskide asuna behin be iko amai zen da.
E a be ean, Cosme aiziona ua sen i zen da Te esa emaz eak Don Hila io e xeko
a ikoan ezku a u duela oga ze akoan. Ez du aizio ho i ba ka uko e a, go o oz be e iko
au pegia ekin egin beha duena seinala zen dio enien ea i: «Haga lo que enga que hace
enien e, y sin mi amien os». Ak o ea en au pegiko esp esioaz gain, go o oa inda zeko
a giz apen be ezia e abil zen du A menda izek: Cosme en au pegia guz iz e dibi u a
azal zen du (7. i udia). Cosme en ja e ak, us ekabean ha apa zen du Te esa, Don
Hila io en au kikun zak Cosme i ha apa zen dion bezala.
7. i udia
BIZIPEN-ERA: SILENCIO ROTO (MONTXO ARMENDARIZ, 2001)
117.
97-143 o .
Baina, badago aipa u beha eko bes e ha eman ba , alegia, Lucíak zendu ako ai a ekin
duen e lazioa. Ha eman ho ek be ebiziko ga an zia du, izan e e, p o agonis ak ai a ekin
duen lo u ak –hilda egon a en– eka zen du Lucía he i a. Ai ak, be az, i agane a eka zen
du Lucía: xiki an bizi izandako he i a e o zeaz gain, us ez buka u a zegoen guda ba e a
i zul zen da Lucía.
Alabaina, be a ez da ai a ekin lo u a duen baka a: Te esak e a Don Hila iok e e loka i
ho i adie az en du e hainba e an. Te esak, esa e ako, Lucía en ai a en di di a ikus en du
ge illa ien au pegie an:
Te esa: «Me ecue dan a u [Lucía] pad e. Me pa ece es a iéndole,
an con en o, paseándose po ahí en en e, mien as g i aba: ¡La
ie a pa a quién la abaja! ¡La ie a pa a quién la abaja! ¿Y qué
consiguió? Que al día siguien e le pega an dos i os. Eso es odo lo
que consiguió, que lo ma a an.»
Lucía: «Consiguió deja nos su legado ía. ¿Le pa ece poco?»
Te esa: «¿Y pa a qué os ha se ido?»
Lucía: «Pa a lle a la cabeza bien al a.»
Te esa: «Sí. Y el es omago acío.»
Lucía ai az ha o dagoen heinean, Te esak mai asunez o oi zen du, baina, ez du us e ha en
ideiak eze a ako balio du enik. Lucía en za be ebiziko ga an zia du ho ek, nahiz e a
ideia ho iek, hain jus u e e, be e ai a i bi i o bo a zea e agin zu en. Es a u espainolean
ema en di en bi ja e en an zezpena da ho i. Te esak gauzak ondo egin ez zi elako posizioa
i udika zen du, ge a en e u pa eka ua en ideia li za eke ho i. Lucíak, aldiz, i agane a
ha o begi a zen du en ho iek adie az en di u, hildakoek u zi ako onda ea go aipa zen
du en ho iek.
Lucía he i a heldu bezain las e Don Hila iok e e ai a i e e e en zia egi en dio:
Hila io: «Con esa ca a no puedes nega de quién e es hija.»
Lucía: «¡Don Hila io!»
Hila io: «¿Te acue das de mí?»
Lucía: «De us ed, y de las a eas que le ponía us ed a mis he manos.
Mi pad e les decía que un maes o, como es debido, iene que se
exigen e.»
Hila io: «Tu pad e sí que e a un homb e como es debido.»
[E a ja aian, isilunea].
Aipa u ako gida iaz gain, neo i oak lagun zaileak e e badi u. Kasu ho e an, Lucía en u gazleak
Don Hila io e a Manuel di a. Bi pe sonaia ho iek ez di a Te esa bezain e abakiga iak,
baina, modu ba ean zein bes ean p o agonis a i heldu asun p ozesuan lagun zen dio e.

118.
LAUGARREN ATALA: FILM ANALISIA 97-143 o .
Don Hila iok Lucía lagun zen du ilmak plan ea zen duen i xa opena en hausna ke an.
I xa opena da Silencio o on gailen zen den mezua. P o agonis a guz iek azal zen du e modu
ba ean zein bes ean ho en ingu uko mezua. E a, i xa opena i lo u a, ilusioa e e jo a zen
da; ba ak bes ea ekin lo u a zuzena du de igo ez. Espe an za ik gabe, ez dago ilusio ik;
e a, ilusio ik gabe, nekez eduki dai eke espe an za ik.
I xa open naba menena da E epublika en be eza pena e a ankis en po o a.
P o agonis a nagusi gehienak ez di a ba e e ondo bizi: go i za ma ka u a, gosez e a beldu ez
bizi di a. Baina, e ep esio bo i za jasan a en, i xa opena dauka e. Behingoz egoe a
amalga i hu a alda uko den espe an za. Baina, u eak iga o zen di enean, p o agonis a
gehienek i xa opena guz iz gal zen du e. Filma en bukae an, Lucía da espe an za zan zu
xiki ba man enduko duena, Gena o i be e semea en esku i zak bidaliz.
Filmak bide ezbe dine a ik igo zen du espe an za, baina, badago naba men zekoak
di en bi ol, alegia, Don Hila io ena e a Ge ano ena. Bi pe sonaia ho iek di a i xa opena en
adie azle nagusiak ilm osoan zeha : lehenengoak, i xa opena so zen du; biga enak,
o dea, i xa opena dauka e a ez du inoiz galduko. Gena o en semea, Miguel, ge an hil
zu en a en, be ak us e du bizi ik di auela, F an zian nazien au ka bo oka zen, be e
esku i zak jaso zen ja ai zen bai u. Bene an, Don Hila io da mezu ho iek idaz en di uena,
e a o o ha , oha guz iak i xa open suak di a: naziak akaba zen daudela, las e buka uko
dela II. Mundu Guda e a ho en os ean alia uek Espainia axismo ik aska uko du ela;
be ehala gu asoen e xe a i zuliko dela baina lehenago injus izia i au e egin beha diola
e ab. E esis en zia en ga an zia i bu uzko mezuak makien i udikapena en gakoak di a.
«Injus izia ekin e a zapalke a ekin amai zea» e a «mundu hobea izan dezagun bo oka zea»
adie azpenek ge illa ien –e a Don Hila io en– idealismoa adie az en du e.
Gena ok ez du inoiz i xa open hu a gal zen, e a ho i eske , makia i lagun za eskain zen
dio. Don Hila io en eginkizuna e esis en zia i ilusioa ema ea da. He ialdea ankis en
ha zapa e a ik aska zeko bo okan a i di enen i xa opena i eus ea da, e a ho e a ako,
e esis en zia e a pa eko asuna en idealei hel zen dio behin e a be iz. Be anduago,
Lucíak i akasle ohia i ai o zen dio ge illa ie az gogai u a dagoela, e a ho ek e an zu en
dio pe sonak oke u dai ezkeela, baina, ga an zi suena de enda zen di en ideiak di ela.
Be anduago, Manuelek e e bide be e ik jo zen du: «Come emos e o es pe o hay que segui ».
Fun sean, Gena o en gu unak i xa opena en sinbolo di a, ha en un zioa ilusioa
man en zea bai a. Mon xo A menda izen auke a es e ikoa da, nahi di en i udikapenen
osaga i gisa e abil zen bai i u. «T a ase de uma opção es é ica de Mon xo A mendá iz
ao u ilizálas como complemen o pa a as ep esen ações desejadas» (Kloss Hypóli o, 2013,
135. o .). Ez da kasuali a ea, be az, Don Hila io aka zen du enean, i xa opena so zea en
eginkizuna Lucíak ha zea e a, Gena o i idaz ea semea en esku i zak. Finean, p o agonis ak
Don Hila iok ha u ako konp omezua i eus en dio.
Esan bezala, biga en lagun zailea Manuel da. Be egandik e e gauzak ikas en di u, ba ik
ba , injus izia i au e egi eko zeoze gin beha dela; ezin dai ezkela gauzak dauden moduan
u zi. Be az, Manuel pa e-ha ze ak ibo ba en adie azpena da. Hala e e, Manuelek ez du
i suki pa e-ha zen, baizik e a be e zuzen asunaz sakonean hausna zen du. Ho i bu uzko
BIZIPEN-ERA: SILENCIO ROTO (MONTXO ARMENDARIZ, 2001)
119.
97-143 o .
Lucía en e a Manuelen a eko elka izke a ga an zi su ba ean, neskak hu engo zalan za
adie az en dio: «¿Me ece la pena an as mue es?». Akzio-e eakzio espi al ho en bai an,
bakoi za en inda ke iak a e ioa akaba zeaz gain, he io za no be a en e xe a e e badaka –
a e gehiago e esis en zia en kasuan–. Manuel ideologoa ez denez, be ak ez du e an zunik:
«Yo qué sé». Ho ik abia u a, Manuelek bes e hausna ke a ba ipin zen du mahai gainean:
«Nues a causa es jus a, ¿no?». Lucíak kausa jus ua dela adie az en du, ez baina, p ozedu ak:
«La causa, sí. ¿Pe o lo que hacemos lo es?». Zalan za i eki a man en zen du A menda izek.
Ho ega ik, Lucíak e esis en zia an i ankis a ik alden zeko eduki di zakeen zalan zak
ideologo ba ek a gi zen dizkio, alegia, Don Hila iok, neo i oa en lehenengo lagun zaileak:
«Las pe sonas allamos; lo impo an e son las ideas que se de ienden». Bidea ba zue an
zalan zaga ia izan dai eke, baina, ideia da un sezkoena. Ho az, Don Hila io bi a da ze an
mugi zen da: alde ba e ik, lehen aipa u bezala, i xa opena so zea du helbu u; bes e ik,
pe sonaia ho i idealismoa en adie azpena da. Don Hila iok oha a azi bezala, Manuelek
e e, hu s egin izana en ideian sakon zen du, baina, au e a ja ai u beha a dago kos a ala
kos a: «Sé que hemos come ido e o es, pe o enemos que con inua ». Lan honen au o ea ba
da o Kloss Hypóli ok (2013, 136. o .) ho i bu uz adie azi akoa ekin, zeinean A menda izek
hausna ke a guz i ho ien bidez Espainiako ezke ak guda ik T an sizio a a e eduki ako
p ozesua isla zen duen, hau da, bo oka en o man k i ika egi en du, ez edukian, baina.
Manuel da, hain zuzen e e, ilusioa en isla nagusiena. Pe sonaia ho ek e esis en zia en
ilusioa e ep esen a zen du. Be i i iba e su (8, 9 e a 10. i udiak), egoe a zailenei i ia
e akus eko p es azal zen da, inoiz egoe a i auliko delakoan. Zuzenda iak Manuelen alde di
ho i azpima a zea e abaki du, hau da, ge illa ia izan a en, ha en i udikapena ilusioan
oina i zen da, e esis en zian baino gehiago. Manuelek ga aipenean sines en du e a, ja e a
ho i eus en saia zen da be e kon solamendu ako. Hainba e an azal zen du be ak ez dakiela
guda en egoe az, baina, bo okan ja ai zeko ilusioa dauka, agin a iek zin egi en bai u e
e esis en zia en ga aipena las e helduko dela. Be e adie azpene a ik ondo ioz a u dai eke
Manuelek kon ian za osoa duela e esis en zian, asko ik ule zen ez badu e e. Lucíak,
mendian zenba gizon dauden galde u a, Manuelek e an zu en dio ge illa i nahikoa dagoela
egungo egoe a alda zeko. Lucía en us ez, kemena eduki beha da e egimena i au e
egi eko, baina, Manuelek e an zu en dio ado ea gu xienekoa dela; ga an zi suena be an
daudela jaki ea da, jendeak i xa opena i eus eko: «Algún día baja án, ya lo e ás».
Ho elako is o ioek badu e zail asun ba be i: nola adie azi ba ne p ozesua kanpo
adie azpena en bidez, hau da, nola azaldu p ozesu psikologikoa kame a en bidez. E onka
8. i udia 9. i udia 10. i udia
120.
LAUGARREN ATALA: FILM ANALISIA 97-143 o .
eknikoa da ho i, zeinean ba ne mugimendu ba –bu ukoa– kanpo mugimendu ba en bidez
adi ze a eman beha den. Ildo ho e an, pelikula au obusa ezke e ik eskuine a doanean
has en da e a, amai zeko, paisaia be ean au obusak eskuine ik ezke e a egi en du. Mugimendu
isiko ho ek Lucía en ba ne mugimendua adie az en du. P o agonis a e engabe mugimenduan
dago bi au obus ho ien e zen a ean: be eziki, Lucía alde ba e ik bes e a doa bizikle a en
gainean ilm osoan zeha . Hala, ikus-en zuleak behin e a be i o ikus dezake neska he i ik
baso a e a baso ik he i a joa en (11, 12, 13, 14 e a 15. i udiak). E a, higidu a ho en zalan za ik
balego, zuzenda iak bizikle a en pedala e a pla e a en xehe asun-planoa e akus en du
mugimenduan (16. i udia). Filmak hi u a al di u, e a, hi u e an age zen da bizikle an ibil zen.
Ho i guz ia ekin, ba ne mugimendua adie az en da.
Ibilbide ho e an, p o agonis ak zenbai pe sonaiekin egi en du opo. Nahi a bila zen ez
badu e e, Lucíak Al edo ekin (Gonzalo Baz) ha eman be ezia edukiko du. Idazka ia en
semea Mad ile ik e o i be ia den neskaz mai emindu a dago, e a, ho ega ik Al edok
ez du Lucía sala zen Tenien ea en au ean. Halabe , ha eman ho i be e hilke a en amua
bihu zen da Lucíak au oa en bila bidal zen duenean. Au e ik, ikus-en zunezkoan a gi zen
ez bada e e, an zeman dai eke Al edo, inbidiaz jo a, Manuel sala u duena dela; izan e e,
be e amo an ea e emen a iaz mai emindu a dago. Gaine a, plaza e dian bes e hainba
he ikide sala zen dio enien ea i. Lucíak e abakiak ha zen doa.
Tes uingu u ho e an, Lucíak e egimena en au kako lehen no gehiagoka sinbolikoa
egi en du, Cosme desa ia uz, neska o obedien ea en ja e a ha zea i uko eginez. Au e ik,
Lucía he i a heldu bezain p on o, Cosmek kon u egi en dio be an soilik «lan gogo a»
au ki uko duela, Espainia Be iak emakumeei inposa u ako balo een ildoan. An zeman
dai ekeenez, Lucía e a Cosme en ha emana ez da ba e e ona, a e gehiago, Lucíak osaba
meha xa zen duenean lo u ak sala zeaga ik.
Buka zeko, neo i oa heldu asune a hel zen denean, ez dago jada gida i edo a lagun zaileen
beha ik. Sa i an, heldu asun ho i adie az eko men o ea en he io za en bi a ez
14. i udia 15. i udia 16. i udia
11. i udia 12. i udia 13. i udia
BIZIPEN-ERA: SILENCIO ROTO (MONTXO ARMENDARIZ, 2001)
121.
97-143 o .
adie az en da. Ho ega ik, hain zuzen e e, ilma en amaie an Lucía en hi u gida iak ba a
bes ea en a zean hil zen di uz e. Lucíak ez du eu en beha ik, ikasi bai u ikasi beha ekoa:
sen imendua –Te esa–, i xa opena –Don Hila io– e a pa e-ha zea en –Manuel– ga an zia.
E a, be az, p o agonis a heldu asun poli iko, mo al e a sen imen ale a hel zen denean,
ezohiko mundua uz en du, he iko a alasea kon ako no abidean zeha ka uz, e a, ohiko
mundu a i zul zen da, baina, guz iz e alda u a. Lucía jazoagoa buel a zen da hi i a.
4.4. EGITURA SIMETRIKOA
Silencio o ok egi u a guz iz sime ikoa du. Filma en e dian –00:54:20 minu uan– badago
ge akizun ba ilma bi an bana zen duena, alegia, enien eak ge illa ia i oz hil zen
duenean he iko plazan. Ho i da ikus en den zuzeneko lehenengo hilke a. O du a a e,
ilma i xa opena en bide ik doa, baina, ho ik au e a, behe akada da o , e sipena.
Alabaina, sime ia ez da soilik na azioa en egi u a i muga zen, baizik e a badaude
bes elako sime iak e e. Naba iena, ge illa ien e a ankis en a eko halako sime ia ba
dagoela, zeinean ez den e aba eko zin zo ik ez a gaiz o ik e e. Zuzenda iak jakina azi gu a
du gauzak ez di ela ho en zu iak ala bel zak. Au o e askok (Aguado, 2012, 168. o .; Mon iel,
2001, 56. o …) ba egin du e adie aziz A menda izek e aku si nahi izan duela ankis ek
zein ma xinoek inean modu be ean joka zen zu ela, e a ho ega ik, Lucía alden zen doala
ge illa ik. Biga en baiez apena ho ela bada e e, ezin dai eke gauza be a esan lehenengo
baiez apenaz.
Biolen ziak au pegi ani zak di u e a, zuzenda iak ho i e aku si nahi izan du. Ho ega ik
ilma ez da e o zen igu a absolu ue an zeinean pe sonaia onak, oso onak di en, e a
gaiz oak, oso gaiz oak. Alde onekoak e e badu be e alde xa a. A menda iz alde ba ean
koka zen da a gi e a ga bi, baina, bien a eko pa alelo asuna e e egi en du. Hale e, ankis ak
ez bezala, ge illa iak biolen zia en e abile a en zilegi asunaz sakonean a i zen di a. Ho ixe
da pa alelo asunean dagoen ezbe din asuna. Ze den jus ua e a ze ez. F ankis ek, ez du e
zalan za ik: ahalik e a e ep esio basa iena da e abili beha ekoa. Bi aldeen a eko alde
handiena da makiak epaike en bidez zigo ak eza zen duela; ankis ek, os e a, gaz iguak
okiko agin a ia en nahie a egi en di a, e a, be ehala gaine a. Ma íasek Cosme hil nahi
du o o en gaine ik ankis en kolabo a zailea iza eaga ik. Hala e e, ñaba du a xikia egin
beha a dago, gogo a uz Ma ías mendi a joa ea en a azoia Cosme ekin izandako liska a
dela. Be az, nahiz e a Ma íasek ankis en kolabo a zaile ba en zako zigo gisa makilla zen
duen, bene an a azoi pe sonala dago ho en a zean: aihe a. Don Hila iok, aldiz, ez du
ho elako zigo ik nahi, e a, be e p in zipioekiko leial man en zen da; Ma ias koina uak e a
Manuel ilobak ez bezala, ez du inda ke ia gus uko e a a mak ha zea i uko egi en dio. Ja e a
ho i be e no asuna ekin ba egi en du: be a maisua da, hau da, al abe a u ako gizon ba ,
be e lagunak ez bezala. Ho ega ik, Lucía en e e e en zia poli iko e a in elek ual handia da.
Bidezkoa ze den auzi ho i ez da soilik e esis en zian ema en, alde ankis an e e
ema en bai a. E esis en zian ez bezala, kasu ho e an, modu ak iboan pa e ha zen ez
128.
LAUGARREN ATALA: FILM ANALISIA 97-143 o .
e abiliz. Ho a ik, e a ba ne-ez abaidak buka zeko xedea ekin, hausna ke a sakon ba en
ondo ioz, jus izia eza zeko i izpideak es a u uek ipin zen di uz e. Ezin dai eke exekuzio ik
egin epaike a ik gabe. E esis en zia en za ho i da jus uena:
An onio: «¡Pe o bas a ya de cha la! Hila io iene azón. Y ya conoces
los es a u os, no podemos ajus icia …»
Ma ías: «Me paso los es a u os po Donde ú sabes.»
