Galde e ako -a, al e a o e
pa ikulak euska az
Sin axia, mik oaldako asuna e a in e p e azioa
Dok o ego esia
Se gio Mon o e
2020
Zuzenda ia:
Xabie A iagoi ia Beaskoe xea
Hizkun zala i za e a Euskal Ikaske ak Saila
Euskal Hizkun zala i za e a Filologia
dok o ego p og ama
(cc)2020 SERGIO MONFORTE DEL VALLE (cc by 4.0)
i
Au kibidea
Glosak ......................................................................................................................... ii
Iku ak ........................................................................................................................ iii
Eske -ema ea ................................................................................................................ x
Labu pena ..................................................................................................................... 1
Disse a ion summa y ................................................................................................... 2
1 Sa e a ................................................................................................................. 17
1.1 Ike gaiez, helbu uez e a hainba p oposamenez ...................................................... 17
1.2 Tesia en an olamendua .......................................................................................... 23
2 Abiapun u eo ikoak e a me odologikoak ............................................................ 26
2.1 Sa e a ................................................................................................................... 26
2.2 Euskal g ama ika: a gibide e a abiapun u ba zuk ..................................................... 27
2.2.1 Pe paus mailako hi z-o denak e a eu en analisia..................................................................... 27
2.2.2 Ezez apena euska az ................................................................................................................. 30
2.2.3 Adi zen e a o pena A egi e a Ne insen (2012) ildo ik ............................................................ 34
2.3 Euska azko galde en analisia .................................................................................. 38
2.3.1 Galde a zuzenen e a o bideaz .................................................................................................. 42
2.3.2 Mendeko galde en e a o penaz ............................................................................................... 45
2.4 Galde en analisi be i ba e an z .............................................................................. 46
2.4.1 Galde a zuzenak ikuspegi gau ko u ik ...................................................................................... 46
2.4.2 Zeha galde ak minimalismoa en ikuspegi ik ........................................................................... 57
2.4.3 Ba uko labu pena .................................................................................................................... 60
2.5 Galde ak p agma ika en alde ik .............................................................................. 61
2.5.1 Escandellen (1987; 1999) sailkapena ........................................................................................ 61
2.5.2 Li ell e a bes e en (2010) analisia ........................................................................................... 65
2.5.3 Obenaue en (2004; 2005; 2006) galde a ez-es anda ak ....................................................... 66
Au kibidea
ii
2.6 Oina i p ak ikoak: lagina osa zeko me odologia ..................................................... 68
2.6.1 Elka izke en au e iko lana: in o ma zaile hau ake a e a bes elako olak ............................. 69
2.6.2 Elka izke en egi u a ................................................................................................................. 71
2.7 Kapi ulua en labu pena .......................................................................................... 74
3 Pa ikula ka ego ia g ama ika lane an ba ena ..................................................... 76
3.1 Sa e a ................................................................................................................... 76
3.2 Pa ikulak g ama ikan: ze di a? .............................................................................. 77
3.3 Pa ikula modalak e a g ama ika ............................................................................ 79
3.3.1 Pa ikula modalen ezauga i sin ak ikoak ................................................................................ 83
3.3.2 Pa ikula modalak bu uak di a ................................................................................................. 87
3.3.3 Pa ikula modalak ez di a bu uak ............................................................................................. 90
3.4 Pa ikulen kokagune sin ak ikoaz ............................................................................ 96
3.4.1 Pa ikula (modal)ak e diko e emuan ........................................................................................ 98
3.4.2 KonpS e emuan zeha p oposa u ako kokaguneak ................................................................ 103
3.4.3 KonpS e emu ik ha a ago: Hizke a Ekin za e emua ............................................................... 112
3.5 Kapi ulua en labu pena ........................................................................................ 116
4 Euska azko pa ikulak: analisi o oko a .............................................................. 119
4.1 Sa e a ................................................................................................................. 119
4.2 Zein zuk di a pa ikula modalak? .......................................................................... 120
4.3 Pa ikula modalen sin axiaz .................................................................................. 125
4.3.1 Pe paus mailako kokapenaz ................................................................................................... 125
4.3.2 Pa ikula modalak, osagai kli ikoak ........................................................................................ 126
4.3.3 Albizu en (1991) pa ikula a gumen a zaileen hipo esia ....................................................... 134
4.3.4 Pa ikulak e a ezez apena: Haddican (2008) .......................................................................... 138
4.3.5 O igo shi delako enomenoa euska az ................................................................................. 140
4.3.6 Pa ikulen a eko ba e aga i asuna ...................................................................................... 142
4.4 Euska azko pa ikula modalen izae a sin ak ikoaz ................................................. 146
4.4.1 Euska azko pa ikula modalen bu u izae a az e ke a en pean .............................................. 146
4.4.2 Euska azko pa ikula modalak ez di a adbe bio (ahul)ak ....................................................... 150
4.5 Az e u ako pa ikulak e a eu en aldako asuna .................................................... 152
Au kibidea
iii
4.6 Kapi ulua en labu pena ........................................................................................ 154
5 -a, al e a o e pa ikulen eka pen in e p e a iboa: lehenengo hu bil ze ba ......... 155
5.1 Sa e a ................................................................................................................. 155
5.2 -a ekialdeko galde a pa ikula: galde a asuna en inda zea ................................... 156
5.3 al e dialdeko galde a pa ikula: in e p e azio ezaz ................................................ 169
5.3.1 al pa ikula g ama ike an ....................................................................................................... 170
5.3.2 Pa ikula epis emikoa ............................................................................................................. 172
5.3.3 Lan dialek ologikoak ............................................................................................................... 179
5.3.4 a(ha)l e a al be eiz en ............................................................................................................ 182
5.3.5 Galde a pa ikulen ja o iaz .................................................................................................... 184
5.3.6 Ze an lagun diezaguke ahal pa ikula en bilakabideak? ....................................................... 189
5.3.7 al pa ikula en e abile az ....................................................................................................... 191
5.4 o e pa ikulaz e a be e mik oaldako asunaz ......................................................... 198
5.4.1 o e galde e an ........................................................................................................................ 199
5.4.2 o e mendeko es uingu ue an ................................................................................................ 206
5.4.3 o e pa ikula en in e p e azioaz ............................................................................................. 208
5.4.4 Galbidean dagoen o e- en e abile a ba : o e den bada! ........................................................ 211
5.4.5 E abile a ez-o oko eko o e .................................................................................................... 212
5.4.6 Ko esiazko o e ....................................................................................................................... 215
5.4.7 Pe paus amaie ako pa ikulaz: in e p e azio be eizia ............................................................ 219
5.4.8 Ba e aezin asuna ezbaian ....................................................................................................... 223
5.4.9 Labu pena ............................................................................................................................... 226
5.5 Excu sus labu ba : galde a e e o ikoak ............................................................... 227
5.6 Kapi ulua en labu pena ........................................................................................ 233
6 -a, al e a o e pa ikulen jokabide sin ak ikoaz: asun be eizga iak e a analisiak . 235
6.1 Sa e a ................................................................................................................. 235
6.2 Hi u pa ikulen a eko konpa ake a: ezauga i be eiziak ........................................ 236
6.2.1 Pe paus mailako kokapena ..................................................................................................... 236
6.2.2 Pa ikulak pe paus mo a en a abe akoak .............................................................................. 238
6.2.3 Pa ikulak mende agailuen mende: Rappen (2018) hipo esia ............................................... 245
6.2.4 Aloku iboa en e a pa ikulen a eko jokabidea...................................................................... 248
Au kibidea
i
6.2.5 Pa ikulen a eko jokabidea: ba e aga i asuna ala banake a osaga ia? .............................. 250
6.2.6 Adi z joka u ik gabeko es uingu uak ..................................................................................... 253
6.2.7 Elipsidun bes e es uingu u ba : AS/ aS- en elipsia o e? ........................................................ 256
6.3 Pa ikulen be eizga i asunek ze diosku e? .......................................................... 258
6.3.1 Pa ikula disku siboak mul zo homogeneoa o e? ................................................................. 259
6.3.2 Pa ikula modalen e emuaz: e diko e emua ala ezke pe i e ia? .......................................... 264
6.4 Pa ikulen analisi sin ak ikoa ................................................................................ 266
6.4.1 Euska azko pa ikula modalen au eko analisiez ................................................................... 266
6.4.2 -a pa ikula en analisia ........................................................................................................... 268
6.4.3 al pa ikula en analisia ........................................................................................................... 279
6.4.4 o e pa ikula epis emikoa en lehenengo analisi ba e an z .................................................... 289
6.5 Pa ikulen e a inda iloku iboa en a eko auzia ..................................................... 297
6.6 Kapi ulua en labu pena ........................................................................................ 303
7 Ekialdeko e abile a be eizga iak ....................................................................... 307
7.1 Sa e a ................................................................................................................. 307
7.2 Ekialdeko mik oaldako asuna en sa e a ............................................................. 308
7.3 E abile a ez-o oko a e a pa ikulen izae a en auzia .............................................. 313
7.3.1 Ebiden zia sin ak ikoak ........................................................................................................... 313
7.3.2 A gudio onologiko-p osodikoak ............................................................................................ 319
7.3.3 E abile a ezohikoa duen o e: bu ua ala sin agma? ................................................................ 323
7.3.4 Be e kokagune sin ak ikoaz .................................................................................................... 324
7.4 Egi u a be i ba za i galde e an ............................................................................ 333
7.4.1 [Nz-hi za + o e] egi u a en analisi sin ak iko an z .................................................................. 333
7.4.2 [Nz-hi za + o e] egi u a en ga apena en azalpene an z ......................................................... 343
7.5 Pa ikula be ak izae a bi ....................................................................................... 346
7.6 Aldako asun sin ak iko gehiago: pe paus amaie ako pa ikulaz ............................ 347
7.7 Kapi ulua en labu pena ........................................................................................ 355
8 Ondo ioak .......................................................................................................... 358
8.1 Euskala i za ako eka pena .................................................................................... 358
Au kibidea
8.2 Tipologia ako eka pena ........................................................................................ 365
9 Conclusions ........................................................................................................ 369
9.1 Con ibu ion o Basque linguis ics ......................................................................... 369
9.2 Con ibu ions o he ield o modal pa icles ......................................................... 377
Co pusa ..................................................................................................................... 381
E e e en ziak ........................................................................................................... 383
ii
Glosak
ABS absolu iboa
ABL abla iboa
ADB adbe bioa
ADL adla iboa
AK akusa iboa
ALOK aloku iboa
ART a ikulua
ASP aspek ua
AUR au ekoa
BALD baldin zazkoa
BEN bene ak iboa, des ina iboa
COM komi a iboa
DAT da iboa
DEF de ini ua
DISC ezja ai ua (discon inuous)
EB ebalua zailea
EBID ebiden ziala
EPIS epis emikoa
ERG e ga iboa
FAM amilia a
FEM emeninoa
FP pa ikula okala
F okua
G galde a
GEN geni iboa
GER ge oaldia
GRAD g adua zailea
IPFV bu u ugabea
IN inesiboa
IRR i ealis
IZORD izeno daina
KLA klasi ikado ea
KL kli ikoa
KMZ komunz adu a
LAG lagun zailea
LEH lehenaldia
LOK loka iboa
M maskulinoa
MEND mende agailua
NEUT neu oa
NMLZ nominalizazioa
NOM nomina iboa
OBJ objek ua
OR o ainaldia
P pa ikula
PART pa i iboa
PAS pasiboa
PER pe sona
PERF pe ek ua
PL plu ala
PRTZ pa izipioa
SG singula a
SUBJ subjun iboa
TOP opikoa
iii
Iku ak
* sin ak ikoki ezg ama ikala
** delako hizkun zan dokumen a u a ez dagoen e a be e aiki den balizko o ma
% o oko a ez den ezauga i ba , hizke a ba zue an soilik lekuko zen dena.
1
# p agma ikoki desegokia
1
Iku ho i balia uko du e abile a jakin ba dialek ala dela adie az ea beha ezkoa denean baka ik; ha a a,
hizke a zeha z ba en ezauga ia soilik a aka zen dudanean ez du iku ho i e abiliko e a be an age uko di en
adibide guz iak hizke a ho e akoak di ela ule u beha ko da.
Disse a ion summa y
3
syn ac ic posi ion?; c) E xepa e (2010) and E xepa e and U ia (2016) ha e iden i ied a ee
syn ac ic beha iou o he e iden ial pa icle omen in eas e n dialec s; does he pa icle o e
beha e alike in he same dialec s?; d) A e he so-called ques ion pa icles eal syn ac ic
ma ke s?; e) Is he e any pa allelism be ween modal pa icles in Basque and hose in o he
languages? In o he wo ds, do we ind he pa e ns displayed by Basque modal pa icles
c osslinguis ically?; ) Can Basque cas ligh on o he opics discussed in he li e a u e on
modal pa icles, such as he con o e sy on hei syn ac ic s a us?
A e ha ing s a ed he opic o his disse a ion, le us exempli y he canonical and
non-canonical uses o he pa icles -a, al and o e. On he one hand, he ollowing examples
s and o he canonical beha iou :
(1) Min ha u duzia?
pain ake AUX.P
‘Did you hu you sel ?’
(2) Min ha u al dezu?
pain ake P AUX
‘Did you hu you sel ?’
(3) Lagunekin joan o e da?
iend.COM go P AUX
‘Did s/he go wi h he /his iends (I’m wonde ing)?’
Thus, modal pa icles me ge wi h he ini e e b in he canonical use and hey mo e oge he
along he sen ence in hose con ex s whe e he in lec ed e b is on ed:
(4) Ez naiza, ni e e, eskualduna?
no be.P I oo basque
‘Am I no Basque?’ (A o ça ena 1976: 115)
(5) Ez al dezu ogia eka i?
no P AUX b ead.ABS b ing
‘Didn’ you b ing he b ead?’
Disse a ion summa y
4
(6) Ez o e da dagoeneko is ilu ga a zik so u a lo ho e an?
no P AUX al eady ouble ough.PRTT c ea e ield ha .IN
‘Ha e he e no been bi e igh s al eady in his a ea?’ (Hualde e a O iz de U bina
2003: 316)
Fu he mo e, pa icles canno appea in non-in lec ed con ex s:
(7) a. Ea ho i e osi (*al) e a bes ea bo a al duen galde u du .
EA his.ABS buy P and o he .ABS h ow P AUX.C ask AUX
‘I asked whe he s/he bough his one and h ew away he o he one.’
b. Ez daki no a joan (*o e)
no know whe e.ADL go P
‘I don’ know whe e o go.’
Finally, as o hei phonological and p osodic p ope ies, hey show a) mo phonological
p ocesses which a ec he pa icle and he in lec ed e b, and b) aphe esis as he esul o he
s ess posi ion depending on he leng h o he in lec ed e b hey a ach o:
(8) a. U du i al zaude [alzau’de > al zau’de]?
ne ous P.be
‘A e you ne ous?’
b. Badea po uges? [da’a > de’a]
cl.be.P Po uguese
‘A e he e any Po uguese people he e?’
c. E o zen o i aa? [o e’ da > o e’ aa > o i’ aa]
come.IPFV P AUX
‘Do hey usually come he e (I’m wonde ing)?’
(9) a. Loak a u men zun. [omen’ > men’]
sleep.ERG ake P.AUX
‘Appa en ly, s/he all asleep.’ (Ba andia an 1972)
Disse a ion summa y
5
b. Nun u zi e (d)e pe iodikua? [o e’ > e]
whe e lea e P AUX newspape .ABS
‘Whe e did I lea e he newspape ? (I'm wonde ing)’
Based on hose da a, I conclude ha modal pa icles, in hei canonical use, beha e as
syn ac ic heads which o m a mo phological wo d by me ging wi h in lec ed e bs.
On he o he hand, he pa icle o e in eas e n dialec s addi ionally shows a dis inc
beha iou om he canonical one:
(10) Bena ezpi aki nik lamina ho iek ze zien o he!
bu no .C.know I.ERG me maid hose.ABS wha we e.C P
‘Bu I don' eally know wha hose me maids migh be.’ (Camino 2017)
(11) No k o e jan züan?
who.ERG P ea AUX
Who a e i (I’m wonde ing)?’ (Casena e-Ha igile 1997)
(12) Ez aukizia e xea su an o e?
no .ha e.PART house.ABS i e.IN P
‘Don’ you ha e you house in lames ?’ (Es o nés 1985: 43)
(13) No dei zen du bada o e Peiok egun guziz hain goizik?
who call.IPFV AUX P P Pe e .ERG day all.INS so soon
‘Who does Pe e phone e e y mo ning so ea ly (I’m wonde ing)?’
(14) Mai asunez o e?
lo e.INS P
‘Pe haps because o lo e?’ (Da an 2008: 2)
The modal pa icle does no me ge wi h he ini e e b in hose a ie ies, as he e idence in
he p e ious examples sugges s, since he discou se pa icle ba(da) can in e ene be ween
hem (ex.13) and he pa icle does no block he aising o he in lec ed e b o he Le
Pe iphe y (ex. 10 and 12). Mo eo e , his kind o o e can occu in non-in lec ed con ex s as
can be seen in (14). In addi ion o hese syn ac ic p ope ies, p osody also leads o he idea o
Disse a ion summa y
6
an addi ional beha iou , namely o he idea ha he pa icle o e is an independen wo d in
such a use. Le us illus a e his:
(15)
a. o e = X0 b. o e = XP
As he ising in (15b) indica es, he pa icle de ines he igh bounda y o an in ona ional
ph ase; his pa e n is ne e ound in he canonical beha iou since such o e does no occu
on he igh edge o he in ona ion ph ase. Finally, his kind o o e has de eloped a use close
o ad e bs, as o ms such as o (h)ean and o (h)e ik sugges ; no e ha bo h o ms ha e he
innesi e pos posi ion and he pa i i e case ma ke , espec i ely:
(16) Ez, e a o he ik gabe o aino. Zu hunen i aku zen a i zi en bezen
no and P.PRTT wi hou s ill you his.GEN ead.IPFV PROG AUX.C so
segu .
su e
‘No, and e en wi h no doub . As su e as you’ e eading his.’ (Hi ia -U u y 1972)
(17) Ez ü a nik o hian egün bonü handia?
no .AUX.P I.ERG P.IN oday happiness big.ABS
‘Don’ I ha e pe haps oday g ea joy?’ (Oihena e 1971)
I pos ula e ha he case o o (h)ean is simila o he case o ad e bs as aspaldi - aspaldian
and he case o o (h)e ik is akin o ad e bs unc ioning in some con ex s as nouns, o ins ance
o e
75
300
100
150
200
250
Pi ch (Hz)
Time (s)
1.638 1.853
1.63837369 1.85320308
no _dei zen_o e_du_ba_Peiok
o e
75
300
100
150
200
250
Pi ch (Hz)
Time (s)
1.026 1.431
1.02564592 1.43107878
no _dei zen_du_o e_Peiok
Disse a ion summa y
7
biha (‘ omo ow’). In conclusion, he non-canonical o e does no ha e a head s a us, bu a
maximal p ojec ion one.
This a ia ion on he syn ac ic s a us o o e ound in Eas e n Basque can be easily
ela ed o one o he mos discussed opics in he li e a u e o modal pa icles: al hough
Ge man is he mos examined language conce ning modal pa icles, hei syn ac ic s a us is
s ill a con o e sial issue. Two hypo heses ha e been pu o h: on he one hand, hose in
a ou o he head s a us (Muna o e a Pole o 2002; Baye e a Obenaue 2011; S uckmeie
2014; Baye e a T o zke 2015; Hin e hölzl e a Muna o 2015; Sche 2016); and, on he o he
hand, hose de ending ha hey a e maximal p ojec ions o weak ad e bs (Thu mai 1989;
Zimme mann 2004; G osz 2005; Coniglio 2007b; Coniglio 2008; Hin e hölzl e a Muna o
2015). The o me a gue ha modal pa icles canno be conside ed ad e bs since hey ha e
a es ic ed syn ac ic beha iou ( o ins ance, hey canno occu in sen en ial i s posi ion),
bleached seman ics and educed phonological p ope ies compa ed o ad e bs. The la e
claim ha , i hey we e heads, hey should block he mo emen o he e b o he CP-domain
o combine wi h he e b and mo e along oge he ; ne e heless, his is no he beha iou
Ge man pa icles show. Mo eo e , Thu mai (1989) and wo ks along he same line s a e ha
hey a e close o ull wo ds han cli ics (in Ca dinale i’s 2011 e minology) ega ding hei
phonological-p osodical p ope ies. This disse a ion app oaches his discussion based on he
da a o e ed by modal pa icles in Basque in hei canonical use and also on he da a displayed
by o e in eas e n dialec s. I a gue ha bo h s a uses a e a es ed in such a ie ies (see E xepa e
(2010) and E xepa e and U ia (2016) o a simila conclusion ega ding he pa icle omen).
Along wi h he discussion on he syn ac ic s a us o modal pa icles, we ind ano he
opic in he li e a u e, i.e. he syn ac ic posi ion o modal pa icles. Typologically h ee
domains ha e been dis inguished: he Tense Ph ase domain, he Complemen ize Ph ase
domain and he Speech Ac Ph ase domain. The i s one has been a gued o based on
syn ac ic p ope ies; he second and he las ones, howe e , on bo h syn ac ic and
in e p e a i e g ounds. As o he Basque modal pa icles, syn ac ic e idence a ou s a
posi ion in he TP domain o al and o e and ano he one in he CP domain o -a. In addi ion
o his, he non-canonical pa icle o e o eas e n a ie ies does no seem o occupy he same
posi ion as he canonical o e. As i s dis ibu ion sugges s, his non-canonical o e should be
loca ed in he CP domain, namely be ween FocP and FinP.
Disse a ion summa y
8
The e is an alleged p ope y o Basque modal pa icles which does no ma ch wi h hose
o modal pa icles in gene al: pa icles in Basque a e said o be in complemen a y dis ibu ion
(Euskal zaindia 1987; Mujika 1988), since only one o hem can occu in he same clause.
Ne e heless, his disse a ion e eals a ine -g ained si ua ion: o e and -a a e compa ible in
he same clause, and so a e ahal and o e oo in eas e n a ie ies:
(18) Ama xi Iholdiko o he zena?
g andma Iholdi.GEN P AUX.P
‘Was ou g andma om Iholdi? (I'm wonde ing)’ (Camino 2009 : 193)
(19) Ez ahal duzu o e ho en be i ik ukan?
no P AUX P his.GEN new.PTV ha e
‘Didn' you ecei e pe haps any new om he /him?’
In he case o -a and o e he e is no hing which p e en s bo h pa icles om appea ing
oge he , since hey sha e he same clause ype and occupy sepa a e syn ac ic posi ions. The
case o ahal and o e is di e en , as hey do no ha e he same syn ac ic s a us and, hus, hey
do no occupy he same posi ion. The la e case o coappea ance in eas e n dialec s is
in e es ing since i sugges s ha he incompa ibili y in he canonical use be ween ahal and
o e is due o syn ac ic cons ain s and no o p agma ic ones. Thus, hey mus occupy he
same syn ac ic posi ion in TP domain when hey bo h ha e a head s a us.
The ques ion a ising now is whe he all hose cons i uen s adi ionally named modal
pa icles occupy he same syn ac ic posi ion, agains ypological e idence. I p opose o
di e en ia e wo g oups based on hei in e p e a i e con ibu ion and unc ion: hose
con eying he poin o iew and commi men o he speake ega ding he p oposi ion (i.e.
epis emicy, e alua ion and e iden iali y) and hose ma king how he speake wan s he
sen ence o be unde s ood and he add essee o pe o m (i.e. pe o ma i i y). I ga he ahal,
bide, ei, omen and o e wi hin he i s g oup and al wi hin he second one. We ind e idence
o a dis inc beha io o hose g oups in he syn ax, since he la e can only occu in con ex s
con aining illocu iona y o ce, whe eas he o me can also appea in con ex s lacking i .
Along wi h his syn ac ic and in e p e a i e e idence, diach onic da a also poin o he
same di ec ion: i we conside he geog aphical and his o ical ex ension o hose modal
Disse a ion summa y
9
pa icles, i can be easily concluded ha al is di e en since i is mo e mode n han he o he
ones and i is used in a mo e educed a ea. Also, ahal, ei, omen and o e ha e been p oposed
o de i e om e bs (Laka a 2019; Mon o e 2019b): ahalMV > ahal, **eninV (‘eman’) >
ei, omenV (‘eman’) > omen e a bo(C)- eV (‘i udi, eman’) > o e. Howe e , no e b is
econs uc ed as he o igin o he ques ion pa icle al. I we look a he li e a u e on ques ion
pa icles and wha has been claimed as hei o igin, wo analyses mus be highligh ed: on he
one hand, disjun i e wo ds ha e been ela ed o cu en ques ion pa icles (Bailey 2013) and,
on he o he hand, modal pa icles ha e been iden i ied as hei sou ce (Baye 2012; Hack
2014). The e o e, he Basque pa icle al may de i e om he disjun i e wo d o om a modal
pa icle. Bo h app oaches seem mo phologically accep able since he disjun i e ala and he
modal pa icle ahal esemble he ques ion pa icle al. Ne e heless, in his disse a ion I
de end he idea ha he g amma icaliza ion o ahal in o al is easie o explain han ala in o
al conside ing hei sen en ial posi ion and hei phonological o m. In ac , ala > al would
a leas imply ce ain changes like he change o i s syn ac ic posi ion, cli iza ion and apocope
which I would expec o ind in olde ex s since his de i a ion a ised in his o ical imes;
howe e , he e is no e idence in a ou o such a change. Thus, I p opose ha he change
om ahal o al is he one which a ised in he cen al dialec . Wha does his ell us abou he
posi ion o pa icles? I we adop he idea ha g amma icalised cons i uen s occupy a highe
posi ion in he syn ax (c . Robe s and Roussou 2003), he ques ion pa icle al should occu
highe han he modal pa icle ahal, as he o me is he esul o he g amma icaliza ion o
he la e . Le us illus a e his wi h he ollowing schema ized sub ee:
(20)
Ob iously, his dis ibu ion conce ns no only he pa icles ahal and al, bu also hose ones
which ha e been adi ionally named modal pa icles. They will occupy a posi ion
Disse a ion summa y
10
acco dingly o he s age o g amma icaliza ion. To sum up, I p esen he ollowing diag am
con aining he h ee modal pa icles unde examina ion in his disse a ion and hei syn ac ic
posi ion:
(21)
So a , I ha e examined he syn ac ic posi ion o he canonical modal pa icles;
ne e heless, as s a ed abo e, he pa icle o e has a dis inc beha iou as a maximal p ojec ion
in eas e n dialec s. This is no he only di e ence ega ding his pa icle as i s clausal
dis ibu ion di e s also om he one o canonical pa icles, o example: a) i occu s be o e
he subjec o he p oposi ion bu a e he e b mo ed o FocP; and b) i su i es he ellipsis
o he TP-domain. Based on his e idence, I p opose ha he non-canonical o e occupies a
posi ion in he CP-domain, namely be ween FocP and FinP. Such posi ion esembles Rizzi’s
(2004) Modi ie Ph ase, no only due o hei dis ibu ion bu also because o he simila i ies
shown by he cons i uen s occupying ha posi ion in bo h analyses; in ac , hose p ope ies
in Rizzi’s hypo hesis claiming ha ad e bs loca ed in ModP ha e an in ona ion con ou
simila o opics and ha hey modi y he s uc u e hey a ach o a e also a es ed in he non-
Disse a ion summa y
11
canonical o e. In conclusion, he e may be a c osslinguis ic posi ion o such modal
cons i uen s be ween FocP and FinP in he CP domain:
(22)
I is p ecisely his o e he one ha co-occu s wi h ahal in examples o he ype (19).
In addi ion o his, a new syn ac ic s uc u e has been c ea ed as he esul o he
eanalysis conce ning he non-canonical o e, as shown in example (11). In such cons uc ions
he pa icle does no me ge wi h he ini e e b ei he , bu wi h a wh-wo d. This combina ion
be ween modal pa icle and wh-wo d can be ound in o he languages such as Ge man o
Japanese (T o zke e a Tu co 2015; Endo 2018). E idence in a ou o hei combina ion is
ound in some embedded con ex s whe e only he wh-wo d mo es o he Le Pe iphe y in
Eas e n Basque and in ‘why’ ques ions con aining he e b in si u:
(23) a. Ze ga ik o e galdegin di Peiok ho i?
why P ask AUX Pe e .ERG ha .ABS
‘Why did Pe e ask me ha OTE?’
b. Ze ga ik o e Peiok ho i galdegin di ?
why P Pe e .ERG ha .ABS ask AUX
Disse a ion summa y
12
c. * Ze ga ik Peiok ho i o e galdegin di ?
why Pe e .ERG ha .ABS P ask AUX
I p opose ha he wh-wo d and o e a e combined oge he a he s age he wh-wo d is inse ed
in o he syn ac ic s uc u e and o m a single cons i uen which mo es along he sen ence,
namely o he FocP ollowing he canonical de i a ion o wh-ques ions in Basque. Le us
illus a e i :
(24) Non o e u zi du kaze a?
Fu he mo e, mic o a ia ion conce ning he pa icle o e e eals ano he use: he
sen ence inal o e. This kind o o e di e s om he p e ious ones no only in i s posi ion
along he sen ence bu also in i s in e p e a ion, since i con eys in e subjec i i y; u he
e idence ha i di e s om he canonical use ega ding i s in e p e a ion comes om he ac
ha speake s who lack his non-canonical use do no accep i s use in such con ex s, e en i
he pa icle ollows he canonical syn ac ic use. Le us b ie ly exempli y his use:
1.1 Ike gaiez, helbu uez e a hainba p oposamenez
19
(7) Aiei!... bena ze dai e o e oihü ho i? (Casena e-Ha igile 1997)
(8) O ka za i xüxen ze o e agi ü zeion jakin beha ez. (Casena e-Ha igile 1996: 48)
(9) Baina, e o zen a i di ea o e? (Thikoipe 2009)
(10) No dei zen du bada o e Peiok egun guziz hain goizik?
(11) Mai asunez o e? (Da an 2008: 2)
Hizke a ho ie an pa ikulak jokabide kanonikoaz gain, bes elako pa oi sin ak ikoa du: o e-k
ez du adi z joka ua ekin ba egi en, ba e ik, ba(da) osagai be egaina a eka u a age
dai ekeelako e a, bes e ik, hiz unek adi z joka u ik gabeko es uingu ue an e abil
dezake elako. Ezauga i sin ak iko ho iek ez ezik, p osodikoek e e jokabide be eizga ia en
alde egi en du e, o e pa ikula e abile a ho ie an be egaina delako hipo esia en alde alegia.
Ekialdeko hizke e an lekuko zen den egoe a ho i pa ikula modalen ingu uko g ama ika
lane an dagoen ez abaida ba ekin lo dai eke. Alemanezko pa ikula modalak az e uenak
izanda e e, eu en izae a sin ak ikoa o aindino ez abaidaga ia da: bu u sin ak ikoak di ela
p oposa u izan da (Muna o e a Pole o 2002; Baye e a Obenaue 2011; S uckmeie 2014;
Baye e a T o zke 2015; Hin e hölzl e a Muna o 2015; Sche 2017); baina bes e hainba ek
islapen nagusiak edo adbe bio ahul i xu ako osagaiak di ela dio e (Thu mai 1989;
Zimme mann 2004; G osz 2005; Coniglio 2007b; Coniglio 2008; Hin e hölzl e a Muna o
2015). Lehenengoek pa ikulen jokabide sin ak iko muga uan (esa e ako, lehenengo
posizioan age zea gala azi a ego ea) e a adbe bioen aldean be auek di uz en mu iz apene an
oina i uz a gudia zen du e ezin di ela adbe bioak edo islapen nagusiak izan. Biga enen
us ean, pa ikulak bu uak izango bali a, bu uz bu uko mugiden moduko e agike a
sin ak ikoek eu en mugimendua eka iko luke e; hala e e, ez ei da ho elako ik ge a zen.
Honez gain, badio e ezauga i p osodikoe a ik abia u a pa ikulak hi z osoe a ik hu bilago
daudela bu u kli ikoe a ik baino. Ez abaida ho en e dian euska azko pa ikula modalak
koka uko di u e a o e- en ekialdeko da ue an izae a biak isla zen di ela a gudia uko du .
Ildo hone an, o e- en e abile a ez-kanoniko honen ondo ioz egi u a be i bi so u bide
di a, (8) e a (9) adibidee an jaso akoa. Lehenengoan pa ikulak e e ez du adi z joka ua ekin
ba egi en, nz-hi z ba ekin baizik. Konbinazio ho en es igan zak bes e hizkun za ba zue an
e e suma zen di a, hala nola alemanez edo japonie az (T o zke e a Tu co 2015; Endo 2018).
Biga enean pa ikula esaldi osoa en amaie an age zen da, adi z lexikoa en e a joka ua en
1. Sa e a
20
os ean; e abile a hone an sin axiak ez ezik, p agma ikak e e ez du o e- en jokabide
kanonikoa ekin ba egi en.
Izae a sin ak ikoa en gaineko ez abaida ekin ba e a, pa ikula ho ien kokapen
sin ak ikoa en auzia da o . Tipologikoki hi u e emu be eiz en di a g ama ika lane an: DenbS
e emua, KonpS e emua e a Hizke a Ekin za Sin agma en e emua (ing. Speech Ac domain).
Lehenengoa p opie a e sin ak ikoe an oina i uz p oposa ua izan da; biga ena e a azkena,
o dea, ezauga i sin ak ikoe an edo a in e p e a iboe an oina i uz eslei u zaizkie pa ikulei.
Euska azko pa ikulei dagokienez, al e a o e DenbS e emuan e a -a KonpS e emuan
koka zea en alde egi en du e ebiden zia sin ak ikoek. Bes alde, ekialdeko o e ez-kanonikoak
ez du ema en o e kanonikoa en kokapen be a duenik: o e ez-kanoniko honen banake ak
i adoki zen du KonpS e emuan e e age zen dela, FokS- en e a JokS- en a ean hain zuzen.
Azkenik, esaldi amaie an age zen den o e mo a, pe paus mailako banake a e a in e p e azioa
kon uan ha u a, Hizke a Ekin za Sin agma e emuan koka ua izan beha dela di udi.
Bes alde, euska azko pa ikula modalei eslei u izan zaien (us ezko) ezauga i ba ez
le o ke ba bes e hizkun ze ako pa ikulen ezauga iekin ba . Alegia, pa ikulak euska az
banake a osaga ian ei daude (Euskal zaindia 1987: 500; Mujika 1988: 488), e a,
ho enbes ez, pe paus ba ean pa ikula ba bes e ik ezin da e abili. Hala e e, us e edo ideia
honen kon a, esan beha da o e e a -a ba e aga iak di ela, bai a ahal e a o e e e:
(12) Mia i mendia en sabela ga zez be e ik o e da ekea? (Camino 2009b: 193)
(13) Ez ahal duzu o e ho en be i ik ukan?
Lehenengoa en kasuan kokagune desbe dine an azal zen di enez, ez dago biak aldi be ean
age zeko oz opo ik, an zeko pe paus mo e an e abil zen bai i a. Biga ena en kasuan, aldiz,
o e ez-kanonikoa dela ona uz kokagune desbe dina ez ezik, izae a desbe dina e e badu ela
esan li eke. Azken da u hau in e esga ia da i adoki zen bai u ahal e a o e pa ikulen a eko
ba e aezin asuna sin ak ikoa dela e a ez p agma ikoa. Be az, kokapen be a du e DenbS
e emuan e abile a kanonikoa i ja ai zen dio en ahal e a o e pa ikulek behin za .
A es iko da uen ha i a, geu e bu ua i egi en diogun galde a da ea adizionalki
pa ikula modal e ike apean bildu di en guz iek kokagune be a okupa zen du en. Pa ikula
ho ien un zio e a eka pen in e p e a iboa i e epa a u a, be eizke a ba egi en du pa ikula
1.1 Ike gaiez, helbu uez e a hainba p oposamenez
21
modalen mul zo ho e an; ho s, hiz unak p oposizioa ekin duen ja e a adie az en du enak,
di ela ebiden zialak, di ela epis emikoak; e a pe pausa en au kezpena hiz una en asmoen
a abe a bide a zen du enak, pa ikula pe o ma iboak. Lehenengo aldean ahal, bide, ei,
omen e a o e mul zoka uko ni uzke e a biga enean al. Taldeka ze honek isla du sin axian,
lehenengoak inda iloku ibo ik gabeko es uingu ue an azal dai ezkeelako; biga ena, o dea,
ezin.
E a be ean, mul zo bi ho ien zan zua alde di diak onikoan e e iga zen da: pa ikula
ho ien hedapen geog a ikoa zein k onologikoa ain za ha u a, al desbe dina da bes een
aldean, mode noagoa e a geog a ikoki mu i zagoa bai a. Honez gain, ahal, ei, omen, e a o e
pa ikulak adi zak zi ela p oposa u da (Laka a 2019; Mon o e 2019b): ahalAM > ahal,
**eninA (‘eman’) > ei, omenA (‘eman’) > omen e a bo(C)- eA (‘i udi, eman’) > o e.
Galde azko pa ikule a ako, o dea, ez da adi zik be e aiki zen. Egia esan, galde a pa ikulen
ja o iaz g ama ika lane an ze p oposa u den begi a uz ge o, hipo esi bi plaza a u di a: alde
ba e ik, hau aka ie a ik edo ezezko ma ka zailee a ik e a o iak izango li a eke (Bailey 2013)
e a, bes e alde ba e ik, pa ikula modalak edukiko li uzke e ja o i (Baye 2012; Hack 2014).
Be az, euska azko al hau aka i ba e ik edo pa ikula modal ba e ik e a o ia izan li eke. Kasu
bie an mo ologikoki auke a egokiak daude: ba e ik, ala hau aka ia e a, bes e ik, ahal
pa ikula modala. Dena den, esi hone an de enda uko du , pe paus mailako kokapena e a
o ma onologikoa ain za ha u a, ahal pa ikula al-en ja o ia iza ea e azagoa dela. Ala >
al gauza u bali z, euska a en aldi his o ikoan ho en aldake a sin ak iko e a onologikoa
lekuko zea espe oko genuen; alabaina, ez dago ho en aldeko zan zu ik. Gauzak ho ela,
e dialdeko euskalkian ahal > al bilakabidea gauza u dela p oposa zen du . Ze diosku honek
pa ikulen kokapenaz? Robe s e a Roussou en (2003) ildo ik, g ama ikalizazioa en ondo ioz
osagaiek go agoko kokapena ha zen du elako hipo esia ona uz ge o, ahal-en
g ama ikalizazio ho en ondo ioz al pa ikula go agoko gune ba ean azaldu beha da. Honako
hie a kia p oposa zen du :
1. Sa e a
22
(14)
Jakina, banake a ho i ez da ahal e a al pa ikule a a baka ik muga zen e a gaine ako
pa ikule a a e e zabal zen du , eu en g ama ikalizazio g adua ain za ha uz. Be az,
pa ikulen his o ia e a be e ga apena ain zako za ha zea i in e esga ia e a emanko a
de i zo . Izan e e, egi u a sin ak ikoan okupa zen du en kokagunea ez ezik, gau ko jokabide
kanonikoa en ezauga i nagusiak e e azal zeko bidea eskain zen du e Laka a en (2019)
hipo esia en modukoek. Esa e ako, o e pa ikula adi za ei zen ja o ian (Laka a 2019); adi z
lexikoa zen heinean, pe paus maila zuen kokagune kanonikoa adi z lagun zailea en au ekoa
zen e a ho e xe i eu si dio, g ama ikalizazioa en ondo ioz izae a p osodiko ahula ga a u a.
Pa ikulen alde di sin ak ikoaz gain, eu en in e p e azioa e a es uingu uak e e ike uko
di u , hasie an esan dudanez, neu i apalagoan bada e e. Alde hone a ik a es ian adi ze a
eman di udan alde biak naba menduko ni uzke: pa ikula pe o ma iboak e a pa ikula
ebiden zial-epis emikoak. Lehenengo mul zoan ekialdeko -a e a e dialdeko al daude:
ekialdeko galde a pa ikula en bidez hiz unak en zulea i bidali ako p oposizioa en inda a
gauza zeko ga an zia sendo zen da; e dialdeko pa ikulak, o dea, bide a u a dauden galde a
ba en au ean en zulea i hiz unak inposa u nahi dion e an zune ik kanpo hau a zeko auke a
ema en dio. Biga en mul zoan o e pa ikula dago; be au galde e an age zeaz gain, -(e)n
mende agailuaz ma ka u ako mendeko pe paus ez-in e oga ibo ba zue an e e azal dai eke:
(15) (…) da zeoxe mamiya o e’aken i ui ze’a. (Pikabea 2005: 196)
1.2 Tesia en an olamendua
23
Ho elako es uingu ue an hiz unak pa ikula en bidez ma ka zen du ez duela
p oposizioa ekin guz iz ba egi en. Galde ei, azalean, bes elako eka pena egi en diela
p oposa uko du , o e-k in o mazioa esku a zeko i aun ba galde a konjek u al bihu zen bai u:
(16) Non dago au oa? > Non o e dago au oa?
Bes e hizkun za ba zuei begi a uz ge o, an zeko banake a an zema en da: es uingu u
dekla a iboe an epis emiko asuna adie az en duen pa ikulak galde a konjek u alak
ma ka zen di u; esa e ako, alemanez (Ecka d 2018) edo salish hizkun ze an (Li ell e a bes e
2010). Be az, o e- en e abile ak ain za ha u a, an zeko jokabidea eslei uko dio : hiz unak
p oposizioa ekin guz iz ba egi en ez duen gogoe a men ala adie az en du.
Hasie an adie azi du pa ikula modalen ingu uan gabezia handia dagoela
euskala i zan. Tesi honen ike gaia muga ua den a en, hi u pa ikula soilik az egai bai i u ,
izae a desbe dine ako pa ikulak ike uko di u e a ho ek a loa i eka pena egin
diezaiokeelakoan nago, alde di sin ak ikoan ba ez e e. Tesi honen nondik no ako nagusiak
plaza a u a, ondo en be e egi u a xehe uko du , kapi ulu bakoi zean ze landuko dudan
adie aziz.
1.2 Tesia en an olamendua
Tesi hone an zeha jo a uko di udan ike gaiak ezagu ze a emanda, ja aian be e egi u a en
be i emango du .
Biga en kapi uluan oina i eo ikoak e a me odologikoak eza iko di u . Has eko,
euska a en hainba enomeno az e zeko ha uko di udan abiapun uak plaza a uko di u , i.e.
hi z-o dena ena, ezez apena en analisia ena e a adi z joka uen osake a ena. Ja aian, O iz de
U bina en (1992; 1999a; 1999b; 2008) euska azko galde en analisia be ikusi e a, ho ik
abia u a, analisi be i ba p oposa uko du . Ondo en, galde ak ikuspun u p agma iko ba e ik
a aka u di uz en lan ba zuk landuko di u , galde a mo en sailkapenak mahaigaine a u a.
Amai zeko, esi hone a ako e abili ako da uak zelan bildu di udan azalduko du , elka izke a
egi eko me odologia en be i emanez.
Hi uga en kapi uluan pa ikula e minoa au kez eaz gain, gau ko g ama ika lane an
pa ikula modalen ingu uan dauden ike gai nagusiak edukiko di u hizpide. Alde ba e ik,
1. Sa e a
24
pa ikula modalen izae a sinkak ikoaz dauden hipo esi biak jo a uko di u , bu uak
di elakoa en aldekoa e a islapen nagusiak di elakoa en aldekoa. Bes e alde ba e ik, pa ikulei
eslei u zaizkien kokaguneak az e uko di u hi u e emu nagusi be eiziz: Denbo a
Sin agma en e emua, Konplemen a zaile Sin agma en e emua e a Hizke a Ekin za
Sin agma en e emua. Au e ago (§4, §6 e a §7) be esku a uko di u ike gai bi ho iek,
euska azko pa ikulen analisiak ez abaida ho iek a gi zen lagun dezakeelakoan.
Lauga en kapi uluan euska azko pa ikula modalak, o oko ean, au kez u e a ike uko
di u . Pa ikulen p opie a eak desk iba u ondo en, euskala i zan izan dai ezkeen gai
ez abaidaga iene a a joko du : pa ikulen kli iko asuna, a gumen a zaileak o e di en
hipo esia e a eu en a eko ba e aezin asuna. Ondo en, hi uga en kapi uluan jo a u ako
ike gai ba i helduko dio , ea bu uak ala islapen nagusiak o e di en galde a i alegia, e a
pa ikula modalak o o ha bu uak di ela izango da ni e ondo ioa.
Bosga en kapi uluan analisi sin ak ikoa albo ba e a u zi a, -a, al e a o e pa ikulen
in e p e azioa az e zeko lehenengo u a sak egingo di u . Has eko, ekialdeko -a pa ikula en
es uingu uak e a ipologiak eskain zen di uz en da uak kon uan ha u a, pa ikula ho ek
galde a inda zea lo zen duela p oposa uko du . Biga enik, al pa ikula edukiko du
az e gai; ho e a ako be e hedapen k onologiko e a geog a ikoa a aka uko du , bai a ahal
pa ikula epis emikoa ekin balizko ha emana e e. Galde a pa ikulen ja o iak landu di uz en
lanak abiapun u, e dialdeko al galde a pa ikula ahal pa ikula epis emiko ik e a o ia dela
p oposa uko du . Galde a pa ikula en his o ia a gi u a, be e in e p e azioa i ekingo dio :
e abil zen den e a e abil zen ez den es uingu ue an oina i uz a gudia uko du pa ikulak
ezez a u egi en duela en zuleak sen i dezakeen hiz una ekin ba egi eko beha a e a, e a
ho e an, ez zaiola en zulea i e an zunik inposa zen. Azkenik, o e pa ikula i e epa a uko
dio . Pa ikula hau age zen deneko es uingu uak e a ho ie an duen in e p e azioa
i izpide za ha u a, da u ipologikoe a a joko du pa ikula ho i epis emikoa dela e a
hiz una en p ozesu men ala adie az en duela ondo ioz a u a. Honez gain, o e- en e abile a
ez-o oko ei e e begi a uko die .
Seiga en kapi uluan analisi sin ak iko a buel a uko naiz be i o. Lehenik, pa ikulak
konpa a uko di u ondoko ezauga ien a abe a: a) pe paus mailako kokapena, b) pe paus
mo a en e agina, c) mende agailuekiko ha emana, d) aloku iboa ekiko jokabidea, e) eu en
a eko ba e aga i asuna, ) adi z joka u ik gabeko es uingu ue an du en jokabidea, e a g)
1.2 Tesia en an olamendua
25
AS/aS- en elipsia ekiko jokabidea. Ho ik abia u a, be eizga iei begi a u e a galde a bi
e an zu en saia uko naiz: ea pa ikulek mul zo homogeneoa osa zen du en e a ea e emu be a
okupa zen du en. Auzi bi ho iek a gi u a, pa ikulen banakako analisi sin ak ikoa plaza a uko
du .
Zazpiga en kapi uluan ekialdeko o e- en e abile a be eizga iak edukiko di u
az e gai. Pa ikula honek hizke a ho ie an duen mik oaldako asuna desk iba u os ean,
hi uga en kapi uluko galde a ba be esku a uko du ; ho s, ea bu uak ala islapen nagusiak
di en. Kasu hone an o e- en ezauga i ez-kanonikoek islapen nagusien aldeko hipo esi a
bul za uko nau e. Hizke a ho ie an dokumen a zen di en bes e egi u a bik inda uko du e
hipo esi ho i: ba e ik, nz-hi zekin osa zen duen egi u ak e a, bes e ik, pa ikula be a bi an
du en es uingu uek. Eu en egi u a e a e a o bidea az e u ondo en, nz-galde e ako egi u a
be i ho en ga apen his o ikoa sakonduko du . Azkenik, o e amaie a absolu ue an age zen
deneko es uingu uei e epa a uko die e a o e ez-kanonikoa en bes elako be in e p e azioa
dela p oposa uko du .
Zo ziga en kapi uluan esi honen ondo ioak labu bilduko di u . Ba eko, euskala i za i
egindako eka penak naba menduko di u , ho s pa ikulen sin axiaz e a in e p e azioez gain,
eu en mik oaldako asuna e a ga apen his o ikoa. Bes eko, pa ikula modalen g ama ika
lanei e a ike ke a i egi en dien eka pena e e azpima a uko du ; izan e e, pa ikula be ak
hizke a jakin ba zue an izae a sin ak iko biak eduki zeak pa ikula modalen ka ego ia
muga zeko ezauga i zeha zak ez ezik, izae a sin ak ikoak a gi zeko p opie a e xeheak e e
ema en di u. Honez gain, pa ikula modalen ba uan, ba e ik, pa ikula ebiden zial e a
epis emikoak e a, bes e ik, pe o ma iboak be eiz ea en ga an zia azpima a uko du , inda
iloku iboa ekin du en ha emana hobe o ule zen lagun zen bai igu e. Azkenik, galde a
pa ikulen un zio p o o ipikoa, i.e. galde a ma ka zea, ipologikoki be ikus eko beha a
alda ika uko du .
26
2 Abiapun u eo ikoak e a me odologikoak
2.1 Sa e a
Au eko kapi uluan esi honen nondik no akoak e a egi u a eman di u adi ze a. O aingoan
kapi ulu hone an esia en abiapun u eo ikoak eza iko di u . Lehenik, euska a en oina izko
analisi ba zuk (pe paus mailako hi z-o denak, ezezkoen pe pausak e a adi zen osae a)
au kez uko di u (§2.2), ja aian e o iko di en da uak e a a gudioak hobe o ule uko
di elakoan. Ondo en, pa ikulen analisie a ako beha ezko dudan galde en e a o bidea izango
du az e gai (§2.3-2.4); ho e a ako euskala i zan O iz de U binak (1989; 1994; 1995;
1999b; 2008) galde en ingu uan plaza a u ako lanak be ikusiko di u e a, hein handi ba ean
be ak p oposa ukoa i ja ai zen badio e e, galde a nagusi e a mendekoe a ako (di ela
pola i a ezkoak,
1
di ela nz-galde ak) analisi ba e a u ba eskainiko du . Hi uga enik, oina i
sin ak ikoa a gi u a, galde en analisi p agma ikoa a aka uko du (§2.5); kasu hone an
euskala i zan gabezia handia dago, nik dakidala behin za , ez bai a ho elako lanik egin. Hala
e e, bes e hizkun za ba zue a ako sailka u ako galde a mo ak euska az e e lekuko zen di ela
ona u a, baliaga ia izango da Escandellen (1987; 1999), Obenaue en (2004; 2005; 2006)
e a Li ell e a bes en (2010) lane a a jo zea. Be eiz en di uz en galde a mo e an lan ho iek
neu i handi ba ean ba da ozela ikusiko dugu e a galde a mo a ho ie ako hainba
1
Hi u e mino e abil zen di a mo a ho e ako galde ak izenda zeko: pola i a ezko galde ak, bai-ezko galde ak
e a galde a absolu uak.
2.2 Euskal g ama ika: a gibide e a abiapun u ba zuk
27
naba menduko di u , euska azko pa ikulak in e p e azioa en alde ik ike zean (§6)
in e esga iak izango di enak. Azkenik, (§2.6) esi hone an e abil zen di en da uei begi a uko
die e a be auek esku a zeko ze me odologia balia u dudan a gi uko du . Da uak i u i bi a ik
jaso di udala azalduko du , i.e. es igan za ida zie a ik e a esi hone a ako be en-be egi
bu u u ako elka izke e a ik. I u iak e a hiz unak auke a zeko e abili ako i izpideak adi ze a
eman ondo en, elka izke e an Ma hewsonen (2004) e a Bu on e a Ma hewsonen (2015)
ildo ik so u ako espe imen uak desk iba zea i ekingo dio . Kapi ulu honen an olamendua
azaldu a, ja aian euskal g ama ika en hainba kon zep u e a ezauga i desk iba zea i ekingo
dio .
2.2 Euskal g ama ika: a gibide e a abiapun u ba zuk
O aingo a alean, be az, esian zeha euska azko da uak e a analisiak ondoen ule zeko
oina izko sa e a ba eskainiko du ; be an euska ala i zan ezagunak di en az e bideak ez
ezik, a azoak e e eka iko di u a gi a a, pa ikula modalen jokabidean e agina eduki
dezake en neu ian. Hi u gai be ikusiko di u : a) euska ak pe paus mailan eduki di zakeen
hi z-o denak, b) ezez apena en az e bidea, e a c) adi z o men e a o bidea. Hasi baino lehen,
jakina azi nahi du helbu ua ez dela ike gai ho iek sakon be ikus ea edo hobe zea; ai zi ik,
ondo en ga a uko dudan analisia ekin ze ikusia du en ezauga ien gaineko az e bidea en
be i emango du , az e bide ho iek di uz en a azoak e a nik ho ien ingu uan ha uko dudan
ikuspegia mahai gainean ipini a. Hau esanda, lehenengo kon ua i ekingo dio : pe paus
mailako hi z-o denak azal zea i alegia.
2.2.1 Pe paus mailako hi z-o denak e a eu en analisia
Euska ak pe paus mailan hi z-o dena desbe dinak di uela i adoki zen du e da uek:
(1) a. Xabie ek e xe be i ba e osi du.
b. Xabie ek e osi du e xe be i ba .
c. E xe be i ba e osi du Xabie ek.
d. E osi du Xabie ek e xe be i ba .
e. E xe be i ba , Xabie ek e osi du.
2. Abiapun u eo ikoak e a me odologikoak
28
Gai honek adi uen a e a e aka i du, ho en gaineko lan kopu uak e akus en duen bezala (de
Rijk 1969; Laka 1988; O iz de U bina 1989; Elo die a 2001, Pas o 2019, bes eak bes e).
Xehe asune an sa u gabe e a adizioan ona u den ideia i ja ai uz, euska a oina ian SOA
hizkun za dela p oposa u du e hainba ek (de Rijk 1969; Villasan e 1980; O iz de U bina
1989; 1994; 1999a; 1999b) e a gaine ako hu enke ek in o mazio egi u a ekin du ela
ze ikusia. Hi z-o dena desbe dinen be i ema eko hainba e a o bide (Albizu 1991; 1992;
O iz de U bina 1992; 1999b; 2008; U iage eka 1992; Elo die a 2001) plaza a u di en a en,
esi hone a ako O iz de U bina en az e bidea i ja ai uko dio . Ho ek esan nahi du
g ama ika so zailea en ba uan o oko ean ona zen den [KonpS [DenbS [AS]]] egi u a
hobes en dudala; bes ela esanda, euska azko egi u a sin ak ikoa o o ha bu u-azkena da,
baina hainba sin agma (KonpS e a ezke pe i e iako Inda S, TopS edo FokS) bu u-lehenak
di a (Laka 1990; O iz de U bina 1989; 1994; 1999a; 1999b; 2008; Elo die a 2008; 2013;
I u zun 2015). Halabe , Rizzi i (1997) ja ai uz O iz de U binak (1999b; 2008) KonpS- en
e emuan in o mazio egi u a ekin lo u a dauden be ezko sin agmak e e ain za ha zen di u
e a au eko egi u a honela ga a u beha ko li za eke:
(2)
2.2 Euskal g ama ika: a gibide e a abiapun u ba zuk
35
(14) AMELIAK ha u du [Ameliak] e a z ba [ha u du].
Hala e e, adi z mo a bien a eko ondoko asuna i dagokionez, ez dago aldake a ik. Egia esan,
es uingu u gehiene an adi z lexikoa en e a joka ua en a eko ondoko asun ho i man en zen
da e a, pe pausean zeha mugi uz ge o, elka ekin egi en du e.
7
Ezezko pe paus (nagusi)ak
e a ekialdeko hainba hizke a ako oku exhaus ibo egi u ak di a adi z lexikoa e a joka ua
elka en alboan azal zen ez di en es uingu u (ia) baka ak, adi z joka ua soilik au e a zen
bai a, adi z lexikoa in si u dagoela ik:
8
(15) a. AMELIAKi duj [Ameliaki] e a z ba ha u [duj].
b. [Ez du]i Ameliak e a z ba ha u [ez du]i.
Adi z mo a bakoi za en e a o bidea en alde ik, A egi e a Ne insi (2012) ja ai uko
die . Au o e ho ien analisien xehe asune an sa u gabe, honela labu bil zen du p oposamena,
be i esi honen az e ke a en in e esa i begi a: ba e ik, adi z lexikoa A bu uan so u e a, a bu u
un zionala ekin ba egindakoan, Asp bu u a mugi zen da aspek u ma ka ekin ba eginda
(16a); bes e ik, adi z lagun zailea Konp (edo Jok) bu uan e a zen da, ha a Denb bu ua mugi u
e a ge o (16b).
7
Baiezko pe pause an adi z lexikoak lagun zailea ekin ba egi ea e a elka ekin mugi zea be o en lexikalizazio
beha a ekin lo zen di u , g ama ika lane an (kasu ako, O iz de U bina 1989; 1994; Elo die a 1997) p oposa u
den bezala. Analisi ho iek a azoak di uz ela jaki una naiz; hala e e, esi honen ike gai nagusia ekin ze ikusi
gu xi du enez e a p oposa uko dudan az e bidea ho ien a abe a alda zen ez denez, O iz de U bina en analisia
dagoen bezala ona uko du . Dena den, jakinmina duenak i aku dezala Elo die a e a Haddicanen (2016) lana
auzi honen az e ke a be i u ba e ako.
8
Egi u a ho ien helbu u-kokaguneak e a e a o bideak desbe dinak di a e a pa ikula modalekin ze ikusi ik ez
du enak. Ho iek ho ela, albo ba e a u ziko du e a i aku le in e esa ua i Haddicanen (2008), A io ua en
(2017), Duguine e a I u zunen (2017) e a Elo die a e a Haddicanen (2018) lanak gomenda zen dizkio kon u
ho en az e ke an sakon zeko.
2. Abiapun u eo ikoak e a me odologikoak
36
(16)
a. b.
Honez gain, (16b) adibidean age ian denez, Denb e a Konp/Jok bu uek φ- asunak di uz e.
Hala e e, A egi e a Ne insek (2012) ez du e ona zen e ga ibo, da ibo e a absolu ibo kasuei
dagozkien komunz adu a-ma kak bu u ho ie an so zen di enik; ai zi ik, izeno dain kli ikoak
di ela e a egi u a sin ak ikoan dauden izeno dainekin ba e a so zen di ela p oposa zen du e.
Ha a a, kli iko absolu ibo e a da ibodunak Denb bu u a mugi zen di a, be a i a xiki a; kli iko
e ga iboduna, aldiz, Konp/Jok bu u a mugi zen da e a be a i gehi zen zaio. Mugida ho iek ez
di a ohikoak e a a, Asp e a Denb bu uek oz opa zea espe o li eke; alabaina, au o e ho ien
a abe a, a, Asp e a Denb bu uek ez du e kli izazio mo a hau gala az en e a kli ikoak beha
du en bu ua i a xiki zen zaizkio:
9
9
A egi e a Ne insek (2012) oha a az en digu en bezala, a gudia li eke ase eo ia en ba uan kli ikoen mugida
a azo sua dela, aS- en asea guz iz osa u ondo en a xiki zen bai zaizkie absolu ibodun e a da ibodun kli ikoak
e a e ga ibodun kli ikoa Denb e a Konp/Jok bu uei hu enez hu en. Au o e ho iek azalbide bi i adoki zen
di uz e oin oha ba ean: edo aS ase ahula da euska az edo gogo a da e a Chomsky en (2001) Fase
I agazgaiz asun Baldin za i (ing. Phase Impene abili y Condi ion) ja ai zen dio. Biga enak ez di udi oso
asega ia, ase ba guz iz osa u os ean, asea en bu ua e a ha en mu u a (be e espezi ika zailea alegia) soilik
daudelako esku a hu engo e emuko e agike a sin ak ikoe a ako (Ci ko 2014: 33-35). Alde ho e a ik,
zen zuzkoa i udi zen zai auzi honi dagokionez lehen soluzioa: euska az aS asea ahula bada, kli iko guz ien
mugida i azalbidea eskain zen bai io. Ho enbes ez, Konp bu ua en asea hasi a e, aS- en asea ez da guz iz
ix en e a kli ikoek dagozkien gunee a a mugi zeko auke a eduki zen ja ai zen du e, bai AS- ik Denb bu u a,
bai aS- ik Konp/Jok bu u a.
2.2 Euskal g ama ika: a gibide e a abiapun u ba zuk
37
(17) (Zuk) (ni) eka i nauzu.
10
Be az, (17) diag aman isla zen denez, AS- en osaga iak duen kli iko absolu iboa Denb
bu u a igo zen da e a [espez, aS] gunean dagoen kli iko e ga iboa Jok bu u a mugi zen da,
lehenengoa Denb bu ua i a xiki a e a biga ena Jok bu ua i.
Honaino adi z pe i as ikoen az e bidea; jakina da, dena den, euska ak e e adi z
sin e ikoak di uela. Nahiz e a hamabi ba adi z baka ik di en e a aspek u ik gabeko
es uingu ue an (Laka 1996) soilik (ho s, oso gu xi an) e abil zen di en, eu en e a o pena
a aka zea me ezi du. A egi e a Ne insek (2012) adi z mo a hauek sakon az e zen ez
badi uz e e e, g ama ika lane an ona u izan da (O iz de U bina 1989; Elo die a 1997;
A iagoi ia 2000) adi z lexikoa en e oa en e a adi z lagun zailee an age zen di en mo emen
a eko amalgamazioak e a uak di ela; ikus hu engo adibidea:
(18) Ho i n -a -ka -zu. [A egi e a Ne insen (2012) ildo ik]
KL.ABS.1SG OR.1SG EKARRI KL.ERG.2SG
10
Adibide hone an age zen di en KS (ing. KP) e a Pa eS (ing. Pa P) A egi e a Ne insek (2012) e abil zen
du en Kasu Sin agma e a Pa eha zaile Sin agma di a hu enez hu en.
2. Abiapun u eo ikoak e a me odologikoak
38
No malean A/a bu ua Denb bu u a igo e a be an bu u biek adi z inkoa osa zen du elako
hipo esia ona u da. Honek a azo ba dauka: bu u ho ien a ean age zen den ez pa ikulak
bu uz bu uko mugida oz opa u beha ko luke e a, ondo ioz, adi z sin e ikoak ezin izango
li a eke ezezko pe pause an e a u; ho elako ik, o dea, ez da ge a zen. Auzi honi konponbide
eo ikoa opa zea esi honen mugaz ha aindi doa; nolanahi e e, o aingo lan hone an on za
emango du A/a bu ua Denb bu u a mugi zen delako ideia. Mugida hau bu u mugida luzea en
azpikasu ba izan li eke baina nola edo hala g ama ika en ha sa eekin ba da o ena (c .
Leman & Ri e o 1990, Albizu 1991); edo ezez apena bil zen duen bu uz bu uko
mugimendua en bidez azal li eke agian [A/a-ez-Denb-Jok] bu u konplexua so uz e a,
ondo en, ba ne-be an olake a eginez A egi e a Ne insen (2012) ildo ik
11
osagai ho ien
a eko azaleko linea izazioa lo u a.
12
Alabaina, hu bilke a guz iek a azoak di uz e e a
e o kizune ako u zi beha ko da auzi hau a gi uko duen ike ke a.
Euskal g ama ika en oina izko analisi e a ideia hauek (pe paus mailako hi z-o dena,
ezez apena e a adi zen e a o pena) a gi u a, galde en analisia i ekingo dio hu engo a alean.
2.3 Euska azko galde en analisia
Au e ik (§2.2.1) adi ze a eman dudanez, euska ak SOA hu enke a neu oa du (de Rijk
1969; Villasan e 1980; Elo die a 2001; Hualde e a O iz de U bina 2003; Pas o 2019,
bes eak bes e); hala e e, hu enke a hau ez da zu una e a bes elako o denak gauza dai ezke.