Manuel: «¡Pad e!»
An onio: «Mi a Ma ías… Aho a o mamos un ejé ci o y el esponsable
soy yo. ¡Así que o escuchas y obedeces, o e la gas cuan o an es y nos
dejas en paz! ¿Es á cla o?»
Ho az, Ma íasek e esis en zia ekiko mes idan za e akus en du ilm osoan zeha , ba ez
e e, be e nahia be e zen ez den momen u ik au e a.
Ma ías: «Dile a Cosme que puede do mi anquilo. Ya es que somos
ino ensi os. Cada ez nos pa ecemos más a los ailes: enemos
nues os can os, nues os ezos, nues as no mas… acaba emos
como una cong agación de cu as y ailes. Y has a enemos nues os
san os: cama ada S alin…»
Pe sonaia ho ek, gaine a, makia en ba uan emandako bes e ge aka i ba azala az en
du, ho s, a ze ian zegoen zuzenda i zak i udika zen zuen e eali a ea ez zuela ze ikusi ik
bene akoa ekin. Zuzenda i zak us e zuen he ia F anco en au ka al xa uko zela,
e eali a e ik u u i (Ma ínez de Baños Ca illo, 2002). Ho i ondo isla zen da Gena o en
e xean Lucíak biga en aldiz zuzenda i za en pape ak ge illa iei laga zen dien sekuen zian.
Ma ías: «Ya es amos con la música de siemp e. Desde una mesa es
ácil deci lo que hay que hace , pe o po qué no ienen aquí y se
en e an de una pu a ez como es es o.»
Kasu ho e an, Ma ías da ezke ia en a eko banake a. Halabe , Ma íasen desados asunek
e a be e diziplina ik gabeko ja e ak e agi en du e makiak ge illa ia hil zea. He io za
a gi zen ez bada e e, ho i i adoki zen da be e semea Manuelek dionean kideen a abe a ai a
sakane ik e o i dela: «Dicen que cayó po un ba anco». De enyk (2008, 49. o .) azal zen
duen bezala, eu emismo ho ek badu be e pa alelo asuna ankis en biolen zian, izan e e,
ilma en bukae an enien eak «pasea ze a» bidal zen di u7 Te esa e a Manuel. Au e ik,
sa jen uak bes e eu emismo ba e abil zen du Sebasi e izino-olioa eda e a zigo zen
dionean bi ao egi eaga ik: «Vamos a a egla ese es omago aho a mismo». Bi bandoek
emandako eu emismoe an e e sime ia ema en da.
7 Hollywoodeko ilme an asko e abili ako esae a da ho i (De eny, 2008, 49.o .).

BIZIPEN-ERA: SILENCIO ROTO (MONTXO ARMENDARIZ, 2001)
129.
97-143 o .
Ho az, Ma ías li za eke A menda izek egi en duen bi inda ke ien a eko hu bilke a.
Hala e e, a es ian aipa u bezala, A menda iz ez da neu al man en zen e a, ho ega ik,
ez di u bien inda ke ia e aba pa eka zen, ze en e a sa jen uak e a enien eak bezala,
Ma íasek jus izia be e nahie a eza i nahi duen a en, ez dio e be e asmoa be e zen uz en.
Ge illa i ho i bi biolen zien a eko hu bilke a izanik, be e hilke a gua dia zibilek e abili ako
eu emismoen an ze a azal zen du e.
Ez abaida ho e an, zuzenda iak pe sonaien a eko sime ia e e bu u zen du
manikeismo ik alden zen ja ai zeko. Badago odol ho zez egindako bi hilke a: enien eak
he iko plazan egindakoa e a An oniok, ge illa ien nagusiak, mendian egindakoa. Ho az,
ho xe dago An onio ge illa ia e a Gua dia Zibileko enien ea en a eko sime ia. De enyk
(2008, 48. o .) bi hilke a ho iek pa eka zen di uen a en – biak odol ho zez egindakoak
bai i a–, hemen e e ñaba du a ba egin beha a dago. Tenien ea en p ozedu a ez da
exekuzio suma isimoa, baizik e a be an hil zen du he iak ikus e a eska men a u dezan.
Gua dia Zibilak egoe a kon olpean eduki a, nahikoa as ia dauka a xilo uak espe xe a zeko
e a epaike a bu u zeko, baina, ez da ho elako ik ge a zen. Ge illa iak gua dia zibila en
kaboa odol ho zez hil zen duenean, e saia en meha xupean ziz u bizian ihes egi eko
bo a zen du i oa. Inda ke ia ez da izan zi ekeen bezain naba ia ilmean. Hi u pe sona
baino ez di uz e hil zen pan ailan. Hala e e, Gua dia Zibila en inda ke ia ge illa ena i
gailen zen zaio pelikulan zeha , e a, bik ima gehienak he iko biz anleak di a.
E a be ean, Lucía e a Sole pe sonaia sime ikoak di a a gi e a ga bi. Bando ezbe dine an
egonik, biek su i zen du e e a, biek di uz e kezka be e suak. Ondo ioz bi pe sonaia ho iek
ha eman be ezia ga a zen du e. Hasie an Lucíak Sole i sinpa ia azal zen dio no den jakin
gabe (27. i udia), baina, sinpa ia be ehala gal zen zaio au pegian Don Hila iok kaboa en
emaz ea dela oha a az en dionean (28. i udia). Sime ia ho i ja ai uz, Solek e a Lucíak
biga en opake a ba du e eszena oki be dinean, e a, o aingoan, Lucíak ez dio lehenengo
opake an emandako begi une ik eskain zen.
Sole: «Hacía iempo que no oía can a a nadie. ¿E es la sob ina de
Te esa? [Bu ua ekin baie z esa en dio Lucíak] Pues yo soy Sole.»
Hila io: «La muje del cabo de la Gua dia Ci il.»
Sole: «¡Que iene de malo se gua dia!»
Hila io: «Yo no he dicho eso.»
Sole: «Ya, pe o lo piensa.»
Hila io: «¿Tampoco nos an a deja pensa ?»
130.
LAUGARREN ATALA: FILM ANALISIA 97-143 o .
Ho enbes ez, Solek e e su i zen du, hain zuzen e e, gua dia zibil ba ekin ezkondu a
ego eaga ik he i a ek baka zen du elako. A menda izek, gaine a, esplizi uki adie az en
du be e baka dadea pe sonaia ho i ´Soledad´ dei uz. He ikideen sinpa ia lo u nahian,
be e leial asuna haus en du Solek Lucía i abisua emanez Manuel a xilo zeko agindua
igo i du ela. Ho ek zuzenda iak bila zen di uen kon apisu inak so zeko balio du,
ho s, o eka sinboliko-emozionalak (Ba ene xea Ma añón, 2015, 79 o .). Sole i ge a u
bezala, giza e iak bul za zen di u pe sonaia nagusiak ilm osoan zeha , elka en a eko
ha emanak alda uz.
Sole en su imendua, o dea, ez da be a a muga zen: Gua dia Zibila en e ep esioak e e
hunki u e a mina so a az en dio. Basake ia en lekuko bilaka zen da. Egoe a ik go dinena
exekuzio ba zuzenean ikus en duenean pai a zen du (29. i udia), baina, bes e hainba
jazoe a bo i zak e e ikus en di u: Rosa íok be e bu uaz bes e egi en duenean bes e behin
o u a ua izan ez dadin (30. i udia), Juan hau ak (Andoni E bu u) egune o be e
ai a en zako hobia zula ze a beha zen du enean… Halabe , be e su imendua pun u ik
go ene a hel zen da makiek be e sena a, Tomás, mendian hil zen du enean (31. i udia).
Bi a ean, Solek e a Lucíak ha eman be ezia ga a zen du e. Bakoi za en posizionamendu ik,
bien a eko begi unea an zeman dai eke. A menda izek posizionamendua pe sonaien
kokapena en bi a ez adie az en du begi adak elka gu u za zen di uz enean. Film osoan
zeha Sole goikaldean dago leihoa en a zean be i, Lucía lu ean dagoen bi a ean: Solek
al ue a ik e xean babes u a ikus en du e eali a e go dina, ez bai io zuzenean e agi en;
Lucía i, aldiz, zuzenean e agi en dio, e a, ho ega ik dago lu ean. Halabe , ilma en
bukae an makiek Sole en sena a hil zen du e; ho ega ik, Sole lu e a jais en da,
e ep esioak be au e e kolpa u bai u. Bi pe sonaia ho iek begi adak elka gu u za zen
29. i udia 30. i udia 31. i udia
27. i udia 28. i udia
BIZIPEN-ERA: SILENCIO ROTO (MONTXO ARMENDARIZ, 2001)
131.
97-143 o .
di uz en bakoi zean, plano kon apika u ba en bidez ikus en dugu Sole, sekula ez plano
a un ba e ik (32, 33 e a 34. i udiak), Lucía plano a un e a pika u ik –plano subjek iboa,
Sole en ikuspun u ik ha u a– ikus en duen heinean (35, 36, 37 e a 38. i udiak). Amaie an
aldiz, pa ez pa e daude emakume biak: Sole lu e a jai si da e a bi pe sonaiek guz iz ba
egi en du e e eali a e be dinean, ñaba du a ba ekin: o aingoan Lucía da e xe ba uan
babes u ik dagoena (39 e a 40. i udiak). Finean, Te esak momen u ba ean adie az en duen
moduan, alde ba eko zein bes eko emakumeak di a su i zen du enak: «¿Po qué siemp e
nos oca su i a noso as?».
34. i udia 35. i udia
36. i udia 37. i udia
32. i udia 33. i udia
132.
LAUGARREN ATALA: FILM ANALISIA 97-143 o .
Filma en lehenengo a alean ge a zen dena be e kon apisua dauka ilma en biga en
a alean. Ho i da zuzenda iak bila zen duen bes e sime ia. Ikusi dugu nola Lucíak e a
Solek bi opake a di uz en abe nan, zeinean lehenengo a aleko elka e a a zean Lucíak
begi unea eskain zen dion bi a ean, biga enean ez dion ho elako ik e akus en. Bada,
egi u a be din suak au ki u dai ezke bes e hainba e an. Esa e ako, Lucía bi i an doa
Gena o engana, a al bakoi zen behin. Lehenengoan, neska ilak gu un i xa open sua
i aku zen dio agu ea i; biga en a alean, os e a, ez dago gu unik dagoeneko.
Don Hila io e epublika a e a Cosme ankis a e e pe sonaia sime ikoak di a: biak mai e
du e emakume be be a. Ikusi dugu e e An onio e a enien eak pe sonaia sime ikoak di ela.
Alabaina, An oniok bes e pe sonaia sime ikoa du: enien ea en au ekoa, sa jen ua: biak
di a inda ba zuen bu u e a, badago eszena ba zuzenean alka egi en du ena. Ge illa iak
elizan sa zen di enean, zuzenda iak esplizi uki pa ez-pa e ipin zen di u bi agin a iak, ba a
ezke ean e a bes ea eskuinean (41. i udia).
41. i udia
Sime ia ez da soilik pe sonaia ezbe dinen a ean ema en, baizik e a pe sonaia be ean
e e naba mendu dai eke. Ho en adibide a gia Lola da. Lehenengo a alean e a biga enean
pe sonaia zeha o ezbe dina da be a. Manuelen a ebak ibilbide luzea bu u zen du:
ge illa ien lo u a iza e ik ilma en amaie an e egimena ona ze a hel zen da –ikus-
38. i udia 39. i udia 40. i udia
BIZIPEN-ERA: SILENCIO ROTO (MONTXO ARMENDARIZ, 2001)
133.
97-143 o .
en zunezkoan guz iz a gi zen ez bada e e, ankis en sala a ia bihu zen da–. Be az,
publikoa en ezus ean, Lola Gua dia Zibila en sala a ia bihu zen da ilma en azken
pasa ean. O du ako, Lola gaixoa guz iz alda u a dago. Don Hila iok Lucía i oha a az en
dio Sebasen hilke a ik au e a neska ho i ez dela pe sona be a. Zeha o e si u a, Lola en za
e esis en zia hilik dago. Segi uan be e ja e a aldake a i bu uzko azalpenak ema en di u:
be ak, bizi ik ja ai u gu a du, bes e ik ez. Ez du be e bu ua kaka i za ha zen. Hau da,
Don Hila io e a Te esa sala zen di u babes bila. Daukan segu asun eza ekin ez du luze
i aungo, ho ega ik, sala a i bilaka zen da.
Buka zeko, Paco sal zaileak e e sime ia du lehenengo e a biga en a alean. Be e
lehenengo age penean gu di ba ekin sal zen ikus en zaio (42. i udia); biga enean, aldiz,
kamioia e abil zen du e a, askoz e e me ka u-gai gehiago eskain zen du (43. i udia).
4.5. HIRU ZATIKAKO
BANAKETA
Bi a al sime ikoe an an ola ua ego eaz gain, ilmak badu hi uga en ezauga i es uk u al
ba : hi u za i an bana u a dago. Filmean hi u ga ai espezi iko zehaz en di a, oso ma ka uak
e a eu en a ean zeha o ezbe dinak: 1944ko udazkena, 1946ko uda e a, 1948ko negua.
Lehenengo ga aian, e esis en zia en au kezpena egi en da; biga enean, aldiz, ilusioa e a
espe an za gailen zen da, zehazki, ge illa iek mendi ik jai si e a he ia ha zen du enean;
e a, hi uga en ga aian, guz iz e si u a daude pe sonaiak e a, ge illa ien bo oka bene ako
oposizioa egi eko baino, eu en bizi aupena be ma zeko da. Mon ielen us ez (2001, 57. o .),
ez du zen zu zinema og a iko handi ik ga ai bakoi zeko paisaia en a gazkia e akus ea
(44, 45 e a 46. i udiak), baina, esan beha a dago, paisaia ho iek di ela, hain jus u, aldi
bakoi zean e aku si nahi den sen ipena en isla a giak. A menda izek ondo a gi zen du
denbo a- an sizio ho iek:
El di ec o decla a ace ca de es as ansiciones empo ales que el o oño se
co esponde con un iempo de esis encia y de espe a, el e ano con la eu o ia que
p oduce la salida a la luz y el in ie no con el epliegue y la de o a. Así pues,
42. i udia 43. i udia

134.
LAUGARREN ATALA: FILM ANALISIA 97-143 o .
de iende que el o oño y el in ie no acogen momen os de clandes inidad y
ocul ación, mien as que la luz del e ano p opicia la salida de los gue ille os y su
bajada al pueblo. (Pociello Sampé iz, 2013, 82. o .)
Azken bi ga ai ho iei e epa a uz ge o, bien a eko aldea oso naba ia dela an zeman dai eke.
Espe an za e a ilusioa naba men zen den a oa uda ik abia az en da, e sipena negu go ian
has en den heinean. Gailen zen di en kolo ee an e e, desbe din asunak age ikoak di a:
espe an za adie az eko, kolo e biziak (47. i udia); e sipene ako, kolo e ilunak (48. i udia).
Janzke e an soma u dai eke ho i: espe an za lo eekin adie azi a; e sipena, kolo e baka e a
ilunekin. Lucía e a Lolak, gaine a, o azke a ezbe dina e akus en du e azken a oan: ilea
sol e e aman beha ean (47 e a 49. i udiak), jaso a da ama e (48 e a 50. i udiak). Ho iek
guz iak be ebiziko ga an zia du ilma gi o zeko.
Filma en une ik alaiena pelikula en biga en a alean ema en da e a, ikus-en zunezko osoan
egin bezala, Lucía e a Manuelen a eko mai asun-is o ioan isla zen da; ho ega ik, ez da
kasuali a ea biga en a alean Lucía hau dun geldi zea. Behin ge illa iek he ia kon olpean
44. i udia 45. i udia 46. i udia
49. i udia 50. i udia
47. i udia 48. i udia
BIZIPEN-ERA: SILENCIO ROTO (MONTXO ARMENDARIZ, 2001)
135.
97-143 o .
du ela, Cosme en abe nan jai gi oan ospa zen du e. Solek Lucía ezagu zen duenean,
ai o zen dio aspaldian ez duela en zun ino abes en. Bada, ge illa iak ailega zen di enean,
i xa open su abes en du e abe nan –be eziki, Lolak–. Isil asuna apu zen du en kan ak di a
ho iek. Abes i alaien e dian, emakume ba ek e e en du ospakizuna i a i ik da o en mezua
en zu eko. T ansmisio an sesak egun baka ba ean 30 he i baino gehiago en konkis a
zo ion zen du e a F anco en po o a be ehalakoa dela dio. Abes iek bo okala ien mo ala
go a zeko un zio a gia du e, ga aipen-i xa opena emanez; e esis en zia an i ankis a en
kan ak di a, zehazki, Himno gue ille o e a Si me quie es esc ibi . Musikak, be az, ilm osoan
zeha be ebiziko ga an zia du sen ipenak hela az eko; na azio bisuala i p o agonismo ik
kendu gabeko uneak azpima a zen di u.
Sekuen zia ho e an, abe na jendez gainezka ikusi dai eke e a, Sebasek a monika ekin
alai zen du gi oa (51. i udia). Gua dia Zibilak he ia be esku a zen duenean e e, o aindik
espe an za egon badago; ho en lekuko, abe nan bu u zen du en dan zaldia (52. i udia).
Filma en azken pasa ean, aldiz, abe na hu sik ikusi dai eke (53. i udia): jendea ez da
kale a i e en. Goibel asuna gailen zen da.
Behin nazismoa ga ai u a, makiak i xa open osoa eduki zuen nazioa eko po en zie an,
F anco en kon a egingo zu elakoan. Baina, ho i ez zen ho ela egika i u e a, F anco i
ge o e a ain za espen gehiago eskaini zio en, makia en gainbehe a eka iz. Silencio o on
ho i isla zen da nazioa eko egoe a i behin e a be i o e e e en zia eginez. Espe an za
e a ilusioa nagusi zen den a alean makiek us ez alia uen lagun za jasoko du en bi a ean,
e sipena gailen zen dene ako nazioa eak bizka a eman die:
Manuel: «Hemos aguan ado c eyendo que apoya ían nues a causa,
pe o les asus amos más noso os que los ascis as.»
O duan, i xa opena e a ilusioaz gain, A menda izek e sipena e e azal zen du, he ia en
desespe azioa. Hi uga en a alean sa u au e ik, e sipena modu ik go dinenean ikus eko
auke a eduki du ikus-en zuleak: Rosa io en suizidioa. Zineman, li e a u an zein bizi zan,
bu uaz bes e egi ea da e sipena en adie azpen go dinena. Ba ek be e bu uaz bes e egi en
duenean, zeha o e si a dagoelako da, e a bizi za ho i uko egi en diola adie az en duelako.
Rosa io en hile an, Sebasek p o agonis a guz ien is u a hela az en dio ikus-en zulea i
a monikaz lagundu a –be i o e epika u beha a dago musika en ga an zia–. Be az,
Rosa iok be e bu uaz bes e egi en duenean –Gua dia Zibila en o u ak be i o jasa eko
beldu ez–, ilma en azken a ala i sa e a ema en zaio.
51. i udia 52. i udia 53. i udia
136.
LAUGARREN ATALA: FILM ANALISIA 97-143 o .
P o agonis en izae a zeha o alda zen da azken e apan. Lola guz iz i zali a dago. Mai e
zuen o o hilik dago –ama, ai a e a Sebas...–, e a, Manuel nebaz aspaldi ik eze jakin ez
a en, Lucía i a gi uz en dio be a en za denak hilik daudela. Ahaz eko nahia da ho i.