Esa e ako, pola i a ezko e a nz-galde e an A1 e a A2 e ek uak suma dai ezke (O iz de U bina
1989; 1994; 1995):
(19) Zuk Bilbon a alduko duzu.
(20) [A alduko duzui] zuk Bilbon i?
(21) [Noni] [a alduko duzuj] zuk i j?
11
A egi e a Ne insek (2012: 335-336) pa ikula modale a ako p oposa zen du en an zeko e a o bidea egon
li eke ezez apenak age ian duen hi z-o dena en a zean. Zo i xa ez au o e ho iek ez du e ezez apena lan zen,
ez a adi z inkoak e e; be az, hau aie u ba bes e ik ez da.
12
Hi uga en bide ba ean ez be a Ezez apen Sin agma en espezi ika zailean so uko li za eke; alabaina kasu
ho e an kli iko gisa un ziona uko luke. Honek azalduko luke ze ga ik ez lukeen A/a bu ua en igoe a
gala aziko.
2.3 Euska azko galde en analisia
39
Da u ho ie a ik abia u a, badi udi euska azko galde ak mugida sin ak ikoa en bi a ez e a zen
di ela; alabaina, esi honek i aune an azal zen di en galde a pa ikulak di u az e gai. Baliabide
bi ho iek, i aunen mugidak e a galde a pa ikulak, lo u zi uen Chengek (1997) be e esian;
be az, a e a me ezi du Chengen hipo esia be ikus eak. Au o e honek hizkun zak alde bi an
bana zen di u pe paus mo a zehaz eko baliabideen a abe a: a) nz-hi za en mugida en bidez
pe paus mo a zehaz en du enak, e a b) galde a pa ikulak e abiliz pe paus mo a ma ka zen
du enak. Mekanismo hauek banake a osaga ian ei daude; ho enbes ez, nz-hi za en
mugimendua duen hizkun za ba ek ez luke galde a pa ikula ik eduki beha ko e a,
alde an ziz, galde a pa ikulak di uz en hizkun ze an ez li za eke nz-hi za en mugida
beha ezkoa izango, pe paus mo a zehaz u a bailegoke. Ho iek ho ela, euska a hipo esi
ho en kon aadibide ba izango li za eke.
Honez gain, Chengek (1997) bi mo a ako galde a pa ikulak (edo be e e minologia i
ja ai uz pa ikula ma ka zaileak [ing. yping pa icles]) be eiz en di u: pola i a ezko i aunak
ma ka zen di uz enak edo bai-ezko pa ikulak, e a nz-galde ak zehaz en di uz enak edo
nz-pa ikulak. Hala e e, no malean pa ikula ma ka zaileak di uz en hizkun za guz iek ez
di uz e mo a biak age ian; hainba hizkun zak bai-ezko pa ikulak e abil zen di uz e baina
nz-pa ikula ik gabe e a zen di uz e za i galde ak. Chengek (1997: 23-24) ho elako
kasue a ako p oposa zen du, pa ikula age ian ez bada e e, mo onologikoki gauza u gabea
dela ule u beha dela. Ondo ioz, hizkun za ba ean bai-ezko galde a pa ikulak ego eak
nz-pa ikula eduki zea daka e a alde an ziz e e bai; nz-pa ikula badauka, bai-ezko pa ikula
e e eduki beha nahi aez. Honek pe paus mo a ma ka zeko ha sa ea i ba asuna e a
homogeneo asuna ema en dio, Q-pa ikulak
13
e a nz-mugida kon aja i a.
B ueningek (2007) ezauga i ho iek ipologikoki beha u ondo en, Chengen (1997)
hipo esia deusez a zen du, Ul anen (1978) e a Haspelma h e a bes e en (2005) da uak
balia uz. Izan e e, da u ho iek e akus en du e Chengek alda ika zen duen ha sa eak a azoak
di uela: alde ba e ik, hizkun zen % 60-70ek Q-pa ikulak di uz elako, di ela in si u
hizkun zek, di ela mugimendua age ian du en hizkun zek; bes e alde ba e ik, Haspelma h e a
bes e en (2005) da ue ako nz-mugimendudun hizkun zei hu bilago begi a uz ge o, hizkun za
pa ikuladunak pa ikulagabekoak baino gehiago di ela oha a az en digulako, 123 e a 53
13
Q-pa ikula e minoa de i ze galde a pe pausak ma ka zeko balio du en pa ikulei, di ela pola i a ezko
galde ak, di ela nz-galde ak ma ka zeko.
2. Abiapun u eo ikoak e a me odologikoak
40
hu enez hu en. Deso eka hone an oina i uz, B ueningek (2007) Chengen (1997) hipo esia
baz e u beha dela ondo ioz a zen du.
Honez gain, hizkun zek ez du e baliabide ba e a baka a e abili ohi, an sesak kasu:
(22) Que ais - u?
ze egin.OR zu.NOM
‘Ze egi en duzu?’
(23) Qu’{es -ce que} u ais?
ze .P zu.NOM egin.OR
(24) Tu ais quoi?
zu.NOM egin.OR ze
(25) Fais - u de su ?
egin.OR zu.NOM PART su
‘Su a egi en duzu?
(26) {Es -ce que} u ais de su ?
P zu.NOM egin.OR PART su
(27) Tu ais de su ?
zu.NOM egin.OR PART su
Adibide hauek e akus en du enez, an sesak modu ba baino gehiago di u esku a galde ak
osa zeko. Nz-galde e an hi u bide dokumen a zen di a: a) nz-hi za en e a adi za en
mugimendua (= 22), b) nz-mugida e a Q-pa ikula ba e a age zea (= 23), e a c) nz-in si u (=
24). Pola i a ezko galde ei dagokienez, hi u e a o bide e e badaude: a) adi za en au e a zea
(= 25), b) Q-pa ikula (= 26), e a c) pe paus dekla a iboen sin axia baina galde en p osodia
(= 27). Hau ain za ha u a, zaila da Chengen (1997) hipo esia man en zea, p oposizioak
ma ka zeko baliabide desbe dinak daude e a. Dena den, auke a ho ien a ean p agma ika en
alde ik e e badago aldea: esa e ako, (22-24) adibideen a ean au eus e e a exhaus ibi a e
maila desbe dinak daude (Duguine e a I u zun 2010). Halabe , (24) bezalako e abile ek
mu iz apenak e akus en ei di uz e (Kaise 2019). Ildo ho e a ik, g ama ika lane an galde a
pa ikula de i ze enei dagokienez, Xiangek (2012) dio hizkun za gu xik di uz ela sin ak ikoki
p oposizio ba galde a za ma ka zen du en pa ikulak, gehiene an galde a pa ikula za jo ohi
2.3 Euska azko galde en analisia
41
di en ho iek hiz una en edo a en zulea en ja e a adie az en bai u e; ho s, eu en un zioak
lo u a handiagoa du p agma ika ekin sin axia ekin baino.
14
Euska azko hizke a ba zue a a be i o joz ge o, Chengen (1997) hipo esia ez bide da
be e zen, Q-pa ikula e a nz-hi za en mugida ba e a ge a zen bai i a:
(28) [Noni] [a alduko duzuj] zuk i j? (= 21)
(29) [[A alduko duzui]-a] zuk Bilbon i? (c . 20)
Ekialdeko hizke ak ha di zagun adibide; be an -a pa ikula en bidez ma ka zen da pe paus
mo a
15
(Da igol 1827; A chu 1853; Euskal zaindia 1987; Hualde e a O iz de U bina 2003)
baina adi z mul zoa en au e a zea e e gauza zen da, pa ikula ik gabeko euskalkie an bezala.
Ho ik abia u a, Chengi (1997) ja ai uz, (28) adibideak nz-pa ikula age ian ez daukan a en,
mo onologikoki gauza u gabeko pa ikula dagoela ona u beha ko li za eke e a, ondo ioz, ez
li za eke nz-mugida ik egon beha ko. Hala e e, (28) adibidean isla zen den bezala, nz-hi za
ez ezik, adi z mul zoa e e mugi zen da ekialdeko hizke e an, gaine akoe an bezala. Gauzak
ho ela, euska ak Chengen (1997) hipo esia en kon a egi en du. Dena den, Chengek dioenez,
pa ikulak e a mugida age ian di uz en hizkun zen kasuan mugimendua en a azoia ez da
pe paus mo a zehaz ea, bes elako helbu ua e a kokagune sin ak ikoa eduki beha du
mugi u ako osagaiak. Esa e ba e ako, Chengek (1997) Egip oko a abie a e a Indonesiako
bahasa hizkun zak az e zen di u e a pa ikula ez ezik, mugida e e badagoela ema en du
adi ze a; ho ek be e hipo esia en kon a egingo luke. Egoe a ho i e an zuna ema eko,
mugida egi u a za i u (ing. cle s uc u e) ba en ondo ioa dela p oposa zen du e a, be az, ez
luke pe paus mo a zehaz eko be ebeha a ekin ze ikusi ik edukiko. Euska az ez du ema en
egoe a ho i dugunik, Duguinek e a I u zunek (2014) plaza a zen du en bezala, ekialdeko
14
Balusu (2019) an zeko ondo io a hel zen da elugue azko galde a pa ikulei dagokienez: -aa pa ikula
ma ka zaile in e oga ibo za jo da hizkun za ho en g ama ika lane an; alabaina, au o eak a gudia zen du
hau azkoa iza eak e a e abile a desbe dinek p agma ika ekin lo u a dagoela i adoki zen du ela e a ez li za ekeela
baliabide sin ak iko soil za ha u beha ko.
15
I aku lea i oha a azi nahi dio pe paus mo a e minoa ez dela inda iloku iboa ekin nahas u beha ; bien
a eko aldea decla a i e ising in e oga i es di elako galde e an hau ema en da e az: mo a ho e ako galde en
inda iloku iboa galde azkoa den a en, pe paus mo a i dagokionez pe paus dekla a iboak di a. Bes alde,
bene ako galde a neu o ba inda iloku iboa en nahiz pe paus mo a en alde ik galde azkoa da.
2. Abiapun u eo ikoak e a me odologikoak
42
hizke e an (28) bezalako egi u az gain, seman ikoki behin za za i u za ha li ekeen bes e ba
bai ago:
(30) [Noni] [duzuj] zuk i a aldu j?
Ho iek ho ela, ezin da (28) egi u a za i ua dela ona u. Chengi (1997) ja ai uz a es ian
adie azi dudan bezala, nz-hi za en mugida en a azoia ezingo li za eke pe paus mo a
zehaz ea izan, euska az nz-i aunek galde a pa ikula edukiko bailuke e, age ikoa ez bada e e.
Be az, nz-hi za en mugimendu ho en helbu ua bes elakoa izan beha ko da; au e ago (§2.4)
gai honi be i o helduko dio .
Labu -zu ean, Chengen (1997) hipo esia ez da hain sendoa, B ueningek a gudia zen
duen bezala. Tesi honen ike gaia i dagokionez, azken le oe an zeha ideia bi naba mendu
nahi izan di u : ba eko, Q-pa ikulak di uz en hizkun ze an nz-mugida gauza uz ge o, ez da
pe paus mo a zehaz eko eginkizuna ekin lo u a egongo; bes eko, adizionalki galde a
pa ikula za jo di enek p agma ika ekin ze ikusi handiagoa du e sin axia ekin baino. Ja aian
euskala i zan p oposa u ako galde en e a o pena jo a uko du .
2.3.1 Galde a zuzenen e a o bideaz
G ama ika so zailean au o e gehienak (Laka e a U iage eka 1987; O iz de U bina 1989;
Albizu 1992; A iagoi ia 1994, bes eak bes e) (28) e a (29) adibidee an ezke e ako mugida
dagoelako ideian ba da ozela diosku A iagoi iak (2000); kokagunea i dagokionez,
Konplemen a zaile Sin agma iden i ika u izan da mugida ho en helmuga za (O iz de
U bina 1989; 1999b; A iagoi ia 2000; I u zun 2007). Mugida en e agilea nz-galde en
kasuan nz-hi zak duen [nz] asuna dela p oposa zen du O iz de U binak (1992; 1999a; 1999b;
2008); be au [espez, KonpS] gune a mugi zen da e a asun ho i e ka zeko asmoz [A-Denb]
mul zoa mugia az en du:
(31) [KonpS [DenbS [Denb’ [aS zuk non{nz} a alduko] duzu{nz} ]]] > [KonpS non{nz} [Konp’ [Konp
a alduko duzu{nz}] [DenbS [Denb’ [aS zuk non a alduko] [Denb duzu]]]]]
2.3 Euska azko galde en analisia
43
Pola i a ezko galde ei dagokienez, O iz de U binak (1995) dio kasu hone an e e osagai bik
[nz] asuna du ela: ba e ik, [espez, KonpS] gunean koka u a dagoen ope a zaile ba ek e a,
bes e ik, Denb bu uak; asunak ha eman hu bilean e ka u beha di uz enez, ope a zaileak
[A-Denb] osagaia Konp bu u a be egana zen du:
(32) [KonpS Ope a zailea{nz} [Konp’ [Konp] [DenbS [Denb’ [aS zuk Bilbon a alduko] [Denb
duzu{nz}]]]]] > [KonpS Ope a zailea{nz} [Konp’ [Konp a alduko duzu{nz}] [DenbS [Denb’ [aS zuk
Bilbon a alduko] [Denb duzu] ] ] ] ]
Be az, bai nz-galde ei, bai pola i a ezko galde ei dagokienez, e a o bide an zekoa dugu:
[espez, KonpS] gunean ope a zaile ba dago (nz-galde e an ha a mugi u bai a nz-hi za e a
bai-ezko galde e an be an koka zen bai a ope a zailea) e a, gaine a, be o ek Denb
bu ua ekin asunak e ka u beha di u ha eman hu bilean; ho i dela e a, adi za Konp bu u a
igo zen da.
Ondo engo lan ba ean O iz de U binak (1999b) Rizzik Konplemen a zaile
Sin agma en gainean p oposa u ako hipo esia ona uz, lehen Konplemen a zaile Sin agman
koka zen zi uen nz-hi zak, okuak e a pola i a ezko galde e ako ope a zailea
konplemen a zaile zabaldua en sin agma be ie an bana zen di u: lehenengo biak Foku
Sin agman e a azkena Inda Sin agman hain zuzen. Honela bana zen da ezke pe i e ia osagai
hauei dagokienez:
2. Abiapun u eo ikoak e a me odologikoak
44
(33)
O iz de U binak (1999a; 1999b) egi u a okudunez e a pola i a ezko galde ez
daka zan analisiak ain za ha u a, badi udi galde a absolu uak (edo pola i a ezko galde ak)
e a o zeko modu bi daudela: ba eko, pe pausa en osagai ba okua denean, adi za Fok bu u a
mugi zen da e a han [ ok] asuna e ka zen du e okuak e a adi zak; e a, bes eko, oku ik
gabeko pola i a ezko galde en kasuan [espez, Inda S] gunean dagoen ope a zaileak Inda
bu u a e aka zen du Denb bu ua ba ne duen adi za, biek du en [nz] asuna e ka zeko asmoz.
Gauzak ho ela, osagai ba okaliza u a duen pola i a ezko galde a ba ean adi za FokS- a
mugi u ondo en, Inda bu u a igo beha ko li za eke; hala e e, ez dago ho en aldeko
ebiden zia ik, ho elako galde e an adi za okua en os ean azal zen bai a:
(34) [BILBONi] [a alduko duzuj] gau zuk i j?
A azo ho i 2.4.1 azpia alean ekin baino lehen, mendeko es uingu ue an age zen di en
nz-galde en e a galde a absolu uen analisia az e uko du ja aian.
2.4 Galde en analisi be i ba e an z
51
(59) [Inda S Ø[Q] [JokS [DenbS [aS] [Denb[Denb]]] Ø[Q, Denb*] ]] > [Inda S Ø[Q] [JokS [DenbS [aS]
[Denb[Denb]]] Denb[Denb] Ø[Q, Denb*] ]]
Behin pe pausa i galde a izae a emanda, galde a mo a zehaz u beha ko li za eke: dela
nz-galde a, dela pola i a ezko galde a. O iz de U binak (1995) lehenengoei e a biga enei
[nz] asuna eslei zen die; asun hau Adge en (2003) [Q] asuna ekin pa eka li eke. Hala e e,
analisi hone an Adge en (2003: 350-351) ildo ik [nz] asunaz e e balia uko naiz nz-galde ak
e a pola i a ezko galde ak be eiz eko: lehenengoe an asun hau duen nz-hi z ba azal zen da
e a biga ene an, o dea, ez. Euska azko galde a pa ikulei begi a, -a e a al biga ene an
baka ik e abil dai ezke, ho s nz-hi zik gabekoe an:
(60) No joango da Lei za a? s. *No joanen dea Lei za a? / *No joango al da Lei za a?
(61) Joan da Mai e Lei za a? / Joan al da Mai e Lei za a? / Joan dea Mai e Lei za a?
Lehen esan bezala, euska az nz-hi zak ez ezik, adi z joka ua e e au e a zen da
nz-galde e an; adizionalki, osagai okaliza ua Foku Sin agma en espezi ika zaile gune a e a
adi z joka ua Foku bu u a mugi zen di ela alda ika u izan da, azken hau asunak e ka zeko
asmoz. Analisi hone an p oposa zen du nz-hi zek [nz] e a [ ok*] asunak di uz ela e a Fok
bu u isilak [ ok] asuna duela. E a o bidea honelakoa izango li za eke: nz-hi za ezke
pe i e ia a mugi zea ekin ba e a, Foku Sin agma ak iba zen da e a be e espezi ika zaile
gunea okupa zen du nz-hi zak;
18
kokapen hone a ik [ ok] asuna du en osagaiak ha eman
lokalean daude, be az asunak e ka di zake e. Ikus hu engo adibidea:
(62) [Inda S [Inda ] [FokS [Fok Ø[ ok] ] [JokS [DenbS [AS no [nz, ok*] Lei za a joan] [Denb [o .3sg.abs]] [Jok
Ø]]]]] > [Inda S [Inda ] [FokS no [nz, ok*] [Fok’ [Fok Ø[ ok] ] [JokS [DenbS [AS no [nz, ok*] Lei za a
joan] [Denb i] [Jok dai]]]]]
18
Au e ik (§2.3) Chengen (1997) us ez mugida e a pa ikulak age ian di uz en hizkun ze an mugida en a azoia
ezin dela pe paus mo a ma ka zea eman du adi ze a; hi z ho iek o aingo analisia ekin da oz, ezke pe i e ia ako
mugimendua [ ok] asuna dela e a gauza zen bai a.
2. Abiapun u eo ikoak e a me odologikoak
52
Bu u isil ho en ebiden zia bes e hizkun za ba zue an opa dai eke: esa e ako, somalie az baa
pa ikula okal za jo zen ei da (F asca elli e a Puglielli apud C uschina 2012: 190) e a, ildo
be suan, ki xue az qa pa ikula en bidez opikoa ma ka zen ei da (Falle 2002).
19
O aingo galde a da ze ga ik au e a zen den adi z mul zoa, [ ok] asunak e ka u a
badaude: analisi hone an Fok bu uak [jok*] asuna duela p oposa zen du ; asun honek
joka u a dagoen adi za e aka zen du. A egi e a Ne insen (2012) ildo ik, adi z joka ua ez da
Denb bu uan gauza zen, Konp/Jok bu uan baizik; adi z joka ua Jok bu uan guz iz osa zen dela
alda ika zen du . Honez gain, be an [Denb*] asuna dago, e a be az Denb bu ua Jok bu u a
igo zen da asunak ha eman hu bilean e ka zeko asmoz, bu u biek ba eginez. Alegia, Jok
bu uan mo onologikoki gauza u a age zen di en mo emak, e.g -(e)n / -(e)la, ez di a
be egainak; ai zi ik, Denb bu ua ekin ba egin beha du e.
(63) a. Ama sa u e a ai a i en dela esan dida e.
b. Ama sa u dela e a ai a i en dela esan dida e.
c. *Ama sa u -(e)la e a ai a i en dela esan dida e.
Ondo ioz, Jok bu uak e aka zen du, bu u biek ba egin deza en. Be az, honako e a o bidea
p oposa zen du :
19
Japonie a e e ezaguna da opiko ma ka zaile ba eduki zeaga ik; hala e e, Ve meulenek (2013) wa mo ema
opikoekin ba e a age zen den a en, bes elako kokagunee an e e azal dai ekeela e a, ondo ioz, ez li za ekeela
opiko ma ka zaile za jo beha ko a gudia zen du.
Bes alde, Kons an zako unibe si a ean egindako egonaldian Ghanako ga hizkun za az e ua izan zen
eskola ba ean lauhilabe ean zeha ; be an ikasi genuen hizkun za ho e an nì pa ikula en au ean dagoena
oku za ha zen dela e a, ondo ioz, nì pa ikula okal za ha ua izan dela.
2.4 Galde en analisi be i ba e an z
53
(64) No a joan da?
a. b.
Fokua du en pola i a ezko galde ei dagokienez, analisi be din sua p oposa zen du .
Fokua jaso zen duen osagaia AS/aS- ik FokS- en espezi ika zaile gune a mugi zen da osagai
be o en [ ok*] asuna Fok bu uan dagoen bu u isila en [ ok] asuna ekin ha eman lokalean
e ka zeko asmoz.
20
Bes alde, Fok bu uak [jok*] asuna du e a bu u ho i e aka zen du;
au e ik, Inda S-k Jok bu ua en [upe pausmo a:_] asuna balioz a zen du e a, e a be ean, Jok
bu ua en [Denb*] asuna ha eman hu bilean e ka zen da Denb bu ua Jok bu u a e aka iz.
Honela ga a zen du hemen azaldu ako e a o bidea:
20
Menschingek (2015) e a o bide hau alda ika zen du sa dinie az okua au e a u a du en egi u e a ako; ho s,
hizkun za ho e an e e okua den osagaia [espez, FokS] gune a igo zen da, bai a adi z joka ua Fok bu u a e e.
Mugida hauek [ ok] asunak e agingo li uzke (Mensching 2015).
2. Abiapun u eo ikoak e a me odologikoak
54
(65) LARREARA joan da?
a. b.
Azkenik, oku ik gabeko galde a absolu uen alde ik, oku ik e a opiko ik ez dagoenez,
Konplemen a zaile Sin agma ez dela a ikula zen one si beha ko li za eke Rizzi i (1997)
ja ai uz. Hala e e, honek alde naba mena ma ka uko luke galde en sin axia i dagokionez:
ba e ik, nz-galde e an e a okua du en ho ie an ez bai ago Inda S- ako mugida ik e a,
bes e ik, okua du en galde e an e a nz-galde e an ez bezala, adi za en mugidak pe paus mo a
zehaz en duela ema en bai u. Alegia, au e ik az e u ako galde a mo e an nz-hi za, okua
edo a adi za FokS- a mugi u e a be an ge a zen di ela p oposa u e a ona u da, Inda
bu u ako mugida ik alda ika u gabe. Ho ez gain, gaine ako galde e an ez bezala oku ik
gabeko pola i a ezko galde e an adi za lehenengo posizioan age zen da e a, ho i dela e a,
adi za KonpS- a (edo Inda S- a) mugi zen dela alda ika u izan da (O iz de U bina 1999b;
2008) e a mugida ho ek p oposizioa galde a za ma ka zeko beha a ekin lo ua izan da:
2.4 Galde en analisi be i ba e an z
55
(66) Joan da La ea a?
Ho ek a azo bi azala az en di u: galde en gaineko analisi be ean asime ia dago, alegia
nz-hi zak edo okua du en galde e an adi zak ez du ze an igo Inda S- a pe paus mo a
ma ka zeko; honez gain, galde a absolu ue an ema en du galde ak ma ka zeko modu bi
daudela, age ikoa e a ezku ukoa, adi za Inda bu u a igo zen den edo, Fok lexikaliza u a
du en es uingu ue an, Fok bu uan ge a zen den ain za ha u a.
Gauzak ho ela, oku ik gabeko pola i a ezko galde e a a e e Rizzi en (1997) hipo esi
ka og a ikoa zabal zen du , adi za FokS-n ge a zen dela p oposa u a. Mugida hau galde ek
du en okua en, i.e. galdegaia en, beha a ekin lo uko nuke. Alegia, ipologikoki (C uschina
2012: 190; Holmbe g 2014; Siemund 2018: 177) ikus en da galde a absolu ue an edo
p oposizio osoa ( oku zabala) edo osagai jakin ba ( oku es ua) galde a en okupean egon
beha dela. Euska az biga en kasuan osagai jakin ba FokS- a mugi zen da e a, honen
ondo ioz, oku hau be au e a adi za, elka en ondoan egon beha bai i a. Lehenengo kasuan,
o dea, galde a guz iek oku ba beha iza eak adi za FokS- a e aka zen du e a, ondo ioz,
adi za lehenengo posizioan azal zen da, pe paus osoa galdegaia dela ma ka u a.
2. Abiapun u eo ikoak e a me odologikoak
56
(67)
Euska azko galde ei e e e a o bide ho i aplika uz ge o, honako banake a edukiko
genuke: adi za be i Fok bu u a igo zen da galde e an; ba e ik, nz-galde e an (= 64b) e a osagai
jakin ba okaliza u a du en galde e an (= 65b) [espez, FokS] gunean dagoen osagaia en
ondoko gunea okupa zeko e a, bes e ik, oku zabala du en galde e an (= 67) pe paus osoa
okua edo galdegaia dela ma ka zeko.
Analisi ho i euska a a eka zeak galde a mo en e a o bidea i kohe en zia ema en dion
a en, e agike a hauek ez du e azal zen zelan ma ka zen den p oposizioa galde a za . Auzi
honek esi honen ike gaia ekin lo u a zuzenik ez badu e e, balizko e a o pen ba
zi ibo a uko du ja aian. Adge en (2003: 350-353) ildo ik, Inda bu uan [pe paus mo a: ]
asuna duen bu u isil ba dagoelako hipo esia ona zen du e a i auna den heinean [Q] asuna
ha zen du; asun honez gain, Inda bu uak [nz] asun e e badauka e a be e o-komando
hu bilean [nz] asuna bila zen du (c . Adge 2003: 353):
21
be o i opa uz ge o, nz-galde a
legez ma ka u a ge a uko li za eke; bes ela, Inda S- en espezi ika zaile gunean asun ho i
e ka uko lukeen ope a zaile ba so uko li za eke, pola i a ezko galde a bai a. Adge en
21
Adge ek (2003) [nz] asuna e abilzen du nz-hi zen mugida azal zeko; alabaina plan eamendu eo iko honek
a azoak di uela ai o zen du Adge ek. Lehenik, Konp bu uak mugida e agin dezan be o i e e [nz] asuna eslei u
beha zaio; hala e e, asun ho i hau azkoa izango li za eke pola i a ezko galde e an ez baili za eke beha ezkoa
izango. Ho i dela e a, Adge ek (2003) p oposa zen du Konp bu uak [nz] asuna eduki beha ean, nz-hi zek [Q]
asuna du ela e a ho ek ezke pe i e ia ako mugimendua e agi en duela. Hala ik e e, honek e e a azoak di u
nz-in si u galde e an e a nz-hi z ba baino gehiago di uz en i aune an. Azkenik, au o e ho ek Konp bu uak [nz]
asuna duelako ideia hobes en du e a bai-ezko galde e an [nz] asuna duen ope a zaile ba KonpS- en
espezi ika zaile gunean so zen dela a gudia zen du, be onek Konp bu ua ekin asun ho i e ka uko bai u.
2.4 Galde en analisi be i ba e an z
57
(2003: 350-353) analisian ez bezala, euska azko i aune an nz-hi za ez li za eke [espez,
Inda S] gune a igoko, [nz] asuna ahula izango baili za eke. Alabaina, esango nuke az e bide
hau nekez jo dai ekeela minimalis a za e a e o kizuneko ike ke ak a gi u beha ko digu zein
e agike ak e a asunek joka zen du en galde a mo a desbe dinak sin ak ikoki ma ka zeko ol
ba , be eizke a ho i sin axi mailan gauza zen baldin bada.
Honaino galde a nagusien analisia; hu engo azpia alean zeha galde ei begi a uko
die , azpia al hone an eza i ako oina iak ain za ha uz.
2.4.2 Zeha galde ak minimalismoa en ikuspegi ik
Lehen esan bezala, O iz de U binak (1999b; 2008) p oposa zen du mendeko pola i a ezko
galde e an [espez, Inda S] gunean ope a zaile ba dagoela e a pe paus nagusiko adi zak
be a ekin asunak e ka zen di uela; honek ho elako es uingu ue an adi z joka ua ez
mugi zea daka :
(68) Ea hau ak Uz a i ze a joan di en galde u du e. (= 37)
Bes alde, nz-galde e an e a okua du en pola i a ezko galde e an, adi z joka ua au e a zen ei
da [nz] asunak e aka i a (O iz de U bina 1999b; 2008):
(69) Ea [no a]i [joan di en]j hau ak [no a]i [joan di en]j galde u du e. (= 35)
(70) Ea [UZTARITZERA]i [joan di en]j hau ak [UZTARITZERA]i [joan di en]j galde u du e (=
38)
Au eko azpia alean (§2.4.1) alda ika u ako analisia es uingu u hauei aplika uz ge o,
az e ke a homogeneoagoa lo zen da. Has eko, pe paus nagusiko adi zak Inda S- en
espezi ika zailean dagoen ope a zaile ba ekin asunak e ka zen di u Inda bu ua i [Q] asuna
eza iz; Inda -Jok bu uen a eko ha emana dela e a, Joka u asun bu uak [Q] asuna e e
jaso zen du. Honela galde a ma ka u a geldi zen da. Ondo en, lehen p oposa u dudan bezala,
Jok bu ua en [Denb*] asuna e ka zeko, Denb bu ua Jok bu u a igo beha da. E a o bide hau
galde a mo a guz ie an aplika li eke, nz-galde en e a okudun galde a absolu uen kasue an
2. Abiapun u eo ikoak e a me odologikoak
58
[nz/ ok] asunek e agindako mugidez gain. E agike a hauek soilik di uen galde a mo a, be az,
oku ik gabeko zeha galde a da; honela abia uko nuke analisi hau:
(71) (..) Hau ak Uz a i ze a joan di en galde u (…) (= 37)
Gaine ako zeha galde ei dagokienez, au eko azpia aleko (46) adibidean mo a be eko
galde e a ako p oposa uakoa aplika zen du o ain. Alegia, nz-galde en kasuan, nz-hi za
au e a zen da be ak e a Fok bu uak [ ok] asuna du elako, lehenengoa en asuna sendoa
dela ik; honez gain, Fok bu uak [jok*] asuna e e badu e a adi z joka ua en mugida e agi en
du:
2.4 Galde en analisi be i ba e an z
59
(72) No a joan di en hau ak galde u (…) (= 35)
Bes alde, zeha galde a absolu u okudune an, okua jaso zen duen osagaia FokS- en
espezi ika zaile gune a mugi zen da Fok bu ua en [ ok*] asunak e aka i a; halabe , bu u
honek [jok*] asuna du e a adi z joka ua be egana zen du:
2. Abiapun u eo ikoak e a me odologikoak
60
(73) (…) UZTARITZERA joan di en hau ak galde u (…) (= 38)
Honaino, be az, galde en analisi sin ak iko ako p oposamen be i ba ; seiga en e a
zazpiga en kapi ulue an be i o joko du e a o bide hone a a pa ikulen analisia i eki ean,
bai a eu en e a inda iloku iboa en a eko ha emana az e zean e e.
2.4.3 Ba uko labu pena
A al hone an galde en az e ke a homogeneoa p oposa u du , mo a guz ie an an zeko asunek
mo iba ua. Labu -zu ean, hu engo ideiak naba menduko ni uzke:
a. Inda Sin agma en e a Joka u asun Sin agma en a eko lo u a dago, Inda Sin agman
pe paus mo a eza zen da e a, Joka u asun Sin agma ekin komunz a u ondo en, Jok bu uan
pe paus mo a ho i dagokion mo ema azal zen da.
b. Galde en kasuan, Inda S-n dagoen galde a ezauga iak be e o-komando hu bilean [nz]
hi zik baden bila zen du, galde a mo a zehaz eko asmoz.
c. Foku Sin agma en bu uan euska az osagai isil ba dagoela p oposa zen du , [ ok, jok*]
asunak di uena. Sin agma hau ak iba uz ge o, bu u isil ho ek adi z joka ua e aka zen
du.
2.5 Galde ak p agma ika en alde ik
67
(82) Cossa sé- u d ìo magna ?!
ze LAG-KL a zean jan
‘Ze demon e zabil za ja en?!’ (Obenaue 2004: 348)
Galde a e e o ikoen desk ibapenean ez da au ekoengandik gehiegi alden zen; galde a mo a
ho en bi a ez o o ha balio ba en in o mazioa eska zea bainoago baiez apen ba adie az en
dela azal zen du. Azkenik, balio lo uezinezko galde e an hiz unak ez du galde a en
e an zunik lo u e a badi udi ezinezkoa dela sen i zen duela:
(83) Andé l’à- u ca à?
non KL.LAG- KL opa u.PRTZ
‘Whe e ( he hell) did you ind i ?’ (Obenaue 2004: 367)
Ho elakoe an ‘I wonde ’ e ek ua edo ozen pen sa zen delako i udia dagoela dio, hiz unak
galde a en zulea i baino be e bu ua i zuzenduko balio bezala.
Ez da zaila Obenaue ek (2004) be eiz en di uen galde a mo a ho iek au e ik
plaza a u ako sailkapenekin pa alelo asunak hau ema ea: alegia, ba eko, ha idu azko
galde ak Escandellen ha idu azko galde ekin; e a, bes eko, ‘balio lo uezin’-ezko galde ak
Li ell e a bes e en galde a konjek u alekin.
Labu bilduz, azpia al hone an hi u galde en sailkapen p agma iko jo a u di u .
Escandellen (1987; 1999) lan handi e a xehe ik abia u a, lan xumeagoe a a (Obenaue 2004;
2005; 2006; Li ell e a bes e 2010) joan naiz, galde a mo a naba men e a in e esga ien be i
ema en bai u e. O o ha , honako galde ak be eiz en di uz e aipa u ako lanek:
a. Galde a neu oak/ a un ak/ es anda ak: in o mazioa esku a u nahi du enak e a
di ek iboak.
b. Galde a bide a uak/ ez-es anda ak: e e o ikoak, konjek u alak, ha idu azkoak,
hipo e ikoak, be espenezkoak.
2. Abiapun u eo ikoak e a me odologikoak
68
Obenaue en ildo ik, galde a ez-es anda ho iek egi u a be eizga ia isla zen du e sin axian;
ideia ho i bu uan, galde e an azal zen di en pa ikula modalak az e zea i ekingo dio
bosga en kapi uluan.
2.6 Oina i p ak ikoak: lagina osa zeko me odologia
Tesi hone an e abil zen di en euska azko da uak i u i desbe dine akoak di a: alde ba e ik,
elka izke en bi a ez lo u ako da uak daude e a, bes e alde ba e ik, idazkie a ik ha u akoak.
Lehenengo mul zokoak bi an be eiz dai ezke egile asuna i dagokionez: a) nik neuk
bu u u ako elka izke ak, e a b) da u-baseko da uak (hala nola, No an z egi asmoa). I u i
ida ziak hi u mul zok osa zen di uz e: a) lan li e a ioak, b) da u-baseko da uak (esa e ako,
E eduzko P osa Gau e a Euskal Klasikoen Co pusa), e a c) hizke a edo euskalki jakin ba en
gaineko lan monog a ikoak. Azken hauek, i.e. lan dialek ologikoak, ahozko asune ik oso
hu bil daude, elka izke e an oina i zen bai i a; lan li e a ioei dagokienez, ahozko hizke a ik
ge uen dauden lanak auke a u di u , hala nola an ze kiak (Al zaga, La zabal, So oa, bes eak
bes e) edo idazlea en ja o izko hizke a isla zen du en elebe iak (esa e ako Azkoi ia,
E xamendi, Landa , Thikoipe).
Bes alde, elka izke ak p es a ze akoan, i u i ida zie an nahiz da u-basee an
opa u ako da uak ga an zi handikoak izan di a, be an adi ze a ema en di en e abile ak
abiapun u ha u bai i u . Halabe , elka izke e an au eikusi a ez zeuden egi u ak jaso
di udanean e e da u-basee a a e a lan ida zie a a jo du , da uak be es eko. Ondo en,
ebiden zia be i ho ie an oina i uz, galde egi be iak p es a u di u ; kasu ho e an az e gai
ni uen egi u ak bi molda u a i i zi g ama ikalak eska u zaizkie hiz unei e abile a zuzen edo
zabalduene a ik egi u a ona ezin edo oke e a a au kez uz.
Elka izke en helbu ua bikoi za izan da: ba e ik, pa ikulen ezauga i sin ak ikoak e a
onologiko-p osodikoak bil zea e a, bes e ik, e abile a p agma ikoak a gi zen saia zea.
Biga en xede hau lo zeko, Ma hewsonen (2004) e a Bu onen e a Ma hewsonen (2015)
ildo ik is o io labu ak so u di u hiz una i modu kon ola uan da uak so a az eko asmoz,
bai a egoe a desbe dine an pa ikulak e abil zen di uen az e zeko helbu uz e e; alegia,
es uingu u ba ean pa ikula ba edo bes ea edo ba e e ez e abil zea zilegiz a zen du en
baldin zak ezagu zeko. Bes alde, a lo sin ak ikoa i e a onologiko-p osodikoa i dagokienez,
2.6 Oina i p ak ikoak: lagina osa zeko me odologia
69
bai modu kon ola uan bai lib ean eu en be i jaso du , hiz unak pa ikulak e abil zen zi uen
heinean.
Elka izke ak, be az, za i bi an be eiz dai ezke da uak lo zeko hu bilke a i dagokionez:
hizke a lib ea e a bide a ua. Ondo en, me odologia hauek e a eu en helbu uak azalduko di u ;
hala e e, lehenengoz elka izke en xehe asun o oko ak emango di u .
2.6.1 Elka izke en au e iko lana: in o ma zaile hau ake a e a bes elako olak
Hiz unak adina en, gene oa en e a hizkun za aldae a en a abe a sailka u di u . Adina i
dagokionez, bi mul zo hauek be eizi di u : 22-42 a ekoak e a 52-80 a ekoak. Aldae ei
dagokienez, Zuazo i (2016) ja ai uz, honako e emuak desbe dindu di u :
a) Amikuzekoa; ho s, na a -lapu a a en e a zube o a a en a eko hizke a.
b) E dialdekoa.
c) Mendebaldekoa.
d) Na a a en ipa -sa aldea.
e) Na a -lapu a a.
Hiz un kopu ua en alde ik ez du be din joka u e emu guz ie an; adina en e a
gene oa en i izpideen alde ik, aldiz, bai, e emuka be i hiz un kopu u be a elka izke a u
bai u . Alegia, e emu guz ie an 22-42 a eko emakumezkoen e a gizonezkoen kopu u be a
ha u du , bai a 52-80 a eko emakumezkoen e a gizonezkoen kasuan e e. Hala e e, e emu
bakoi za en egoe a soziolinguis ikoa kon uan ha u a e a ak o e ho ek pa ikulen e abile an
eduki dezakeen e agina gogoan eduki a, hiz un kopu ua egoki u du ; e a be ean, delako
e emuan pa ikula ba baino gehiago e a ze pa ikula e abil zen den balo a u du zenba
elka izke a egingo ni uen e abaki zean. Be az, hau guz iau ain za ha u a, Amikuzen e a
mendebaldean launa elka izke a egin di u , na a a en ipa -sa aldean zo zina elka izke a,
e a e dialdean e a na a -lapu e a en e emuan hamabina.
Be ekizun hauek guz iak kon uan ha uz ge o, ho elako banake a lo zen du :
2. Abiapun u eo ikoak e a me odologikoak
70
(84)
Emakumezkoak
Gizonezkoak
22-42
52-80
22-42
52-80
Amikuze
1
1
1
1
E dialdekoa
3
3
3
3
Mendebaldekoa
1
1
1
1
Na a a en ipa -sa aldea
2
2
2
2
Na a -lapu a a
3
3
3
3
Honez gain, be ako hizke a go de zen du en hiz unak hau a u di u , euska a ba ua en
edo bes elako es anda izazio p ozesuen e aginik gabekoak edo e agin xikia du enak hain
zuzen. I izpide hau e az man endu ahal izan du adin jakin ba eko hiz un ba zuk (i.e. 52-80
a eko u ekoak) auke a zean; hala e e, bes e adin aldean (i.e. 22-42 a ekoen a ean) ahalik
e a kon se ba zaileen di en hiz unak elka izke a zen saia u banaiz e e, gehienek eskolan
mu gil ze sis eman ikasi du enez edo, Ipa Euskal He ian ba ez e e, hiz un ak iboak di enez,
saihes ezina izan da es anda a en e agina. I izpide za ha u di udan bes e p opie a e ba zuk
ohikoak di a dialek ologia adizionalean: gu asoak be akoak iza ea, bes e pe sona ba ekin
bizi bada, dela biko ea, dela dena delakoa, hizke a be ekoa iza ea, kanpoan luze lan egin ez
izana edo bizi izana (Camino 2009a: 295).
Bes alde, elka izke ak bu u u au e ik, hiz unek eu en euska a neu e a egoki zea
saihes eko neu i bi ha u ni uen: ba e ik, ni e euska a en e a elka izke a uen euska a en
a eko alde linguis ikoa naba mena zenean, be ako hiz un ba en lagun za jaso nuen be ak
elka izke a gida zezan hizke a lib ean ba ez e e, ni biga en planoan nengoela; bes e ik,
elka izke a gida uan hiz unek en zungo zi uz en is o io labu ho iek hizke a be eko hiz un
ba en aho ik jaso zea nuen helbu u, be i o e e, balizko in e e en ziak gu xi zeko. Xede
ho e a ako be ako hiz un bi en lagun za jaso beha izan nuen: ba ak elka izke e a a
lagun zeko e a bes eak, elka izke en au e ik, is o ioei aho sa ipin zeko. Ho i dela e a, jendea
elka izke a u baino lehen, okian okiko euskaldun ba g aba u nuen ge oago hiz unek
en zungo zi uz en is o ioen gidoia kon a zen; g abake a ho iek Audaci y izeneko
p og ama en bidez make a u e a elka izke a uek ikusiko (e a en zungo) zu en powe poin
2.6 Oina i p ak ikoak: lagina osa zeko me odologia
71
ba ean xe a u ni uen, diaposi iba ba e ik bes e a iga o zean is o ioa en kon akizuna en zun
zeza en.
24
Azkenik, ho i guz io i an ola u a, elka izke ei ekin nien. Has eko, hizke a guz ie ako
elka izke ak 2017. u eko u a ile ik abuz u a a e bu u u ni uen; oki haue ako pe sonak
elka izke a u ni uen: A amaio (A aba), Aia, Azkoi ia, Azpei ia e a Zumaia (Gipuzkoa),
Hendaia e a Sa a (Lapu di), Lesaka (Na a oa), e a Ainhize-Monjolese, Amendüze-Unaso,
Anhauze, A negi, Beho legi, Donoz i i, Gabadi, Ga azi, Ga üze, Ja su,
La iba e-So hapü ü e a Za o (Na a oa Behe ea). Ho iez gain, 2018. u eko api ile ik
ekaine a a e elka izke a gehiago egin ni uen; lehenengoen e a biga en elka izke en
bi a ean azale a u zi en hainba kon u zi ela-e a hiz un jakin ba zuengana i zuli nin zen,
e abile a jakin ba zuen egoki asuna az e zeko asmoz.
25
Elka izke ak egin baino lehenagoko me odologia e a xehe asunak azaldu a, ja aian
elka izke en zehaz asunak jo a uko di u .
2.6.2 Elka izke en egi u a
Elka izke ek hi u za i zi uz en: lehenengoz hizke a lib ea; ondo en, is o io gida ue an
hu sune ba be e zea; e a, azkenik, is o io gida uen bidez i i zi g ama ikalez galde zen
zi zaien hiz unei. Biga en e a hi uga en a alak bu u zeko euska i digi alez balia u nin zen;
ho s, is o ioak en zu eaz gain, komiki ba zuen bi a ez e e ikus en zi uz en able ba ean;
komiki ho iek Pix on webgunean (h ps://www.pix on.com/es/my-home) so u ni uen e a,
powe poin ba een i udi bakoi za i zegokion audioa xe a uz, hiz unek modu ja aian
is o ioak en zun ahal izan zi uz en. Hona hemen komikiek zu en i xu a en adibide ba :
24
Eske be ezia beha du e g abazioe an lagundu zida en A an xa Oxandaba a z, Jose Emilio Txope ena
‘Txol xan’, Pello Elo za e a Tane Bikuak, aho sa (e a is o ioa en e i mo egokia) ipin zeaz gain, okian okiko
be sio ho iek hobe zeaga ik, ahoske a en e a hiz egia en alde ik be akoagoak eginez.
25
Elka izke a ho iek egin baino lehen, galde egia hainba pe sona ekin es a u nuen, ea nahi ni uen da uak
lo zen ni uen be es eko. Hiz un ho iek oki hone akoak zi en: Amo o o e a Onda oa (Bizkaia), Aia
(Gipuzkoa) e a Azka a e e a Gama e (Na a oa Behe ea).
2. Abiapun u eo ikoak e a me odologikoak
72
(1. i udia)
Bes alde, kasu ba zue an biga en elka izke a egin nuen au e ago so u ako e abile a
edo es uingu u be iak az e zeko; kasu ho ie an i i zi g ama ikalak jaso zeko a ike ak
eskaini zi zaizkien.
26
Ondo en, elka izke e an bu u u zen za i bakoi za en nondik no akoak adi ze a emango
di u .
26
Za i hauez gain, bes e bi p es a u ni uen baina lehenengo elka izke a bien espe ien zia e a lagun zaileen
i i zia ain za ha u a, baz e zea e abaki nuen. Ba ean no da? jokoa e abili beha zen hiz unak modu na u alean
galde ak egin zi zan; hala e e, lehenengo edo biga en galde e an pe paus osoak e abil zen zi uz en a en, las e
galde apean zeuden osagaiak baka ik galde zen zi uz en, ho s, lune ak?, ile bel za?. Be az, au eikusi ako
emai za ez zen lo u. Bes ean Ma hewsonen (2004) e a Bu on e a Ma hewsonen (2015) ildo ik is o io ba
kon a u os ean hiz una i be i o kon a zeko eska zen zi zaion egoe a kon ola u ba ean hizke a na u alagoa
lo zeko asmoz; dena den, bide hau e e ez zen emanko a izan.
2.6 Oina i p ak ikoak: lagina osa zeko me odologia
73
2.6.2.1 Hizke a lib ea
Za i hone an hiz unek lib e hi z egin zu en; be ako hiz un lagun zailea egonez ge o,
be a ekin elka izke a izan zu en; bes ela ni ekin. Elka izke ak bul zada ik beha bazuen,
be au dinamiza zeko hainba galde a zi uen esku a elka izke a zaileak:
a. Noiz ik bizi za a (da zu e amilia) hemen? E a zu e sena a / emaz ea?
b. Non bizi di a zu e hau ak / senideak?
c. Non ikasi zenuen xiki an / gaz e an? Noiz a e ikasi duzu?
d. Nolakoa zen eskola ga aia?
e. Hemendik kanpo lan eginez ge o, non e a zenba u ez lan egin duzu?
. Ze egi en zenu en bes e an/ jaie an gaz e denbo an?
g. Ze egi en duzu aisialdian (musika, ki ola, zinema, li e a u a...)?
Za i honen helbu ua hiz una lasai zea zen be e hizke a baldin za ik e a p esio ik gabe
eman zezan. Halabe , elka izke a zaileen e a elka izke a uen a ean pa ikulak e abil zeko
es uingu uak so zi ezkeen, modu kon ola uan ez bazen e e. Dena den, in e esga ia zen
au eikus eko ze pa ikula e abiliko zuen elka izke an zeha .
2.6.2.2 Komikia (I): hu suneak be e
Elka izke a en za i hone an dinamika alda zen zen, hiz unak komiki ba zuk ikus en
bai zi uen. O aingoan is o ioa ga a u a zegoen eszena jakin ba izan ezik, alegia in e esa zen
zi zaidana izan ezik; hiz unak is o ioa en ga apena en zun ondo en, eszena jakin ho e an ze
ge a zen zen, ze esa en zu en pe sonaiek asma u beha zuen. Elka izke a e az eko i udiak
gehi u ni uen espe o nuen esaldia osa zen lagunduko zu elakoan.
Hiz unak is o ioa en zu en zuen, ez zuen es u ik i aku zen. Be e hizke a molda ez
zezan, be ako hiz un ba en aho sa en zu en zuen, au e ik g aba u akoa hain zuzen.
A ike a honen helbu ua pa ikulak zi uz en esaldiak modu kon ola uan so zea zen; e a
be ean, pa ikulak hasie a ba ean e abiliko ez zi eneko es uingu uak p oposa u zi zaizkien,
bai a pa ikulekin ze ikusi ik ez zu en egoe ak e e, hiz unak elka izke a en helbu ua asma
ez zezan.
2. Abiapun u eo ikoak e a me odologikoak
74
2.6.2.3 Komikia (II): i i zi g ama ikalak
Biga en a alean bezala, hiz una i is o ioa ga a u a eman zi zaion a al hone an e a, beha zi en
kasue an, be ako hiz un ba ek kon a u a en zun zu en. Is o ioan zeha pun u ba ean edo bi an
hiz una i en zundakoa en egoki asunaz eska zen zi zaion e a, gehiene an bi molda zen zuen
a en, zelan esango zukeen be ak galde zen zi zaion.
Be az, modu kon ola uan edo lib ean so zen ez zi en edo g ama ika lane an opa zen
di en egi u en i i zia jaso zeaz gain, au e ik emandako e an zunak bi molda u e a eu en
egoki asun maila lo zeko helbu ua zuen a al honek. Honek da u gehiago, sin ak ikoak zein
p agma ikoak, bil zeko balio izan zuen.
Honaino esi hone a ako e abili di udan da uak nondik jaso di udan e a zein eknikaz
balia u naizen ahalik e a e abile a na u alen e a idaga ien bil zeko. I aku lea kon u a uko
da esian zeha age zen di en adibide gehienak XIX.-XXI. mendee ako lan ida zie akoak
di ela. Dena den, ho ek ez du esan nahi ahozko ekoizpenean ez dudala ho elako ik jaso;
ai zi ik, e abile a guz iak elka izke e an es a u di u . Hala e e, elka izke e akoa inda zeko
bes elako i u ie ako da uak e abil zea e e e abaki du , elka izke e an ez ezik, bes e i u ie an
e e azal zen dela oga zeko e a, bes e ik, kopu ua en alde ik adibide gehiago eskain zeko.
27
Ho i dela e a, adibide gehienak e e e en zia bibliog a ikoa ekin ema en di u ;
e e e en zia ik ez badago, elka izke e an bildu akoa dela adie azi nahi du ho ek.
2.7 Kapi ulua en labu pena
Kapi ulu hone an zeha au e ago (§5, §6 e a §7) beha ko di udan abiapun u eo ikoak eza i
di u : lehenengoz euska a en egi u a sin ak iko e a mo ologiko o oko ba zuk (pe paus
mailako hi z-o dena, ezez apena e a adi z joka uen osae a) a aka u di u (§2.2), esi honekin
ze ikusi zuzenik ez badu e e e, abiapun u za jo zen di udan analisiak ezagu a az eko;
ondo en, (§2.3-2.4) esi hone ako az e gaia di en pa ikulak galde e an hein handi ba ean
azal zen di enez, es uingu u in e oga iboen ohiko az e bidea be ikusi du i aunak, di ela
zuzenak, di ela zeha kakoak, modu be ean e a o zeko. Bes alde, pa ikulen un zioa
27
Izan e e, lan hone a ako elka izke a kopu ua al ua den a en (40 elka izke a), e an zunak ez di a eu en a ean
oso desbe dinak, espe imen uak e an zun jakin ba zue a a bide a zen bai zi uen hiz unak. Alegia, ‘nun u zi o e
du kaze a?’ galde a jaso du e a e an zunen a eko alde baka a zen non zegoen pa ikula koka u a. Ho i dela
e a, esi hone an lan zen di en enomenoen be i ema eko, li e a u ako adibideak e abiliko di u , kopu u e a
o ma en alde ik copu sa osa zen bai u e.
2.7 Kapi ulua en labu pena
75
ezagu zeak eu en sin axia hobe o ule zen lagunduko didalakoan, pa ikulek p oposizioei
egi en die en eka pena ike uko du ; ho e a ako, ezinbes ekoa du galde a mo ak ezagu zea
e a ho ien au kezpena egin du (§2.5) azpia alean. Hi u sailkapen plaza a u di udan a en,
hi u ek ba egi en du en pun uak asko di ela adie azi du e a lan hone a ako baliaga iak izan
dai ezkeen galde a mo ak naba mendu di u ; esa e ako: galde a neu oen e a galde a
bide a uen mul zoa be eiz ea one si di u ; biga en mul zoan ha idu azko galde ak, galde a
e e o ikoak, be espenezko galde ak e a galde a konjek u alak. Azkenik, oina iak
zehaz u a, 2.6 a alean esi hone an balia uko di udan da uak bil zeko zein me odologia i
ja ai u diodan a gi u du : alde ba e ik, lan dialek ologiko nahiz li e a ioak us ia u di u
e abile a desbe dine ako adibideak jaso zeko helbu ua ekin; bes e alde ba e ik, ja o izko
hiz unekin elka izke ak bu u u di u lan hone a ako euskalki e a hizke a naba mene an:
mendebaldeko e a e dialdeko euska an, euska a na a ean e a na a -lapu e an.
Elka izke e an okian okiko hizke a e abil zea one si nuen hizke en a eko aldako asuna
age ian ge a zedin. Egi u a i dagokionez, elka izke ek hi u a al zi uz en: hizke a lib ea
(§2.6.2.1), komikien bidez pa ikulak e abil zeko elka izke a bide a ua (§2.6.2.2) e a
komikien bidez pa ikulen gaineko i i zi g ama ikalak jaso zekoa (§2.6.2.3). Ha a a, bai
ahozkoak bai ida zizkoak di a ja aian e abiliko di udan adibideen i u iak.
Oina i eo ikoak e a p ak ikoak zehaz u a, esi honen az e gaia i helduko dio hu engo
kapi uluan. Ondo en, hizkun za eko g ama ika lane an pa ikulez ze a lo sin ak iko landu
den, zein ez abaida dauden e a izendapen ho en pean zein zuk aldeka u beha ko li a ekeen
jo a uko du .
76
3 Pa ikula ka ego ia g ama ika lane an ba ena
3.1 Sa e a
Au eko kapi uluan esi hone a ako oina i eo iko-p ak ikoak eza i e a hainba kapi ulu an
(§4, §5, §6 e a §7) e abiliko di udan da uak zelan jaso ni uen a gi u du . Au e an zean esi
hone an zeha euska a en ikuspegi ik az e gai edukiko di udan galde a nagusiak jo a uko
di u . Has eko, i aun oina izko baina, g ama ika lane an e az iga dai ezkeenez, e an zun
gai za duena i helduko dio : ze di en pa ikulak alegia. Ka ego ia g ama ikal ho i
desk iba u a, be e gaineko auzi bi a a joko du : zein den haien izae a sin ak ikoa e a zein
gune sin ak iko okupa zen du en.
Izae a sin ak ikoa i dagokionez, hipo esi bi nagusi u di a pa ikula modalen gaineko
g ama ika lane an: bu uak di ela de enda zen du enak (§3.3.2) e a islapen nagusiak di elako
hipo esia en alde egi en du enak (§3.3.3). Bes alde, pa ikulei hainba kokapen eslei u
zaizkiela e aku siko du ; hi u e emu be eizi dai ezke: DenbS e emua edo e diko e emua
(§3.4.1), KonpS e emua edo ezke pe i e ia (§3.4.2) e a, azkenik, Hizke a Ekin za Sin agma
e emua (§3.4.3). Ha a a, euska azko pa ikula modalak az e zean hizpide edukiko di udan
gaiak mahaigaine a uko di u kapi uku hone an; has gai ezen, be az, oina izko galde a
e an zu en, ze i de i zogun pa ikula.
3.3 Pa ikula modalak e a g ama ika
83
(9) Cui a à poi ele ona o?
no LAG P ele onoz.dei u
‘No k dei u o e du?’
Analisi sin ak ikoak ga a uz joan di en heinean, honako galde ak ga an zia ha u du: ze o e
di a pa ikula modalak g ama ika son zailea en ikuspegian, espezi ika zaile gunean azal zen
di en adbe bioak, edo adbe bio an zekoak, ala sin agma jakin ba zuen bu uak? Galde a hau
e an zu en saia u di a, bes eak bes e, G osz (2005), Ca dinale i (2011), Coniglio (2007b;
2008), Baye & Obenaue (2011), Sche (2017) alemane azko, i alie azko e a suedie azko
pa ikula modalen da ue a ik abia u a. Lehen esan dudan bezala, Cinquek (1999) es a us
sin ak iko biak ona zen di u; halabe , Sche ek (2017), esa e ba e ako, biak iden i ika zen
di u suedie azko pa ikula modalak az e zean. Bes alde, Conigliok (2007b; 2008) izae a biak
e e ona zen di u baina ez hizkun za be ean: ba eko, alemanezko pa ikulak islapen nagusiak
di ela e a, bes eko, i alie azko pa ikulak bu uak di ela p oposa zen du.
Hu engo azpia ale an, (§3.3.2-§3.3.3) es a us ho ien ezauga iak, e a eu en a eko
desbe din asunak, landuko di u .
3.3.1 Pa ikula modalen ezauga i sin ak ikoak
Pa ikula modalak ikuspun u p agma iko-seman iko ik az e uagoak izan di en a en,
ikuspegi sin ak iko ik e e ike u di a; pa ikulak e a eu en ka ego ia ipologikoki de ini zeko
hainba ezauga i desk iba u di a ike ke a ho ie an (Thu mai 1989; Coniglio 2008; Baye
2009; Baye e a Obenaue 2011; Baye e a bes e 2014):
(10) a. Adbe bioek ez bezala, kokagune inkoa du e.
b. Ezin di a koo dina u, ez a modi ika u e e.
c. Ezin di a okua edo opikoa izan.
d. Ez di a be ez azen udunak.
e. Kli iko gisa joka zen du e gehiene an.
. Diak onikoki bes e ka ego ia ba zuekin lo u a daude; esa e ba e ako, adbe bio,
adjek ibo, adi z edo mende agailuekin.
3. Pa ikula ka ego ia g ama ika lane an ba ena
84
g. Pe paus mo ek eu en e abile a baldin za zen du e; ho s, ezin di a edozein pe paus
mo a an age u.
h. Inda iloku iboa du en es uingu ue an baka ik e abil dai ezke. Be az, pe paus
nagusie an ez ezik, hainba mendeko pe pause an e e azal dai ezke.
i. Pa ikulak ezin di a galde a ba en e an zuna izan.
Jakina, ezauga i hauek o oko ak di a e a hizkun zen a eko desbe din asunak age ian ge a
dai ezke hu bilago begi a uz ge o; esa e ako, euska azko pa ikula modal ba zuk inda
iloku ibo ik gabeko es uingu ue an e abil dai ezke:
(11) Amamak egia o e dakien beldu ak kezka zen nau.
8
(12) Piz ue akoan, hildakoak piz uko omen di enean, no en emaz e izango da, zazpiek izan
bai zu en emaz e? (Biblia apud EHUko Euska a Ins i u ua 2009)
(13) Gaixo neskak, us ez un sa egi en zuela, u a ixu i bai u olioa en gaine a , sekulan ez
omen dela ik ho i egin beha ! (Sinadu a ik gabe EHUko Euska a Ins i u ua 2009)
Dena den, p opie a e ba zuk o o ha ez abaidaga iak di ela e aku siko du ja aian.
Ezauga i haue ako ba zuk pa ikulen jokabide, izae a e a kokagune sin ak ikoak zehaz eko
balia u di a e akus en di uz en mu iz apene an oina i uz; hala e e, Gu zmannek (2015)
alda ika zen du mu iz apen ho ie ako ba zuek ez du ela sin axia ekin ze ikusi ik, pa ikulen
seman ika ekin baizik. Esa e ba e ako, g ama ika lane an esan ohi da pa ikulak ezin di ela
okua edo opikoa izan (Ab aham 1991; Baye 2009; S uckmeie 2014; Gu zmann 2015,
bes eak bes e), ezin bai i a ezke pe i e ia a mugi u; alabaina, Gu zmannen (2015) a abe a,
pa ikulek ezin du e oku edo opiko un zioa ha u, eu en seman ikak ez bai u okua edo
opikoa iza ea ahalbide zen. Adibidez, pa ikulak ezin di a okua izan ez bai u e bes e
al e na iba ik azala az en:
8
Euskal zaindiak (1999: 145) adi ze a ema en du hiz un guz iek ez di uz ela ho elako egi u ak, i.e. Izen
Osaga i Pe pausak, ona zen; egia esan, i udi ho i jaso du esi honen lanean zeha .
3.3 Pa ikula modalak e a g ama ika
85
(14) *Da id is nu wohl ein Zombie.
Da id is FP P a zombie
[Bila u ako i aku ke a: Agian baka ik, Da id zonbi ba da.] (Gu zmann 2015: 222)
Gu zmannek (2015: 222) dio wohl pa ikula modala ezin dela nu pa ikula okala ekin lo ua
izan, ezin bai i a wohl pa ikula en al e na ibak so a azi. Ondo ioz, pa ikula modalek
okuen edo opikoen gune sin ak ikoa okupa zeko du en mu iz apena ez da sin ak ikoa,
seman ikoa baizik.
Bes alde, modi ika u edo koo dina ua iza ea i dagokionez, Sche ek (2017) dio
mu iz apen hau hainba adbe bio an e e suma zen dela e.g. suedie az; e a a azoi
sin ak ikoak bainoago seman ikoak di ela alda ika zen du:
9
(15) *Pe e ha de ini i och olig is köp boken.
Pe e LAG duda ik.gabe e a us ez e osi libu u.DEF
‘Pe uk duda ik gabe e a segu u asko libu uak e osi di u.’ (Sche 2017: 85)
(16) *Pe e ha äldig an agligen köp boken.
Pe e LAG oso segu u.asko e osi libu u.DEF
[Bila u ako i aku ke a: Oso us ea du Pe uk libu uak e osi di uela.] (ibidem)
Adibide haue an age ian ge a zen denez, de ini i (‘duda ba ik’) e a olig is (‘us ez’)
bezalako adbe bioak ezin di a koo dina u e a, halabe , an agligen (‘segu uasko’) bezalako
adbe bioek ezin du e g adua zaile ik ha u.
E a be ean, be ezko azen ua ez iza ea zalan zan ipini du e hainba ek (Thu mai 1989;
May 2000; Ab aham 2011; Egg e a Zimme mann 2012), G oszek (2005) dioen bezala.
P opie a e honek pa ikula modalak e a eu ekin diak onikoki lo u a dauden osagaiak
be eiz en di u, lehenengoek ez bai u e azen u ik, azkenek ez bezala; be az, g ama ika lane an
bes e ezauga iekin ba e a balia u izan da azen u ik ez eduki zea pa ikula modalen ka ego ia
zehaz eko. Hala e e, G oszek (2005) adie az en du alemanez pa ikula modal za jo ohi di en
ba zuek e e azen ua eduki dezake ela. Dena den, baiez apen hau ez da aho ba ez ones en;
9
Halabe , Pole ok (2000: 96) diosku ipa i alie a en hizke e an mu iz apen be dina dagoela: egi u a
sin ak ikoan beheko kokagune ba du en hainba adbe bio ezin di a ezke pe i e iako lehenengo posizio a
mugi u, bes elako adbe bioak ez bezala.