Espainia Es a uan ahaz ea en alde egin zu enen e e e en zia zuzena egi en da Lola en
bidez –Te esa ekin ba e a, au e ik aipa u bezala–. Te esa izekoa e e ez da ho en adei su
age zen azken a alean. Lucía i a e pea uka zen ez badio e e, lehen une ik gomenda zen
dio Mad ile a i zul zea. Filma en biga en a alean, izekoak oha a az en du Gua dia Zibila
e a makia en a eko akzio-e eakzio logika ho en bai an guz ien a ean he ia bizi ik
lu pe a zea lo uko du ela. Bada, ikus-en zunezkoa en hi uga en a alean jada, Lucía i
adie az en dio he i hu a hile i ba dela. E a be ean, Cosme en i moke ia ekin egi en du
opo: «¡¿Se puede sabe a qué has enido?!».
Be az, azken a alean e sipena gailen zen da be e oso asunean ha u a. E sipena,
ge illa ien a ean, baina ba ez e e, he i a en a ean, inoiz egoe a i auliko zela en
espe an za ekin e xean beldu a ekin bizi zi en he i a ena, alegia. Ma íasek e e gal zen
du espe an za; gua dia zibilek gaz e dis i aga ia i kendu ako i iba ean an zeman du ho i.
Ma ias guz iz e si u a dago hil au e ik: «¡Cago en Judas! Me lo han qui ado [i iba ea i
bu uz]. ¿Lo es?». Be e au pegiak isla zen duena ez du ze ikusi ik o du a a e ansmi i zen
zuen dis i a ekin (54. i udia).
54. i udia
E sipena en au eka i gisa, mes idan za e e age zen da. Mes idan za, e esis en zia ekiko;
mes idan za, makiak bu u zen duena ekiko. Lucíak makia ekiko duen mes idan za
hasie a ik suma u dai eke, Gena o en e xean, ge illa iak lehenengoz ezagu zen di uenean.
Lucía ilusioz be e ik igo zen da Gena o en e xe a ge illa iei mezuak laga ze a, baina, ho iek
ez dio e ja amonik egi en. Neskak be e bizi za a iska zen du ondo en inolako a e a ik ez
jaso zeko. Makiei axola zaien baka a sabela be e zea da. Mes idan za naba ia da Lucía en
au pegian (55. i udia), soinu bandaz lagundu ik. Te esak e e, ge illa iekiko mes idan za
sen imenduak zabal zen di u behin e a be iz ilm osoan zeha : «Pob es ilusos, piensan que
an a a egla el mundo». Te esak, ilobak ez bezala, ez du sines en a azoi ideale an, oinaze
e a su imendu gehiago baino ez bai aka e be ekin.
BIZIPEN-ERA: SILENCIO ROTO (MONTXO ARMENDARIZ, 2001)
137.
97-143 o .
55. i udia
Filma en a gudioa i ja ai uz, he ia en ilusioa hala nola mes idan za Manuel e a Lucía en
a eko amodio-is o ioa en bidez ilus a zen da. Ho ela, bi p o agonis a ho ien a eko
opake ak i ikiz be e a daude ilma en lehenengo bi a ale an. Asko kos a a, baina ilusio
handiz, Lucía mendi a igo zen da be e mai alea ekin elka zeko. Ge illa iengana hel zen
denean, os e a, Manuel bes e emakume ba ekin ha apa zen du, mendian go a zeukan
ilusioa zapuz uz. O du ik au e a, makia ekiko mes idan za has en doa ilmak au e a egin
ahala.
Filma en bukae an, e sipenak ia den-dena be egana u duen a en, badago espe an za
xikia: Lucíak Gena o i be e semea en esku i zak bidal zen ja ai uko dio (Don Hila iok
hil a e egin bezala). Don Hila iok hil au e ik oha a az en du: «Man ene la ilusión, es
lo único que nos queda». Ho i eske bizi ik ja ai zen du Gena ok e a, ho i da gauza ik
ga an zi suena. Lucíak i xa opena e aiki zen ja ai uko du e a, Gena ok i xa opena
go de zen. Mezua bo obil zeko, espe an zaz be e iko Be ol B ech en adie azpena aipa zea
hau a u du A menda izek: «En los iempos somb íos, ¿se can a á ambién? También se
can a á sob e los iempos somb íos». Ga ai ilunak mende a uko di a, e a gaine a, ez da
sekulan ahaz uko be an ge a u akoa; i agana o ainaldia ekin lo zen du zuzenda iak.
4.6. ISTORIO BIRIBILA
Silencio o ok egi u a zi kula a du. Neo i oak egi en di uen ibilbide inizia ibo guz iek egi u a
be be a du e: p o agonis a ohiko mundu ik abia zen da, e a, heldu asun p ozesu osoa
bu u zen duenean, guz iz e alda u a buel a zen da be a a. Ho i da, hain jus u e e, Lucía i
ge a zen zaiona. Filma ezko a den alde ik, baiko a e e bada. Pelikula hi u a ale an za i u a
dagoela ikusi dugu, hi u u a o ezbe dine an: udazkena, uda e a negua hu enez hu en.
Fal a den baka a udabe ia da, ho ek duen konno azioa ekin: bizi za be ia, hilik dagoena

146.
BOSTGARREN ATALA: FILM ANALISIA 145-185 o .
5.1. SARRERA
Behin San ande hi ia ma xina uen esku, As u ias zen ipa aldeko on ean geldi zen
zen zonalde e epublika baka a. O iedo al xa uen esku zegoen ge a en hasie a ik
e a, be az, Gijón, A ilés e a Llanes ingu uan ge a u zi en gudu ik odol suenak. E emu
mendi sua izanik, nazionalek ez zu en e aza izan au e a egi ea. E epublika ek negua en
e o e an zu en i xa opena, nazionalek be en e asoak gu xienez udabe i a a e geldi zeko
espe an zan. U ia en 21ean Na a oako VI. B igadak e epublika en azken go o lekuak
ha u zi uen. Ipa aldeko on ea al xa uen kon olpean e aba geldi u zen.
Ho ek be ebiziko ga an zia izan zuen, F anco i a mada osoa Mad ilek e a
Medi e aneoak osa zen zu en on ean bil zeko auke a eman bai zion. O du ako,
Espainiako Gobe nua Valen zian eza i a zegoen, e a Manuel Azaña E epublikako
p esiden ea Ba zelonan zegoen aspaldi. Handik gu xi a, Te uelgo ba ailan nazionalek lo u
zu en ga aipena. A mada e epublika a en gabezien au ean, F ancok be a ik au e a
ja ai zea e abaki zuen Ka alunia e a Valen zia e aso uz, Mad il hi ibu ua en au kako
e asoa os e ako u ziz. Eb o ik behe a egi ea lo u zuen, Medi e aneo aino helduz e e.
Ondo ioz, Ka alunia isola u a ge a u zen. Nazionalen hu engo u a sa Valen zia e aso zea
izan zen, baina e epublika ek A agoi e a Ka alunia a eko Eb o en he enean ha apa u
zi uz en us ekabean. Han hasi zen Eb oko ba aila luze e a odol sua. Hi u hilabe e ge oago,
e epublika ek alde egin beha izan zu en, 60.000 soldadu hil bai zi en bi aldeen a ean.
Ka alunia en au kako e asoak 1938ko abendu ik 1939ko ma xo a a e i aun zuen.
Azaldu au e ik, nazioa eko es uingu u a i zuli beha dugu: ma xoan Alemaniak Aus ia
anexiona u zuen, baina Hi le ek bes e asmo ba zuk zi uen. Alemaniak Sude eak eska u
zizkion Txekoslo akia i, Sude een k isia i hasie a emanez. K isia i aila en 30ean amai u
zen Municheko hi za mena ekin. Ako dio ho e an, E esuma Ba uak e a F an ziak ona u
zu en Alemaniak Sude eak be egana zea. Honek, un sean, bi po en zia hauen es a egia
naziekin ba e zen ja ai zea zela esan nahi zuen. Sobie a Ba asuna bile a ik baz e ua laga
zu en, E esuma Ba ua e a F an zia o aindik mes ida i bai zeuden. O du a a e F ancok
ez zion Ka alunia i e aso, F an zia ekin muga egi en duenez, an zia ak ez kezka zeko.
Hala e e, F ancok ondo ule u zuen Municheko I una en mezua e a, Eu opan ge a has en
bazen, be a neu al man enduko zela hi zeman zuen. Bes alde, Juan Neg ínek, Espainiako
Gobe nuko p esiden ea, a ze iko lagun za ge o e a u unago ikusi zuen Municheko
ako dioa en os ean. Be az, F anco Ka alunia e aso zen hasi zen.
E asoak 1938ko abenduan hasi zi en. Hasie an e epublika ek e esis en zia handia
an ola u zu en a en, 1939. u ea en a a ian nazionalek azka egin zu en au e a.
Gauzak ho ela, u a ila en 26an F anco en opak Ba zelonan sa u zi en. Lehenago,
a mada e epublika a en za i handi ba ek F an zia a ihes egin zuen bideko zubiak e a
komunikabideak sun si uz, ankis a engandik babes eko. O saila en 4an nazionalek
Gi ona okupa u zu en e a Espainiako Gobe nuak muga zeha ka u zuen ihesean. Egun
ho e an be an, Go e Nagusiek –ge a zen zena, behin za – azken bile a egin zu en
BERRERAIKITZE-ERA: SOLDADOS DE SALAMINA (DAVID TRUEBA, 2003)
147.
145-185 o .
Figue aseko gaz eluan. E a be ean, Lluis Companys e a Gene ali a ea F an zia a pasa
zi en. Jose An onio Agi e lehendaka ia e e ihesaldi ho e an izan zen. O saila en 5e ik
11 a bi a ean, E epublika en aldeko a mada en azken uni a eek gauza be a egin zu en.
Ihesaldi ho e an, u a ila en 30ean, soldadu e epublika ek ga ibuak usila u zi uz en
F an zia a iga o au e ik. P esoen a ean ihes egi ea lo u zuen Ra ael Sánchez Mazas
in elek uala zegoen. Sánchez Mazasek Falange Española alde dia so u zuen P imo de
Ri e a ekin ba e a. Falangea en ideologoa, “¡A iba España!” kon signa en asma zailea
da, e a, axis a espainia en Ca a al sol abes ia en le a en so zailee ako ba . Be ez,
Sánchez Mazasek ez ezik, Es a uko in elek ual askok e e bul za u zu en es a u-kolpea.
Reig Tapiak (2007) dioen bezala, gau egun nahiko ohikoa da isil asun in elek ualaz edo
konp omiso poli iko edo sozial al az hi z egi ea. Manuel e a An onio Machado di a kasu ik
pa adigma ikoenak: Manuelek, An onio anaiak bezalako sen imendu e epublika ak
zi uen a en, ma xinaden hasie ak Bu gosen ha apa zeak ziu asko al xa uen kausa ekiko
konp omezua ha zea eka i zuen, An onio anaia i hu s eginez. Halabe , Miguel de
Unamunok, P imo de Ri e a en dik adu a en au ka e a E epublika en alde gogo bo oka u
ondo en, 1936ko uz aila en 18ko es a u-kolpea babes u zuen al xamendua ge a u e a
be ehala, e a mendebaldeko zibilizazio san ua en babesa izango zuela esan zuen. Egia
da, halabe , ge o k i ika u egin zuela, baz e ke a poli iko e a soziala e aginez. Ma xinada
babes u zu en bes e in elek ual ba zuk aipa zea en, Ba oja, Azo ín e a A aquis áin egongo
li a eke, bes eak bes e. Ho i esanda, al xamendua en alde egin zu enen egoe a pe sonala
e e kon uan ha u beha da; izan e e, ge ak Manuel Machado Bu gosen ha apa u zuen
bezala, gaine akoak e e us ekabean ha apa u zi uen e a bizi ik i au ea p emiazkoa zu en.
Bazi en e e, O ega e a Gasse bezala, i su, mu u e a go man endu zi enak, epe labu ean
al xa uen onu a ako bihu u zena. Azkenik, bazi en F anco en bes e aldean koka u zi en
in elek ualak: Ga cía Lo ca, Albe i, Ma ía Te esa León, Be gamín, Al olagui e, Miguel
He nández, Due o Vallejo, Rami o de Maez u... Hala e e, Reig Tapiak us e du, o o ha ,
in elek ualek ez zu ela egoe ak beha zuen a abe a e an zun:
La e dad es que la mayo pa e de los in elec uales, al menos los pe enecien es
a las gene aciones mayo es, ue on muy imp uden es en el eje cicio de la c í ica
polí ica, mos ando desconoce la compleja coyun u a his ó ica en la que le ocaba
lidia al jo en égimen epublicano. (2007, 607. o .)
Baina Guda Zibila be ehala heda u zen nazioa eko komuni a e a, ak o e e abakiga ia
bihu uz, e a, ho i gabe ez zen ule uko ha en ga apena. Hala, nazioa eko in elek ual
askok hi z egin zu en ge a hone az, hala nola Geo ge O well, John Dos Passos, A hu
Koes le , E nes Hemingway, And é Mal aux, Gamel Woolsey, Lillian Hellman, Do o hy
Pa ke , Ma ha Gelho n edo Vi ginia Wool bezalako au o eek (Reig Tapia, 2007, 603. o .).
Denek zu en ze bai esa eko.
Sánchez Mazasen bizipene a a i zuliz, 1936ko ma xoan Mad ilen p eso ha u zu en
miliziano e epublika ek Po ugale a ihes egi en saia u ondo en. Lauga en semea en
jaio za i eske lo u ako aldi ba e ako baimena ap obe xa uz, Txileko enbaxadan babes ea
148.
BOSTGARREN ATALA: FILM ANALISIA 145-185 o .
lo u zuen. 1937ko udazkenean be i o ihes egin zuen, baina Ba zelonan a xilo u
zu en 1937ko aza oa en 29an, Falangea en bosga en zu abea ekin zioanean. U uguay
espe xe-on zian egon zen 1939ko u a ila en 24 a a e. Handik San a Ma ía del Collell
san u egi a e aman zu en bes e p eso ba zuekin ba e a. F an zia a iga o au e ik, soldadu
e epublika ek eu en menpe zi uz en ga ibuak ge uko baso ba ean exeku a zea e abaki
zu en, baina in elek ual alangis ak usilamendu ho e a ik ihes egi ea lo u zuen. Ho en
ondo en, espainia axismoak Sánchez Mazasen i udia mi i ika u zuen, be e ja ai zaileen
a ean kondai a bihu uz1.
1. i udia: Soldados de Salamina komikia en azala en xehe asuna. [I u ia: Rese oi Books.]
E a ho i da, hain zuzen e e, Soldados de Salaminak gogo a daka en ge aka ia: e epublika
leiala en a madak Ka alunian e e e a egi en duen bi a ean, usilamendu jende su ba
egi ea e abaki zen duela, Sánchez Mazasek ihes egi ea lo zen du. Egia esan, Soldados de
Salamina Ja ie Ce casen (Ibahe nando, Cáce es, 1962) lauga en na a iba libu ua da,
2001eko ma xoan a gi a a ua. Lehen pe sonan ida zia, elebe ia es igan zan da za, aldi
be ean izae a his o ikoa e a ikziozkoa au kez uz, hau da, ac ion gene okoa da, ‘ ac ’ e a
1 Adibide gisa, Fundación Nacional F ancisco F ancok adi ze a eman duenez, Eugenio Mon esek honako hau ida zi zuen
alangis en ideologoa i bu uz: «...Con pelliza de pas o y pan alón mahón aguje eado de balazos, y ese colo cen eno de
ex emeño, du o de huesos e inc eíble de alma, he aquí, milag oso y cie o, a Ra ael Mazas... A Sánchez Mazas, el más
an iguo alangis a de odos los i os y a la pa el más nue o po que llega, casi esu ec o, del o o mundo, después de
un iaje dan esco po países de sueño y pesadilla, con p isiones, ba cos an asmas, cá celes en el ma y en la ie a i me,
insomnios, hospi ales, pa edes ías, usilamien os, ugas, bosques, y al é mino de la noche y de las lunas, el encuen o
albo ozado con nues as opas, lib e po in, en el luga y el momen o en que, jun o a la somb a azul del Pi ineo, se libe a
España....». Ikus: Fundación Nacional F ancisco F anco. (2012ko u ia en 12a). Ra ael Sánchez Mazas, ni me a epien o, ni
me ol ido. h ps:// n .es/his o ia/727695357/ a ael-sanchez-mazas-ni-me-a epien o-ni-me-ol ido.h ml
BERRERAIKITZE-ERA: SOLDADOS DE SALAMINA (DAVID TRUEBA, 2003)
149.
145-185 o .
‘ ic ion’ hi z anglosaxoiei e e e en zia eginez. Au ean adie azi den bezala, ez baka ik
zineman, bai a li e a u an e e, mende hasie an memo ia his o ikoa en be esku apena en
boom-a eman da. E a es uingu u ho e an ida zi zuen Ex emadu akoak elebe ia. Libu ua
oso a akas a sua izan zen milioi ba ale baino gehiago salduz e a hogei hizkun za baino
gehiago a a i zulia izan da2. Bi u e ge oago, Da id T uebak (Mad il, 1969) Ce casen
elebe ia egoki zeko ilma es eina u zuen zinema-a e oe an. Hau ez da, baina, elebe ia en
egoki zapen baka a, 2019an José Pablo Ga cía (Málaga, 1982) ma gola iak Soldados de
Salamina komiki a e aman bai zuen3 (1. i udia).
Elebe ien ikus-en zunezko egoki zapenek ez abaida sakonak so u di uz e ike ke a
mailan, e a ho ien a ean aipa zekoak di a elebe ia en i udikapena e a mezua en egoki asuna.
Ez abaida in e esga i honek luze ako ema en duenez, ez da ho e an sakonduko, ez bai a
ike ke a honen xedea, baina me ezi du azalpen xiki ba ema ea. Ma zabalek (2000) dioen
bezala, no malean ilma en ja o izko elebe ia en ikus-en zunezko ilus azio za ha zen
denez, hi u ondo io oke a e a zeko ohi u a dago: ilma ja o izko e edua en mende ja zea,
zuzenean konpa aga iak ez di en adie azpen-sis emen a eko pa eka zeak eza i nahi
iza ea, e a no be a en adie azpenek be ezko esanahia du ela kon uan ez ha zea:
La conclusión es simple: la película cuen a lo mismo pe o de o o modo. Pe o
e ónea: pa e del p ejuicio de que los alo es signi icados exis en con independencia
del modo exp esi o que los o ece al en endimien o. Y pa adójica: si las cosas se
dicen de o o modo cabe de e mina que no se dice lo mismo, pues al aiciona
la le a se aiciona el espí i u, ya que el espí i u no eside en o a pa e que en la
p opia le a. (Ma zabal, 2000, 2. o )
Ho ega ik, ge o azalduko den bezala, elebe ian Guda Zibila en pasa ea i ga an zi handia
ema en zaion heinean4, ilmean o oimena be esku a zea i e e bai; be az, libu uan he oia
Mi alles (Joan Dalmau) den bi a ean, ikus-en zunezkoan Lola (A iadna Gil) da. Hau da,
bi es uen –li e a ioa e a ilmikoa– a eko pa eko asun e a desbe din asun esangu a suenak
aipa zen badi a e e, az e ke a honen helbu ua ez da ho iek alde a zea, ikus-en zunezkoak
ze dioen e a nola adie az en duen ezagu zea baizik.
Da uei e epa a uz, LolaFilms e a Fe nando T ueba PC ekoizpen lane az a du a u zi en,
e a Tele isión Españolak (TVE) di uz lagundu zuen. Filmak 424.967 ikus-en zule izan
zi uen e a 2.023.967,75 eu oko di u-bilke a5. Be az, T ueba en ilmak ha e a ona izan zuela
baiez a u dai eke, bai e a Goya Sa ie an zo zi p oposamen e e jaso izanak be es en du e
ho i – ilm onena (LolaFilms, Fe nando T ueba PC), zuzenda i za onena (Da id T ueba),
gidoi egoki u onena (Da id T ueba), emakumezko ak o e p o agonis a onena (A iadna
2 Talle de c eación. “Soldados de Salamina” ha alcanzado en en as el millón de ejempla es. h ps://www. alle dec eacion.
com/soldados-de-salamina-ha-alcanzado-en- en as-el-millon-de-ejempla es/
3 RTVE. (2019ko maia za en 8a). José Pablo Ga cía: “Me daba pánico adap a Soldados de Salamina”. RTVE. Ikus: h ps://
www. e.es/no icias/20190508/jose-pablo-ga cia-dada-panico-adap a -soldados-salamina/1932984.sh ml
4 Ce casek dioen moduan: «La no ela no habla, undamen almen e, de la gue a ci il […] La no ela, básicamen e, habla de
los hé oes, de la posibilidad del he oísmo; habla de los mue os y del hecho de que los mue os no es án mue os del odo
mien as haya alguien que los ecue de» (Ce cas e a T ueba, 2003, 21. o .).
5 Minis e io de Cul u a y Depo e. Películas españolas con mayo ecaudación. Gobie no de España. h p://www.cul u ayde-
po e.gob.es/cul u a/a eas/cine/mc/cdc/anos-an e io es/ano-2003/cine-peliculas-espaniolas.h ml

150.
BOSTGARREN ATALA: FILM ANALISIA 145-185 o .
Gil), banake a-ak o e onenak (Joan Dalmau e a Ma ia Bo o), a gazki-zuzenda i za onena
(Ja ie Agui esa obe), e ek u be ezi hobe enak (Ped o Mo eno, Al onso Nie o e a Emilio
Ruiz del Río)–. Gaine a, Fo qué Sa ie an e e ilm onena en a alean hau agai izenda u zu en.
Academia de las A es y las Ciencias Cinema og á icas de Españak (AACCE) Osca e an
Espainia o dezka zeko auke a u zuen, baina ez zuen hau agai za lo u.
Zineman, ekoizpen-p ozesuek be ebiziko ga an zia du e. Ildo ho e an, au ep odukzio
lan sakona egin du e Soldados de Salamina ekoiz eko. T uebak ai o u duenez, ilma ekin
au e a egi ea e abaki baino lehen, oina izkoa i udi u zi zaion bizi ik i au en zu en
p o agonis ekin –”basoko lagunekin”– ego ea e a ge ae en bene ako kokalekuak
bisi a zea. C is ina Hue e ilma en ekoizleak e a Jessica Be man p odukzio-zuzenda iak
usilamendua en leku zeha ze a e aman zi uen o du a a e ezagu zen ez zu en he i a a
ezagu zeko, e a ondo en ilma zeko lokalizazio bezala e abili zu en (Ce cas e a T ueba,
2003). San a Ma ía del Collell san u egian e e ilma u zen, ge a ga aian kua el gisa e abili
bai zen e a, 1938 ik, ka zela bezala. Be e alde ik, Miquel Agui e Guda Zibilean adi uak
Ce casi ge aka ia be e oso asunean ule zen lagundu zion. Jaume Figue asen eka pena
e e un sezkoa izan da: Pe e Figue asen semea e a Joaquim Figue asen iloba, Sánchez
Mazasen “basoko lagunak” e a alangis en ideologoa en lib e a en jabea zi en, ho i eske ,
usilamendua hobe o be egi ea lo uz. Esan beha a dago, bai a e e, elebe ia en egileak
in o mazio asko duen a en, be a ekin alde a u a, zuzenda iak o aindik in o mazio gehiago
izan zuela ilma ekoiz u zenean. Zuzenda iak Guda Zibila i bu uzko libu u uga i i aku i
zi uen e a lekukoekin hi z egin zuen, Sánchez Mazasen lanak ba ne, bai a bizi ik a e a
zen Pascual Aguila usila ua en libu ua e e. T uebak in e es handiagoa zuen bizi ako
is o io pe sonale an ge a osoan baino. Ho ega ik, ge ako eszena esplizi uak saihes ea
p oposa u zuen, bai a iku e epika iak e abil zea e e, hala nola uni o meak, bande ak,
abes iak, disku soak, e ab. Ho ela, bildu ako in o mazioa handia izan a en, i u i nagusia
elebe ia be a izan zen. Ai zi ik, zehaz asunez be e ako in o mazioa esku a zea un sezkoa
bada e e, T uebak ona u duenez, in o mazio gehiegi e abil zeak zuzenda ia zapal dezake:
Po eso pa a mí el lib o ha sido siemp e el camino, la guía, la a a de medi . Yo,
po ejemplo, enía una g an in o mación sob e Sánchez Mazas, lo había leído odo.
Pe o enía muy cla o que Lola Ce cas no necesi aba sabe lo que yo sabía. Y menos
el espec ado . (Ce cas e a T ueba, 2003, 80. o .)
Guda Zibilean ahaz u ako he oien omenez, k i ikak nobela en egi u a azpima a u du.
Fak ikoa en e a ikzioa en a eko lo u a polemikoak Soldados de Salamina en izae a i bu uz
au ez au eko i i ziak bil zea ahalbide zen du. Adibidez, Va gas Llosa en (2001) i i ziz,
elebe ia “li e a u a konp ome i ua” delakoa en adibide da6; Elena Ponia owska en (2003)
us ez e eden zioa egi eko auke a ema en duen is o ioa da, Guda Zibila en e a Espainia en
i udi be i ba eskain zen bai u7; Sebas ián Fabe ek (2014) oha a az en du k i ika i
6 El País. (2001eko i aila en 3a). El sueño de los hé oes. h ps://elpais.com/dia io/2001/09/03/opinion/999468046_850215.
h ml
7
La Jo nada. (2003ko uz aila en 6a). Soldados de Salamina, de Ja ie Ce cas. h ps://www.jo nada.com.mx/2003/07/06/03aa-
1cul.php?o igen=opinion.php& ly=1
BERRERAIKITZE-ERA: SOLDADOS DE SALAMINA (DAVID TRUEBA, 2003)
151.
145-185 o .
ba zuek ona zen du ela az e u ako objek ua e a kon a zen di uen ge ae ak joe a sozial
e a, be az, o oko ago en e akusga i izan dai ezkeela. Isolina Balles e osek (2005) Shindle
‘s lis (S e en Spielbe g, 1993) lana ekin e ka zen du, “Spielbe g e ek uaz” baino “Ce cas
e ek uaz” hi z egi en bai u. Hala, ob a un sezko ak o e za ha zea ga an zi sua dela
adie az en du, e a p oposa zen du “o oimen-bek o e” gisa ha zea, gobe nua en poli ikei
e a Guda Zibila en memo ia kolek ibo ba en so e a i lagun zeko. Gómez Ba ancok (2015)
azpima a zen du elebe ia en au o ikzio-baliabidea en hau ake a, in e p e azio modu
anbiguo ba eza zeko mekanismo gisa, egokia bai a ge ae a his o iko ba zuen zalan zazko
kon akizuna, i ekia, a gi u gabea e a zehaz u ezin dena en na azio-e emuan koka zeko.
Hala e e, Soldados de Salaminak kon ako i i ziak e e badi u, bi a azoi enga ik: mezua e a
an zezpena. Egilea en asmoa ekin kon aesanean, Isaac Rosak (2007, 165. o .) us e du
ez dagoela «e ebindikazio» mezu ik, a ze a be i o ez begi a zeko gomenda zen du e a,
be az, «o ia pasa zeko likidazio-mezua» dela. Jakina da F anco en ja ai zaileen a ean e e
ez dela oso gus ukoa. Sek o e eskuinda en ezinegonak age ian u zi du o aindik he i a en
za i handi ba ek ba egi en duela ankismoak zabaldu ako disku soa ekin. An zezpena i
dagokionez, Del Pozo O eak (2007, 25. o .) adie azi duen bezala, his o ia e a ikzioa
uz a zeko ahaleginean bi gene oen albo apena ona zen ez du enak e e kon akizuna en
au ka age u di a su suki.
Be az, ikus dai ekeenez, nobelak e a ilmak ze esan handia eman du e, e a ho ega ik,
hainba alde a ik az e u da. Del Pozo O eak (2007) eka pen in e esga ia egin zuen, Ca l
Gus a Jungen in e p e azio psikologikoa Soldados de Salamina i aplika uz. Au o e honek
oga u du Guda Zibilak e agindako espe ien zia auma ikoa i bu uzko osagai e apeu iko
ba elebe ian dagoela. Be e us ez, Ce casek Es a u espainia a en memo ia kolek iboan
egi en duen miake ak inkon zien e kolek iboa be esku a zeko p ozesua daka , e a e eska e
lan ho i eske , i aganeko «oiha zun e a mamuekin» bo oka zen da.
Ez da T uebak li e a u a lan ba zinema a egoki zen duen lehen aldia, au e ik F ançois
T u au , Louis Malle e a J. D. Salinge en ob an oina i u ako La buena ida zuzendu
bai zuen. Izan e e, T uebak lehenengoz kaze a i za egin zuen Mad ilgo Unibe si a e
Konplu en sean, e a 1992an gidoigin za ikaske ak bu u u zi uen Ame ican Film Ins i u e-n.
Telebis ako hainba ka e ako saioe an gidoila i gisa lan egin ondo en, Emilio Ma ínez
Láza ok zuzendu ako Amo u cama ica ilma en gidoia ida zi zuen. 1996an La buena ida
ilma ekin zine zuzenda i za a pausu egin zuen. U e be ean Bideoklip Onena en Sa ia
i abazi zuen, Albe Plak egindako Lou Reed Walk on he Wild Side klasikoa en El lado más
bes ia be sioa en bideoklipa zuzendu ondo en. 2000. u ean be e biga en ilm luzea
es eina u zuen: Ob a maes a. Soldados de Salamina be e hi uga en ilm luzea da. Hala e e,
Faulkne ek (2008) T uebak zuzendu ako ilmean bes e ba zuek egindako ilmen e agina
au ki u du. Egile honek, bes eak bes e, La caza (Ca los Sau a, 1965), Canciones pa a después
de una gue a (Basilio Ma ín Pa ino, 1971), El espí i u de la colmena (Víc o E ice, 1973) e a
La colmena (Ma io Camus, 1982) aipa zen di u. T uebak azaldu duenez, elebe ia en be sio
ilmikoa en ekoizpena ez zen be ehalako e abakia izan, ondo hausna u ako p ozesu
ba en emai za baizik, e a, bes eak bes e, konplexu asun handia zuen elebe ian age zen
152.
BOSTGARREN ATALA: FILM ANALISIA 145-185 o .
zen p o agonis a en ba ua zinemak eska zen duen kanpoaldea en bidez azal zea. Baina
oz opoak ez zi en ho iek baka ik izan. Adibidez, gogoan du ilma zen a i zi enean kaze a i
asko hu bildu zi zaizkiola esanez ez zi zaiola ino i inpo a Guda Zibileko bes e ilm ba :
«Como si los pe iodis as se p eocupa an más que y po la ca e a come cial de una película,
cosa que les ag adezco (Ce cas e a T ueba, 2003, 22. o .)». Kaze a i ho iek ez zu en eze an
asma u, pelikula a akas a sua izan bai zen.
Naba mendu beha da na azioak amu e aka ga ia duela, memo ia his o ikoa XXI.
mendean gi o u a lan zen bai a. Hau da, II. E epublika, Guda Zibila edo ge aos ea i
bu uz lan egi en du en ikziozko is o io gehienak, ia denak, ga ai hone an ga a zen di en
bi a ean, Soldados de Salaminak, aldiz, memo ia his o ikoa “gau egungo” eszena ba e ik
eki en dio memo ia his o ikoa en be esku apena i. Ho i da ac ion honen be eizga i
nagusia, bilbea en %90 is o io ga aikidea iza ea. Is o ioa en abiapun ua idazle izan nahi,
baina, lo u ez duen kaze a i ba da: Ge a Zibila en azken egune an ge a u ako Ra ael
Sánchez Mazas in elek ual alangis a en ihesa en bene ako is o ioa ekin has en dena.
Aipa zekoa da, elebe ian, kaze a ia Ja ie Ce cas idazlea en izen e a ezauga i biog a iko
asko pa eka zen di uen pe sonaia dela, nahiz e a egilea e a na a zailea be dinak ez izan
e a, ilmean, emakume ba den bi a ean. Kasuali a ez8, T uebak Ja ie Ce casen pape a
emakume ba ek egin zezakeela ule u zuen e a be e o duko biko ekidea, A iadna Gil ak o ea,
iza ea e abaki zuen, Vic o ia Ab ilek ezin zuelako agenda a azoenga ik (Ce cas e a T ueba,
2003). Ge o ikusiko denez, p o agonis a emakumea iza ea oso in e esga ia da is o ioa en
a gumen ua i begi a. Be az, pelikulan aldake a esangu a suak daude ja o izkoa en aldean,
baina elebe iak p oposa u ako ibilbide be a egi en du. Au o eak ai o u duenez ilmak
elebe ia i leial eus en dio, nahiz e a hi zez hi z ez izan: «Es más: si es absolu amen e
iel, segu o que la película es mala, po la sencilla azón de que el cine y la li e a u a son
lenguajes dis in os. O sea que una película sólo puede se iel a una no ela si la aiciona»
(Ce cas e a T ueba, 2003, 102. o .). Hala e e, analisi honen un sa ez da elebe ia en e a
ilma en a eko desbe din asunak iden i ika zea, baizik e a ilma en mezua ezagu zea e a
hu a adie az eko zein adie azpen- eknika e a bide-na a ologiko e abili di en jaki ea.
Gauzak ho ela, Lola Ce cas Ra ael Sánchez Mazas (Ramón Fon se è) alangis a en
ihesa ike zen hasiko da. E epublika ek idazle axis a ga ibu zu en bes e 30 p eso ekin
ba e a e a, F an zia ako e e i oan, 30 usila zea e abaki zu en. Hala e e, dik adu an
minis o bihu uko zenak basoan ihes egin e a eu ipean ezku a zea lo u zuen. Di udienez,
ingu ua o az en a i zen miliziano ezezagun ba ek (Albe o Fe ei o) au ki u zuen, baina
ihes egi en u zi zion a azoi mis e io su ba enga ik. Be az, bizi ik au ki u zuen soldaduak,
zulo ba en hondoan maku u a, ez zuen sala u. Ge o, in elek ual alangis a eskualdeko
mendie an galdu a e a e aba e si a zegoenean, bidean ge uko he i ba eko hi u mu iko
dese o e e epublika au ki u zi uen, elka babes eko ako dio ba e a i i siz. Ped o Figue as
Bahí, Joaquim Figue as Bahí e a Daniel Angela s zi en Sánchez Mazasek be e libu uxkan
aipa zen di uen “basoko lagunak”. Lolak pe sonaia mis e io suz be e ako is o io hone ako
8 Zuzenda ia p o agonis a in e p e a zeko gizon ba en bila bu u bela i zebilen unean, Agus ín Díaz Yanesek p oposa u zion
Vic o ia Ab il ak o eak, p o agonis a gisa, egin zezakeela. (Ce cas e a T ueba, 2003, 92. o .).
BERRERAIKITZE-ERA: SOLDADOS DE SALAMINA (DAVID TRUEBA, 2003)
153.
145-185 o .
piezak osa zen di u, egia jakin nahian. Ze egin ho e an, hi u lagun zaile izango di u:
Pi onisa Conchi (Ma ía Bo o), ha eman be ezia duen pe sonaia; Miguel Agui e (Lluís X.
Villanue a), ge aka ia i bu uzko un sezko in o mazioa emango dion adi ua; e a Gas on
(Diego Luna), p o agonis a en ikaslea, elebe ia beha bezala amai zeko gakoak ema en
di uena. Azkenik, amaie a i ekia den a en, Lolak Sánchez Mazas bizi ik u zi zuen he oi
anonimoa, Mi alles (Joan Dalmau), ezagu zea lo uko du, bai a une ga an zi su ho e an
ze pen sa u zuen jaki ea e e. Be e bilake an, kon u a u gabe, p o agonis ak, ge ae a
ho en egia au ki zeaz gain, be e bu ua e e au ki zen du. Is o io honen kon akizunean
e eali a ea en e a ikzioa en a eko nahaske a ge a zen da. Azken ba ean, memo ia da
be an e ep esen a zen dena, kon aesanez be ea. Filma en analisia lau a ale an bana u a
dago: alde ba e ik, ilma en ezauga i na a ibo esangu a suena da he oi uga i di uela;
biga enik, ba ne-ezagu za kanpo-ezagu za en bidez azal zen da; ondo en, kon akizuna en
egiazko asuna a gi zen da; e a, azkenik, memo ien i udikapenaz a i ga a.
5.2. HEROI ANITZ
A gumen uak egi u a be ezia du: denbo a e a espazio desbe dine an ga a zen di en bi
e eali a e au kez en di a, bukae an elka zeko. Film gehienek ez bezala, honek ez du
he oi baka a, baizik e a, ikus dai ekeenez, he oi uga i daude. Azken ba ean, ho i da ilmak
ansmi i zen duena. Kasu hone an, libu ua en idazke a da ga an zi suena. A e gehiago,
ja o izko elebe ia ekin alde a u a, T uebak o oimena en be esku apena inda u duen
heinean, he oi nagusia Lola dela esan dai eke. Be a da a gumen u guz ia en ha ia, hasie a ik
bana zen di en bi is o ioak ba zen di uen pe sonaia: ike zailea pis ak no abide jakin
ba ean pila zen has en da, baina, bide ho en amaie a a i is ean, auke a u ako no abideak
hu s egi en duela kon u a zen da, hau da, oke eko bide ik bila u duela e a, egia esan,
in e esa piz en duena milizianoa dela. Ho ela, ge aka i his o ikoek au e a e a a ze a
egi en du e uneo o, Lolak lo zen di uen ezagu zen a abe a. Ikus-en zulea i eskain zen
zaizkion puxkak ondo neu u a daude e a, is o ioa en amaie a en ezagu za ik abia u a –
Sánchez Mazas usilamendu ik salba zen dela–, ge ae a honen i udia za ika eskain zen da.
Zen zu hone an, is o ioa hi u za i an bana u a dago: be ez, elebe iak hi u a al di u, e a
T uebak be e ho e an man en zea e abaki du, baina ez esplizi uki. Pa alelismoa, egi u an
ez ezik, pe sonaien a ean e e ge a zen da. Lolak, be e a ikuluan, An onio Machado e a
Sánchez Mazasen a eko pa alelismoa plan ea zen du, e a e a be ean, An onio e a Manuel
Machado anaien a eko sime ia e e egi en du, non, anaiak izan a en, bakoi za alde
ezbe din ba ean koka u zen; Sánchez Mazas e a Mi allesen a eko pa alelismoa e e au ki
dai eke pelikulan, bakoi za i a al ba eskain zen bai zaio; biga en kapi uluan, sime ia ba
egi en da Lola e a Sánchez Mazasen a ean, ike zaileak alangis a en ibilbide isiko e a
psikologiko be a egi en duen heinean; pa alelismo ba e e au ki dai eke Lola en ai a en
(Luis Cuenca) e a Mi allesen a ean, be a hil zen denean Mi allesek hu sune hu a be e zen
duelako; e a, azkenik, Conchiz gain, Lolak bes e kolabo a zaile ba zuk di u, Miguel Agui e
256.