3. Pa ikula ka ego ia g ama ika lane an ba ena
86
ho s, G oszek be ak, esa e ako, ez di u pa ikula modalen kide azen udunak li a ekeenak
pa ikula modal za ha zen. Mayk (2000) e a Ab ahamek (2011), aldiz, de enda zen du e
kide azen udunak e e pa ikula modal za jo beha di ela e a azen uak pa ikulei
in e p e azioa en alde ik eka pen be eizga ia ema en diela gehi zen du e. G oszek (2005)
ho en kon a egi en du kide azen udunak adbe bioek o dezka di zake elako esaldia en
in e p e azioa nekez alda u a. Halabe , Thu mai i (1989) ja ai uz, kide be eko o ma
azen udunak e a azen ugabeak elka en ondoan age dai ezke; be az, honek oga uko luke
o ma desbe dinak di ela, i.e. ez di ela pa ikula modal ba en o ma bi. Hu engo adibidean,
(17), ja pa ikula modala bi an azal zen da, lehenengoa azen ugabea e a biga ena, o dea,
azen uduna:
(17) (?) Ich da ja JA mein Un e lagen nich e gessen.
ni.NOM ahal P P ni e agi i.PL ez ahaz u
‘Ezin di u agi iak ahaz u ja JA!’
10
(G osz 2005: 10)
Hala e e, G oszen (2005) us ez, ho elako adibideak bi xiak di a. Iga dai ekeenez, deba e
zaila e a i ekia da hau, hizkun za ho e an pa ikula modalen izae a e abaki zeke dagoen
heinean.
Be az, balizko pa ikula modalen ka ego iak li uzkeen ezauga iak ez daude hain a gi
gau egun o aindino, seman ika ekin ze ikusi handiagoa du en mu iz apen ba zuk,
beha bada, baz e u beha ko li a eke e a. Dena den, baz e u ako ezauga i hauek pa ikulen
ka ego ia zehaz en lagun dezake elakoan nago e a, bes e ka ego ia ba zue ako osagaiek
mu iz apen haue ako ba zuk e akus en di uz en a en, guz iak di uz enak pa ikula za ,
zen zu zabalean, ha u beha ko li a eke. Ha a a, pa ikulak a lo mo onologikoan,
onologikan, sin ak ikoan e a in e p e a iboan pa ikulak u i asun handia du en osagaiak
di a, (1) adibidean ezauga i u dudan bezala.
Hu engo azpia ale an (§3.3.2 e a §3.3.3) pa ikula modalen izae a sin ak ikoaz esana
bilduko du : has eko, bu uak di elako hipo esia en aldekoek e abil zen di uz en a gumen uak
10
Pa ikula modalen ingu uko lan sin ak ikoen ohi u a ba i ja ai uz ez du pa ikulen o dezko hu bilena izan
li ekeen i zulpenik emango, es uingu uen a abe a aldako ak bai i a e a ho ek i zul zea zail zen bai u.
Ho ega ik, pa ikula le a la iz ida ziz ma ka uko du i zuli ako p oposizioan pa ikula en in e p e azioa al a
dela. Hala e e, ja o izko be sioan i zulpena emanez ge o, euska a zean kon uan ha uko du .
3.3 Pa ikula modalak e a g ama ika
87
e a ez abaida au kez uko di u ; ondo en, bes elako analisiak, adbe bio ahulak, islapen
nagusiak edo a sin agma ikoak di ela p oposa zen di uz en ho iek plaza a uko di u .
3.3.2 Pa ikula modalak bu uak di a
Au eko azpia alean esan bezala, pa ikulen izae a sin ak ikoa ez dago a gi. Auzi hau
a gi zeko asmoz, bu uak ala sin agmak o e di en galde a e an zu en saia u di a Coniglio
(2007b; 2008), Ca dinale i (2011), Baye (2009), Baye e a Obenaue (2011), Sche (2017),
bes eak bes e. Bu u sin ak ikoak di ela de endi zen du enek a es ian (§3.3.1) ze enda u ako
p opie a eak bil zen di uz e izae a hau a gudia zeko asmoz. Hizkun za ge manikoe ako
pa ikulei dagokienez, Baye ek (2009), Baye ek e a Obenaue ek (2011) e a Sche ek
(2017) alda ika zen du e hizkun za ho ie an adbe bioak, e a bes elako osagaiak, adi za en
au ean pe pausa en lehenengo posizioan age dai ezkeela pe paus nagusie an behin za ; hala
e e, pa ikula modalek ezin du e gune ho i okupa u. E epa a diezaiegun hu engo adibideei:
(18) Diese Behaup ung is ja alsch.
ho i.NOM baiez apen da P oke
‘Bada baiez apen ho i oke a.’ (G osz 2006: 85-86)
(19) *Ja is diese Behaup ung alsch.
P da ho i.NOM baiez apen oke . (ibidem)
Au eko adibidee an ja pa ikula modala azal zen da; adie azi bezala, be au lehenengo
gune ik baz e u a dago, alemanezko adbe bioak ez bezala.
Baye ek (2009), Baye e a Obenaue ek (2011) e a S uckmeie ek (2014) ezauga i
hau 3.3.1 azpia aleko (10b), (10c), (10e) e a (10 ) p opie a eekin ba e a ain za ha uz,
pa ikulak bu uak di ela ondo ioz a zen du e, ba e ik, ez du elako adbe bioen
11
jokabidea
e akus en e a, bes e ik, mu iz apen hauek ba da ozelako bu u sin ak ikoek di uz enekin;
ho s, bu uak ezin ei di elako espezi ika zaile gune ba e a mugi u.
11
Alemanezko pa ikula modal gehienak adbe bioe a ik e a neu i xikiagoan adjek iboe a ik e a o iak ei di a
(Ab aham 1991; G osz 2006); ho i dela e a, adbe bioei gehienba e epa a u e a eu ekin konpa a zen di a
pa ikula modalak.
3. Pa ikula ka ego ia g ama ika lane an ba ena
88
Conigliok (2007b) dio pa ikulek, bu uak badi a, adi za en ezke pe i e ia ako mugida
oz opa u beha ko luke ela edo adi za i a xiki e a elka ekin mugi u beha ko li a ekeela, bu uz
bu uko mugida en ondo ioz. Modu ba ean edo bes ean joka zeak oga uko luke, be e us ez,
bu u-izae a. Jokabide ho i suedie azko ju e a äl pa ikula modalek ei dauka e (Sche 2017).
Suedie azko pe paus nagusie an adi za KonpS- a igo zen da; mendekoe an, o dea, ez, in si u
geldi zen da:
(20) a. Igå såg pojken ilmen.
a zo ikusi.LEH mu il.DEF ilma.DEF
‘Mu ilak a zo ilma ikusi zuen.’ [Sche en (2017: 80) adibide egoki ua]
b. *Igå pojken såg ilmen.
a zo mu il.DEF ikusi.LEH ilma.DEF (ibidem)
(21) a. Pe e säge a Johan olig is såg Anna igå .
Pe e esan MEND Johan ziu aski ikusi.LEH Anna.AK a zo
‘Pe uk Jonek segu u asko a zo Ane ikusi zuela esa en du. [Sche en (2017: 90)
adibide egoki ua]
b. *Pe e säge a såg olig is Johan Anna igå .
Pe e esan MEND ikusi.LEH ziu aski Johan Anna.AK a zo (ibidem)
Pa ikulen jokabidea i dagokionez, pe paus nagusie an adi za ekin ba e a mugi zen di a;
mendekoe an, aldiz, ez du e ju e a äl pa ikulek mugida ik. Adi za mendeko es uingu ue an
ez dela mugi zen gogoan eduki a, Sche ek (2017) ondo ioz a zen du pa ikulen mugida
adi za en mugidak daka ela; be az, adi za mugi zen ez bada, pa ikulak e a adi za in si u
age zen di a. Ikus dezagun jokabide ho i hu engo adibidee an:
(22) a. Igå såg {ju / äl} poijken ilmen.
a zo ikusi.LEH P P mu il.DEF ilma.DEF
‘Mu ilak JU / VÄL a zo ilma ikusi zuen.’ (Sche 2017: 80)
b. Igå såg poijken *{ju / äl} ilmen.
a zo ikusi.LEH mu il.DEF P P ilma.DEF (ibidem)
3.3 Pa ikula modalak e a g ama ika
89
(23) a. Pe e säge a Johan {ju / äl} olig is såg Anna igå .
Pe e esan MEND Johan P P ziu aski ikusi.LEH Anna.AK a zo
‘Pe uk Jonek JU / VÄL segu u asko a zo Ane ikusi zuela esa en du. (ibidem: 90)
b. Pe e säge a *{ju / äl} Johan olig is såg Anna igå .
Pe e esan MEND P P Johan ziu aski ikusi.LEH Anna.AK a zo
(ibidem)
Adibide haue ako bes e ebiden zia ba e ik abia u a, honakoa naba mendu nahiko nuke:
pa ikulak gehiene an kli ikoak di ela alda ika u ohi da e a bu uak di elako analisia en
aldeko a gudio za e abili izan da ezauga i hau. Dena den, bu ua den osagai ba ek ez du
ze an kli ikoa izan; izan e e, bu u un zionalak be egainak e e izan dai ezke, suedie azko
adibide hauek e akus en du en bezala. Be az, kli ikoak ez di en pa ikula modalak e e bu uak
izan li ezke; ho s, kli iko asun izae a ez da oga e abakiga ia.
Bes alde, pa ikula modalak adbe bioe a ik be eiz eko, alegia bu uak sin agme a ik
desbe din zeko, e abil zen den bes e ezauga i ba ez oha a azi di Jose Baye ek (a.k.):
ielleich hi zak, pa ikula modala denean, leich o ma ha dezake Aus iako Ka in iako
alemanez, edo ei o ma Ba a iako alemanez (Ab aham 1991: 9. oin oha a); adbe bioa
denean, aldiz, ezin du ho elako o ma ik ha u:
(24) a. De ha [ ielleich > leich / ei] a Ahnung!.
hau.M du P ba ideia
‘Ez du inongo ideia ik!’ [pa ikula modal moduan ule u a]
b. [Vielleich > *leich / * ei] ha e ga keine Ahnung.
beha bada/*P du be a.M (ba e e ez) ideia
‘Beha bada ez du ideia ik ba e e.’ [adbe bio moduan ule u a]
Alegia, Jose Baye en (a.k.) us ez e diko e emuan koka zen den ielleich osagaia bu u
un zionala da e a labu u egin dai eke; ezke pe i e ia a mugi dai ekeen espezi ika zaile
gunea okupa zen duen ielleich osagaia adbe bioa da e a ezin da onologikoki labu u.
Amai zeko, pa ikula modalak bu uak di elako hipo esia en alde e abil zen di en
ezauga i o oko haue ako ba zuk (ho s, pa ikulen seman ikak azal di zakeenak, i.e. (10b),
3. Pa ikula ka ego ia g ama ika lane an ba ena
90
(10c) e a (10i) p opie a eak) baz e uaga ik, ja aian hainba naba mendu nahiko ni uzke,
analisi honen kon akoen a gumen uak au kez u baino lehen. Lehenengoz, pa ikulak ezin
di a edozein kokagune an azaldu; ho s, gune jakin ba okupa zen du e. Esa e ako, A2
hizkun ze an DenbS- en e emuan baka ik azal dai ezke e a, kli ikoak ez di enean e e, ezin
di a lehenengo posizioan age u. Honez gain, pa ikulak bu uak di ela e a be auek DenbS- en
e emukoan edo go ago koka zen di ela ona uz ge o, adi za ekin ba egin e a elka ekin
mugi u beha ko li a eke, adi za bu uz bu uko mugida en bi a ez ezke pe i e ia a igo zen
denean (Coniglio 2007b; 2008; Sche 2017). Bes alde, azen ugabeak o e di en ez abaida
bu u un zional kli ikoak iza eko auke a ekin lo uko nuke. Azkenik, a gumen u
diak onikoak, in e esga iak e a baliaga iak izan dai ezkeen a en, albo ba e a u ziko
ni uzke, bes eak bes e, alemanezko pa ikula modal asko adbe bioe a ik edo adjek iboe a ik
e a o iak bai i a. Be az, g ama ikaliza u baino lehen espezi ika zaile gunea okupa uko
luke e; hau ain za ha u a, ez zai oso a gudio sendoa i udi zen bu u izae a en alde egi eko.
Hala e e, au e ago (§4.4) labu i zuliko naiz auzi diak oniko hone a a euska azko pa ikula
modalak az e zean.
O ain a e pa ikula modalak bu uak di ela de enda zen du enen a azoiak eduki di u
hizpide, ho ie ako ba zuk baz e u a; ja aian izae a sin agma ikoa en alde daudene a a joko
du e a ho elako izae a sin ak ikoa alda ika zeko ze an oina i zen di en az e uko du .
3.3.3 Pa ikula modalak ez di a bu uak
Pa ikula modalek bu u posizioa gabe, espezi ika zaile gunea okupa zen du ela p oposa zen
du e G oszek (2005; 2006), Conigliok (2007b; 2008), Ca dinale ik (2011) e a Sche ek
(2017). Dena den, Conigliok ona zen duen bezala, izae a honen aldeko ebiden ziak ez di a
bu u izae a en aldeko hipo esia enak bezain sendoak, e a gehiene an azken hauenak ezez a u
baino ez di uz e egi en izae a sin agma ikoa de enda zen du enek.
Au eko azpia alean (§3.3.1) ze enda u ako hainba p opie a e baz e u di u
dagoeneko, seman ika ekin ze ikusi handiagoa ei du elako sin axia ekin baino (Gu zmann
2015). Honez gain, ebiden zia p osodikoan oina i zea e e ez dela a gia e aku si du , G oszen
(2005) ildo ik. A es ian (§3.3.1) esan du pa ikula modalak azen ugabeak iza eak eu en
kli iko asuna eka lezakeela; ho s, bu u un zional kli ikoak di elako ideia inda zen duela.
G oszek (2005) e a Ca dinale ik (2011) alda ika zen du e kli ikoak di en ho iek ez di ela,
3.3 Pa ikula modalak e a g ama ika
91
egia esan, bu uak; Ca dinale ik gaine a zen du pa ikula modalak azen udunak izan
dai ezkeela. Gai honi heldu baino lehen, e epa a diezaiogun Ca dinale i en (2011) eo ia i.
Au eko lan ba e ik (Ca dinale i e a S a ke 1999) abia u a, Ca dinale ik (2011) dio
pa ikula modalak adbe bio ka ego iako osagaiak di ela; hala e e, a zo, ondo edo nekez
bezalako ohiko adbe bioak ez bezala, pa ikula modalak ez di a adbe bio osoak, ahulak edo
kli ikoak baizik. Be eizke a be a (izeno dain osoak, ahulak e a kli ikoak) p oposa zen du e
Ca dinale i e a S a kek (1999) izeno dainen kasuan; haue an bezala, hainba a lo en edo
islapenen a abe a be eiz en di uz e hi z osoak, ahulak edo kli ikoak. Honako a loak
iden i ika zen di uz e (Ca dinale i e a S a ke 1999; Ca dinale i 2011):
onologiko-p osodikoa, pe i e ikoa e a in lexiokoa. P oiekzio ho iek hi zen egi u a
sin ak ikoan isla zen di a: elemen u osoek hi u a lo ho iek di uz e ba uan; p oiekzio en ba
ez badago, egi u a mu iz u a legokeela alda ika zen du Ca dinale ik e a, ondo ioz, osagai
ho iek ahulak edo kli ikoak izan beha di a. Pa ikula modalei begi a uz ge o, be auek ez du e
p oiekzio pe i e ikoa Ca dinale i en (2011) a abe a, e a be az alemanezko nahiz i alie azko
pa ikula modalak adbe bio ahulak di ela ondo ioz a zen du. Halabe , pa ikula ba zuek
p oiekzio pe i ikoaz gain, onologiko-p osodikoa e e ez eduki zeak kli ikoak di elako
ondo ioa daka ; mul zo honen ba uan Vienako -dn e a Ba a iako -n bezalako pa ikula
modalak sa zen di u Ca dinale ik (2011).
Ondo io ho ie a a hel zen da eu en ezauga i onologikoei, ba ez e e, begi a uz.
Has eko, a es ian esan bezala, Ca dinale ik (2011) dio alemanezko nahiz i alie azko
pa ikula modalek hi z azen ua jaso dezake ela: alemanezkoei e epa a uz ge o, ebiden zia
ho i suma dai eke hainba pa ikula modalen bokalak luza dai ezkeelako. Ikus dezagun
hu engo adibidea:
(25) Komm mal! [ma:l]
e o i P
‘Za oz!’ (Ca dinale i 2011: 496)
Kasu ho e an mal pa ikula modala en bokala luzea izan dai eke. P eposizioek e a
mende agailuek, o dea, ez du e p opie a e hau e akus en; mi p eposizioak edo dass
mende agailuak ezin du e bokal luze ik eduki:
3. Pa ikula ka ego ia g ama ika lane an ba ena
92
(26) mi [mɪ ] / *[mi: ] // dass [das] / *[da:s]
COM MEND (Ca dinale i 2011: 496)
Halabe , pa ikula modal bisilabikoak
12
daude e a eu ek be i jaso zen du e azen ua. Izan
e e, silaba azen udunek eduki di zake en ho sak age zen di a hainba pa ikula modale an,
esa e ako i alie azko haue an:
(27) ben [bɛn] // poi [pɔj] (Ca dinale i 2011: 497)
Adibide ho e ako hi ze an [ɛ] e a [ɔ] age i di a. Bokal ho iek silaba azen udune an bes e ik
ezin di a azaldu. Be az, azen u ik ez balego, bokal ho iek [e]-k e a [o]-k o dezka uko
li uzke e hu enez hu en.
Honez gain, elemen u ahulek ezin du ela azen u kon as ibo ik jaso, izeno dainek
bezala, gogo a az en du Ca dinale ik (2011: 498):
(28) A: sie is doch gekommen. B: (nein) *sie is HALT gekommen.
be a.nom LAG P e o i.PRTZ EZ be a.NOM LAG P e o i.PRTZ
‘A: DOCH e o i da B: ez, HALT e o i da.’
(29) a. *Ich habe SIE gekau , nich die Zwiebeln.
ni. NOM LAG be a.AK.OBJ e osi.PRTZ ez ART ipula.PL
‘Ho i e osi du , ez ipulak.’
b. Ich habe SIE gesehen, nich ih e Schwes e .
ni. NOM LAG be a.AK.PER ikusi.PRTZ ez 3SG.FEM.GEN a eba.PL
‘Be a ikusi du , ez be e ahizpa.’
Be az, (28) adibidean doch pa ikula modala ekin kon aja i a e abil zen den hal pa ikula
modalak ezin du azen u kon as ibo ik jaso; halabe , (29) adibidean objek u ba i e e e en zia
12
S uckmeie ek (2014: 24) adie az en du Ca dinale i en (2007: 94) us ez pa ikula modalak ezin di ela
bu uak izan hi z-azen ua eduki dezake elako e a silaba ba baino luzeagoak izan dai ezkeelako. Hala e e,
S uckmeie ek kon a egi en dio e a ezauga i ho iek alemanez bu u un zional za jo izan di en osagaiak
bu uak ez iza ea leka ke ela dio; labu bilduz, S uckmeie ek dio ezauga i ho iek, bes e hizkun za ba e ako
baliozkoak izan dai ezkeen a en, ez du ela alemanezko pa ikula modale a ako balio.
3.4 Pa ikulen kokagune sin ak ikoaz
99
a. Pa ikulak pe paus nagusie an adi z joka ua en os ean e a zenba zaile deslaien (ing.
‘s anded quan i ie ’), hala nola alle (‘o o’), edo subjek u baxu p o o ipikoen (nz-izeno dain
zehaz ugabeak kasu) au e ik age zen di a; be az KonpS baino behe ago baina aS baino
go agoko gune ba ean egon beha ko li a eke.
b. DenbS- en azpian bide daude, [espez, DenbS] gunean age zen di en subjek uen os ean
age dai ezkeelako:
(36) [KonpS Ges e n haben [DenbS die S uden en eigen lich [aS alle ge eie .]]]
a zo LAG ART.PL ikasle.PL P o o ospa u.PRTZ
‘Ikasle guz iek a zo ospa u zu en EIGENTLICH.’ (S uckmeie 2014: 25)
(37) [CP Ges e n ha [TP die S uden en ja [ P we gesehen.]]]
a zo LAG ART.PL ikasle.PL P no .NOM ikusi.PRTZ
‘No k edo no k a zo ikasleak ikusi zi uen JA.’ (ibidem)
Be az, adibide haue an ikus dai ekeenez, eigen lich e a ja pa ikula modalak die S uden en
subjek uen ondo en baina alle zenba zaile deslaia en e a we nz-izeno dain zehaz ugabea en
au ean koka zen di a.
c. Alemanezko pa ikula modalak adbe bioak baino go ago azal zen di a; (38) adibidean ikus
dai ekeenez, wohl pa ikula modala heu e (‘gau ’) e a ge ne (‘gus u a’) adbe bioen au e ik
koka zen da:
(38) Hein wä e wohl heu e GERNe au See.
Hein legoke P gau gus u a IN i saso
‘Hein gau i sasoan gus u a legoke WOHL.’ (S uckmeie 2014: 38)
Bes alde, opikoak DenbS- en azpian dagoen TopS- a mugi zen di enean, be auen os ean
age zen di a pa ikulak; banake a hau (39) adibidean suma zen da, TopS- a mugi u den eine
K euzo e De S nu pa ikula baino lehenago age zen bai a:
3. Pa ikula ka ego ia g ama ika lane an ba ena
100
(39) Wo kann [eine K euzo e ]i nu i übe win e n?
non ahal.OR ba .FEM sugego i P hibe na u
‘Non hibe na dezake sugego i ba ek NUR?’ (Baye e a Obenaue 2011: 456)
Azkenik, osagai en ba ek okua in si u jasoz ge o, pa ikula modalak be e ezke aldean
age zen di a; oku kon as iboa bada, o dea, be e ondo en koka zen di a pa ikulak.
Hi z-o dena hauek (40-41) adibidee an jaso zen di a:
(40) (…) weil e nach Mailand ja [Fok seinen BRUDe ] schick .
MEND be a.M.NOM ADL Milan P be e anaia bidali.OR
‘(…) be e anaia bidal zen duelako be ak Milane a JA.’ (S uckmeie 2014: 38)
(41) De A en ä e is abSICHTlich ja on de PoliZEI
ART.M.NOM hil zaile LAG nahi a P AG ART.FEM.DAT polizia
es gehal en wo den.
a xilo u.PRTZ LAG
‘Hil zailea a xilo u zuen poliziak nahi a JA.’ (ibidem: 40)
Lehenengoan (40) okua in si u jaso zen duen seinen B ude De S ja pa ikula modala en
ondo en azal zen da; (41) adibidean, o dea, absich lich adbe bioak oku kon as iboa du e a,
be az, ja pa ikula modala en au e ik dago.
Bes alde, Conigliok (2007b; 2008) e e alemanezko pa ikula modalen kokapena
az e zen du Cinque en (1999) analisi ik abia u a hain zuzen. Conigliok alemanezko pa ikula
modalen e a adbe bioen a eko banake a i e epa a zen dio e a pa ikula modalek hainba
posizio be e di zake ela ondo ioz a zen du. Cinque en hie a kian Hizke a Ekin za en au eko
gune ik, i.e. Cinquek p oposa u ako gune go ene ik, Asp[e epiko a]- en au eko gune a
zabal zen den e emuko edozein oki an age ei dai ezke pa ikula modalak:
(42) (√) > Hiz una en ja e a[Hizke a ekin za] > (√) > HizJa [Ebalua zailea] > (√) > HizJa [Epis emikoa] >
(√) > Modu[Epis emikoa] > (√) > Denb[Lehen] > (√) > Denb[Ge o] > (√) > HizJa [I ealis] > (√) >
Mod[Beha a] > (√) > Mod[Auke azkoa] > (√) > Asp[Ohiko asuna] > (√) > Asp[E epiko a] > * > (…)
(Coniglio 2008: 100)
3.4 Pa ikulen kokagune sin ak ikoaz
101
Dena den, Thu mai ek (1989), Zimme mannek (2004) e a Baye ek (2009) ez bezala,
Conigliok alda ika zen du pa ikula modalak baldin za jakin (e a zehaz ugabe) ba zuen
ondo ioz mugi dai ezkeela. A e gehiago, Conigliok (2007b; 2008) dio pa ikula modalak
DenbS baino behe agoko Asp[ohiko asuna] e a Asp[e epiko a] (goiko) sin agmen a ean so zen
di ela e a hainba baldin za en e aginez MoodS- en e a ModS- en a eko p oiekzio
un zionale a a igo zen di ela.
Be az, ezauga i desbe dine an oina i u a, ondo io be dina a e a zen du e Conigliok
(2007b; 2008) e a S uckmeie ek (2014): hau da, alemanezko pa ikula modalak DenbS- en
e a aS- en a eko e emuan so zen di ela. Naba men zakoa da pa ikulen izae a sin ak ikoa i
dagokionez hipo esi hauek ez da ozela ba : Conigliok (2007b; 2008), lehen esan bezala,
adbe bio ahul za jo zen di u e a S uckmeie ek (2014), o dea, bu u za . Ja aian bes e
hizkun za ge mania ba i begi a uko dio , suedia i alegia, pa ikula modalak DenbS- en
e emukoak di en a en, DenbS- en gaine ik age zen ei bai i a.
Sche ek (2017) suedie azko pa ikula modalak bi alde an mul zoka zen di u: ba zuk
be i DenbS- en e emuan (adi za ekin ba egin os ean, mugi zen di en a en) e a bes e ba zuk
DenbS- en e emuan zein KonpS- en e emuan so dai ezke.
18
Mo a biak DenbS- en e emuan
azal zen badi a e e, Sche ek eslei zen dien kokagunea e e ez da be a e a bi be eiz en di u
hu engo jokabidee an oina i u a: ba eko, subjek ua De S osoa bada e a DenbS-n geldi zen
bada, ho s [espez, KonpS]- a mugi zen ez bada (suedie a A2 hizkun za ba ean ge a u ohi
den bezala), o duan ju and äl subjek ua en au e ik age u beha di a (c . 43); nog e a iss ,
o dea, ez (c . 44). Bes eko, subjek u izeno dainen kasuan, azen ugabea bada, ju e a äl
pa ikulak be e au e ik edo ondo ik age dai ezke (c . 45a); nog e a iss , aldiz, be i be e
ondo ik (c . 45b). Azen uduna bada, aldiz, lau pa ikulek be din joka zen du e, lau ak
izeno dain azen uduna en os ean age u beha bai i a (c . 46a e a 46b). Azkenik, pa ikula
mul zo biak ba e aga iak di a, ho s ju e a äl banake a osaga ian daude, bai a nog e a iss
e e; hala e e, ju nog edo iss pa ikulekin azal dai ezke, bai a äl nog edo iss -ekin e e. Ikus
di zagun ezauga i hauek hu engo adibidee an:
18
KonpS- en e emuan azal zen di enean, in e p e azioa alda zen ei da, Sche en (2017) us ez, inda iloku iboak
e aginda.
3. Pa ikula ka ego ia g ama ika lane an ba ena
102
(43) a. Igå såg {ju / äl} poijken ilmen.
a zo ikusi.LEH P P mu il.DEF ilma.DEF
‘Mu ilak JU / VÄL a zo ilma ikusi zuen.’ (Sche 2017: 80)
b. Igå såg poijken *{ju / äl} ilmen.
a zo ikusi.LEH mu il.DEF P P ilma.DEF (ibidem)
(44) a. Igå såg {nog / iss } poijken ilmen.
a zo ikusi.LEH P P mu il.DEF ilma.DEF
‘Mu ilak NOG / VISST a zo ilma ikusi zuen.’ (ibidem: 81)
b. Igå såg poijken {nog / iss } ilmen.
a zo ikusi.LEH mu il.DEF P P ilma.DEF (ibidem)
(45) a. Igå såg (han) {ju / äl} (han) ilmen.
a zo ikusi.LEH be a.NOM.M P P be a.NOM.M ilma.DEF
‘Mu ilak JU / VÄL a zo ilma ikusi zuen.’ (ibidem)
b. Igå såg (han) {nog / iss } (*han) ilmen.
a zo ikusi.LEH be a.NOM.M P P be a.NOM.M ilma.DEF
‘Mu ilak NOG / VISST a zo ilma ikusi zuen.’ (ibidem)
(46) a. Igå såg (*HAN) {ju / äl} (HAN) ilmen.
a zo ikusi.LEH be a.NOM.M P P be a.NOM.M ilma.DEF
‘Mu ilak JU/ VÄL a zo ilma ikusi zuen.’ (ibidem)
b. Igå såg (*HAN) {nog / iss } (HAN) ilmen.
a zo ikusi.LEH be a.NOM.M P P be a.NOM.M ilma.DEF
‘Mu ilak NOG / VISST a zo ilma ikusi zuen.’ (ibidem)
O ain gu i dagokigunez, Sche ek (2017) alda ika zen du pa ikula modalen alde bi hauek
DenbS gaine iko sin agme an so zen di ela, subjek uekin e a pe paus mailako adbe bioekin
du en banake a ain za ha uz. Be az, Cinque i (1999) ja ai uz, DenbS- en e emua en
goieneko sin agme an koka zen di u pa ikulak, Pa ikulaModal1 Sin agma e a
Pa ikulaModal2 Sin agma hain zuzen. Honako egi u a p oposa zen du:
(47) [Inda S Inda [JokS Jok [PM1S PM1 [PM2S PM2 [DenbS Denb [aS (...)] ] ] ] ] ]
3.4 Pa ikulen kokagune sin ak ikoaz
103
Amai zeko, alemanak pa ikula modalak eduki zea e diko e emua iza ea ekin lo u da
(Ab aham 1991); hizkun za ge mania ez gain, bes e hizkun za ba zue an badaude pa ikula
modalak e a, a e gehiago, delako e diko e emuan, e.g. euska az (Elo die a 1997; Elo die a
2001) edo e umanie az e a i alie az (Coniglio e a Zeg ean 2012; Del Gobbo e a bes e 2015).
In e esga i o azken au o e hauek kokagune bi eslei zen dizkie e e umanie azko e a
i alie azko pa ikula modalei, ba a DenbS- en e emuan e a bes ea KonpS- en e emuan.
Ondoan azken e emu ho e an koka zeko a gudioak az e uko di u .
3.4.2 KonpS e emuan zeha p oposa u ako kokaguneak
Pa ikulak ezke pe i e ian edo KonpS e emuan koka zen di uz en hipo esiak bi an bana u
beha ko li a eke: alde ba e ik, pe pausa galde a za ma ka zen du en pa ikulak jo a zen
di uz en analisiak daude, i.e. pa ikulak seman ika ik gabeko baliabide sin ak iko za ha zen
di uz en lanak (Rizzi 2001; P ie o e a Rigau 2007; Kuong 2008; Li ell e a bes e 2010;
C uschina 2012; Kuwaba a 2013; Lam 2014; Paul e a Pan 2017); bes e alde ba e ik, hiz unak
p oposizioa ekin duen ja e a edo ikuspun ua adie az en du en pa ikulak az e zen di uz en
hipo esiak daude (Muna o e a Pole o 2002; Rizzi 2004; Zimme mann 2004; Kuong 2008;
Baye e a Obenaue 2011; S uckmeie 2014; Del Gobbo e a bes e 2015; T o zke e a Tu co
2015).
Lehenengo aldea i dagokionez, li e a u a luzea e a asko a ikoa da; ipologikoki
desbe dinak di en hizkun zak az e u di a, e.g. inlandie a, i alie a, i lande a, kan one a,
hu enez hu en:
(48) Finlandie a
Pidä -kö sinä äs ä ki jas a?
gus a u-P zu hau.ABL libu u.ABL
‘Gus a zen zaizu libu u hau?’ (Holmbe g 2016: 17)
(49) I alie a
Che usci e domani?
P i e en.ga a biha
‘Biha i engo ga a?’ (Lusini 2013: 48)
3. Pa ikula ka ego ia g ama ika lane an ba ena
104
(50) I lande a
A ghlan sé?
P.LEH ga bi u.LEH be a
‘Ga bi u zuen be ak?’ (Oda 2011: 229)
(51) Kan one a
Lei yam gaa e maa?
zu edan ka e P
‘Ka e ik eda en duzu?’ (Kuong 2008: 8)
Adibide haue an lau galde a pa ikula daude: inlandie azko ko (48) adibidean; i alie azko
che (49) adibidean; i lande azko a(C)- (50) adibidean; e a kan one azko maa, (51) adibidean.
Esan bezala, analisi hauek hizkun za desbe dine ako di elako galde a pa ikulak
a aka u di uz e; hala e e, ez na o ba az e ke a gehiene an pa ikula mo a hauek p oposizioa
galde a ma ka zeko baliabide sin ak iko hu sak di en ideia ekin; ai zi ik, Xiangek (2012)
dioenez, galde a pa ikula za ha u di en gehienek galde a ma ka zeaz ha a agoko un zioa
iza en du ela us e du , galde a guz ie an ez di elako age zen edo ez di elako nahi aezkoak
galde ak osa zeko. Alegia, manda ine az ma pa ikula pola i a ezko galde ak osa zeko
beha ezko za ha u den a en, pa ikula ik gabeko galde ak e e ohikoak di a:
(52) Hóngjiàn zài bàngngshì (ma)?
Hongjian IN bulego P
‘Badago Hongjian bulegoan?’ [Li en (2006: 34) adibide egoki ua]
Bes alde, i alie az ca pa ikula galde e an azal zen bada e e, Obenaue en (2004; 2005;
2006) galde a ez-es anda e an baka ik age zen ei da (Lusini 2013: 46):
(53) Ca idd u anco a ccà è?
P be a o aindino hemen dago
‘O aindino dago be a hemen?’
3.4 Pa ikulen kokagune sin ak ikoaz
105
Be az, pa ikula ho ien un zioa ezin da sin ak ikoki p oposizioa galde a za ma ka zea izan.
Manda ine az, esa e ako, Lik (2006) diosku galde a pa ikula za jo ohi den ma mo ema en
bidez hiz unak ondo engoa adie azi nahi duela: hiz unak en zulea engandik e an zuna
jaso zeko i xa open/ asmo handia du; honen aldean ba mo e ma dago, e a be o ek, o dea,
e an zuna jaso zeko i xa open/ asmo xikia adie az en ei du.
Dena den, galde a pa ikulak e a pa ikula modalak ez bide di a an zekoak
in e p e azioa en alde ik; e a be az eu en a eko be eizke a jus i ika u a legoke. Ba e ik,
pa ikula modalek hiz unak p oposizioa ekin duen konp omisoa maila edo ge aga i asun
maila, in o mazio i u ia lehenengo eskukoa edo bes elakoa den e a inda iloku iboa ekin
lo u a dauden bes elako ja e a-ñaba du ak adie az en di uz e. Bes e ik, hiz unak duen ja e a
edo i i zia (epis emiko asuna, ebiden zial asuna edo ebalua zaile asuna) bainoago
pe pausa ekin duen ha emana edo pe o ma ibo asuna, en zulea i pe pausa zelan au kez u
nahi dion, ze nahi duen hiz unak en zuleak p oposizioa ekin egin dezan edo a hiz una en e a
en zulea en a eko ha emana zein den p oposizio ho i dagokionez, adie az en du e asko an
galde a pa ikula za ha u izan di enek. Cinque en (1999) sailkapena gogoan izanda, azken
hauek hizke a ekin za ekin daude lo u a; bes eak, aldiz, modali a ea ekin. Gauzak ho ela,
mo a biak pa ikula modal za ha zen di u o aingo lan hone an. Auzi hau a gi u a, ekin
diezaiegun pa ikula hauei KonpS e emuan eslei zen zaizkien kokaguneei. Gogo a dezagun,
hale e, analisi haue an ez dela pa ikulen eka pen p agma ikoa landu; ai zi ik, ma ka zaile
sin ak iko soilak izango bali a bezala az e u di a.
Lehenik e a behin, p oposizioa en inda iloku iboa ma ka zen du ela esan ohi da,
pe pausa galde a dela adie az en du ela alegia. Ho i dela e a, Inda Sin agman koka zen
di uz e japonie azko ka (Kuwaba a 2013), kan one az maa (Kuong 2008), ka alanezko que
(P ie o e a Rigau 2007) edo sa dinie azko a (Jones apud Mensching 2015: 15). Ezauga i
sin ak ikoek e e kokapen honen alde egi en du e, subjek uekin, opikoekin edo a okuekin
du en banake a e a pe paus mailan du en kokapena ain za ha uz:
(54) a. Que e la Ma ia?
P da o ART Ma ia
‘Bada o Ma ia?’ (Rigau e a P ie o 2005: 4)
3. Pa ikula ka ego ia g ama ika lane an ba ena
106
b. *Que la Ma ia e?
P ART Ma ia da o (ibidem)
Alegia, (54) adibidean ka alanezko que galde a pa ikula au e a u den e adi za en ondoan
age u beha da, bien a ean la Ma ia subjek ua age zeak daka en ezg ama ikal asunak
e akus en duen moduan.
Hizkun za ho ie an mende agailuak gune ho e an e e koka u ohi di a, ingu uko
hizkun ze an bezala. Hala e e, hizkun za guz iek ez di uz e mende agailuak Inda bu uan
age ian; hainba e an Joka u asun bu ua eslei zen zaie mende agailuei e a, ondo ioz, di elako
galde a pa ikulei e e bai, esa e ako i lande a en e a gaskoia en kasue an:
(55) Dei idís [an chéad Nollaig eile [go d ioc adh sé aníos]]
esango.luke e P lehenengo gabon bes e MEND le o ke be a go a
‘Hu engo gabone an e o iko zela esan ohi zu en.’ (Robe s apud Adge 2007: 13)
(56) Que ‘m demandi [se lo ga e d om].
P 1SG.DAT galde u MEND ART ka u P lo.egin
‘Ka ua ea lo an o e dagoen galde zen dio neu e bu ua i.’ (Mo in 2013: 142)
Konplemen a zaile Sin agmaz e a, Rizzi en (1997) analisia i ja ai uz, be a ekin
ze ikusia du en Inda e a Joka u asun sin agmez gain, g ama ika lane an bes e kokagune ba
p oposa u da galde e an age zen di en pa ikule a ako, i.e. Galde a Sin agma (Rizzi 2001).
Sin agma ho i p oposa zen du Rizzik ba ez e e hizkun za e oman zeek di uz en da ue an
ona i uz. Hizkun za ho ie ako zeha galde a absolu ue an mo ema ba age zen da, e.g.
i alie azko se, gaz elaniazko si, bes eak bes e; eu ek p oposizioa mendekoa e a pola i a ezko
galde a dela ma ka zen du e. Gaine a, gaz elaniaz si Inda bu ua ez delako ebiden zia
opa zen dugu, hizkun za ho e an que e a si pe paus be ean age bai ai ezke:
(57) Me han p egun ado que si has ap obado el examen.
KL LAG galde u.PRTZ MEND P LAG gaindi u.PRTZ ART az e ke a
‘Ea az e ke a gaindi u duzun galde u du e.’
3.4 Pa ikulen kokagune sin ak ikoaz
107
Sin agma ho en kokapena i dagokionez Rizzik (2001) opikoekin, okuekin e a
nz-hi zekin duen banake a i e epa a zen dio e a sin agma ho i Inda Sin agma en e a Topiko
Sin agma en a ean age zen dela ondo ioz a zen du; honako banake a p oposa zen du:
(58) [Inda S [GaldS <se, si> [TopS [FokS [JokS [….] ] ] ] ] ] (Rizzi 2001)
Eskema ho e an gaz elaniazko que Inda bu uan e a si Galde a sin agma en bu uan age zen
di a.
Honaino, be az, galde a pa ikulei ezke pe i e ian eslei u ako hi u kokagune:
lehenengoa Inda bu ua, biga ena Joka u asun bu ua e a hi uga ena Galde a bu ua.
19
A es ian esan du di elako galde a pa ikulez gain, bes elako pa ikula modalak e e
koka u di uz ela ezke pe i e ian. Ho ie ako ba zuk Inda Sin agman/ Konplemen a zaile
Sin agman age zen di ela p oposa u du e hainba ek (Coniglio e a Zeg ean 2012; Del Gobbo
e a bes e 2015); esa e ba e ako, e umanie azko oa e:
(59) Oa e unde a pleca Ion mâine?
P non GER alde.egin Jon biha
‘No a alde egingo o e du Jonek biha ?’ (Coniglio e a Zeg ean 2012: 240)
19
Gaskoizko da uei begi a uz ge o e a Mo inen (2013) az e ke a i ja ai uz ge o, hizkun za ho e ako zeha
galde a absolu ue an Galde a sin agman se mo ema gauza zen da e a, opiko ik baldin badago, Joka u asun
bu ua e e gauza u a age zen da e pa ikula en bidez:
(i) Que ‘m demandi [se lo ga e d om].
P 1SG.DAT galde u MEND ART ka u P lo.egin
‘Ka ua ea lo an o e dagoen galde zen dio neu e bu ua i.’ (Mo in 2013: 142)
Bes alde, galde a ez di en bes e es uingu u ba zue an que azal zen da mendeko dekla a iboe an, Inda
bu uan koka ua:
(ii) Que soi segu que las a hagas que son madu as
P nago ziu MEND ART ma ubi P izan helduak
‘Ma ubiak helduak di elako ziu nago.’ (Mo in 2013: 142)
Be az, hizkun za ho e an galde e an bi ma ka zaile age dai ezke e a bakoi za sin agma ba en bu ua da;
pola i a ezko galde a zuzene an e pa ikula nahi aez e abili beha da e a, pa ikula ho en banake a ain za ha uz,
Mo inek Joka u asun bu ua okupa zen duela p oposa zen du. A e gehiago, que mende agailua en kokapena e e
kon uan ha u a, Inda bu ua en, Galde a bu ua en e a Joka u asun bu ua en ebiden zia ema en ei digu gaskoiak.
3. Pa ikula ka ego ia g ama ika lane an ba ena
108
Pa ikula honek zeha galde a ba en inda a modi ika zen du hiz unak be e bu ua i
p oposizioa galde uko balio bezalako e ek ua, i onia edo a zalan za ku sua gehi uz (Coniglio
e a Zeg ean 2012). Kokapen ho e an age zea, be az, jus i ika u a legoke pa ikulek inda
iloku iboan du en e agina hizkun za haue an age ian gauza zen bai a, pa ikulak DenbS
e emuan di uz en hizkun ze an (alemanean kasu) ez bezala (Zimme mann apud Egg e a
Mu sell 2017: 20). Alegia, azken hizkun za mo an pa ikulen Inda S- ako mugida edo
komunz adu a ezku u ba ge a zen dela i adoki zen du e hainba ek (Zimme mann 2004;
G osz 2005; Baye e a Obenaue 2011; S uckmeie 2014; Baye e a T o zke 2015; Ab aham
2017) pa ikulen e a inda a en a eko ha emana azal zeko; o aingo kasuan, o dea, azalekoa
da ha emana:
(60) [Inda S/ JokS Nz Inda / Jok iQ, iQInda [] [TopS [P S P uQInda [] [(AdbS*) [AS/aS … ]]]]]
> [Inda S/ JokS Nz Inda / Jok iQ, iQInda [4] [TopS [P S P uQInda [4] [(AdbS*) [AS/aS … ]]]]]
(Baye e a Obenaue 2011: 464)
Baye e a Obenaue ek (2011: 464) adibide ho en bidez adie az en du enez, Inda /Jok
bu uan dagoen asunak pa ikula ekin ba eginez e agi en dio pa ikula en eka penak inda
iloku iboa i.
Honez gain, kokagune ho i eslei zeko ebiden zia sin ak ikoak e e ema en di uz e
Coniglio e a Zeg eanek (2012) e a Del Gobbo e a bes ek (2015). Au o e hauek i alie azko e a
e umanie azko da ue an e a i alie azko e a manda ine azkoe an oina i zen di a, hu enez
hu en, pa ikula mo a bi be eiz eko: KonpS-koak e a DenbS-koak. Pe paus mailan
okupa zen du en gunea e a bes e osagai ba zuekin e akus en du en banake a desbe dinak di a
pa ikula mo a hauen a ean be eiz eko a gudioak: lehenengoak pe paus hasie an azal zen
di a, ezke pe i e ia a mugi u ako osagaien e a nz-hi zen au e ik;
20
azkenak, o dea, adi z
joka ua en e a subjek ua den izeno dain zehaz ugabeen (ing. ba e quan i ie s eu en
e minologia) os ean age zen di a.
21
Alegia:
20
Del Gobbo e a bes ek (2015) pe paus hasie an e a pe paus amaie an age zen di en pa ikulak kokagune
be ean ipin zen di uz e, i.e. KonpS-n. Eu en a eko aldea azal zeko honakoa p oposa zen du e: pa ikula pe paus
hasie an age zen denean DenbS ez da [espez, KonpS] gune a igo; pa ikula pe paus amaie an azal zen denean,
DenbS [espez, KonpS] gune a mugi u da pa ikulak e aka i a. Izan e e, ezauga i honek, i.e. sin agma oso ba
espezi ika zaile gune a e aka zeko auke a iza eak, KonpS-ko e a DenbS-ko pa ikulak be eiz en di u.
21
Coniglio & Zeg eanek (2012) dio e hainba pa ikula kokagune bie an age dai ezkeela.
3.4 Pa ikulen kokagune sin ak ikoaz
115
du e: alde ba e ik, konp omiso edo ja e a adie az en duena zuzendua enganako deia delakoa
baino p oposizio ik hu bilago so u beha da, hiz unak p oposizioa balo a u os ean, hizke a a
bidal zen duelako, publiko egi en duelako (c . F ey 2018); bes e alde ba e ik, hainba analisik
(Heim e a bes e 2014; Heim e a bes e 2016; Wil schko 2017), au ekoek (e.g. Speas e a
Tenny 2003) ez bezala, hiz una ekin ze ikusia du en sin agmak en zulea ekin lo u a
daudenen o-komandopean koka zen di uz e, eu ek azal zen du en bezala, hiz unak duen
konp omiso maila i en zulea en ikuspun ua gehi zen bai zaio. Hie a kia ho i au ekoa ekin
ba egin ondo en, honako egi u a dugu:
(76)
Banake a hau medumba hizkun za ban uak e akus en ei du; Heim e a bes ek (2016) a
pa ikula mo a bi be eiz en di u hizkun za ho e an, bes e es uingu u ba zue ako ebiden zian
oina i u a. Lehenengo a hiz una ekin e a be e ikuspun ua ekin lo ua e a biga en a
zuzendua enganako deia delakoa ekin:
(77) [ [ [KonpS mʉ ɣʉ ʙʉ swə] [Hiz S a] ] [CoA a] ] ?
1SG eduki xaku be i P P
‘Txaku be i ba dudala?’ (Heim e a bes e 2016: 122)
3. Pa ikula ka ego ia g ama ika lane an ba ena
116
Azkenik, Haegemanen hipo esia ez bezala analisi hau pe paus hasie an e a amaie an
age zen di en pa ikulei ez ezik, pe paus ba uan age zen di enei e e, e.g. alemanezko
pa ikula disku siboei, aplikaga ia izango li zaieke (ikus Thoma 2016):
(78) Da Hansi geh ei äh zum Eika a.
ART Hansi doa P P ADL.ART e oske a
‘Hansi e os e a doa FEI ÄH.’ (Wil schko e a Heim 2016)
Hala e e, ez du e pe paus ba uan pa ikula du en egi u en xehe asunik eskain zen; ho s, zelan
e a o zen di en hi z-o dena zuzena lo zeko.
A al hone an zeha , be az, pa ikula modalen kokapena a aka zen du en hainba
hipo esi eka i di u mahai gaine a. Au eko a alean ez bezala, kasu hone an ike gai honek ez
du ez abaida ik so u g ama ika lane an; egia esan, e emu jakin ba i eslei u ako pa ikulak ez
di a bes e e emu ba zue an koka u ohi hipo esi desbe dine an. Be az, pa ikulen banake a e a
kokapen ho ien aldeko a gudioak a giak bide di a.
Labu bilduz, hi u e emu desbe din e aku si di u g ama ika lane an opa u ako
az e ke ak ain za ha u a: e diko e emua edo DenbS e emua, ezke pe i e ia edo KonpS
e emua e a, azkenik, Hizke a Ekin za e emua. E emu ho ien ba uan kokapen desbe dinak
p oposa zen di a, bai ezauga i sin ak ikoe an, bai a azoi p agma ikoe an oina i uz. Hala
e e, e emu ho ie ako kokapen ho iek ezauga i ba ean da oz ba : hiz unak duen
p oposizioa en ge aga i asun maila, mezua ekiko konp omisoa e a aba adie az en di uz en
pa ikulak hiz una en edo a en zulea en hizke a ekin du en ha emana adie az en du enak
baino behe ago daude egi u a sin ak ikoan. Ezauga i hau naba mendu nahiko nuke, pa ikula
modalak az e ze akoan (c . §5 e a §6) gogoan eduki beha eko ezauga ia bai a.
3.5 Kapi ulua en labu pena
Kapi ulu hone an pa ikulen ingu uan g ama ika lane an so u di en ez abaida sin ak iko
nagusiak plaza a zea eduki du helbu u. Hasie an pa ikulen ka ego ia lausoa e a, egun
o aindino, zehaz ugabea dela e aku si du mul zo be ean un zio desbe dine ako osagaiak e a
izae a nahiz kokapen sin ak iko desbe dine akoak bil zen bai i a; hala e e, ezauga i bi
3.5 Kapi ulua en labu pena
117
azpima a u di u : a) pa ikulak u i asun handiko izae a du en osagaiak di a; e a b) un zio
ba baino gehiago be e zen ei du e p agma ikoki, ez sin ak ikoki.
De inizio ho e an osagai kopu u handia sa zen denez, pa ikulen azpi alde jakin ba i
e epa a zea e abaki du , i.e. pa ikula modalei edo disku siboei, esi hone an az e u ako
pa ikula mo a ho ie akoak bai i a. Ike gaia zehaz u a, pa ikula modalak a aka u di u :
ba e ik, ikuspun u sin ak ikoak ez abaida so u du pa ikulak bu uak di ela e a
sin agma ikoak di ela de enda zen du enen a ean; bes e ik, pa ikulak hi u e emu an
koka uak izan di a, DenbS e emuan, KonpS e emuan e a HeS e emuan, ebiden zia sin ak iko
zein p agma ikoe an oina i uz.
Pa ikulen izae a sin ak ikoa i dagokionez, hizkun za ba zuei hipo esi biak aplika u
zaizkiela e aku si du , alemana i kasu. Alegia, G oszek (2005), Conigliok (2007b; 2008) e a
Ca dinale ik (2011) alemanezko pa ikulek izae a sin agma ikoa du ela dio e; Baye ek
(2009), Baye e a Obenaue ek (2011) e a S uckmeie ek (2014), aldiz, pa ikula be ak
bu uak di ela a gudia zen du e. Azkenek ezauga i e a mu iz apen sin ak ikoak, ba ez e e,
ha zen di uz e kon uan; dena den, Gu zmanni (2015) ja ai uz, ba zuk baz e u di u ,
honakoak one si a: a) pa ikulek kokagune inkoa du e; b) adi z mugidak e aginda, kokagune
inko ho e a ik alde egin dezake e; c) haie ako asko kli ikoak di a, mu iz apen
onologiko-p osodikoe an iga zen den moduan. Izae a sin agma ikoa en aldekoek, o dea, ez
ei du e hainbes e a gudio (Coniglio 2007b; 2008). Naba men zekoa da Ca dinale i en (2011)
lana, be an hi u adbe bio mo a be eiz en bai i a ezauga i mo onologikoe a ik, ba ez e e,
abia u a: adbe bio osoak, ahulak e a kli ikoak; pa ikulak azken biekin lo zen di u.
Azpima a uko ni uzkeen a gudioak honakoak di a: a) pa ikulek ez du ela p eposizioak
bezalako bu uen ezauga i onologiko-p osodiko ik, hala nola bokalak luza zea edo azen ua
eduki zea; b) sin axia i dagokionez, Conigliok (2007b; 2008) e akus en duela pa ikula
modal bi en a ean De S edo PS ba age dai ekeela e a ho ek, be e us ez, pa ikulak bu uak
ez di elako oga daka ; c) Conigliok e e a gudia zen du pa ikulek, islapen nagusiko izae a
edukiz ge o, ez luke ela adi za en ezke pe i e ia ako mugimendua oz opa u beha ko edo ez
li a ekeela be a ekin ba e a mugi uko, bu uz bu uko mugida en ondo ioz.
Ez abaida ho i albo ba e a u zi a, pa ikula modalak egi u a sin ak ikoan age zen
di eneko kokapenak az e u di u . Kasu hone an gehiene an a gudio sin ak ikoak nahiz
p agma ikoak uz a zen di uz e hi u e emu ho ie an zeha kokagune desbe dinak
3. Pa ikula ka ego ia g ama ika lane an ba ena
118
p oposa zeko. Hipo esi ho ie a ik honako ezauga iak naba mendu nahiko ni uzke: a)
hizkun za be ean gune desbe dinak gauza dai ezke, pa ikula ba baino gehiago azal dai ezke
e a; b) hizke a ekin za en, en zulea en e a hiz una en a eko ha emana isla zen du en
pa ikulek hiz una en p oposizioa ekiko ja e a adie az en du en pa ikulak besa ka zen
di uz e analisi guz ie an; c) azken ezauga ie a ik abia u a, kanpo- e a ba ne-pa ikulak
(Kuong 2008) edo goi- e a behe-pa ikulak (Co 2015; 2016) be eiz en di a.
Kapi ulu hone an, ha a a, hizkun za desbe dine a ik bildu ako da u e a ezauga iak
baliaga iak izango zaizki euska azko pa ikula modalak az e zean, hu engo kapi ulue an
e aku siko dudan bezala. Dena den, g ama ika lane an jo a u e a jo a zen di en ike gaiei
euska a en ikuspun u ik heldu baino lehen, euska azko pa ikulak au kez u e a desk iba uko
di u hu engo kapi uluan (§4).
119
4 Euska azko pa ikulak: analisi o oko a
4.1 Sa e a
Hi uga en kapi uluan pa ikulen gaineko li e a u a be ikusi e a esi honen ike gaia en
abiapun ua eza i os ean, kapi ulu hone an euska azko pa ikulak az e uko di u . Dena den,
ez du pa ikulek du en aldako asuna ike uko; ai zi ik, az e gaia muga u e a o aingoan
jokabide kanonikoa i ja ai zen dio en pa ikulak a aka uko di u xeheki, euskalki guz ie an
dokumen a zen den e abile a hain zuzen e e:
(1) a. Asie e a Mikel Bo dele a joan omen di a.
b. Asie e a Mikel ez omen di a Bo dele a joan.
E abile a kanoniko ho e an pa ikula adi z joka ua en au ean azal zen da be i. Honen aldean
ekialdeko hizke e an jokabide ez-kanonikoa du e omen (ikus E xepa e 2010; E xepa e e a
U ia 2016) e a o e pa ikulek:
(2) a. No k o e jan züan? (Casena e-Ha igile 1997)
b. Ez dokeda o e nik egin ño ia az nai duana? (Es o nés 1982a: 80)
4. Euska azko pa ikulak: analisi o oko a
120
Biga en jokabide hau au e ago (§7) ike uko du zeha z-meha z. O aingoz (1) bezalako
jokabidea i baka ik e epa a uko dio .
Be az, pa ikula modalen e abile a kanonikoa ja aian azalduko dudan bezala az e uko
du . Lehenengo e a behin, euskala i zan pa ikula ka ego ia en ba uan koka u di en e a
e ike a ho i eslei lekieken osagaiak au kez uko di u (§4.2); halabe , a al be ean lan hone an
pa ikula modal za jo zen di udanak azpimul zo an bana dai ezkeela e aku siko du ,
in e p e azioa en edo pe paus mo a en a abe a. Ondo en (§4.3), pa ikula ho ien desk ibapen
sin ak ikoa i ekingo dio : pe paus mailan okupa zen du en gunea (§4.3.1); adizionalki
desk iba u zaien izae a kli ikoa (§4.3.2); pa ikulak a gumen uak hau a zen di uz en osagaiak
di elako hipo esia (§4.3.3); ezez apena ekin du en jokabidea (§4.3.4); pa ikule an
iden i ika zen den o igo shi enomenoa (§4.3.5); e a pa ikulen a eko ba e aga i asuna
(§4.3.6). Euska azko pa ikula modalen p opie a eak mahaigaine a u a, 3.3 a alean
plaza a u ako ez abaida i helduko dio , i.e. ea bu uak ala islapen nagusiak di en. Ho e a ako,
4.4.1 azpia alean euskal pa ikula modalen bu u izae a en aldeko a gudioak egokiak o e di en
az e zeaz gain, islapen nagusiko izae a en aldeko p obak e ka uko di u euskal pa ikula
modalen ezauga iekin 4.4.2 azpia alean, bu uak di ela ondo ioz a u a.
4.2 Zein zuk di a pa ikula modalak?
Pa ikula modalena
1
ka ego ia i xia bada e e, 3.1 a alean esan dudan bezala, ez dago a gi
ka ego ia ho en ba uan aldeka u beha di en osagaiak e a eu en ezauga i be eizga iak
zein zuk di en. Ho i dela e a, adizionalki euskala i zan pa ikula modal za jo di en ho iei
kide be iak gehi u zaizkie azken u eo an, ike gai honek a e a handiagoa ha u duen
heinean.
Euskal zaindia (1987) abiapun u ha uz ge o, “adi z mul zoa i e an si ako bes elako
osagaiak” azpia ala en ba uan opa zen di ugu ohiko pa ikula modalak: al¸ahal, bide, ei,
omen (emen) e a o e (e e). Hauez gain, an zeko un zioa duen bes e kide ba age zen da, -a
ma ka zaile in e oga iboa hain zuzen e e:
1
Bes e hizkun za ba zue an pa ikula modala e minoaz gain, pa ikula disku siboa e e e abilia izan den a en,
euskala i zan biga en izendapenak ez du adizio ik e a pa ikula modala e ike apean iden i ika uak izan di a
lan gehiene an (Albizu 1991; Elo die a 1997; A egi e a Ne ins 2012, bes eak bes e). Ho i dela e a, pa ikula
modala e minoa hobe siko du euska azko pa ikulei dagokienez, guz iak modali a ea ekin lo u a ez badaude
e e.
4.2 Zein zuk di a pa ikula modalak?
121
(3) Ikusi al du ai ak Txiki?
(4) Ai ak Txiki ikusi ahal du.
(5) Ai ak Txiki ikusi bide du.
(6) Ai ak Txiki ikusi ei dau.
(7) Ai ak Txiki ikusi omen du.
(8) Ikusi o e du ai ak Txiki?
(9) Ikusi dua ai ak Txiki?
Ja aian e aku siko dudan bezala, pa ikula hauek guz iek hiz una en edo a en zulea en
ja e a zehaz en lagun zen du en a en, ho s un zio p agma ikoen alde ik ba da ozen a en,
aldea suma zen da maila sin ak ikoa i dagokionez.
Bes alde, ze enda ho i kide gehiago e an s dakizkioke hi uga en kapi uluan
ondo ioz a u ako ezauga iak gogoan ha uz ge o: a) sin axia en e a mo onologia en alde ik
u i asun handiagoko osagaiak di a; b) ez du e in e p e azio a gi ik, e abile a p agma iko
asko adie az bai i zake e; e a c) inda iloku iboa ekin edo disku soa ekin daude lo u a.
Be az, adizioan pa ikula modalak e ike apean age u ez di en osagaiak alde honen ba uan
sailka li ezke, hala nola ba(da), aspek ua ma ka zen duen ohi, pe paus amaie ako baina edo
ge o, galde e ako ez a?, ez?, ala?, bai a esaldi amaie ako e bezalakoak (Liza di-I ua e
2019a) e e:
2
(10) No a zoaz ba(da) hain be andu?
(11) Ja e xe ho e an bazkaldu ohi du. / Ja e xe ho e an bazkal zen ohi du.
(12) Zuk ule u duzu baina?
(13) Handia da, ge o! Ho elako ik en zun beha iza ea e e! (Zubi i e a Zubi i 1995: 577)
(14) Tama a Gabone an e o iko da, ez a? / ez?
2
Zube oako e a Ga aziko euska ak alde honen ba uan sa li ekeen bes e osagai ba du, i.e. ehi. Be a adi z
lexiko ba en e oa i lo zen zaio e a adi z lexikoak adie az en duena e aza dela de ini ua izan da (Mi xelena e a
Sa asola 2017):
(i) A abez min za zaileek ikas-ehi zu en [heb ee a].
Lehenengo begi a uan ema en du adi z lexikoa en hau ake a a gumen ala man en zen dela; e a be ean, adi z
lagun zaileak e e auke a zen di uz e ehi a zizkia du en adi zek. Dena den, mo ema honek ike ke a sakona
me ezi du be e izae a a gi ze akoan.
4. Euska azko pa ikulak: analisi o oko a
122
(15) Baza oz, ala?
(16) Ez esan ino i e! (Liza di-I ua e 2019a)
Azken hauek bezalako pa ikulek ga an zia ha u du e azkenaldian bes e hizkun za ba zue an
pa ikula modalen gainean egindako ike ke e an, lan uga ik (Wal e ei e a De ges 2007;
Malamud e a S ephenson 2014; Co 2015; 2016; Heim e a bes e 2016; Wil schko 2017;
Cas o iejo 2018) age ian uz en du enez.
Euska azko pa ikulen ze enda luza dai ekeen a en, o aingoan Euskal zaindiak
(1987) elka ekin mul zoka u ako ho iei baka ik e epa a uko die , alegia (3-9) adibidee an
bildu akoei. Dena den, pa ikula ho iek ez du e ka ego ia homogeneoa osa zen, eu en
in e p e azioa i izpide za ha uz azpi alde desbe dine an bana dai ezke e a. Azpi alde hauek
ba da oz neu i handi ba ean Cinque en (1999) hainba be eizke a ekin; Haddicanek (2001)
hone az oha u a honela be eiz en di u pa ikulak nahiz adi z modalak:
(17) a. al - Hizke a ekin za Modali a ea;
b. o e - Ebaluazio modua;
c. ohi - Aspek u ohiko asuna;
d. a i - Aspek u p og esiboa;
e: omen / bide - Ebiden zial asun modali a ea;
. beha - Beha -modua;
g. nahi - Nahimen-modua;
h. ahal - E o-modua.
Hein ba ean Haddicanen (2001) be eizke a ho ekin ba na o , a al hone an zeha az e uko
di udan pa ikulei begi a: e dialdeko euskalkia en al hizke a ekin za aldea en ba uan
koka uko nuke Cinque i (1999) ja ai uz, edo omen ebiden zial za ha zen du ; dena den,
bide- en edo o e- en sailkapena ez zai egokia i udi zen: lehenengoa, ku su ebiden ziala eduki
dezakeen a en, epis emikoa da (Ko a e a Zubeldia 2016) seman ikoki e a biga ena e e
epis emiko za jo zen du , ondo en (§5.3.7) a gudia uko dudan bezala. Bes alde, Haddicanek
ze enda zen ez duen mendebaldeko ei e e ebiden ziala dela ona zen du Euskal zaindia i
4.2 Zein zuk di a pa ikula modalak?
123
(1987) e a Zubeldia i (2010) ja ai uz.
3
Halabe , Haddicanen (2001) ze endan ez dagoen
ahal pa ikula epis emiko za jo zen du ; hone az e e au e ago (§5.3.2) sakonduko du . Hau
guz iau ain za ha u a, honako sailkapena p oposa zen du :
(18) a. Pa ikula ebiden zialak: ei e a omen (emen).