ZAZPIGARREN ATALA: FILM ANALISIA 227-260 o .
ema en duena. Azpike ia ho ekin, be i o inda zen da jus izia gabezia en ideia; sis ema
us eldua dago goi ik behe a, Mosku ik Vasyle a a e. Baina azpijokoa xa o i e en zaio
Vasyli, Te esak be e gain ha zen bai u gaba dina en jabegoa. Halabe , kon sula i be din
zaio ba a zein bes ea a xilo zea, pe xe o ba bes e ik ez du nahi. Vasylek Te esa i oha zen
dio egi en a i duen as ake iaz:
Vasyl: «Es o no es un juego, Te esa. ¡Lo en iendes! ¿Ves que no es un juego?»
O du a a e isla zen den mezua ekin ba egi en du eszena ho ek: Te esa inozoak eze
ule zen ez duen bi a ean, Vasylek ondo daki nola un ziona zen duen dena.
Ho en ondo en, Vasyl be e kon zien zia ga bi zen saia zen da anaia salba u duelakoan,
baina, ho i e e ez du lo zen: dagoeneko, Nikolai hilda dago. Kon sul ha opu zak mesp e xuz
ema en dio anaia en he io za en be i e a, segi uan, meha xu be iekin has en da:
Kon sula: «S alin no pe dona Micke ich. O acaba el abajo –Te esa i
galdeke a egin beha diola e e e en zia eginez–, o end á que ol e
a Moscú y allí se explica á.»
Be an, mundua hankaz go a ipin zen zaio Vasyl zo igai za i. Us e zuen oskis a ohia izanaz
jendau ean damu zeaga ik behin be iko ba ka u a zegoela e a, agindu akoa be ez ge o anaia
salba uko zuela. Baina, e eali a e ik oso u un zegoen: anaia hilda, egin nahi ez di uen gauzak
egi e a beha u a ja ai zen du, S alinek ez duelako inoiz ba ka zen. Bizi za ze az da zan dakiela
behin e a be i o alda ika zen bazuen e e, azkenean ez duela u ik e e ule zen kon u a zen
da. Vasylek momen u ha an duen sen ipena en bidez Sobie a Ba asuneko he i a ek zu en
sen ipena i udika u nahi du ilmeak: nahiz e a zin zoa izan, agin a ien p omesak ez di a inoiz
helduko, e a, be i biziko di a meha xupean. Sis ema soilik baka ba zuen ongiza e ako dago
e aikia, p opaganda en bidez guz iz au kakoa komunika zen du en a en.
Azkenean, Vasyl be e bo onda ea en au ka Te esa o u a ze a beha u a dago sobie a ek
Ge nikan du en xekan. Ge nikako xekan Vasylen bikoiz asuna an zeman dai eke modu oso
naba ian: o u a zailea e a p esoa da e a be ean. Ho i adie az eko, Se ak eszena oso a gia
e akus en du: Te esa u ho za ekin o u a zen dauden bi a ean, Vasyl kanpoan dago bela iak
es al zen, ez bai i u jasa en o u en ondo ioz neskak bo a zen di uen su imendu-oihuak
(24. i udia). Be i o e epika zen da au e ik kaze a ia ekin ge a u akoa, baina in en si a e
handiagoa ekin: e ep esioa e abili nahi ez a en, e abil ze a beha u a ikus en du be e bu ua:
Te esa: «¿Vasyl po qué haces es o? […] Ten piedad po a o .»
[…]
Vasyl: «No me lo pongas más di ícil. Po a o , u í malo. A e :
Yo, Te esa Azkoi ia, econozco se una aido a y una sabo eado a de la
Re olución.»
Te esa: «Es o no me es á pasando, es o no me es á pasando…»
Vasyl: «Lo sien o mucho, lo sien o…»

HISTORIA AITZAKIA GISA: GERNIKA (KOLDO SERRA, 2016)
257.
227-260 o .
24. i udia
Aipa zekoa da e e, Vasylek Te esa o u a zen duela Richa d Wagne en T is án e Isolda
doinua en e i moa i ja aiki. Hain jus u e e, Hi le Richa Wagne konposi o ea en
ja ai zaile su sua zen3; be az, ez dakigu kasuali a e hu sa den edo Se ak egi en duen
nazismoa e a komunismoa en a eko pa eko asuna en bes e adibidea den, alegia, azken
inean, zale asun be e suak di uz ela.
Sen ipen kon aja i ho iek bul za u a, Te esa hilik dagoenean be e bu uaz bes e egi ea
e abaki zen du Vasylek. Au e ik, pis ola ekin Hen y apun a zen du, baina, i oa
es a uba ua a en kon a bo a beha ean, be e bu ua i oka zea e abaki zen du; hain zuzen
e e, SESBek egin bezala: guz iz isola u ik, AEBen au ka guda hasi beha ean, desegi ea
e abaki zuen. Vasylen kasuan, be e baka dadea ilm osoan zeha hainba e an isla zen da
(25 e a 26. i udiak).
7.5.2. BI TERESA
Te esa en bikuna oso age ikoa da bai a. Pe sonaia ho ekin e e, ispilua en baliabidea
e abil zen du Se ak (27. i udia). Ez du be e bu ua sobie a za jo zen, baina, be aien za
egi en du lan. Ez du be e ideologia zehaz en; be a ba ez e e demok a a da. Ho ela,
3 El Mundo. (2013ko maia za en 19a). El an isemi ismo de Wagne que a ajo a Hi le , des elado en nue os documen os.
h ps://www.elmundo.es/elmundo/2013/05/18/cul u a/1368905462.h ml
25. i udia 26. i udia
258.
ZAZPIGARREN ATALA: FILM ANALISIA 227-260 o .
muga en bi aldee an ibiliko da ilm osoan zeha . Aska asuna en aldekoa, baina, e a be ean
zen so ea. A e gehiago, gus ukoak di uen a ikuluak e e zen su a zen di u p en sa-bulego
e epublika eko edi o eak. Ho ela adie az en dio behin za Hen y i be e a ikulua
zen su a u os ean. Te esak, Hen yk ida zi ako a ikulua gus ukoa izan a en, ezin du
plaza a zen u zi Hen yk ule u ez di zakeen a azoienga ik. Haa ik, biak gauza be a nahi
du ela adie az en dio:
Te esa: «Ambos que emos lo mismo Hen y, el p oblema es que uno
de los dos no es lib e.»
27. i udia
Aska asuna en mai alea izan a en, Te esa ez da lib e. Filmean aie uz esa en da Te esa
ez dela aske sobie a en kon olpean dagoelako, alegia, Espainiako E epublika SESBen
ga ibua dela.
Ho enbes ez, ho iek di a Te esak di uen bi au pegiak. Lehenengoa, sobie a en alde
lan egi en duena. P o il hu a, emakume gaz ea age zen den lehenengo sekuen zian
be an azal zen da, alegia, zen so ea en eginbeha ak bu u zen di uenean kaze a ia en
komunikazioa moz uz. Biga en p o ila, os e a, alde demok a a li za eke, bai Hen y ekin
zein Vasylekin di uen elka izke e an isla ua. Alde demok a a en bes e isla li za eke a aua
ez be e zea ena, kaze a iak senideen base i a e amanez. Ja e a hu a guz iz kon akoa da
p en sa-bulegoko edi o e disziplina uak duena ekin.
7.5.3. BI HENRY
Azkenik, Hen y Howellek e e bi au pegi azal zen di u: eszep ikoa e a idealis a, denaz
paso egi en duena ena e a, egia en babeslea ena. Es a uba ua a i ez zaio ge a ho i axola,
hala e a guz iz e e, Bilbon dago ge a en bilakae a en be i ema en. Axolagabea en aldea
lo a zen denean, Hen y guz iz zinikoa da; egia en babeslea en aldea azal zen duenean,
HISTORIA AITZAKIA GISA: GERNIKA (KOLDO SERRA, 2016)
259.
227-260 o .
aldiz, oso a du a sua da. Modu ho e an, Hen yk bi au pegiak e akus en di u behin e a
be i o ilmean zeha : galdu du ogibidea ekiko in e esa, baina, ge an dagoen he i ba ean
au ki zen da bilakae a en be i ema en; p opaganda bezalako egia in e esa uak go o o
di u, soilik egian sinis en duelako, baina, k onika al sua bidal zen du AEBe ako egunka iko
bulego a.
Egia da bai a, ilma en hasie an kaze a ia en alde a du agabea gailen zen dela –ho en
lekuko, albis e al suak ema en di uela bai ge a en bilakae a en be i ema en duenean
zein Be ga ako ba ailaz min za zen denean–, baina, ilmak au e a egi en duenean biga en
aldea nagusi zen doa. Amaie an, kaze a i a du a sua en aldea gailen zen da Ge nikako
sa askiaz mundua i in o ma zen dionean. Denaz paso egi en duen ko espon sal ziniko
ho i egia en adie azle bilaka zen da bukae an.
7.6. ONDORIOAK
Ge nikak his o ia e a ikzioa uz a zen di u, melod ama e a in iga, ekin za e a hausna ke a.
Ekoizpen mailan, Ge a Zibila i bu uz egin di en ilm handiene ako ba da. A ezzo zeha za,
soinu-banda egokia e a a gazki oso zaindua. Filmazioa ba da o adie azi nahi dena ekin,
e a, e ealizazioa es ilo sua da.
Bes elako kon ua da ilmak egi en duen plan eamendua. Koldo Se a zuzenda iak
hu bilke a ba egin du gu e i agan hu bileneko ge ae a agikoene ako ba en ingu uan,
modu ausa e a egokian, melod ama e oman iko ba en bidez. Ge nikak au kez en duen
is o io e oman ikoa asma ua izanak ez luke inolako gai zespenik jaso beha , zinema en
be ezi asunek hala ule zen bai u e. Ho ek ez dio e agi en ilma en zo oz asuna i. Baina
a azo ba du: zehaz asun al a his o ikoz be e a dago. Pe sonaia his o iko asko age u
a en –Geo ge S ee , Cons an de la Mo a, Ge da Ta o, Von Rich ho en...– e a bo oka i
bu uzko egiazko da u asko eman a en –adibidez, Mad ilen izandako lehenengo ba ailan
e epublika ak gailendu zi ela, edo a Bilbo ingu uko abiazio e epublikano baka a
ma xu a u a zegoela–, bes e kon u asko an hu s egi en du. Bis akoena, SESBek lu alde
e epublikanoan duen e agin neu igabea. Gaine a, ez du beha bezala e akus en Euskadi en
be ezi asuna: Ge nikako Ba za Nagusiak e a guda iak e akus en di uen a en, e aba eko
e agina zeukan Eusko Jau la i za ez da exis i zen. Kon uan ha u beha da lehen gobe nu
au onomoa izan zela ho i, Espainiako Biga en E epublikako Go eek 1936ko u ia en
1ean Euskadiko Au onomia Es a u ua ona u bai zu en. José An onio Agui e jel zalea,
Lehendaka ia iza eaz gain, De en sa Kon seila i e e bazen, e a, be az, ge ako gai guz iak
koo dina zeko a du adun nagusia izan zen. Gabezia naba men ho ekin, is o ioa Espainiako
bes e edozein leku an koka li eke.
Ez du lagun zen, halabe , Ge nika izenbu u a giga ia ekin, bonba dake a be a azken
pos uan ego eak. Gogo a eka i beha dugu, ilmak, i udiez e a soinuez gain, ikono es uak
e e e abil zen di uela, e a, Bu kek (2005, 201.o .) dioenez, i ulua be a da ga an zi suena,
260.
ZAZPIGARREN ATALA: FILM ANALISIA 227-260 o .
publikoa en i xa opene an e agi en bai u, i udi ik ikusi baino lehen. Ikusleak, ha a a,
ankis ek egindako bonba dake a a idiko ba i bu uzko ilma ikusi nahi du e a, oso
bes elako a gumen u ba ekin opo egi en du: gaizkileak sobie a ak di a. E a ho ek
nahaske a handia so zen du.
Ona u beha da gaia modu desbe din e a o iginalean landu nahi izan dela, e a ho i
oso ondo dago, baina plan eamendua ez da egokia izan. Bali eke nazioa eko ekoizpena
izanez, agikomedia e oman ikoa i eki eko zenbai ikuspegi alde ba e a u zi izana,
baina, ho iek di a, hain zuzen e e, memo ia kolek iboa i zen zua ema en dio en ñaba du a
ga an zi suak. Mains eam zinema en logika i ja ai uz plan ea u du e Ge nika, memo ia
his o ikoa en kal e ako.
XXI. mendeko zinema espainia ak Ge a Zibila ikuspegi pe sonalagoe a ik –kasu
hone an mai asun-is o io ba – a a zeko duen joe a nahiko zuzena da. Zinemak ikus-
en zulea e aka i beha du, be ez, gaia ekiko nolabai eko aspe aldia e akus en duenean.
Ge a osoan baino, bilbe pa ikula agoe an zen a zea publiko zail ho i e aka zeko modua
izan dai eke, e a, aldi be ean, o oimena ansmi i zeko bidea. Baina ho ek ez du esan
nahi un s his o ikoa alde a u dai ekeenik. Alde ho e a ik, Ge nika hu s egindako ilma da:
memo ia his o iko ik oso u un dago e a ez du balio kon akizun didak iko gisa.
8.

ONDORIOAK
263.
261-280 o .
Co pusa en a ale an ilm bakoi za en ondo ioak au kez u di ugu, e a o ain, be iz, ikuspegi
o oko az jabe zeko unea i i si da, haien a ean alde ake a eginez, ho s, ondo io be ikalak
azal zeko unea. A al hone an, az e u ako pelikulen be din asunak e a ezbe din asunak
azalduko di ugu, bai e a ho i bu uz hausna ke ak egin e e. E abili ako es a egia-so an
i agana i udika zeko lau modu eza i di ugu, ilm bana az e uz. Lehenengo ilma en e a
azkena en a ean 15 u eko a ea dago, hasi be i dugun mende hone ako zinema en
be eizga iez hi z egi eko nahikoa. Guz i a lau ilm az e u di ugu, be az, ondo ioak
ho ie a a muga zen di a. Hala e e, haien a eko elka izke ak XXI. mendeko ezauga ien
zan zuak ema en dizkigu.
Ike ke a honen abiapun ua da i agana jo a zen duen egungo Es a uko zinemak memo ia
kolek iboa en zi kulazioa en bek o e gisa un ziona zen duela. Ho e a ako, II. E epublika,
Guda Zibila e a ge aos ea i bu uzko ilmak az e u di ugu, haiei bu uz ze esa en den
jaki eko. A e ak u ilmikoek i agan ga azka sua en i udiak, be sioak e a in e p e azioak
so u e a zabal zen di uz e, i udimen kolek iboan e aginez. E a a gi e a ga bi esan beha da
so kun za p ozesu hu a ez dela ba e e inkon zien ea. Analisi hone an e aku si nahi dugun
moduan, i agana i bu uzko na azioen o ma ez da neu ala, xaloa, kul u memo ia mo a
desbe dinak e aiki e a zabal zeko auke a ema en bai u e.
Zinema k i ika i askok Ge a Zibila i e a ge aos ea i bu uzko ilmak modako za jo
di uz en a en, Ma ínez-Salano a Sánchezen eka pena i eske ikusi dugu espa u eo ikoan
ho i ez dela ho ela. O oimen his o ikoa modak baino ha a ago doa, be i egon bai a so men
zinema og a ikoan. Bada, memo ia kolek iboak be ebiziko ga an zia ha u du giza ean
e a espainia Es a uko poli ika en disku soan, kon akizun desbe dinen a eko lehia so uz.
T an sizioko ako dioak ankismoak egindako hilke ak, o u a, espe xe a zeak edo
a u xa ak ahaz eko egindako saiake ak po o egin du, bes eak bes e, lu peko o oimena i
eske . Gau -gau koz e e, eskuineko alde diek i agana a gi a a eka zeko saiake a guz iak
gai zes en ja ai zen du e, ezke eko mendeku za ha uz. Baina giza eak ez abaida
e digune a eka zea lo u du, au e a egi eko i agana en ga an ziaz jabe u bai a:
e o kizuna ipa , i agana i so. Izan e e, 40 u e iga o di a jada, e a, o aindik e e, i aganeko
e eali a ea, e o kizun demok a ikoa en p oiek ua bezala, ondo e a u a ez dagoela
an zema en da. Aldake a p ozesua e az u beha ean, T an sizioak nahas u egin zuen,
u eek au e a egin ahala i aganak izango zuen ga an ziaz oha u gabe. Hala, hi i a ak,
ba zuk oz a-oz a, banakako zenbai aska asun babes uko li uzkeen sis ema poli iko ba ean
bizi di a. O oimena kolek iboki be esku a zeak egoe a his o iko ga a zei e epa a zea
eska zen du, bai egungo egoe a poli ikoa i, bai his o ia i au e egi ea. Ho ek esan nahi
du his o ia be ida zi egin beha dela his o ia egin zu en guz ien is o ioak ba ne a zeko.
Zinema memo ia his o ikoa ez abaida publiko a eka zeko modu ba da, baina asko an ez
du lo u i agana i beha bes e au e egi ea, gehiegi sinpli ika u bai u gai ko apila sua en
p o agonis en i udia. Zinemak, o oimen kolek iboa i bu uzko kon zien ziazio na a ibo
be ia piz eko g ina duenak, i agana, be e oso asunean, ezin du lo u; zinemak e a libu u
his o iog a ikoek e e ez du e inoiz lo uko; ho ega ik, egungo in e esen a abe a gogo a zen
den ge aka ia da. Filmek Guda Zibila i e a ge aos ea i bu uzko kon akizun jan ziago e a
264.
ZORTZIGARREN ATALA 261-280 o .
kohe en ea egi ea lo zen du en a en, ezagu zen ez du ena asma zen du elako baino ez da,
hau da, me odo his o ikoa en bidez ezagu u ezin dai ekeena ikzioz be e zen du e. Badi a
bes e o ma ba zuk, elebe iak adibidez, baina zinemako hizke aga ik e a be e i udien
e aginaga ik, publiko o oko a engana hobe o i is eko gai asuna du. Ike ke a hone an
az e u ako ilmen a akas ak age ian uz en du T an sizioak u zi ako hu sune handiak
o aindik ebaz eke daudela. Bi a ean, zinemak memo ia en bek o e gisa ja dun beha du,
gobe nu-poli ike an e a ankismoa en bik imekiko ja e an bene ako aldake a e agi eko.
8.1. ERREPRESENTAZIO
MODU BEREIZIAK
I agane a hu bil zeko lau modu ikusi di ugu, bakoi za be e es a egia ekin. Bizipen-
e a ga ai hu a bizi izan zu enen espe ien zia subjek iboa i udika zen saia zen da, maila
diege ikoa e a i aganeko denbo a-planoa naba menduz. Ho ega ik, pe sonaiak bene ako
po ae a e a ja e e an e o zen di a, ikus-en zulea ekin ha eman guz iz hunkiga ia
so zeko asmoz. P o agonis en e a ha zailea en a eko e lazioa emozioe an oina i u a,
be e aiki ze-e ak enpa ia so zen du, ez baka ik ga azka ik gal zaile i en zi enekin, bai a
i abazleekin e e. Lucía, Manuel, Te esa e a Don Hila io bezalako pe sonaiekiko begi unea
so zen du publikoa engan Silencio o ok, baina bai a kaboa en Sole emaz ea engan e e. E a
ho i lo zeko, ba ne- okalizazioa bezalako eknika e abil zea oso egokia da: na a zailea en
ikuspun ua pe sonaia en ba uan dago, ho ega ik, ikus-en zuleak in o mazio osoa
jaso zen du Luciak ikus en e a en zu en duena i eske , be e oha penak ikus-en zulea enak
bihu uz.