4
b. Pa ikula epis emikoak: ahal, bide e a o e (e e).
c. Galde a pa ikulak: -a e a al.
Sailkapen ho i pa ikulek pe pausean be e zen du en un zioa en a abe akoa da; hala e e,
bes elako sailkapenak p oposa li ezke age zen di eneko pe paus mo a en a abe a; esa e
ba e ako:
(19) a. Adie azpen-pe paus edo dekla a iboe an: ahal, bide, ei, omen (emen) e a o e (e e).
5
b. Galde e an: -a, al, ahal, e a o e (e e).
6
c. Agin e e an: ba e e ez.
d. Ha idu azkoe an: ahal e a o e.
e. Alegiazkoe an: ahal.
Hona hemen pe paus mo a bakoi za en adibideak:
(20) a. Lapu ak sa u omen di a. [Adie azpen-pe pausa edo dekla a iboa]
b. Eu ia egin o e du? [Galde a]
c. Nik al daki ! (al = ahal) [Ha idu azkoa]
3
Hala e e, Zubeldiak (2010) ai o zen du ei e a omen pa eka zeak a inke iaz joka zea suposa uko lukeela, egun
mendebaldeko pa ikula en azaleko eka pena baka ik ezagu zen bai ugu. Bes ela esanda, xehe asunez ike u
beha eko kon ua da ei pa ikula en e abile a; ho i az e u a, pa ikula ebiden zialen aldeka zea egokia o e den
a gi u ahalko da.
4
Zubeldiak (2010) p oposa zen du omen-en bi a ez hiz una ez den bes e ba ek esandakoa en be i ema en dela.
Ho ez gain, hainba kasu an (baina ez be i) ziu gabe asuna iga dai eke omen-dun pe pause an; alabaina
ñaba du a ho i biga enka ia dela dio Zubeldiak, pa ikula en lehenengo un zioa ebiden zial asuna dela
iden i ika zen bai u.
5
La i ek (1944: 448), Euskal zaindiak (1999: 76) e a Caminok (2004: 477) -(e)n mende agailua ha zen du en
adie azpen-pe pausen ba uan aipa zen di uz en hainba p edika u an age dai eke o e pa ikula, beldu , (ez)
us e, idu i u/ i udi u. Au e ago (§5.4.2) eka iko du gai hau mahai gaine a.
6
A i z I u zunek (a.k.) adie azi di be e hizke an, i.e. E en e iakoan, omen galde e an e e e abil dai ekeela,
p oposizioa i ku su e e o ikoa emanez.
4. Euska azko pa ikulak: analisi o oko a
124
d. Eu ia egingo ahal du! [Alegiazkoa]
Ho ela be eiziko ni uzke pa ikulak pe paus mo a en pa ame oa abiapun u izanda.
Bes alde, pa ikula guz iak ezin ei di a mendeko es uingu ue an e abili (Coniglio e a
Zeg ean 2012); ho elako es uingu ue an age zeko auke a oina i ha uz ge o, honelakoa
izango li za eke sailkapena:
(21) a. Pe paus nagusie an age zen di en pa ikulak: -a, al¸ahal, bide, ei, omen (emen) e a
o e (e e).
b. -(e)n mende agailuaz ma ka u ako mendeko pe pause an age dai ezkeenak: al,
ahal, bide , ei, omen e a o e (e e).
c. -(e)la mende agailuaz ma ka u ako mendeko pe pause an age dai ezkeenak: ahal,
bide e a omen.
7
Hona hemen es uingu u ho iei dagozkien adibideak:
(22) a. Bai, uda bide zen, ga ai epelen ba behin za . (Jimenez apud Ko a e a Zubeldia
2016: 18) [Pe paus nagusia]
b. Ez dakigu F anois de May ie apezpikuak be ak ida zi o e zuen, ala ho en manuz
Belapey ek. (Da an 2008: 19) [-(e)n-dun mendeko pe pausa]
c. Be e izena Kijada edo Kisada omen zela dio e, hone an ez bai a oz ba e a alegia, gai
hone az ida zi du enak; baina egia-i xu ak liokeenez, Kijana ze i zan. (Ezkiaga apud
EHUko Euska a Ins i u ua 2009) [-(e)la-dun mendeko pe pausa]
Be az, ikuspun u ho en a abe a pa ikula ho iek ez du e alde homogeneoa osa zen;
ai zi ik, eu en a ean alde naba menak egon dai ezke e abilpena i nahiz es uingu uei
dagokienez. Hala e e, pa ikula ho iek guz iak elka ekin mul zoka zeko ebiden zia a gia
dago eu en jokabide sin ak ikoa i e epa a uz ge o. Euskal zaindia en (1987) izendapenak
i adoki zen duenez e a hu engo a alean e aku siko dudanez, pa ikula ho iek guz iek
7
O e- en kasuan ekialdeko hainba hizke a an -(e)lako mende agailua ekin ba e a age zen da; gai honi
au e ago (§7.6) a alean helduko dio , baina o aingoz pa ikulen jokabide o oko a ha uko du ain za .
4.3 Pa ikula modalen sin axiaz
131
Adibidee an iga dai ekeen bezala, baldin za hauek adi z inkoak di uz en pe pause an
baka ik opa zen di a; adi z pe i as ikoak di uz ene an, aldiz, adi z lexikoa en e a
lagun zailea en a ean age zen bai a pa ikula, (c . 23).
Ebiden zia sin ak iko haue an oina i u a ondo ioz a zen du : a) pa ikulek adi z
joka ua ekin ba eginez hi z mo onologikoa osa zen du ela; b) adi z joka ua gauza zeak
baka ik ahalbide zen duela pa ikulen age pena; c) adi z joka ua i a xiki zen zaiola e a be a i
lo u a mugi zen dela pe pausa en kokagune desbe dine an zeha ; e a d) adi z joka uak e a
pa ikulak osagai baka a bezala konpu a zen du ela sin axian.
Honen aldeko ebiden zia a lo onologiko-p osodikoan e e opa dai eke. A lo honek
sakon az e zea me ezi du, baina ho ek esi honen xede e a izae a ik aldenduko gin uzke;
be az, hizke a desbe dine an jaso ako da uak emango di u labu , pa ikula guz iek euskalki
guz ie an hala joka zen du ela au esuposa u a, o oko zeak di uen a iskuez jaki un nagoen
a en.
Pa ikulen e a adi z joka uen a ean hainba bilakabide mo onologiko gauza zen di a,
hala nola (54-55) adibidee ako ozenen o i ioa (de Rijk 2008) edo (56-59) adibidee ako
bokal igoe a e a asimilazioa (Elo die a 1997), bes eak bes e. Ikus di zagun adibide ba zuk:
(54) Ondo al zabe? [al zabe > al zabe]
(55) Ea Kanillo a an zalea nun bizi zan galde u omen zon. [omen zon > omen zon]
(Ba andia an 1972)
(56) Apu u eižeban. [ei eban > eižeban] (Elo die a 1997: 129)
(57) Txaku a, ho ek eka i eiban. [ei eban > eiban] (Mon o e 2015)
(58) Juez sobe anuec be ac acuseuco ei us [ei di u(e)s > **ei u(e)s > ei u(e)s] (Uliba i
2015: 194, 394)
(59) E o zen o i aa? [o e da > o e aa > o i aa] (Na a o e a bes e 2008: 391)
Azkenak, ba ez e e, a e a me ezi du pa ikulan be an gauza zen bai a bilakabidea;
au ekoe an, o dea, adi z lagun zailean. Gaine a, ‘ea > ia’ bilakabidea ez da ohikoa ho elako
es uingu ue an, ho s pa ikula ba en e a adi z joka ua en a ean, izenen e a de e mina zaileen
4. Euska azko pa ikulak: analisi o oko a
132
a ean baizik, e xea > e xia
15
alegia. Be az, Liza aga E goieneko hizke a en da uak
in e esga iak di a oso, pa ikulen e a adi z joka ua en a eko ha eman mo onologiko es ua
age ian uz en bai u e.
Halabe pa ikulek a e esia jasan dezake e es uingu u jakin ba zue an: ba eko, au e ik
duen adi z lexikoa en azken silaba en koda en a abe a e a, bes eko, adi z lexikoa ekin e a
joka ua ekin ba e a osa zen duen uni a ea en p osodia en a abe a. Pa ikula bi an iga zen da
a e esia: omen e a o e. Hauek no malean biga en silaban jaso zen du e azen ua hainba
hizke a an, Lesakako e a Azpei iakoak kasu:
16
(60) Ze nahi [o e’ du e’]?
Azen ua pa ikula en biga en silabak jaso zen badu e a adi z lexikoa en azken silaba en koda
ozena ez bada, o duan a e esia gauza dai eke:
(61) Nun laga [(e) e’ (d)e ] pe iodikua?
(62) O ek no a e yosak? [Ho iek no a e e zoazak?] (Gaminde 2001b)
(63) Loak a u (o)men zun a ee ki lo in. (Ba andia an 1972)
Azkenik, pa ikula modal guz iek adi z lexikoa ekin e a joka ua ekin uni a e
p osodikoak osa zen di uz e, edo adi z inkoen kasuan pola i a ezko mo emekin e a adi z
joka ua ekin (Txilla degi 1984: 411; Elo die a 1997: 183); galde a da ea be ez azen udunak
o e di en ala ez. Galde a hau e an zu ea zaila da, pa ikulak be i adi z joka ua ekin ba e a
age zen bai i a, e a be az ezin da jakin azen ua be ezkoa den ala adi z joka ua ekin ba
egi ean p osodia pa oia ha zen duen, be ez hi z p osodikoa osa zen ez du en hi zek, kli iko
15
Ho elako bilakabideak di uen hizke a ba Lekei iokoa da, Elo die a en (1997) az e zen duen hizke a alegia,
e a ez du e e pa ikulan bilakabide mo onologiko ik an zema en. Honen a azoiak bilakabidea en inda a ekin
ze ikusia bide du, hizke a ba zue an asimilazio edo disimilazio bilakabide ho iek gauza zeko e emu e a
hu enke a muga uak di uz e e a.
16
Euska a en He i Hizke en A lasean (Euskal zaindia 2016) 1754. mapan galde a pa ikula en gaineko
in o mazioa bildu du e; Azkoi iko e a Azpei iko hizke ei begi a uz ge o, azen ua oki desbe dine an koka u
du ela ikus dai eke:
(i) Azkoi ian: eñ ál du?
(ii) Azpei ian: eñ al dú?
Gu e da uak ba da oz ho ekin, Azpei ian biga en silabak jaso zen bai u azen ua.
4.3 Pa ikula modalen sin axiaz
133
ba ekin ba egi ean, so zen du elako hipo esia en ildo ik (Condo a di e a Kipa sky 2002:
9).
17
Au eko ebiden ziak ain za ha u a, azkena en alde egingo du ; izan e e, pa ikula
bisilabikoek lehenengo zein biga en silaban jaso dezake e azen ua adi z joka ua en
amaina en a abe a. Ikus dezagun zube e ak eskain zen digun ebiden zia:
(64) Bil [o’ he dai’ e] elho ie an mahaxic edo phico ik naha e an? (Inchauspe 1856)
Lehenengo silaban jaso zen du o e-k azen ua, adi z joka uak silaba bi badi u; adi z joka ua
silaba baka ekoa denean, aldiz, pa ikula en biga en silabak jaso zen du azen ua:
18
(65) Ni o he’ niz? (Inchauspe 1856)
Dena den, a es ian esan bezala, gai honek az e ke a sakona beha ko luke e a, be az
ebiden zia hauekin zuhu joka u beha ko li za eke. Hala e e, sin axiak e akus en di uen
ebiden ziekin ba da oz: pa ikulek adi z joka uekin ba egi en du ela; a e gehiago, kli ikoak
di ela oga zen du e a lo p osodiko- onologiko ik ez bai u ema en be ezko azen ua du enik
19
17
Condo a di e a Kipa skyk (2002: 9) g eke azko pa ikula modalen e a adi za en au eko kli ikoen kasua
daka e, biek ez bai u e eu en ho e an hi z p osodiko ik e a zen; biek ba egi en badu e, o dea, osa u egi en
du e:
(i) na í ose koundá m, o gaidú ná o pjásoum on (…)
P zinen ge u ni ART as o P KL ha u.1PL zi en
‘Ni e ondoan egon bazina, as oa ha apa uko genuen.’
18
An zeko i i zikoa da Al ube (1930); be ak dio adi z inkoek pa ikula modalekin ba egi ean eu en pa oi
p osodikoa alda zen dela. Be az, adi z sin e ikoek lehenengo silaban jaso zen du en azen ua pa ikula
modale a a pasa zen dela: monosilabikoak di en pa ikulen kasuan, silaba baka ak jaso zen du, i.e. al e a ei
pa ikulen kasuan; bisilabikoen kasuan, be iz, biga en silabak jaso zen du azen ua, i.e. bide, omen e a o e
pa ikulen kasuan. E epa a diezaiegun be ak eskaini ako adibideei:
(i) a. dá o > éi-da o
b. dá o > ál-da o
c. dá o > bidé-da o
d. dá o > omén-da o
e. dá o > o é-da o
Da a hauek xehez e a kon uz kon uan ha u beha ko li a eke, pa oi p osodikoa aldako a dela ema en bai u.
Dena den, adi z joka uen e a pa ikulen a eko ba egi eak p osodian e agina duela e akus en du zalan za ik
gabe.
19
Egia esan, gai ez abaidaga ia da, bai euskala i zan, bai bes e hizkun za ba zuei dagokienez (Thu mai 1989;
Coniglio 2007b; Ca dinale i 2011; Egg e a Zimme mann 2011; S uckmeie 2014, bes eak bes e); bes alde,
adi z joka uek ez du ela es es nagusi ik jaso zen e e alda ika u izan da (Elo die a e a Haddican 2016).
4. Euska azko pa ikulak: analisi o oko a
134
e a kli ikoak edo onologikoki ahulak di en osagaiek jasa en di uz en bilakabideak age ian
di uz e (bokal igoe a, sandhi e egela e a a e esia). Ondo ioz, euska azko pa ikula modalak
onologiko-p osodikoki kli ikoak di elako ideia naba mendu nahiko nuke.
4.3.3 Albizu en (1991) pa ikula a gumen a zaileen hipo esia
Au eko azpia alean e aku si du pa ikulek adi z joka ua ekin ba egi en du ela; dena dela,
Albizu en (1991) lanean azpima a zen denez, pa ikulak ez ei di a edozein adi z
lagun zaile ekin ba e aga iak:
(66) a. Pellok edan (omen) duela esan du Mi enek.
b. Pellok edan (*omen) dezala esan du Mi enek. (Albizu 1991)
(67) a. I abaziko ahal duzu!
b. I abaz ea / i abaz dezazula desi a zen du .
c. *I abaz ahal dezazula desi a zen du .
Ebiden zia hone an oina i uz, Albizuk (1991) p oposa u zuen pa ikulek adi z joka u mo a
hau a zen du ela, izan e a **edun ona ga iak e a **edin e a **ezan ona ezinak di elako
ondo ioa plaza a u a. Dena den, baiez apen hau ez da guz iz egia, pa ikula modalek **edin
e a **ezan lagun zaileen -ke-dun o mak ha di zake e e a:
(68) Mendiak mugi omen dai ezke edeaz. (Oñede a 1999)
(69) Ez o e dezake gauza be a egin Koxe ha ginak? (La zabal 1991[1964])
Hala e e, ezin di a lagun zaile ho iek -ke gabeko o mekin ba e a age u, ho s agin e e an
20
e a delako subjun ibozko o me an:
(70) E o zai ez! / *E o bide zai ez!
(71) Za oz hona! / *Ahal za oz hona!
20
Gu zmannek (2008: 160) dio pa ikula modalak ezin di ela agin e e an e abili pe paus mo a honek ez duelako
pa ikulak modi ika dezakeen ope a zaile epis emiko ik. I i zi be ekoa da Siemund (2018: 132), agin e ei ezin
zaiela epis emikoki e agin alegia.
4.3 Pa ikula modalen sin axiaz
135
Be az, Albizuk ez bezala, ez du us e pa ikulek lagun zaile mo a auke a zen du enik,
gehienez pa ikulek e a pe paus mo ak lo u a dauka ela esan li eke. Au e ik (§2.4) p oposa u
dudan bezala, Inda S-k JokS- ekin komunz a u e a be an e e pe paus mo a eza zen da;
ondo en, A egi e a Ne insen (2012) ildo ik, adi z joka ua Jok bu uan e a zen da, be az Denb
bu uak Jok bu ua ekin ba eginez [upe paus mo a] asunak delako es uingu uan adi z
lagun zaile mo a zehaz u e a zilegiz a zen du, ho s izan/ **edun edo **edin/**ezan den:
(72) [Inda S Ø[inda , Q] [JokS [DenbS [AS …. ] Denb ] Ø[jok, upe paus mo a:__] ]] >
[Inda S Ø[inda , Q] [JokS [DenbS [AS …. ] Denb ] Ø[jok, upe paus mo a: Q] ]] >
[Inda S Ø[inda , Q] [JokS [DenbS [AS …. ] [ i]] [(Denbi - Ø[jok, Q]) → izan/ **edun/ **edin/
**ezan]]]
Gauzak ho ela, esango nuke pa ikulek ez du ela adi z joka u mo a edo pe paus mo a
hau a zen, ez a alde an ziz e e. Adi z joka u mo ak e a inda iloku iboak pa ikulen e abile an
e agina badu e e e, pa ikulak inda iloku iboa ekiko sen ibe ak di ela alda ika uko nuke;
alegia inda iloku iboa agin e azkoa denean pa ikulak ezin di a age u baina a azoi
seman iko-p agma ikoenga ik (Gu zmann 2008: 160; Siemund 2018: 132). Be az, omen
ebiden ziala edo o e bezalako pa ikula epis emikoak ezin di a agin e a ba ean azaldu eu en
eka pen seman ikoa ez delako agin e a ba en inda a ekin ba e aga ia. Be i o e e pa ikula
hauen analisi seman ikoa oso beha ezkoa da eu en mu iz apen guz iak hobe o ule zeko;
izan e e, bes e hizkun za ba zue an, e.g. i alie az e a bangle az, manda ine az, di elako
pa ikula modalak agin e e an e e e abil dai ezke e a:
(73) Vien qua, mo!
e o i hona P
‘E o i hona MO!’ (Muna o e a Pole o 2002: 89)
(74) Eydike eSo o!
alde.hau e o i P
E o i hona TO! (Baye e a bes e 2014: 2)
4. Euska azko pa ikulak: analisi o oko a
136
(75) Jin lái ma!
sa u e o i P
‘Sa u MA!’ [ma = ema zen naiz] (Li 2006: 32)
Jose Baye ek (a.k.) agin e e an pa ikulak e abil zeko mu iz apen ba ikus en du: KonpS
ak iba u a ez badago, ho s agin e a joka ugabee an, ezin di a pa ikulak e abili. Esa e ako:
(76) B ing doch die Büche !
eka i P ART libu u.PL
‘Eka i zazu libu uak!’
(77) (*doch) die Büche (*doch) b ingen!
P ART libu u.PL P eka i
‘Eka i zazu libu uak!’
Euska a en kasuan be din da adi za joka ua den ala ez, kasu guz ie an pa ikulak ezin di a
age u. Hala e e, alemanezko pa ikulei hu bilago begi a uz ge o, aldeak iga zen di a: doch
pa ikula agin e e an e abil dai eke; wohl, o dea, ez. Lehenengoak ma ka zen du hiz unak ze
edo ze esan duela e a esandako ho i ez da o ela e emu pa eka uan dagoen edukia ekin ba ;
be az, en zuleak doch-en bidez hiz unak esandakoa e a e emu pa eka ukoa kon aesanean
dagoela adie azi nahi du. Biga ena epis emiko za ha li eke (Zimme mann 2004; Ecka d
2018), e a hiz unak p oposizioa i ge aga i asun xikia eslei zen ei dio; be az,
p oposizioa ekiko engaiamendua (ing. commi men ) g adua u dai ekeeneko es uingu ue an
baka ik e abil dai eke, i.e. dekla a iboe an e a galde e an baina ez agin e e an edo desioa
adie az en du ene an:
(78) Gib mi doch das Buch!
eman ni i P ART libu u
‘Eman iezadazu libu ua DOCH!’
(79) *Komm wohl mo gen!
e o i P biha (Zimme mann 2004: 256)
4.3 Pa ikula modalen sin axiaz
137
(80) *Käme e wohl!
e o i.IRR be a P (ibidem)
Euska a i begi a, kapi ulu honen hasie an balizko pa ikula modalak ze enda u di u
e a ho ie ako ba zuk, ike zen di udanen moduan sin ak ikoki ez joka zea en, baz e u di u
lan hone a ik, ba(da) kasu. Hala e e, ho elako pa ikulak o ain az e gai di udanekin e ka uz
ge o, age ian ge a zen da ez du ela agin e e an age zeko mu iz apena i dagokionez be din
joka zen, ba(da) zilegi bai a ho elako es uingu ue an:
(81) E os(i) ba! / E os(i) ezazu ba!
Pa ikula honek disku soan kon aesan ba dagoela adie az en du, hiz una en us ea e a
es uingu uak emandako ebiden zia ez da ozela ba , galde e an behin za (Liza di-I ua e
2017). Pa ikula honen in e p e azioan sakondu gabe, alemanezko da uekin pa alelo asuna
iga zen da: pa ikula ebiden zial/ epis emikoak ezin di a agin e e an e abili, pa ikula hauek
hiz unak p oposizioa en gainean duen i i zia edo ja e a ema en bai u e e a agin e en inda
iloku iboak ez du ho elako ik ona zen; bes eak, aldiz, e abili egin dai ezke hiz una en e a
en zulea en ha emana edo e eakzioa kudea zen bai i uz e, e a kasu hone an ho elako
eka penak ez du agin e en inda a ekin aba ik egi en.
Bes alde, euska azko pa ikula modalak (66b & 67c) bezalako pe pause an ezin di a
e abili pa ikulek ge ae a ba i e agi en bai io e e a agin e ek ez du e ge ae a ba adie az en:
(82) Pellok edan (*omen) dezala esan du Mi enek. (Albizu 1991) (= 66b)
An ze a joka zen ei du wohl-ek, a es ian adie az bezala. Be az, hone an e e pa ikula honen
e a euska azkoen mu iz apenak ba da oz.
Labu bilduz, pa ikulak ez di a adi z lagun zaile o ma guz iekin ba e aga iak,
agin e azko edo delako subjun ibozko es uingu uek ez bai u e pa ikulen un zioekin ba
egi en. Pa ikulen e a adi z joka uen a ean ha eman es ua dagoelako ideia en alde nagoen
a en, ez du us e pa ikulek adi z lagun zaileekin du en mu iz apena adi z lagun zaileek
daka enik, e o be eko lagun zaileak age bai ai ezke pa ikulekin. Ai zi ik, pa ikulen
4. Euska azko pa ikulak: analisi o oko a
138
eka pen seman ikoak mu iz en du agin e e an edo subjun ibozko es uingu ue an age zea,
inda iloku ibo ho iek (agin e ek e a subjun ibozko es uingu uek) ez bai u e pa ikulek
egi en die en in e p e azioa en e agina ona zen. Ho ik le o ke hainba lagun zaile ekiko
mu iz apena.
4.3.4 Pa ikulak e a ezez apena: Haddican (2008)
Haddicanek (2008) oha a az en du euska azko pa ikula modalek p oposizioa ez ezik,
ezez apena e e besa ka u beha du ela, hu engo adibideak ema en duen ebiden zian
oina i uz:
(83) Ez omen zen Oia zunen jaio, # baina ez omen zen kanpoan jaio e e. (Haddican 2008:
68)
Pe paus ho i sin axia en alde ik zuzena den a en, in e p e azioa i dagokionez ez da
ona ga ia, pe sona ba inon jaio ez zelako ideia i adoki zen bai u e a ho i, bizi ga en
munduan, ezinezkoa da. Haddicanek dioen bezala, pe pausa en biga en za ia ez da
p agma ikoki ona ga ia omen pa ikulak ezez apena o-komanda zen duelako. Alde an zizko
hie a kia edukiko balu e, pe pausa ona ga ia izan beha ko li za eke, in e p e azio hau
lo uko bailuke e hiz unek:
(84) Ez da esa en Oia zunen jaio zenik, baina ez da esa en Oia zundik kanpo jaio zenik
e e.
Analisi be sua zabal dai eke gaine ako pa ikule a a (e.g. ahal, bide, ei, o e), eu ek e e
ezez apena ekiko hie a kia be a bai u e; esa e ba e ako:
(85) Ez ahal ga a dok o egaiok las e hilko (espe o iza ekoa da ez dela egia dok o egaiok
las e hilgo ga enik baina *ez da egia espe o dela dok o egaiok las e hil zea).
Pa ikula modalen e a ezez apena en a eko ha emana kon uan ha u a, Haddicanek
osagai mo a bien kokapen sin ak ikoa p oposa zen du, [ModS [ EzezS [..] ] ] alegia. Alabaina,
4.3 Pa ikula modalen sin axiaz
139
hau ez da euska azko pa ikula modalek baka ik du en ezauga ia; ai zi ik, pa ikula
modalen p opie a e o oko a da, az e u ako hizkun za guz ie an suma zen bai a (Gu zmann
2008).
Haddicanen (2008) eka penaz gain, o e e a ezez apena age zen di en hainba
es uingu u an ge a zen den enomeno p agma ikoa eman nahi du adi ze a, ezez apen
esple iboa alegia. Ikus di zagun hu engo adibideak:
(86) Be gan es ai di e en e es e e dan. (La añaga 1998: 354)
(87) Beldu niz ez o he den obielduko. (Camino 2004: 452)
(88) Obie ez e e dan ixengo pen ze an nau. (U ia e 2004: 149)
(89) E a o ain es akipa la a es e e dan bes e a! (E xeba ia e a Kal zako a 1995: 142)
Adibide ho ie an mendeko pe pause an ezez apena azal zen den a en, in e p e azioa
baiezkoa da: (86) adibidean di e en ea delakoan dago, (87) adibidean goibelduko delakoan,
(88) adibidean hobea delakoan e a (89) adibidean la ea bes e a delakoan. Ezez apenak,
onologikoki e a sin ak ikoki gauza u a dagoen a en, in e p e azioa i eka penik egi en ez
dionekoei ezez apen esple iboa de i ze (e.g. Espinal 1992); be az, pe pausa o ma en alde ik
ezezkoa bada e e, baiezkoa izango bali z bezala ule zen du en zuleak. Ho ixe da (86-89)
es uingu u ho ie an au ki zen den egoe a, nahiz e a adibide guz ie an ez azal zen den,
mendeko pe paus ho ien in e p e azioa baiezkoa da. Naba men zekoa da e ek u ho i lo zen
den es uingu uan o e pa ikula azal zen dela be i. Ba en ba ek pen sa lezake pa ikulak
so zen duela ezez apen esple iboa ena; hala ik e e, pa ikulak e ek u ho i e az u dezakeen
a en, e e o iko asuna ekin lo li eke e a kon ako pola i a ea ma ka zea ez li za eke bi xia
izango. Hau esanda, ho elako es uingu ue an baiezko o madun kasue an ze ge a zen den
begi a zea in e esga ia li za eke, ba e ik, ea ho ie an e e kon ako pola i a ea (i.e. ezezko
in e p e azioa) in e p e a zen du en jaki eko e a, bes e ik, ezezko e a baiezko o madunek,
p oposizio be a adie az en badu e e e, hiz una en ja e a desbe dina ma ka zen o e du en
a gi zeko.
Dena dela, sin axia i dagokionez, ez daka kigu e ek u honek eze , ezez apenak
ho elako kasue an be din joka zen bai u be e e a o bide o oko ean nahiz pa ikulekiko
jokabidean.
4. Euska azko pa ikulak: analisi o oko a
140
Labu bilduz, p agma ika en alde ik behin za , pa ikula modalen e a ezez apena en
a eko hie a kia ezin da edozelangoa izan, pa ikula modalek be i besa ka u beha bai u e
ezez apena. Au e ago (§6) sin axian e e egoe a be a isla zen dela age ian ge a uko da (Laka
1990 lanean ez bezala) Ezez apen Sin agma be i dagoelako Denbo a Sin agma en azpi ik e a
Denbo a Sin agma en e emuan koka zen di en pa ikulak eu ak e e ezez apena en gaine ik
so zen di elako.
4.3.5 O igo shi delako enomenoa euska az
Pa ikulen gaineko lane an jo a zen den bes e p opie a e ba o igo shi delakoa da.
Fenomeno ho i pe paus dekla a iboe an nahiz galde e an age zen di en pa ikule an
gauza zen da e a pa ikula en eka pena hiz una i edo en zulea i dagokion begi a zen du.
Alegia, alemanezko wohl edo xeiene azko sès e pa ikulak pe paus dekla a iboe an azal zen
di enean hiz una en ikuspun ua ekin daude lo u a; pa ikula be ek, o dea, en zulea en
ikuspun ua adie az en du e galde e an age uz ge o. Ikus di zagun hu engo adibideak:
(90) a. É-némene-sès e Floyd. (hiz una en ikuspun u ik)
3-abes u-P-3SG Floyd
‘Floydek abes u omen zuen.’ (Bhad a 2017: 85)
b. É-némene-sès e Floyd? (en zulea en ikuspun ua)
3-abes u-P-3SG Floyd
‘Zuk en zundakoa ain za ha uz, abes u zuen Floydek?’ (ibidem)
(91) a. Pe e b ing wohl Wein mi . (hiz una en ikuspun u ik)
Pe e eka i P a do COM
‘Agian Pe e ek a doa daka .’ (Dö ing 2007: 101)
b. Wi d Pe e wohl Anna mi b ingen? (en zulea en ikuspun ua)
LAG Pe e P Anna eka i
‘Eka iko o e du Pe e ek Anna?’ (ibidem: 113)
Dö ingek (2007: 114) dio wohl-en bidez, alde ba e ik, pe paus dekla a ibo ba ean
hiz unak p oposizioa ekiko engaiamendu maila daka ela; bes e alde ba e ik, galde a ba ean
hiz unak en zulea i be e engaiamendu maila eska zen dio. Ikuspun u aldake a hau [Q]
6.2 Hi u pa ikulen a eko konpa ake a: ezauga i be eiziak
243
epis emikoa e dialdeko hizke e an al galde a pa ikula bihu u dela edo bihu zeko bidean
dagoela alda ika u du 5.3.5 azpia alean; ondo ioz, e dialdeko hiz un guz iek ez luke e ahal
pa ikula esku a edukiko, guz iz g ama ikaliza u a balego. Hala e e, bilakabidea guz iz
gauza u ez den hizke e an, o dea, ahal man en zea espe o nuke. O aingo da uei begi a,
Zumaian e a Aian ez du e p oposizioa ekiko engaiamendu maila handia adie az en duen ahal
pa ikula epis emikoa e abil zen, al galde a pa ikula zeha o g ama ikaliza u bai a; Azpei ian
e a Azkoi ian (ikus 28), aldiz, pa ikula biek inda ean i au en bide du e, ahal-ek al-en aldean
bizi asun apalagoa duen a en. Ge oago, (§6.4.3), i zuliko naiz aldako asun honek pa ikulen
sin axiaz e akus en diguna az e ze a; o ain au e a egingo du al e a o e age dai ezkeeneko
bes e es uingu u ba zuei e epa a uz.
Azkenik, al e a o e pa ikulen jokabideak ba ez da ozen bes e es uingu u ba
mahaigaine a uko du : izen osaga i pe pausak (au e an zean IOP). Kasu hone an al ezin da
ho elako pe pause an age u; o e, aldiz, bai:
6
(29) E o iko (*al) den galde a ez zaio gus a u.
(30) a. E o iko o e den galde a ez zaio gus a u.
b. Egia o e dakien kezkak beldu zen nau.