Be e aiki ze-e ak, o dea, e ep imi u ako i agana ezagu zeko p ozesua i e epa a zen
dio, e a o aina ekin elka izke an ja zen du. Modu be e aiki zaileak belaunaldien a eko
o oi zapenen ansmisioa edo a haus u a az e zen du, e a i aganak iden i a e kolek iboan
duen ga an zia naba men zen du. Be e aiki ze p ozesu honek zuzeneko zein zeha kako
es igan zan ja zen du a e a. Ho ien adie azpenen bidez, ikus-en zuleak i agana
i udika u dezake, baina ho i a isku sua izan dai eke. P imo Le ik (1989) hausna zen
duen bezala, es igan zen izae an zalan zak daude: no zuk di a lekukoak? Gaine a, Pe is
Blanesek (2018) azpima a zen du es igan za ge o a emandako u a sa dela, e a o aindik
ez du ela a gi eman kolek ibo guz iek, –homosexualak edo a iji oak aipa zen di u be ak–.
Soldados de Salamina en kasuan, Lola Ce casek bi p o il oso ezbe din e abil zen di u i u i
bezala: lekuko zuzenak Mi alles e a Sánchez Mazasek basoan lagun izan zi uen Joaquim
Figue as e a Daniel Angela s di a, baina bai a Jaume Figue as e a Sánchez Fe losio, Pe e
Figue as e a Sánchez Mazasen semeak, hu enez hu en. Be az, ez abaidaga iak di a
lekuko za ai o zeko i izpideak. Hala e e, kezka ik handiena da i agan kolek iboa ikuspegi
pe sonale ik soilik be e aiki zea; izan e e, “lehen eskuko” i u iek e e e en zia baka
ONDORIOAK
265.
261-280 o .
bilaka zeko joe a du e maiz, espe ien zia subjek ibo hu a iden i a e-so zaile baka a
bihu uz. Ge ae a edo ga ai ba i udika zen lagun zeko in e esga iak di a, baina ezin di a
i agana en o dezka i baka ak izan, o duan bizi za en, pa e-ha zea en edo su imendua en
kon zep u ez abaidaga ia izango baili za eke i agana azal zeko baldin za baka a. Ildo
ho e an, aipa u ako ilmak Ge a Zibila, be e au eka iak e a ge aos ea Sánchez Mazasen
ikuspegi ik soilik jo a zen di u. Rosens onek (1997) oha a az en duenez, memo ia e a
his o ia ezin dai ezke pa eka u, lekukoen o oi ezak, aka sak e a asmakizunak adie azi
ezean. Ho ega ik, egokia da Pelaz Lópezek e a Ma eo Tomasonik (2011) auzi hone az
hausna u akoa be i o gu egana eka zea; izan e e, o oimen his o ikoa en e aikun zak
o oi zapen indibiduala en e a ike zaileen eka penen a eko o eka man endu beha du,
bes ela, osa ugabea e a pa ziala bai a.
Ge u ake a be iak o du a a e landu gabeko ga azka i bu uzko ikuspegi ba e ik hel zen
dio kon akizuna i. Ho elako is o ioen un sa, be az, ikuspegi apu zaile ba e ik jo zea da.
Ildo ho e an, oso ohi u a gaude hizpide dugun ga aia i e e e en zia egi en dio en ilmek
e epublikanoen a eko desados asunak i udika zen; La buena nue ak, be iz, pe spek ibaz
alda zen da, e a bando nazionala en ba ne-bo okak e akus en di u. Ho e a ako, o du a
a e zuzenean landu gabeko ikuspegi ba e ik egi en du lan. Be az, i agana en hu bilke a mo a
ho en helbu u nagusia i aganeko alde di isilen ba ezagu a az ea da, memo ia kolek iboan
e agi eko asmoz. La buena nue ak, i agana i bu uz giza ean dabil zan kon akizunen o ma
ez ezik, edukia e e zalan zan ja zen du, Guda Zibilean Elizak bando nazionala ekin zuen
konplizi a ea e aku siz. Nahiz e a konplizi a e ho i zineman behin baino gehiago an aipa u
izan den, o du a a e ez zen inoiz modu esklusiboan jo a u, be i biga en mailan ge a uz.
Gai ba modu esklusiboan jo a zean, o du a a e e aku si ez di en alde diak lan zeko
auke a ema en du, kasu hone an, Eliza en ba uan e e oso bes elako bi ikuske a zeudela.
I agana ai zakia bes e ik ez denean, is o ioa his o ia ik e aba gailen zen da, edo, bes ela
esanda, jazoe a be a eze ezean ge a zen da. Ge nikan ikusi dugunez, memo ia kolek iboa i
zen zua eman ahal dakion ze ak ez du ia pisu ik, hau da, hi ibildu his o ikoa en
gaineko bonba dake a galdu egi en da ho nonbai . Ge u a ze ho e an, zine bel za en,
melod ama en e a ikuskizun handiko ilmen es e eo ipoak e abil zen di a. Ge nikan,
be e zan zuak oso a giak di a: zinema bel zak ohi u a gai uen gangs e en i xu a ekin
i udika zen di u NKVDko agen eak, gaba dina e a edo a es iloko xanoa ekin; Hen y
e e klixez be e a dago, bai i xu a i dagokionez –kaze a ia en ohiko i xu a–, bai izae a i
dagokionez; gaine a, ilmak mai asun is o io ba au kez en digu, non Te esa bi gizonen
a ean bai ago, ba a mal zu a e a bes ea he oia. Is o ioa en neu igabeko nagusi asuna
dela e a, ez zaio i agana i e epa a zen, e a kon akizuna aka s his o ikoz be e a ego ea
sus a zen du. Gau egungo na azioen kode ge o e a es anda iza uagoe a ik abia zeak
daka zan a iskuak naba mendu beha di a, zen zu ho e an, mains eam zinema en
logika i ja ai zen bai dio e memo ia his o ikoa en o daine an.
Ondo ioz, i agana i udika zeko lau moduek ikuspegi desbe dinei e epa a zen die e,
e ep esen azio modu be eiziak e aikiz. Ikusi dugunez, i udikapen mo a bakoi zak xede
desbe dinak di u.
272.
ZORTZIGARREN ATALA 261-280 o .
ge a i abazi bazuen e e, li e a u a en his o ian ahaz u ako idazlea da. Baina, pe sonaien
a eko pa alelismo gehiago au ki u di zakegu: Machado anaiak, Sánchez Mazas e a An onio
Machado idazleen a ean Pe sonaien a eko pa alelismoak ez di a soilik ge akizun
his o ikoe ako p o agonis en a ean ema en, baizik e a o oimena en be esku apenean
dabil zanen a ean e e. Hala, Miguel Agui e e a Gas ónen a ean pe sonaia pa aleloak di ela
an zeman dezakegu: lehenengoak Lola i Sánchez Mazasen ildo ik ike zea i adoki zen dion
bi a ean, Gas ónek Mi allesen ipin zen du jopun ua. Ho ez gain, p o agonis a nagusia en
bilakae an e e sime ia dago: hasie an goibel dagoen bi a ean, inda ez be e a buka zen
du. Ho az, Soldados de Salamina en na azioa sime iaz osa u a dago e engabe; ho ega ik,
ilmak hi u a al di u, e a hi u e an he oi ezbe din ba au kez en digu.
La buena nue ak e e, nolabai eko sime ia au kez en du, izan e e, Miguel au ez au e
dauden bi aldeen a ean koka zen bai a. Hasie an, Miguelek Eliza i ja ki ako he i a
ezke ia ekin di uen ha emanak ba e e onak ez di en a en, amaie an ankis ekin egi en
du alka.
Ge nika da kon akizun diko omikoa en alde jo zen duen baka a, modu bi xian, gaine a.
Hen y da i su asun komunis a en e a in an sigen zia axis a en a eko bi a eka i za
demok a ikoa. Hau da, pelikulak demok a en e a o ali a ioen a eko e aba eko be eizke a
egi en du, azkeneko alde ho e an II. E epublika en alde bo oka u zu en joe a ezbe din
guz iak al xamendua egin zu enekin pa eka uz. Ho e an da za, hain zuzen e e, pelikula
honek plan ea zen duen sime ia bi xia. Es a uba ua a da ja e a zen zuduna e a,
gainon zekoak ana iko sek a ioak di a.
Esan beha a dago, bi kon akizun molde ho ien a eko alde ake a eginez ge o, askoz
sinesga iagoa dela diko omia ik alden zen den is o ioa, ho en alde egi en duena baino.
E eali a ea oso ko apila sua da 90 minu uko a e ak u ilmiko ba ean e ep esen a zeko,
e a, zinema en be ezi asun e a beha izanek gaine a, e eali a ea en i udikapena
sinpli ika zea eska zen du e. Baina, ho ek ez du esan gu a e eali a ea en za i oso ba –
edo ba zuk– ezku a u beha denik. Jakin badakigu ge ak konplexuak di ela, ho az, ‘onen’
e a ‘gaiz oen’ a eko be eizke a hu sa egi ea ikuslea e gel za jo zea da. E a, sime iak ho i
ekidi ea lagun zen du. Hala e e, sime iak badu be e alde xa a e e: despoli izazio ako
joe a.
8.6. EGUNGO INTERESAK
IRAGANAREN ORDAINEAN
Az e u ako ilm guz iek oso bes elakoak di en ga azkak e akus en badu e e e, denek eus en
dio e his o ia i is o io pa ikula en bi a ez. Ho xe dugu, p eseski, o oimen his o ikoa
jo a zen duen XXI. mendeko zinema en bes e ezauga ia, is o io pa ikula ek his o ia
i udika zen du ela. Is o ioak asma uak iza eak ez du inolako gai zespenik jaso beha , ho ek

ONDORIOAK
273.
261-280 o .
ez bai io e agi en ilma en zo oz asuna i. Guz ie an nagusi zen da a azoi e a sen imendu
pe sonalak bo oka ideologikoa en kal e an. Bali eke alde pa ikula a denbo a- a e hain
xiki ba ean azal zea e osoagoa iza ea o man, his o ia o oko a azal zen saia u baino, baina,
i agana en despoli izazioak e e a iskuak daka za. Gu e i agana en ikuspegi ho e an,
ba zuen e a bes een a eko desbe din asun poli ikoak lauso u egi en di a, bo oka e a us e
ideologikoen es uingu uak ga an zia zeha o galduz. Ikusi dugunez, o oimen kolek iboa en
eginkizuna giza ea kohesiona zea da e a, komuni a e ho ek munduan duen be e okia
alda ika zea, e a ho i, i agana i e e e en zia eginez lo zen da. Bada, i agana i un sezko
osagaia ken zea nolabai i uzu egi ea da, us e ideologikoe an bai ago gau egune a a e
di auen ga azka en e oa. Giza ea en bai an dauden us e ideologikoei muzin egi eak ez
du kohesioa i lagun zen, ez bai a bene akoa. Giza e kohesiona uak elka bizi za beha
du, bes ela, ez dago kohesio ik, haus u a e a ga azka baino. Ho ega ik, i agan ados ua
eduki zea ezinbes ekoa da. Giza ea en kohesioa soilik lo uko da bakoi za en posizio
ideologiko ik en endimen u ba e a helduz. E eali a e ho i ai o zen ez bada, saiake a
eze ezean geldi uko da. Lola Ce casek ge a au e iko es uingu uaz diha duen bezala:
«Cuen an que los esc i o es se eunían en ba es y ca és, que se conocían y se a aban los
de de echas y los de izquie das».
La iago i udi zen zai i agana en despoli izazioa en a zean, o aindik e e, guda en
e an zukizun pa eka ua en ideia ego ea. Ge a en a azoiak ez zi en sen imendu e a
a azoi pe sonalak izan, baizik e a Es a ua mode niza zeko he ia en bo onda ea –
hau eskundeen bidez adie azia– e espe a u ez zu enek es a u-kolpea eman izana en ondo io.
P o agonis ak despoli iza zean e a pa eka zean, kon akizunak eu en be ezi asune ik e a
e an zukizun his o iko ik aska zen di u. E an zukizun pa eka ua da, egin-eginean e e,
F anco en ga aipenik handiena, be e dik adu a buka u e a 45 u e en os ean hainba
sek o ee an o aindik inda ean ego ea. I agana en despoli izazioa, be az, ez du lagun zen
demok azia en alde bo oka u e a galdu zu enek me ezi du en ai o zan; be en bo oka
ahaz en duen neu ian, hein handi ba ean, eu en ahanz u a luza zen du. Ge a ideologikoa
izan zen e a, a gi age u beha da be au no zuk e agin zu en, ge a es a u-kolpea en
au kako e an zuna izan bai zen, e epublika ak demok azia en e a jus izia en alde ge a
egi e a beha uak izan bai zi en.
Au ekoan sime iaz a i u ga aela, Soldados de Salaminak Mi alles e a Sánchez Mazasen
a eko pa alelismoa egi eko pe sonaia ho ien despoli izazio a jo du, e a, halabeha ez
egin e e, ezin bai a bi pe sonaia ho ien sime ia ik bu u u baldin ez bada eu en us e
ideologiko ik gabe uz. Falangeko ideologo gisa, Sánchez Mazas es a u-kolpea en e udun
nagusiene akoa da, bu u-bela i lan e a lan ibili zen p opagandak al xa uek beha ezkoa
zu en a nasa eman bai zuen. Ho i azpima a u baino, idazle gisa naba men zea en alde
egi en du. Hala, alangis ek gudan eduki zu en e an zukizuna e aba ezaba ua da. Mi alles
os e a, poli ikan in e es handi ik ez zuen gaz e gisa i udika zen du, axismoa ga ai zeko
bo oka u zuen, baina ze ga ik oso ondo jakin gabe. Ildo be ean, Manuel Machadok e a
An onio Machadok kolpis en e a E epublika en alde bo oka zeko a azoi baka a ge ak
ez anda egin zuenean bakoi za zegoen e emu geog a ikoa li za eke, eu en konben zimendu
274.
ZORTZIGARREN ATALA 261-280 o .
ideologikoak kenduz. E a, Lolak i agana en be esku apena i eki en dio soilik in e es p opio
e a pe sonalis a ba en ondo ioz, ez ga ai uek me ezi du en ai o zan sinis en duelako.
Gaine a, be e aiki ze-e a izanik, ia ez da gogoe a ik egi en ankismoan e a T an sizioan
eza i ako o oimena en poli ikei bu uz, ez a bando nazionaleko bik imak hala nola ge ako
i abazleak F anco en e egimenak hama kade an zeha e epa a u e a omendu zi uen
aipa u e e, e epublikanoak ezku a ze a beha uz. Gal zaileek XXI. mende ik au e a
ai o za eduki zen hasiak di a, hain zuzen e e, eu en bo oka ideologikoa ai o zen du enen
ekimenez.
Ge nikak e e bide be e ik jo zen du, pe sonaiak us e ideologiko ik gabe au kez ean.
Te esa en bidez II. E epublika en jaio za en muina e ep esen a zen da, e a nola, ai a
mi es en duen a en be e nahiak be e zen ez di uela i udika uz. Despoli izazio neu igabe
ho en ondo io A hle icen xapa i ema en dion ga an zia dugu, be e a ma ia i ze ikusi ik
ez duen zen zua emanez. Iku ezagun ba i esanahi ezbe dina e an si dio e guda i lo ua
guz iz beha u a.
E aka zea ge o e a zailagoa den publiko zail ho i be agana zeko modua bilbe
pa ikula e an zen a zea izan dai eke, his o ia o oko ean baino, baina, ho ek ez du
esan nahi ga aiko p o agonis en us e ideologikoei uko egin beha zaienik. E a badi ugu
ho elako o mulak e abil zen di uz enak. Silencio o o e a La buena nue a dugu ho en
adibide. Lehenengoan ga azkan dauden bi aldeen a eko sime ia bila u a en, a gi
geldi zen da ge illa i an i ankis ek ze ga ik bo oka zen du en. P o agonis ak luze
a i zen di a helbu uak e a bi a ekoei bu uz, e a, ilmak i adoki zen du ankis ek soilik
ga aipenaz kezka zen di en bi a ean, e esis en zia he i a ak konben zi zeaz kezka zen
dela. Gaine a, e esis en zia izan zi ekeen bi bo oka moldeez min za zen da, ba zuk
be ba en bidez i abazi nahi du en bi a ean, bes eek a mei eske . Ze da jus ua? Ho i
da an i ankis ek behin e a be iz hausna zen du ena. Finean, jus izia soziala da ho ien
helbu u; ankis ena, aldiz, e egimen be ian eza i ako balo eak babes ea kos a ala kos a,
jus izia i edo a su imendua i e epa a u gabe.
La buena nue ak okua bes e aldean dauka ipini a, ho s, bando nazionalean; ho az,
denbo a en kudeake a soilaga ik bada e e, logikoa da e epublika en us eak esplizi uki
ez azal zea. Ikus-en zuleak eze gu xi daki an i ankis en pen samoldeez, ez baldin bada
An onino en bi a ez, Ma ga i emaz ea ekin ez abaida zen duenean. Bes ela, ezke ia ak
pa anda gus uko du en pe sona alaiak gisa age zen di a, no zuk eliz-gizon/emakumeak
behin e a be iz zi ika zen du en. Os e a, oso ondo e adiog a ia zen du Eliza e a bando
nazionala en ba nean zeuden ko on e poli iko ezbe dinak. Gaine a, Euskal He iko
be eizga iak e e ain za ha zen di u, e a, euskal abe zale adizionalis en ja e a e e
azal zen du, al xa uengandik ideologikoki hu bilago –ka lis engandik ge u–, baina euskal
no asuna de enda zeko E epublika ekiko leial e a inko man endu zi enak.
Ondo ioz, jo a zen a i ga en ga aia i udika zeko kon on azio poli ikoa age u beha
da, bai i agana e ep esen a zeko, zein i agana en be e aike a adie az eko, bene an
zinema o oimena ansmi i zeko bek o ea izan dadin. Askoz e azagoa izan dai eke
ga azka en i agana ikuspegi apoli iko ik lan zea, ino i e an zukizunik eska u gabe, baina,
ONDORIOAK
275.
261-280 o .
ho ela, e saia ba ka zeko gai asuna naba mendu a en, ez du giza eak beha ezkoa duen
gogoe a ik egi en. Ga azka despoli iza zean, p o agonis en be ezi asune ik e a e an zukizun
his o iko ik aska zen di u. Baina, dik adu a en bik imak he e ogeneoak zi en, ideologia
ezbe dine akoak –e epublikanoak, komunis ak, sozialis ak, libe a ioak, nazionalis ak,
masoiak, k is au ebanjelikoak, legezko asuna en de enda zaile hu sak…–. Aniz asun
ho e an, denek jaza pena en asmo poli ikoa pa eka zen du e, izan e e, ankismoak
hil, espe xe a u e a jaza i zi uen, helbu u poli ikoa eza zeko. Eu en aldeko jus izia en
deiada ak, be az, beha zen gai u eu en ideologia alda ika ze a. Despoli izazioak
ankismoa no a a e heldu den e aku si bes e ik ez du egi en1. Labanyi en i i ziz (2006,
94 o .), bik ima e ugabeei bu uzko en asia en emai za «ikuspegi despoli iza ua» da,
e a bi bandoen su imendua en baliokide asuna en ideia ahalbide zen du. Konp omiso
e ikoa naba men zen e a ospa zen du en ike zaileen au ean Labany ez da i agana en
despoli izazioak daka en a iskuaz min za zen den baka a, Liikanenek (2015) jaso bezala,
José-Ca los Maine ek, Da id Bece ak edo a Ángel Lou ei ok e e i agana hu sal zeko edo
gehiegi sinpli ika zeko a iskuaz diha du e, e a be eziki, ge a u akoa en hausna ke a
k i ikoa e a az e ke a poli ikoa sen imen al asun e az ba ez o dez eko a iskua adie az en
du e.
Ikusi dugunez, egon badaude o mulak ankis ek e a e epublika ek lekua du en
memo ia inklusiboa e a zeko, us e ideologikoei uko egin gabe. A e gehiago, soilik ho i
eu si a so u dai eke: bene ako ados asuna gu e posizio ideologikoa ain za ha u a baka ik
lo u dai eke, bes ela, ez da egiazkoa izango. Kon akizuna e egis o emozionale a ik
abia zeak, ez du ze an despoli izazioa eka i beha . Is o io pa ikula en bidez kon zien zia
no banako-mailan ha zen bada e e, ideologien azalpenak kon zien zia kolek ibo a jauzi
egi ea ahalbide zen du.
Ez abaida e digune a eka iz, giza eak ga ai ezbe dine an isila azi ako o oimena
be esku a u nahi du, oha u bai a i aganak e agin handia duela o ainean hala nola
e o kizunean. Fun sean, jus izia da alda ika zen dena, inoiz ai o penik jaso ez du enei
ai o egi ea. Jakin badakigu memo ia kolek iboa en be esku apena p ozesu luzea dela
e a, ho elako p ozesuek ga aien beha e a a egoki zea eska zen du ela. Baina, jus izia en
aldeko bene ako mezua zabaldu nahi badugu, ezin di a egungo in e esak i agana en
gaine ik lehene si, p o agonis en iden i a e-aniz asuna ezku a uz. Engainaga ia ge a
dai ekeen sinpli ikazioa k i ikoki az e u beha a dago. Ikusleak pe sonaiekin zuzenean
iden i ika zea bila zeak his o ia i es uingu ua ken zea e a p o agonis ak despoli iza zea
daka . Egoe a his o iko jakin ba zuen ondo io ez ezik, zinemagileak ja e a zeha zak
ha zea en ondo io e e bada ho i. O oimena en bidez ge a u ako ho e a ik ikasi ahal
iza eko, i agana beha bezala konp eni u beha dugu, e a, ho e a ako, es uingu ua
ezagu u beha a dago, es uingu uak baldin za u bai zi uen o duan ha u ako e abakiak.
1 Paul P es onen (1997) hi ze an, F anco en e egimena en e ep esioa inbe sio poli iko moduko ba izan zen, zeinean
beldu a en bidez despoli izazio-p ozesua bizko u zuen e a, he i a gehienak apa ia poli iko a e aman zi uen. Bellido
Pe isen (2019) us e an, bakea Es a ua en au e apena en sine qua non baldin za zen, e a ho en mende zegoen elebis ak
kon sumo p iba ua sus a uz e engabe suspe zen zuen ga apen ma e iala e a ekonomikoa (desmobilizazio ako e a des-
poli izazio ako esna be ia, nazionalka olikoen e e o ika adizionala en o dez ja i zena).
276.
ZORTZIGARREN ATALA 261-280 o .
8.6.1. GAIZKIAREN
HUTSALKERIA
Ga azka en despoli izazioa en ha i a, bada La buena nue a e a Soldados de Salamina
amankomunean ipin zen di uen bes e alde di ba , eu en a eko au kako asunean bada
e e. Biak a i zen di a egoe a la z ba en au ean pe sonek izan di zake en be u e edo
na ioei bu uz. Azken ba ean, poli ikaz baino, giza asunez diha du e biek. Gauzak
ho ela, La buena nue ak gaz e alangis a en bidez, Hannah A end ek 1963an adie azi ako
“gaizkia en hu salke ia en” ideia daka gogo a, ho s, O o Adol Eichmann II. Mundu
Ge ako k iminala bezala, edono izan dai ekeela gaizkia en o dezka ia. Ho e a ako
baldin za baka a pen samendu eza li za eke. Hala, pe sonaia ho ek pen sa u gabe
obedi zen du, agindua nondik da o en e a ze ondo io daka en hausna u gabe. Soldados
de Salaminak os e a, gauza be a en bi a ez kon ako ja dunbidea i udika u nahi izan du.
Milizianoak giza asun zabala du une ik e abakiga ienean pen sa u ez duelako, hain zuen
e e. Giza asuna i udika u du giza e iaz gabe uz; animalien ja due a ins in iboa gizakia en
eginbide a azionala en kon a. Modu ho e an, baldin za ik kaxka ene an milizianoak
badu ongia egi eko be u ea. La buena nue an pen samendu ezak gaiz ake ia daka en
bi a ean, Soldados de Salaminan, onbe a asuna.
8.7. GATAZKAREN
ONDORIOAK, JOMUGA
XXI. mendeko zinemagileek ikusga iak izan ez di en auziei e epa a u egin die e. Hala,
a du a ondo ioe an ipini du e, ekin za e a ha en e agileak naba mendu beha ean. Hau da,
milu eko be ian ez da ja due a edo a alde ba eko zein bes eko bo okala iengan a e a
ipini, ez a guda buka u a biolen zia e ep esioa gisa e abili zu enengan, baizik e a, biolen zia
jasan zu enei eman die e aho sa. Nahiz e a asko en za ho iek bik imak izan, ez naiz ni
ho iek bik ima za joko duenik, izan e e, Salegi ekin ba eginez, his o ia en p o agonis ak
di a e a, bik ima za jo zeak giza e-ga azka en au ean ja e a pasiboan koka zen di u,
e dies eko gai asuna ken zen die, e a, be en hau u ideologiko e a poli ikoak baliogabe zen
di u. Ga aile e a ga ai uez za i u ako giza ea guda en zuzeneko ondo ioa dugu; be an,
Silencio o ok emakumeak, babes-gabezia egoe an, isilpean jasa en zi uen i ainak, isekak
e a jaza penak e akus en du. La buena nue ak Elizak bando nazionala ekin eduki ako
konplizi a eak, es a u-kolpea ga bi zeko, ze nolako e agina izan zuen ezagu a az en du, bai
e a, ge ak izae a ezbe dine ako aldeen alian zak eka i zi uela eu en a eko no gehiagokak
bul za uz. Soldados de Salaminak epe luzeko ondo ioe a a jo zen du, ho s, giza ea en
ONDORIOAK
277.
261-280 o .
ahanz u a a. Bada, giza eak ge ae a auma ikoak a inegi ahaz eko joe a duela azal zen
du. Ge nikak ge a ba en lehenengo bik ima egia dela i adoki zen du: kon on azio belikoak
bes e alka ba so a az en du espa u komunika iboan, Egia VS. P opaganda.
Ike ke a hau osa zen du en ilme a ik, soilik bik aipa zen du e ze bai II. E epublika i
bu uz. Ga ai hu a modu baiko ean age zen badu e e e, i udikapena oso lausoa da.
Ma ga i e a An onino sena -emaz een bidez, La buena nue ak Na a oan desados asunak
egon bazeudela au kez en du, baina, ako dioe a a hel zeko akul a ea naba men zen
da biko ea en ezkon zan i udika ua. Gaine a, hau ba edukiko du e, desbe din asun
poli ikoak go abehe a, E epublikak e o kizun opa oa zueneko seinale. Soldados de Salaminak
e e an zeko gi oa e ep esen a zen du Lolak lehenengo a ikuluan ezke e a eskuineko
in elek ualak ez abaida zeko, abe ne an ba zen zi ela idaz ean. Be az, ikus-en zunezkoek
ez du e II. E epublika i enbide ik gabeko egoe a gisa au kez en, ez du e ge a ezinbes ez
ez anda egingo zuenik i udika zen. Dena dela, ga ai ho i bu uz lagine ik bi ilm bes e ik ez
he abe i a i u izanak e akus en digu II. E epublikak in e esik ez duela; alegia, au eka iak
ez di a ga an zi suak, naba mendu beha ekoak ondo ioak di a.
Guda e a ge aos ea lan zen du en ilmek ondo ioe an a e a ipin zeko joe a hu a ba
egi en du Gos in Elo zak (2015) inda ke ia poli ikoa en e ep esen azioa XX. e a XXI.
bi a eko euska azko ikziozko ikus-en zunezkoe an ike u akoa ekin. Gos in Elo zak
azaldu akoa i ja ai uz, milu eko be ia ekin ba e a, ilmak baz e zen joan zi en euskal
ga azka en dimen sio poli ikoa e a e emu pe sonal e a p iba ue a a muga u zi uz en
be en kon akizunak, mili an e a ma uen mo ibazioak ezku a uz. Gaine a, ike zaile ho ek
aipa zen duenez, ez da soilik zinema en be eizga ia, baizik e a bes e hainba disziplina
e a e emue an eman den joe a izan da. Hala, Go o xa egi (2006) aipa zen du, adie az eko
90. hama kadako euskal li e a u an ge u ake a maila psikologikoan gauza u zela e a,
idazleek ga azka en bai an dauden pe sonaien un ziona zeko e an a e a ja i zu ela.
Mende be ia ekin, o dea, bes elako bidea nagusi u zen euskal li e a u an: bide e ikoa,
Anjel Le xundi en Zo ion pe ek ua nobela ai zinda ia izan zela ik. Ge oz ik au e a,
ikusmi a guz iz alda u, e a, nobelak ga azka en ze ga iak azaldu beha ean, ondo ioak
e akus en hasi zi en. Kiczkowski en i i ziz (2014) 2001eko i aila en 11ko Do e Bikien
au kako a en a uen os ean li e a u an aldake a ge a u zen ho elako ge ae ak lan ze ako
unean. Au o ea i ja ai uz, o du ik au e a na azioa en objek ua alda u egin zen, a e a
e o ismoa en subjek u jasailee an ipiniz, izua en be a en ekin zan e a ha en e agilee an
beha ean. Baina, ikzio ik –bai ilmikoa zein li e a ioa– ha a ago doan joe a dugu hu a,
izan e e, A men inak, Caminosek, Ma inek e a Ganzabalek (2012) an zeko ondo ioak a e a
di uz e kaze a i za en espa uan: euskal ga azka en a ae a naba menki alda u zen 1990
e a 2000 u een bi a ean, be eziki Miguel Angel Blanco en hilke a en ondo en. P en sa-
a gazkila i za a en a uek e agindako xikizioa jaso ze ik, adie a giza ia a zu en i udie a a
iga o zen, hildakoen senide, lagun, auzokide e a lankideen a gazkien bidez i aku leei
emozio-zama handia so a azi nahian.

278.
ZORTZIGARREN ATALA 261-280 o .
8.8. GENERO-GATAZKA
ZINEMA ETA GIZARTEAREN
ARTEKO HARTU-EMANA
GISA
Film guz iek azken u ee an memo ia his o ikoa i e a gene o-inda ke ia i bu uz izan den
sen sibili a e be ia azal zen du e2. Ho xe dugu, hain zuzen e e, zinema e a giza ea en
a eko ha u-emana: i agana i bu uzko pelikulak di a, baina, o ainaldi ik eginak e a, gau
egun inda ean dagoen ga azka dugu gene o-ga azka. Ondo ioz, egiaz a u dezakegu giza e
ga aikidea en in e esak zineman adie az en di ela, edo bes ela esanda, zinemak ga ai be eko
giza eak di uen a du ak azal zen di u, bien a eko elka e agina halabeha ez ema en
dela ik. Alde ho e a ik, zinemak, es u esangu a su gisa, kul u a-objek u gisa, e akus en
du une hone an hainba espa u a ik egi en a i di en disku so sozialak be egana u e a
so zen di uela.
Ikusmi a en aldake ak auke a be iak eskaini dizkio zinema i XXI. mendean. Esan
bezala, Ge a Zibileko e a ge aos eko age okia ez da ga azka beliko ba en be ezko
inda ke ia gisa i udika zen, baizik e a, ba ez e e, bes elako inda ke ia-mo a ba zuei bu uz
a i zeko auke a eman die, be eziki, biolen zia ins i uzionala e a sinbolikoa jo a zeko.
Hala, ezku uko su imendu pe sonalaz a i zeaz gain, giza e- us azioez e e be ba egin
du e. E a, be an ze bai azpima a zeko an, emakume e ep esalia uen ikusga i asuna da
naba mendu beha duguna, mende hone a a a e eze gu xi giza e a ua. Ga azka ba en
au ean, guz ie an gailen zen da i udi emeninoa e a, lau ilme a ik hi uk emakumea en
i oa az ea adie azi du e modu ba ean ala bes ean. Silencio Ro ok kon akizuna makia en
ikuske a ik ez jo a zea e abaki du, egoe a asko pan aila ik a geldi uko zelakoan. Ho i
baino, nahiago izan du he ian ge a zen zi en emakumeen ikuspegia ha zea. Ho ega ik,
ge illa iak be i daude emakumeez ingu a u a, e a, ez dago mendiko bizimodua azal zen
duen sekuen zia ik Lucía en ikuspegi ik ez bada. Azken inean, ondo io go din e a
d ama ikoe an ipin zen da a e a: emakumeek, be en ideienga ik ez ezik, be en amiliakoen
ideienga ik e e o daindu zu en. La buena nue ak e e mezu be dina igo zen du, bes e bide
ba e ik bada e e. Emakumeen a eko elka asun handia ge a bizi izan zu enen bes e
espe ien zia ga an zi su ba da. Elka asuna en eminizazioa en bidez ilmak emakume
e ep imi uek elka lagun zen zio ela e akus en du. Elka asuna, be az, emakumeen
2 Gogo a eka i beha dugu, bi auzi ho iek lege o ganiko bana an zehaz u di ela: o oimen his o ikoaz luze a i u ga a, bai
57/2007 Lege O ganikoa, abendua en 26koa, O oimen His o ikoa en Legea i bu uz, zein 2020ko i aila en 15ean O oimen
Demok a ikoa en Legea en au ep oiek uaz; gene o-inda ke ia i dagokionez, 1/2004 Lege O ganikoa, abendua en 28koa,
gene o-inda ke ia en au kako babes in eg aleko neu iei bu uzkoa dugu.
ONDORIOAK
279.
261-280 o .
esku ik da o , e a, ho ega ik Miguelek asko an da ama emakume i xu a ema en dion
soinekoa. Gaine a, emakumea ekin lo u ako ohiko lanak egi en ikus dai eke apaiza, be i
emakumez ingu a u ik. Emakumea e ep imi ua den alde ik, Miguel eminiza ua da, be a
e e e ep imi ua dela i udika zeko. Ge nikan, os e a, Te esa o u a ua da Vasylen esku ik
be a ekin biko e-ha emana eduki zea i uko egi eaga ik. Naziek egindako bonba dake a
masiboan hil zen den a en, o u a zaileak di a Ge nika a a xilo gisa e ama en du enak,
ho az, ilmak hi z-e dika esa en du inean o u a zaileak di ela Te esa hil egin du enak.
Gai ho iek guz iek ze ikusia du e inda ke ia ikziozko zineman i udika zeko modua ekin,
izan e e, bes e inda ke ia-mo a ba zuk, hala nola ins i uzionala e a sinbolikoa, inda ke ia
isikoa bezain bes e hunkiga i e a zi a aga i dela e akus en du e.
Filmek e ep esioak e agindako kal ea aipa u du e; e a be an, emakumeak jasandako ka ga
be eziki azpima a zen du e. Ildo ho e a ik, gene oan oina i u ako inda ke ia i so egi en
dio e. Biolen zia ins i uzionalaz gain, hi u ikus-en zunezkoek e akus en du e emakumeek
jaza pen sexuala e e pai a u zu ela. Silencio o ok e akus en du emakumeek be en bu ua nahi
ez zu ena egi e a ikusi zu ela eza i ako e egimen be ian bizi au eko. Hala, Te esa Cosme
ankis a ekin ezkon zen da Don Hila io i akasle e epublika a ekin ezkondu beha ean,
nahiz e a i akasle ohia ekin ha eman sendoagoak di uen. Gaine a, Cosmek jelosiaz jo a,
ez du sekula ba ka uko ge a ga aian be e emaz eak Don Hila io ekin bizi ze a alde egin
izana e a, ho ega ik, ha en kon a egi en du ahal bezain bes e aldi an, espe xe a zea
lo uz. Te esa en an ze a, An xoni kapi ain axis a ekin ohe a zen da be e egoe a i auliko
duelakoan La buena nue an; hau da, kapi aina be ak so a aziko e ep esioaz balia zen da
An xoni ekin la ua jo zeko. Ma ga i e e, be e lehengusu Hugo ekin ezkon ze a beha u a
sen i zen da, honek be e sena a e a e xea ken zea agin zen duenean. E a, Ge nikan Vasylek
e e be din ja du en du Te esa be e egi eko: e ep esioaz balia zen da Hen y, emakume
idealis a en mai ale be ia, e di ik ken zeko. Ikus-en zunezkoek eskain zen digu en mezua,
be az, a gia da: F anco en e egimena en babesean, emakumeak be egana zeko asmoz
gizonezkoek e ep esioa e abili zu ela jaza pen sexualak bu u zeko.
Baina, ilmek emakumea e ep esioa pai a zen duen subjek ua gisa i udika zen badu e
e e, p o agonis a his o iko ak iboa dela esa en du e: ge an e a ge aos ean lan ak iboa
egin du, bai axismoa i a zegua dian au e egi eko, bai amilia au e a e ama eko edo a
gal zaileen memo ia bizi ik man en zeko. Pelikulek be ezko ola eskaini dio e emakumeei,
ez daude bes e ino en menpe.
Soldados de Salamina da emakume e ep esalia ua en i udia baz e u duen baka a.
Ho ek ez du esan nahi gene o ikuspegi ik e abili ez denik. Elebe ian bezala, p o agonis a
nagusia gizonezkoa izan beha ean, pelikulan emakumezkoa da, e a, badaude aldake a ho i
gene o ikuspegi ik az e u izan du enak. Esa e ako, Mab ey ek (2007) gene o aldake ak
dik adu a amai u zenean emakumeak kon u an ha u zuen i aul za poli iko ik ez iza ea
sala zen du.
280.
ZORTZIGARREN ATALA 261-280 o .
8.9. AURRERA BEGIRA
Ike ke a-lan guz iak bezala, honakoak e e aipa u beha eko hainba muga di u. Lagina
osa zen duen kopu ua da begi-bis akoena. Az e ke a sakona en mesede an, lagin
mu iz ua en alde egin dugu. Kopu ua xikia izanik, a gi dago ezin dai ekeela zuzenean
ondo io o oko ik a e a. Gaine a, o oimen kolek iboaz a i ga ela, oso gai zeha ze a ik
heldu izan diogu bes e e eali a e ba zue a a es apola u ahal iza eko. Ho az, in e esga ia
li za eke, alde ba e ik, heldu ako gaia i bu uzko ilm gehiago en az e ke a sakonak egi ea
ikus-en zunezko ikusmi a ik, ikuspegi jasoago ba eduki zeko asmoz; bes e ik, zinema e a
o oimen his o ikoa en a eko elka izke a ho i ike zeko, bes e gai ba en bidez jo a zea,
izan e e, memo ia kolek iboa ez da soilik hemen az e u ako ga aia, baizik e a askoz gehiago
dauka be e gain.
Gaine a, gu e ike ke a ikziozko ikus-en zunezko handie an oina i u da, bes e ik ez.
Be az, dokumen alen azken aldiko suspe zea ain za ha u a, in e esga ia li za eke bide
ho i eus ea, hala nola, ekoizpen xikiko ikziozkoak az e zea e e.
288
G oppo, B. (2002). Las polí icas de la memo ia. Sociohis ó ica, 11-12 zk. (187–198). h p://www.
uen esmemo ia. ahce.unlp.edu.a /a _ e is as/p .3067/p .3067.pd
Gube n, Román (1994). La mi ada opulen a. Explo ación de la iconos e a con empo ánea. Gus a o Gili.
Halbawchs, M. (1925). Les Cad es sociaux de la mémoi e. Lib ai ie Félix Alcan.
— (1950). La mémoi e collec i e. PUF.
— (2004) [1925]. Los Ma cos Sociales de la Memo ia. (An onio Baeza, M. e a Mújica, M. I zul.). An h o-
pos.
Hopewell, J. (1989). El cine español después de F anco. Ediciones El A que o.
Howson, G. (2000) [1998]. A mas pa a España (Mo eno Ca illo, B. i zul.). Ediciones Península.
Hueso Mon ón, Á. L. (1991). Plan eamien os his o iog á ios en el cine his ó ico. FilmHis o ia, 1(1), 13–
24 o . h p://www.publicacions.ub.edu/biblio ecadigi al/cinema/ ilmhis o ia/A icle A.L.Hueso.pd
I ujo, X. (2017a). Ge nika, 26 de ab il de 1937. C í ica.
— (2017b). La e dad al e na i a, 30 men i as sob e el bomba deo de Ge nika. Txe oa.
Juliá Díaz, S. (2003). Echa al ol ido: Memo ia y amnis ía en la ansición. Cla es de azón p ác ica, 129.
zk. 14–25 o .
— (2005). Echa al ol ido : memo ia y amnis ía en la ansición a la democ acia en España. In: J. Colin
Da is (Koo d.). El o o, el mismo: biog a ía y au obiog a ía en Eu opa (siglos XVII-XX), 347–370 o .
— (2006). Memo ia de la gue a y del anquismo. Tau us.
— (2007). He menéu icas imagina i as. Re is a de lib os (segunda época), 131. zk. h ps://www. e is a-
delib os.com/a iculos/gue a-ci il-mi o-y-memo ia-de-michael-seidman
Juliá, S.; Casano a J.; Solé i Saba é J. M.; Villa oya J. e a Mo eno F. (1999). Vc imas de la gue a ci il.
Ediciones Ma ínez Roca.
Jünke, C. (2006). ‘Pasa án años y ol ida emos odo’. La Gue a Ci il Española como luga de memo ia
en la no ela y el cine ac uales en España. In: Ul ich Win e (Ed.), Luga es de Memo ia de la Gue a Ci il
y el anquismo: ep esen aciones li e a ias y isuales, 99–127 o . Ve ue e a Ibe oame icana.
— (2017). En e his o ia y memo ia. La ep esen ación de la gue illa an i anquis a en “Silencio o o”
(Mon xo A mendá iz, 2001). Fo o hispánico: e is a hispánica de Flandes y Holanda, 57. zk., 102–112
o .
Kiczkowski, A. (2014). La cons ucción na a i a del e o ismo: las ‘no elas de glocalización’ en la li e a-
u a pos e io al 11 de sep iemb e. [Dok o ego- esia].Mad il: UNED.
Labanyi, J. (2006). His o ias de íc imas: La memo ia his ó ica y el es imonio en la España con em-
po ánea. Ibe oame icana, 24. zk., 87–98 o .
Liikanen, E. (2015). El papel de la li e a u a en la cons ucción de la memo ia cul u al: es modos de
ep esen a la gue a ci il yel anquismo en la no ela española ac ual. [Dok o ego- esia]. San iago de
Compos ela: USC.

289
Lebow, R. N., Kans eine , W. e a Fogu, C. (2006). The Poli ics o Memo y in Pos wa Eu ope. Duke Uni-
e si y P ess.
Le i, P. (1989). Los hundidos y sal ados. Muchnik.
Mab ey, M. C. C. (2007). Expe iencia de la memo ia o memo ia de la expe iencia: no ela y ilm, Sol-
dados de Salamina. Espéculo. Re is a de es udios li e a ios. 37. bol. h p://webs.ucm.es/in o/especulo/
nume o37/salamina.h ml
Ma quina Ba io, A. (2003). El conco da o de 1953 en e España y la San a Sede, cincuen a años
después. UNISCI Discussion Pape s, 3. zk. h ps:// e is as.ucm.es/index.php/UNIS/a icle/ iew/UNI-
S0303330001A/28296
Ma ínez Ál a ez, J. (2012). Las películas sob e el maquis español: de la his o ia o icial a la memo ia
his ó ica. Cuade nos de His o ia Con empo ánea, 34. bol., 225–250 o .
Ma ínez de Baños Ca illo, F. (2007). El maquis, una cul u a del exilio español. Delsan.
Ma ínez Gil, F. (2013). La his o ia y el cine: ¿unas amis ades pelig osas? Vínculos de His o ia, 2. zk.,
351–372 o .
Ma o ell, M. (2010). Re o no a la leal ad: El desa ío ca lis a al anquismo. Edi o ial Ac as.
Ma zabal, I. (2000). Cine y Li e a u a: de la ap opiación al diálogo. Ze , Komunikazio Ikaske en Aldizka-
ia, 5(8). h ps://ojs.ehu.eus/index.php/Ze /a icle/ iew/17428/15203
— (2004). Delibe aciones poé icas. Cine y é ica na a i a. Se icio edi o ial de la Uni e sidad del País
Vasco / Euskal He iko Unibe si a eko A gi alpen Ze bi zua.
Mèlich, J.C. (2000). Na ación y hospi alidad. Anàlisi. Quade ns de comunicació i cul u a, 25. zk., 129–
142 o .
Me z, C. (2002). Ensayos sob e la signi icación del cine (Roche Suá ez, C. e a To el Jo dana, J. i zul.).
Paidós.
Míguez Macho, A. (2018). Un pasado negado. Luga es de iolencia y luga es de memo ia del golpe, la
gue a y el anquismo. Con luenze: Ri is a di S udi Ibe oame icani, 10(2), 127–151 o .
Mi anda Be nabé, E. (2017). Euskal He iko o oimena en isla p en san. [Dok o ego- esia]. Leioa: Uni e -
sidad del País Vasco/Euskal He iko Unibe si a ea UPV/EHU.
Mon e de, J.E. (1983). Cine documen al e His o ia: la expe iencia de la escuela b i ánica. In: Roma-
gue a, Joaquim y Riambau, Es e e (Ed.), La His o ia y el Cine, 207–220 o .
Mon iel, A. (1999). Teo ías del cine. El eino de las somb as. Mon esinos.
— (2001). Gena o no iene quien le esc iba. La mad igue a. Re is a de cine, 39. zk., 55–57 o .
Mo al, J. (2010). La biog a ía ílmica como géne o. La biog a ía ílmica: ac as del Segundo Cong eso
In e nacional de His o ia y Cine. h p://e-a chi o.uc3m.es/bi s eam/10016/11321/1/biog a ia_mo-
al_CIHC_2010.pd
Mo al Ma ín, F. J. (2012). Los pe dedo es de la gue a ci il en el ecien e cine biog á ico español: de
la his o ia a la memo ia. Ze , 17(32), 171–186 o .
290
Mo ei as, C.M (2002). Cul u a He ida. Ediciones Libe a ias.
Mo eno Ca illo, B. (2000) [1998]. A mas pa a España (Howson, G. i zul.). Ediciones Peninsula.
Mo eno Gómez, F. (1985). La Gue a Ci il en Có doba (1936-1939). Edi o ial Alpue o.
— (1999). Te ce a pa e. In: Juliá, S.; Casano a J.; Solé i Saba é J. M.; Villa oya J. e a Mo eno F., Vc i-
mas de la gue a ci il. Mad il: Ediciones Ma ínez Roca.
Muka o sky, J. (1977) [1939]. Esc i os de es é ica y semió ica del a e (Llo e , J. i zul.). Edi o ial Gus a-
o Gili.
No a, P. (1997) [1984]. Les lieux de mémoi e. Pa is: Gallima d.
Nuñez P ado, S. (2014). El papel de la Iglesia en la con igu ación del anquismo. La Albola ia: e is a
de humanidades y cul u a, 1. zk., 97–114. o .
O iz, J. (2010). Sob e la ges a de los gue ille os españoles en F ancia. A lán ica.
Pagès i Blanch, P. (2015). His o ia y memo ia his ó ica: Un análisis pa a el deba e. Kul -u , 2(4), 127–
148 o .
Ped eño Gómez, J. M. (2003). De inición y obje o de la ecupe ación de la memo ia his ó ica. h p://
www. o opo lamemo ia.in o/documen os/de inicion_obje o.h m
Pelaz López, J.V. e a Tomasoni, M. (2011). Cine y Gue a ci il. El con lic o que no e mina. Diac onie.
S udi di S o ia Con empo anea. 7. zk. www.s udis o ici.com/2011/07/29/ omasoni2_nume o_7
Pe is Blanes, J. (2008). His o ia del es imonio chileno. De las es a egias de denuncia a las pol icas de
memo ia. Quade ns de Filologia.
— (2014) Na a i as y es é icas de la ic ima en la cul u a con empo ánea. Kamcha ka. Re is a
de análisis cul u al, 4 zk,. 293–324 o .
P es on, P. (1997). La pol ica de la enganza. El ascismo y el mili a ismo en la España del siglo XX. Pe-
nínsula.
— (2011). La Gue a Ci il Española: eacción, e olución y enganza. Edi o ial Debolsillo.
Pociello Sampé iz, A. (2013). Silencio o o: La memo ia de las muje es del maquis. 33 d Cincinna i
Con e ence on Romance Languages. Cincinna i: Uni e si y o Cincinna i.
Pollak, M. (1989). Memo ia, ol ido, silencio. Re is a Es udos His ó icos, 2(3). Re is a Es udos His ó icos.
— (2006). Memo ia, ol ido, silencio. La p oducción social de iden idades en e a si uaciones lmi e. Edicio-
nes Al Ma gen.
Recalde Iglesias, M. (2015). La lucha en e a Iglesia Ca ólica y la Falange en el ámbi o cinema og á-
ico (1936-1945). III Cong eso In e nacional His o ia, A e & Li e a u a en el cine Español & Po ugués,
116–128. o .
Reig Tapia, A. (2007). Los in elec uales y la gue a ci il: los casos de Unamuno y Ba oja. His o ia Con-
empo ánea, 35. zk, 601–622 o .
291
Resina, J.R. (2000). Dis emembe ing he Dic a o ship. The Poli ics o Memo y in The Spanish T ansi ion o
Democ acy. Rodophi.
Rod íguez, H. J. (2007). Mon xo A mendá iz: I ine a ios. Ocho y medio. Lib os de Cine.
Rod íguez, M. S. (2014). La gue e ci ile ue pa les éalisa ices: I is (2004) de Rosa Ve gés e La
buena nue a (2008) d’Helena Tabe na. In: F. Belmon e.; K. Benmiloud e a S. Impa a o-P ieu (Ed.),
Gue es dans le monde ibé ique e ibé o-amé icain, 467–475 o . Pe e Lang.
Rod íguez T anche, R. e a Sánchez-Biosca, V. (2000). NO-DO. El iempo y la memo ia. Cá ed a/Filmo-
eca Española.
Roldán La e a, C. (2008) e a (2020). «Silencio Ro o», Auñamendi Eusko En ziklopedia. h p://aunamen-
di.eusko-ikaskun za.eus/es/silencio- o o/a -150037/be-1/
Rome o Campos, D.; P ie o A ciniega, A.; De España, R.; Dupla, A. e a Fe nández Colo ado, L.
(2002). La his o ia a a és del cine. Memo ia e His o ia en la España de posgue a. Uni e sidad del País
Vasco/Euskal He iko Unbe si a ea UPV/EHU.
Rosa, I. (2007). Memo ia li e a ia y ep esión anquis a. In: G. Acos a Bono; A. Del Río Sánchez; J.M.
Valcuende del Río (koo d), La ecupe ación de la memo ia his ó ica: una pe spec i a ans e sal desde
las ciencias sociales. 159–168 o . Cen o de Es udios Andaluces.
Rosens one, R. A. (1997). El pasado en imágenes. El desa ío del cine a nues a idea de la his o ia. A iel
His o ia.
Rousso, H. (1985). Vichy, le g and ossé. Ving ième Siècle, e ue d’his oi e, 5. zk., 55–80 o .
Ruiz, J. (2012) [2005]. La jus icia de F anco: La ep esión en Mad id as la Gue a Ci il. (San os Mosque-
a, A. i zul.). RBA Lib os.
Ryan, L. (2014). Deep Memo y and he Impossibili y o Ci il Resis ance in Al ons Ce e a’s Maquis.
Hispanic Resea ch Jou nal. Ibe ian and La in Ame ican S udies, 15. bol., 338–355 o .
Sánchez-Biosca, V. (2005). Polí icas de la memo ia. La gue a ci il española en el cine y el epo aje
ele isi o. A chi os de la ilmo eca. Re is a de es udios his ó icos sob e la imagen, 49. zk., 32–53 o .
— (2006). Cine y Gue a Ci il española. Del mi o a la memo ia. Alianza Edi o ial.
— (2006). Cine de His o ia, cine de memo ia. La ep esen ación y sus lmi es. Cá ed a.
— (2007). P opaganda y mi og a ía en el cine de la gue a ci il española (1936-1939). CIC Cuade nos
de In o mación y Comunicación, 12. bol., 75–94. o .
— (2008). “Silencio o o” (Mon xo A mendá iz): impe a i os del ela o y polí ica de la memo ia. Fo o
hispánico: e is a hispánica de Flandes y Holanda, 32. zk., 39–47 o .
— (2011). Figu as de la a licción humana. MUVIM.
Sánchez E auskin, J. (1998). El nacionalca olicismo como ins umen o cul u al y legi imado del an-
quismo en el País Vasco (1936-1945). Vasconia, 27. zk., 235–244 o .
Sánchez González, J. (2004). Sob e la memo ia. El pasado p esen e en los medios de comunicación.
His o ia Ac ual Online, 4 zk., 153–164. o . h ps://www.his o ia-ac ual.o g/Publicaciones/index.php/
hao/issue/ iew/4
292
Sánchez No iega, J. L. (2008). De la «película his ó ica» al cine de la memo ia. Cong eso In e nacional
de His o ia y Cine, 66–73 o .
— (2010). Muje , iden idad y deseo en el cine de Ped o Almodó a , In: P. Sang o Colón e a J.F. Plaza
Sánchez (Ed.), La ep esen ación de las muje es en el cine y la ele isión con empo áneos, 59–78 o .
Lae es.
— (2012). Vindicación de la his o ia y la cul u a democ á icas en las biog a ías del cine español (2000-
2010). Cuade nos de His o ia Con empo ánea, 34 zk., 251–275 o .
Sand, S. (2004): El siglo XX en la pan alla. Cien años a a és del Cine. C í ica.
Sanjuán Bo nay, N. (2015). Con empo a y Spanish Women Cineas es: Cons uc ing a eminine memo y
o he Spanish Ci il Wa , F ancoism and he T ansi ion pe iod h ough wen y- i s cen u y ic ion ilms and
documen a ies. Flinde s Uni e si y.
Saz, I. (2007). El “momen mem ia”. Jus ícia, e i a i econciliació democ à ica. A e s: ulls de ece ca
i pensamen , 22(56), 27–40 o .
Se ano, S. (2001). Maquis, his o ia de la gue illa an i anquis a. Temas de Hoy.
Son ag, S. (2004). An e el dolo de los demás. San illana.
So lin, P. (1980). The Films in His o y. Res aging he Pas . Blackwell.
— (2005). El cine, e o pa a el his o iado . Cen o de In es igación y Docencia Económicas.
S u ken, M. (2002). The Poli ics o Video Memo y: Elec onic E asu es and Insc ip ions. In: Feng, P.
(Ed.), Sc eening Asian Ame icans, 173–184 o . Ru ge s Uni e si y P ess.
Thompson, P. R. (1978). The oice o he pas : o al his o y. Ox o d Uni e si y P ess.
Tobella, J.E. (1982). El PCE en la clandes inidad, 1939-1956. Siglo XXI.
Todo o , T. (2000) [1995]. Los abusos de la Memo ia. (Salaza , M. i zul.). Ediciones Paidós.
Van Dijck, J. (2007). Media ed Memo ies in he digi al age. S an o d Uni e si y P ess.
Vanoye, F. e a Golio -Lé é, A. (1992). P écis d´analyse ilmique. Na han.
Viade a Ca al, G. (2015). El discu so nacionalis a español en el cine del a do anquismo: Un beso
en el pue o (1966). III Cong eso In e nacional His o ia, A e & Li e a u a en el cine Español & Po ugués,
192–204. o .
Vila ós, T. (1998). El mono del desencan o. Una c  ica cul u al de la ansición española (1973-1993).
Siglo XXI.
Vogle , C. (2002). El iaje del esc i o . Las es uc u as m icas pa a esc i o es, guionis as, d ama u gos y
no elis as. Ediciones Robinbook.
Wielsen, E. e a Me z, J.P. (1996). Espe a a pesa de odo. T o a.
Win e U. (2006). Luga es de Memo ia de la Gue a Ci il y el anquismo: ep esen aciones li e a ias y i-
suales. Ve ue e a Ibe oame icana.
293
Whi e, H. (1992). El con enido de la o ma. Na a i a, discu so y ep esen ación his ó ica. Paidós.
Yus a Rod igo, M. (2011). ¿Memo ia e sus jus icia? La ecupe ación de la memo ia his ó ica en la
España ac ual. Amnis. h p://jou nals.openedi ion.o g/amnis/1482
Zizek, S. (2009). Sob e la iolencia. Seis e lexiones ma ginales. Paidós.
Zumalde A egi, I. (2006). La ma e ialidad de la o ma ílmica: c  ica de la (sin) azón poses uc u alis a.
Se icio edi o ial de la Uni e sidad del País Vasco / Euskal He iko Unibe si a eko A gi alpen Ze -
bi zua.
— (2008). Es amp(i )as mul icul u ales. Las ibulaciones del ex o ílmico con empo áneo an e las
eleidades de la c í ica posmode na. Ze , 13(24), 223–236. o .
— (2009). La in incada enomenología del me a ex o cinema og á ico. Anàlisi, 38. zk., 253–265. o .
h ps://www. aco.ca /index.php/Analisi/a icle/ iew/142483
Zunzunegui, S. (1996). La mi ada ce cana. Mic oanálisis ílmico. Paidós.
— (2007). Ace ca del análisis ílmico: El es ado de las cosas. Comunica , 16(29), 51–58. o . h ps://
www. e is acomunica .com/ojs/index.php/comunica /a icle/ iew/C29-2007-09/C29-2007-09
— (2010). Pensa la imagen (7. ed.). Cá ed a e a Uni e sidad del País Vasco/Euskal He iko Unibe si-
a ea UPV/EHU.
TXOSTENAK
29/2018 Fo u Legea, abendua en 26koa, Na a oako Memo ia His o ikoa en Tokiei bu uzkoa. BON,
250, 2018ko abendua en 31koa. h p://www.lexna a a.na a a.es/de alle.asp? =5950972&d=1
Eusko Jau la i za Bik imen e a Giza Eskubideen Zuzenda i za. (2017). Vi o ia-Gas eiz: Ahanz u a ik
a e a zen.
A gi uz giza eskubideen aldeko elka ea. (2017). Lasa e-O ia: Memo ia pa eka u ba e an z.
Dossie pedagógico de La buena nue a. (2008). Toulouse: Cinespaña. h p://cineligue31.com/images/
s o ies/le e-in o ma ion/sep emb e-oc -2011/Fiche_la_Buena_Nue a.pd

[Document text truncated for crawler view.]