(31) Neskamek, ka ue ama izango e e zan an z a u a e xe i aldei ea zijon. (Azu mendi 1998:
160)
(32) Lo e ixie okau e e dan su úmu ue sabaldu da. (Muga za 2006: 376)
Adibide haue a ik ondo ioz a dai ekeenez, pa ikula modal guz iek ez du e be din joka zen
es uingu u honi dagokionez A es ian egin dudan bezala, al-en homo onoa den ahal-i
e epa a uko dio o ain: be au galde a pa ikula baino ona ga iagoa dela ema en du, ahal
egun modu emanko ean e abil zen den hizke e an behin za , i.e. na a -lapu e az:
(33) %Ho az o oi ahal zi an segu asuna e aku si beha duzu epai egian.
6
Hi uga en kapi uluko (8) oin oha ean (66. o ialdean) adi ze a eman dudanez, Euskal zaindiak (1999: 145)
oha a az en du hiz un guz iek ez du ela ho elako egi u a ik ona zen.
6.-a, al e a o e pa ikulen jokabide sin ak ikoaz: asun be eizga iak e a analisiak
244
Be az, be i o e e, pa ikula epis emiko biek ba egi en du e e a al pa ikulak, o dea, ez dio
eu en jokabidea i ja ai zen.
A e a me ezi du azken es uingu u ho ek, inda iloku ibo ik gabekoa bai a (de Cuba
2017). Lehen esan bezala, pa ikula modalek pe pausa en inda iloku iboa i e agi en ei dio e
e a, p opie a e hau azal zeko, pa ikulek sin ak ikoki Inda S- ekin ha emana du ela
alda ika u du e hainba ek (Thu mai 1989; Ab aham 1991; Jacobs 1991; Zimme mann
2004; 2011; Coniglio 2007a; 2007b; Baye e a Obenaue 2011, bes eak bes e). Ha eman
ho ek pa ikulak mendeko pe paus jakin ba zue an age zeko mu iz apena azalduko luke,
inda ik ez balego, pa ikulen un zioa ezingo baili za eke be e. Ideia ho ie an oina i zen di a
pa ikulak inda iloku ibo ik gabeko pe pause an age u ezin di elako hipo esia i adoki zeko.
Hala e e, euska az ema en du ez dagoela mu iz apen ho i, o ain e aku si dudan bezala, o e
inda iloku ibo ik gabeko es uingu u ba ean age bai ai eke, i.e. IOP-e an. Tes uingu u hau
inda iloku ibo ik gabekoa dela ona u a, ipologikoki alda ika u ako pa ikula modalen
be ezko p opie a ea be ikusi beha ko li za ekeelakoan nago. Egia esan, Conigliok (2007a),
alemanezko pa ikulen e abile a inda iloku ibo ik gabeko es uingu ue an az e zen
duenean, ona zen du pa ikule ako ba zuk ho elako es uingu ue an azal dai ezkeela, espe o
dena en kon a; hala ik e e, e abile a ho iek baz e zen di u e a ho elako kasue an age zen
di en pa ikula modal ho iek bene an diak onikoki eu ekin ze ikusia du en adbe bioak di ela
alda ika zen du. Dena den, euska azkoak pa ikula modalak di ela ez dago zalan za ik.
7
Be az, ahal e a o e pa ikula modalek ez du ela inda iloku ibo ik beha e aku si du
azpia al hone an; al galde a pa ikula, o dea, inda iloku ibodun es uingu ue an baka ik azal
dai eke.
8
Ezauga i ho ek, adibidez, al pa ikula hainba es uingu u a ik baz e zen du, esa e
ba e ako, IOP- ik. Bes alde, inda iloku ibo ik gabeko es uingu ue an age dai ekeen o e-k
e e hainba mendeko pe pause an age zeko mu iz apena du; hala e e, ez dago, bes e au o e
ba zuek a gudia u du en bezala, inda iloku iboa ekin lo u a; ai zi ik, mende agailuek so zen
du en es uingu ua en baldin zek zilegiz a zen di uz e pa ikulak mendeko pe pause an.
9
7
Au e ago (§8.2) adie aziko dudanez, honek eka pena egin liezaioke pa ikula modalen ike ke a i e a, ba ez
e e, alemanezkoen analisia i, Gu zmannen (2008; 2017) bidea i ja ai uz.
8
E a be suan, gaine ako pa ikulei dagokienez, Zubeldiak (2010) e a Ko ak e a Zubeldiak (2016) pa ikulen
seman ikan e a p agma ikan oina i uz dioskue omen-ek ez diola inda iloku iboa i e agi en; bide-k, aldiz, bai.
9
Bes e pa ikula ba i (omen) e epa a uz ge o, Coniglio en (2007a) us ez pa ikula modalak age u ezin di en
es uingu u gehiene an e abil dai ekeela ondo ioz a dai eke; alegia, omen pa ikula e la ibozko pe pausez gain,
IOPe an e a denbo azkoe an e e azal dai eke.
6.2 Hi u pa ikulen a eko konpa ake a: ezauga i be eiziak
245
(34)
Zeha galde ak
Ja e a
p edika uak
Izen Osaga i
pe pausak
Inda
iloku ibo ik
gabekoak
-a
X
X
X
X
al
✓
X
X
X
(ahal)
(?)
(✓)
(✓)
✓
o e
✓
✓
✓
✓
O ain landu ako ebiden zie a ik abia u a, pa ikula mo a bi be eiz li ezke mendeko
pe pause an du en jokabidea i dagokionez: alde ba e ik, al galde a pa ikula dugu, inda
iloku iboa en mendeko ha emana duena; bes e alde ba e ik, o e pa ikula epis emikoa, inda
iloku iboa en mendeko asunik ez duena.
6.2.3 Pa ikulak mende agailuen mende: Rappen (2018) hipo esia
Au eko azpia alean (§6.2.2) al e a o e pa ikulak hainba mendeko pe pause an age
dai ezkeela e aku si du ; es uingu u ho iek -(e)n mende agailua en bidez ma ka u akoak
di a;
10
be az pa ikula ho iek mende agailu mo a ho ekin baka ik ba e aga iak di ela esan
li eke. Hala e e, ez nuke esango pa ikula hauek mende agailu jakin ba hau a zen du enik,
azken inean adi z nagusiak auke a zen bai u mendeko pe pauseko mende agailua, 2.4.2
azpia alean azaldu dudan bezala. Halabe , au eko adibide gehienak zeha galde ak izan di a,
be az ezin da bes e mende agailu ik azaldu, euska az ez bai ago pe paus mo a ho i
ma ka zeko bes e mende agailu ik:
11
(35) Dilis ak gus a zen zaizkida(-n/*-la) galde u dida e.
10
Ikus A iagoi ia e a Elo die a en (2016) lana mende agailu ho ien analisi ba e ako.
11
Albo ba e a u ziko du mendebaldeko euskalkian hainba he i an lekuko zen di en (i) bezalako adibideak:
(i) Ez akigu biye e o ko bada. (A e xe 1995: 321)
Hala e e, in e esga ia da pa ikulek ze e agin du en mende agailuen a eko xandaka zean, pa ikula e abiliz
ge o, -(e)n baka ik da zilegi (Euskal zaindia 1999: 106). Hona hemen au eko lanean jaso ako bes e adibide
ba :
(i) Da ni apu au e, seose pasau e e yakiyen. (A e xe 1995: 321)
6.-a, al e a o e pa ikulen jokabide sin ak ikoaz: asun be eizga iak e a analisiak
246
Galde a pa ikula en kasuan, be az, ez dago bes e auke a ik esku a, zeha galde a
guz iek -(e)n mende agailua ha zen bai u e e a al, mendeko pe paus ba ean age uz ge o,
ho elako es uingu u ba ean izango da; o e- en kasuan, o dea, desbe dina da, be a
in e oga iboak ez di en es uingu ue an age bai ai eke, 5.4.2 azpia alean a gudia u dudan
bezala. Hala e e, o e ez da -(e)n ez den bes e mende agailu ekin ba e aga ia; be az, honek
age ian uz en du mende agailua en a abe a age dai ezkeela pa ikulak:
(36) E o iko o e de(-n/*-la) esan du.
(37) Olako gauze áko alun ze xiki xama ak ema en o e di ue(-n/*la) a u ie nek…
[Olano en (1998: 328) adibide molda ua]
(38) Esa en dabe euskaldunak bana uegixak e e gaude(-n/*-la). [Makazaga (2010: 259)
adibide molda ua]
Mu iz apen honek pa ikula en seman ika ekin ze ikusi duela p oposa zen du ; alegia,
p oposizioa ekin guz iz ba egi en ez duen e a konp omiso maila g adua zea ahalbide zen
duen es uingu u ba beha du pa ikulak; -(e)la-k ez di u ezauga i bi hauek be e zen,
hiz unak p oposizioa ekin engaiamendu maila osoa adie az en bai u.
12
Bes e mende agailua,
i.e. -(e)n, e abil zeko baldin zak ba da oz pa ikula en seman ika ekin, e a be az be e
mendean age dai eke, (36 & 38) adibidee an e aku si dudan bezala.
Bes alde, IOP-e an e e mende agailuei dagokien mu iz apen be dina egiaz a zen da;
pe paus mo a ho e an -(e)n e a -(e)lako mende agailuak
13
e abil dai ezke; hala e e, o e
pa ikula age uz ge o, lehenengoa baka ik e abil dai eke:
(39) Egia o e daki(-en/*-elako) kezkak beldu zen nau.
(40) Egia daki(-en/-elako) kezkak beldu zen nau.
12
Hiz unak ezin bide du mendeko pe pausa en ingu uko balo azio ik egin –€la-dun es uingu ue an:
(i) Beha bada e o iko dela esan du.
Beha bada ez dago hiz una en ikuspun ua ekin lo u a, mendeko pe pausa en subjek ua en ikuspun ua ekin
baizik; ho ek zilegiz a zen du be e e abile a es uingu u ho e an.
13
In e esga ia izango li za eke mende agailu bien hau apena ze an da zan ezagu zea; o aingoz ez ei da
ho elako ike ke a ik egin, zo i xa ez. E o kizuneko az e ke a ba ek pa ikulen seman ika-p agma ika a gi zen
lagun zen digulakoan nago.
6.2 Hi u pa ikulen a eko konpa ake a: ezauga i be eiziak
247
Dena den, mu iz apen hau ezin da pa ikula guz ie a a zabaldu, ahal pa ikula hainba
mende agailu ekin age dai eke e a:
(41) Xinis ian nago o ai xa, son o uk a(ha)l dagola. (Es o nés 1984: 68)
(42) Ez nauke hemen aipha u gabe gu e adixide handiene a ik ba – ez ahal bai aki e o ok
hau e e gu ea ginuela – F ançois Coppée zen kobla i mai aga i, gizon ona.
(Hi ia -U u y 1903)
(43) Ne e bai an egi en nuen, be zalde, ez ahal nuela Alemanen kon a F an ziak egin
ge lan baino ika aga ike ia handiago ik ikusiko, Eskualduna izanaga ik lehen egune ik
azkene aino ge la ha an ibil-a azi bainau e F an sesek! (Elissalde 1925)
(44) To oa an ba a(ha)l dune, o oa esa en dxako. (Gaminde 2001a: 281)
Halabe , omen pa ikulak e e mende agailu desbe dinak ona zen di u:
(45) Xalbado handia e e i i zi be e sukoa zen, ha k e e euska a mai e omen bai zuen “ez
ede a enga ik baka ik, baizik gu ea delako”. (Ga zia apud EHUko Euska a Ins i u ua
2009)
(46) Be e izena Kijada edo Kisada omen zela dio e, hone an ez bai a oz ba e a alegia, gai
hone az ida zi du enak; baina egia-i xu ak liokeenez, Kijana ze i zan. (Ezkiaga apud
EHUko Euska a Ins i u ua 2009)
Rappen (2018) ildo ik, mende agailu ba e abil zeko baldin zek ahalbide u beha du e
pa ikulen eka penak p oposizioa modi ika zea, mendeko pe paus ho e an delako pa ikula
age dadin. Bes ela esanda, mende agailuek ez du e pa ikula auke a zen, ez a pa ikulek
mende agailua e e; ai zi ik, mende agailuek so zen di uz en es uingu ue an azal zeko beha
di en baldin zak ba e aga iak izan beha di a pa ikulen eka pena ekin. Be az,
mende agailuen baldin zen a abe akoa da pa ikulak zilegiz a zea.
Pa ikulen e a mende agailuen a eko banake a a aka u akoa hu engo aulan
labu bildu a jaso zen du :
6.-a, al e a o e pa ikulen jokabide sin ak ikoaz: asun be eizga iak e a analisiak
248
(47)
-(e)n
-(e)la
al
✓
X
(ahal)
✓
✓
o e
✓
X
Azpia al hone an e aku si du Rappen (2018) ildo ik pa ikulek mende agailua, edo
alde an ziz, hau a zen du elako ideia ez dela egokia e a pa ikulen eka pena mende agailuek
so zen du en es uingu ua ekin ba e aga ia izan beha delako hipo esia hobes en du . Honek
e o kizune ako ze egin bi daka za: ba eko, pa ikulen seman ika az e zea e a, bes eko,
pa ikulen e abile a zilegiz a zeko mende agailuek es uingu uan so u beha di uz en
baldin zak zein zuk di en ike zea.
6.2.4 Aloku iboa en e a pa ikulen a eko jokabidea
Aloku iboa i dagokionez pa ikulek ez du e be din joka zen: al e a o e aloku ibozko o mekin
ba e a age dai ezke;-a-k, o dea, ez bide du ho elako o ma ik ona zen:
(48) Nun u zi o e dia pe iodikua?
(49) Ze egin o e dia …?
(50) Nun o e dia kase a?
(51) As elehenin jungo al gai uk?
(52) Jaia ekuak al di uk oiek? (Al zaga 1994: 167)
Au eko lan bi an (Mon o e 2015; 2018) galde a pa ikulen a eko aldeak -a pa ikula
e a aloku ibozko mo emak banake a osaga ian zeudela pen sa azi zidan a en, o aingoan ez
du ideia be a plaza a uko, aloku iboak ekialdeko hizke e an duen banake a ain za ha uz.
Egia esan, au eko lan ho ie an aipa zen nuen, Albe di i (1994) ja ai uz, ekialdeko
hizke e an ezin di ela aloku ibozko o mak galde e an age u, mendebal zabaleko hizke e an
ez bezala. Ha a a, ez -a pa ikula, ez o e, ez di a aloku ibodun adi z joka u ba i lo u a
6.2 Hi u pa ikulen a eko konpa ake a: ezauga i be eiziak
249
age uko galde e an ekialdeko hizke e an, es uingu uak aloku ibozko o mez balia ze a
bide a zen badu e e.
14
(53) E ak e a hi e a eba, Ma iaño, ezkondua {*duka / dea }? (E xamendi 2010: 130)
Ekialdeko -a pa ikula en e a aloku ibozko o men a eko ba e aezin asuna ezin zaio, be az,
kokagune be a okupa zea i lepo a u, gune sin ak iko desbe dina okupa zen duen o e e e ez
bai a aloku iboa ekin ba e aga ia ekialdeko hizke e an behin za . Ha a a, hizke a ho iek ez
du e mendebal zabaleko (48-52) adibideak bezalako es uingu ue an aloku ibozko o ma ik
e abil zea ona zen (Oyha çabal: 1993; Albe di 1994):
(54) Nun u zi o e {*dia / du } kaze a?
(55) Hi e emaz ea üskaldün {*düka / dea}?
Hala e e, li e a u an nahiz ahozkoan galde e an azal zen di en aloku ibozko o mak jaso
di u :
(56) Hun züzün? (Coyos 2013: 205)
(57) Igan as in elu a bazüzü? (Mon o e 2015)
(58) Hau sina u beha dia ? (Thikoipe 2009: 145)
(59) Ze ? Baka ik a al ze a jina duk? (Landa 2017: 47)
(60) Jín dúxu? (San azilia 2009: 234)
14
Euska a en He i Hizke en A lasean (Euskal zaindia 2016) -a pa ikula e a aloku ibodun adi z joka u ba i
a xikia duen es igan zak jaso ei di uz e I sasun:
(i) Egin dika?
(ii) Jinen duká?
Biga en adibidea, hain zuzen, ‘94410’ galde an bildu zen, i.e. galde a-pe pause an aloku iboa e abil zen den
az e zen zuen galde an; dena den, ez zen hiz unak eman zuen lehenengo auke a, elka izke a zaileak
p oposa u akoa baizik. Izan e e, hiz unak eman zuen e an zunak -a pa ikula soilik du, aloku ibozko mo ema ik
gabe:
(iii) Jinen dea?
Be az, da u gehiagok ba e aga i asun hau egiaz u ezean, baz e uko du o aingoz.
6.-a, al e a o e pa ikulen jokabide sin ak ikoaz: asun be eizga iak e a analisiak
250
Au eko adibidee an aloku ibozko o mak galde e an age dai ezkeelako ebiden zian
oina i u nin zen (Mon o e 2015; 2018) -a e a aloku iboa banake a osaga ian egon beha
zi ela alda ika zeko, gau egun biak galde e an age bai ai ezke baina inoiz ez aldi be ean.
Hala e e, ez di udi galde a mo a be a en au ean gaudenik e a ho ek aloku iboa e abil
dai ekeen ala ez baldin za zen du. Alegia, (56-60) adibidee ako galde ak go anzko
p osodiadun dekla a ibo i xu a du en galde ak di ela p oposa zen du ; be az sin ak ikoki ez
di a galde ak, pe paus dekla a iboak baizik. Izan e e, ingelesezko decla a i e ising
in e oga i es di elako galde e an bezala, ho iek baiezko e an zuna au eikus en du e, (56-
60) galde en e an zuna baiezkoa izango dela alegia. Honek azal zen du ze ga ik age zen den
aloku iboa, be onek ez bai u dekla a iboe an mu iz apenik; -a pa ikula, aldiz, ez da
ho elako es uingu ue an age u ohi. Dena den, 5.1 a alean ez abaida u dudan bezala, -a
adizionalki galde e an baka ik e abil dai ekeela esan den a en, in e oga iboak ez di en
es uingu ue an e e age dai ekeela di udi; esa e ako:
(61) Ah! Hi huaikin ezkondia. Ha ek dakika, se o a abia u duk. (Mo eno 2018: 212)
(62) Baakizu a, semia soldadogua ik jinik dizi e a, Olabe ia a e man biziki un sa gindikezi
e a baakizu e a… (E xamendi 2010: 137)
Aloku iboa en alde ik (61 e a 62) adibideak in e esga iak di a be an -a pa ikula
aloku ibozko o mekin ba e a azal zen bai a. Dena den, -a pa ikula e a aloku iboa aldi be ean
age zeko es uingu uak ez di a ohikoak e a ho elako hipo esia zuhu one si beha da. Be az,
(Mon o e 2015; 2018) lanean alda ika u ako hipo esia oke a bide da, ez bai aude pa ikula
e a aloku ibo asuna nahi aez banake a osaga ian. Hala e e, a gi dago -a e a aloku iboa ezin
di ela galde e an ba e a e abili, aloku iboa ezin bai a ho elako es uingu uan balia u. Be az,
eu en a eko azaleko ba e aezin asunak nekez lagun diezaguke -a- en kokapena a gi zen.
Gauzak ho ela, pa ikulek aloku iboa ekin du en banake ak ez du hasie a ba ean
lehenengoen jokabidean inongo e aginik.
6.2.5 Pa ikulen a eko jokabidea: ba e aga i asuna ala banake a osaga ia?
Ezauga i hau 5.4.8 azpia alean jo a u du dagoeneko baina ikuspun u in e p e a ibo ba e ik;
o aingoan a lo sin ak ikoa i helduko dio . Au e ik a gudia u du ipologikoki oso ohikoa den
6.2 Hi u pa ikulen a eko konpa ake a: ezauga i be eiziak
251
ezauga i ba euska azko pa ikule an e e au ki zen dela, i.e. pa ikula ba baino gehiago
pe paus be ean age zea. Kasu hone an al dugu bes eekin ba ez da o ena, be a ezin bai a
bes e pa ikula ba ekin azaldu:
(63) *Ikusi al dua Ike ek e xe be ia?
(64) *Ikusi {al o e / o e al}du Ike ek e xe be ia?
Lehenengoan -a e a al ezin di a pe paus be ean age u, hizke a desbe dine akoak bai i a,
be az -a duen hiz unak ez du al e a alde an ziz. Biga enean al e a o e ez di a p agma ikoki
ba e aga iak: al e abil zen den es uingu ue an hiz unak en zulea engan e an zun ba so u
nahi bai u; o e azal zen deneko pe pause an, o dea, hiz unak ez du en zulea engandik
e an zunik jaso zea espe o.
Bes e pa ikulei dagokienez, -a e a o e pe paus be ean azal dai ezke 4.3.6 azpia alean
adie azi dudan bezala:
(65) JONEK o e dia ho i e an?
(66) Ama xi Iholdiko o he zena? (Camino 2009b: 193)
(67) Mia i mendia en sabela ga zez be e ik o e da ekea? (ibidem)
(68) Ezagu zen o e duka Peio eskul o ea? (E dozain zi-E xa 1982)
(69) E xea en sal zapene ik ez o e duguia ho ena bede an al xa uko? (Thikoipe 2009)
(70) Ezin o e zuena ida zi «lana» e a «me ezi», egune oko euskal hi ze an? (Da an 2008:
16)
(71) Bes alde abe zalea o e zena? (ibidem: 54)
(72) Baina ba -ba eko lehian a i o e zena? (ibidem: 54)
(73) Ez o e deia a en deüs e e e xe hon an gu e ako? (ibidem: 76)
(74) E a Baxi-Naba eko koblaka i ba ek, ez o e düa e an (….) (ibidem: 85)?
Gogo a dezagun Euskal zaindiak (1987: 500) dioela jokabide o oko a du en pa ikula bi ezin
di ela pe paus be ean e abili; salbuespen baka a ho elako kasue an o e pa en e ikoa da.
Esa e ako:
6.-a, al e a o e pa ikulen jokabide sin ak ikoaz: asun be eizga iak e a analisiak
252
(75) Ez dea o e miliun ba Euskaldun lu hun ako zoko guzie an heda u ik?
Au e ago (§7.1) pa ikula be e jokabide kanoniko ik alden zen den es uingu uak, i.e. (75)
bezalakoak, landuko di u , be az o aingoz albo ba e a u ziko du gai ho i e a (65-74)
adibidee a a buel a uko naiz. Euskal zaindia en (1987: 500) hi ze a ik ondo ioz a zen du o e
ho i ez dela, alde ba e ik, sin ak ikoki adi z joka ua i a xiki ako bu u ba e a, bes e alde
ba e ik, pe paus mailako sin axia en pa e. Alabaina, hainba a gumen u daude analisi ho i
ez ona zeko: has eko, ho elako adibidee an ez da pa en e ikoek du en pausa ik edo
p osodia ik iga zen; honez gain, ezaguna da euska az ezin dela eze a eka u okua en e a
adi z joka ua en a ean, ez a pa en e iko ik e e (E xepa e e a U ia 2016); amai zeko, 4.3
a alean ezauga i u ako pa ikula modalen jokabidea du (65-74) bezalako pe pause ako o e-k.
Be az, Euskal zaindia en (1987: 500) us ea en kon a, ho elako kasue an di ugun -a
e a o e pa ikula biak hezu du a sin ak ikoko bu uak di a; ho s, e abile a o oko a i ja ai zen
dio e. Au e ik (§4.3.6) adi ze a eman dudan bezala, egoe a hau ez da ba e e bi xia bes e
hizkun za ba zuei e epa a zen badiegu, hizkun za gehiene an ohikoa bai a pa ikula modal
bi aldi be ean e abil zea, a e gehiago izae a p agma iko desbe dinak di uz en kasue an,
ho ie ako ba galde a pa ikula e a bes ea epis emikoa edo ebiden ziala di enean alegia.
Gaine ako pa ikula modalekiko ba e aga i asuna i dagokionez, an zeko es uingu ua
duen pa ikula baka a ahal dugu, galde e an e e age bai ai eke. Ekialdeko -a- en kasuan ez
dago a gi ahal-ekin ba e a azal dai ekeen, lauga en kapi uluko 22. oin oha ean (144. o .)
esan dudan bezala, li e a u an adibide bakanak opa u bai i u e a hainba elka izke a an
ba e aga i asun honen ingu uan galde u dudanean, baiez apena ez da o e e a -a- en kasuan
bezain i moa. Hona hemen adibideak:
(76) Ez ahal duzuia zuhau ek doidoie an ho i ai o u? (La zabal 1992b[1968])
(77) ?Ez ahal duzia ogia eka i?
Bes alde, o e ea bes e pa ikulekin ba e a age dai ekeen kasua a giagoa da, hiz unek
aho ba ez adie az en bai u e ez dela bes eekin ba e aga ia:
(78) *Ez ahal o e / o e ahal da poli a gu e he ia?
6.3 Pa ikulen be eizga i asunek ze diosku e?
259
6.3.1 Pa ikula disku siboak mul zo homogeneoa o e?
Pa ikulek ez du ela p oposizioan an zeko eka pen mo a ik (ebiden zial asuna,
epis emiko asuna, ebalua zaile asuna, pe o ma ibo asuna) egi en e aku si du bosga en
kapi uluan; halabe , a es ian (§6.2) ike u ako ezauga i sin ak iko ba zuek desbe din asun
hau e e i adoki zen du e, 6.2.2 e a 6.2.7 azpia ale an e aku si akoek alegia. Alde ba e ik,
mendeko es uingu ue an age dai ezkeen pa ikulek, o e-k e a al-ek, ez du e be din joka zen
inda iloku iboa i dagokionez: al inda iloku iboa du en es uingu ue an baka ik azal
dai eke; o e, o dea, inda iloku ibo ik gabeko mendeko pe pause an e e e abil dai eke, hala
nola IOP-e an. Bes e alde ba e ik, AS/aS- en balizko elipsia en alde ik e e ez da o ba
pa ikulen jokabidea: -a e a al pa ikulak ezin di a ho elako kasue an age u; o e, aldiz, bai.
Ezauga i haue an oina i uz osa zen di en mul zo biak ba da oz eu en in e p e azioa i begi a
p oposa u dudana ekin, i.e. ba eko, -a e a al pa ikulak di ugu hizke a ekin za ekin ze ikusia
du enak e a, bes eko, o e pa ikula dago, modali a e epis emikoa ekin lo u akoa. Ebiden zia
hone an oina i u a, hainba ondo io a e a dai ezkeela us e du , ja aian landuko di udanak.
Lehenik, pa ikulak sin ak ikoki e e mul zo bi an be eiz dai ezke: a) hiz unak delako
ha e a edo e an zun ba so u nahi du en zulea engan p oposizioa au kez ean, i.e. pa ikula
pe o ma iboak (edo disku siboak) di a; e a b) hiz unak p oposizioa en gainean i i zia edo
ja e a jakin ba e aiki e a adie azi nahi du, i.e. pa ikula modalak.
21
Banake a hau sin axian
isla zen da: lehenengo mo akoek pe pausa en inda iloku iboa modi ika zen du e en zuleak,
hiz unak nahi duen modua en a abe a, p oposizioa in e p e a e a e an zuna eman dezan;
be az inda iloku iboa du en es uingu ue an baka ik azalduko di a. E a bes e mo akoek,
o dea, hiz una en ikuspun u ik p oposizio be a modi ika zen du e, ondo ioz ez du e nahi aez
inda iloku ibo ik beha .
22
Bes alde, lehenengo aldekoak di en -a e a al ezin di a, 6.2.7 azpia alean desk iba u
bezala, AS/aS- ik gabeko es uingu ue an azaldu, ho s adi z joka ua baka ik du en
pe pause an; biga en aldekidea o e, be iz, bai:
21
Hemen pa ikula modal e minoa zen zu he sian e abil zen du , alegia Roo ycken (2001) ildo ik ebaluazioa,
ebiden zial asuna edo a epis emiko asuna adie az en di uz en ho iek baka ik ha zen di u ain za .
22
Ondo engo 6.5 azpia alean a gudia uko dudanez, pa ikula modal hauek ez dio e inda iloku iboa i zuzenean
e agi en; ai zi ik, p oposizioa modi ika u a, be o ek e agi en dio inda iloku iboa i.
6.-a, al e a o e pa ikulen jokabide sin ak ikoaz: asun be eizga iak e a analisiak
260
(100) I unek lana lo u du; *al duzu? / *duzia? (= 97)
(101) -Joseba mu il ona da. -E e dan ba! (E xabu u 1972: 105) (= 94)
Ezauga i honen a abe a e e bi an bana zen di a, bada, pa ikulak, au eko banake a ekin ba
e o i a: ba e ik, -a e a al e a, bes e ik, o e. Kasu hone an lehenengo begi a uan -a- en e a
al-en mu iz apenak p agma ika ekin ze ikusi duela ema en du, eu en in e p e azioak ez
duelako p oposizioa en elipsia ahalbide zen, galdegaia beha bai u e; izan e e,
es uingu ua en bi a ez isildu ako p oposizioa ule dai ekeen a en, ona ezinak di a
ho elako egi u ak, galdegaia e a be a sin ak ikoki zilegiz a zen du en osagaiak beha bai i a:
(102) I unek lana lo u du; *al dezu? / *duzia? (= 100)
(103) I unek lana lo u du; *ZUK al dezu? / *ZUK duzia? (= 98)
(104) I unek lana lo u du; zuk? / *ZUK al? / ?ZUKa?
(105) I unek lana lo u du; ZUK lo u al dezu? / ZUK lo u duzia?
Dena den, (102-104) adibideen moduko ezg ama ikal asuna galde en osake a ekin lo uko
nuke, al ez du en hizke e an e e jokabide be a ikus en bai a; ho s, euska az o oko ean ezin
di a adi z joka ua baka ik e abiliz galde ak so u, ingelesez bezala kasu:
(106) -Ha ikoa egin nuen a zo. -*Zenuen? / *Bazenuen? / *E a bazu en?
(107) -I did he dishes yes e day. -Did you? And did hey?
Dena den, -a e a al (102) bezalako es uingu ue an ez age zeko a azoia galde en
mu iz apen o oko a izango bali z, o e galde e an e abil zen den heinean, an ze a joka zea
espe o nuke; hala e e, 6.2.7 azpia alean e aku si dudan bezala, ez da ho ela ge a zen. Izan
e e, egi u a honek di uen ezauga i bi ezin di uz e -a-k edo al-ek ona u: o e pa ikula ba-
mo ema esple ibo ik gabe lehenengo gunean age zea e a aS- en elipsia:
23
23
Egia esan, 4.3.2 azpia alean adi ze a eman dudanez, -a, ahal, al, bide, ei, omen, e a o e pa ikula modalak
age zen di en es uingu uek ez du e ho elako jokabide ik ona zen, e abile a o oko ean behin za ; esa e
ba e ako, ezaguna da pa ikulek, adi z joka ua ekin ba e a lehenengo posizioan age uz ge o, ba- mo ema
esple iboa beha du ela:
(i) *(Ba) e e daki?
6.3 Pa ikulen be eizga i asunek ze diosku e?
261
(108) [aS I zia ek e xea e osi] e e dauen! (= 96)
(109) [aS Do o ak lo e ian di u asko i abazi] e e doan!
Desbe din asun sin ak iko hau pa ikulen in e p e azioa i lepo a lekioke o e-k p oposizioa
modi ika zen bai u, be az (108-109) adibidee an p oposizioa isildu a dagoen a en,
es uingu ua i eske en zuleak be esku a dezake e a o e- en eka pena gauza dai eke
be esku a u ako p oposizioan; -a e a al pa ikulek ez du e p oposizioa modi ika zen, ez du e
o e-k bezalako zama seman iko ik, hizke a ekin za ekin lo u a bai aude.
Sin axia en alde ik dauden mu iz apenei dagokienez, honakoa de enda zen du :
lehenik, gogo a dezagun 6.2.7 azpia alean esan bezala -a- en kasuan bali ekeela sin axiak
ho elako e abile a muga zea, mendeko es uingu ue an azal zen bai a; (108-109)
adibidee ako adi z joka uek -(e)n mende agailua ha zen du e hain zuzen. Gaine a, zeha
galde ak di elako ideia ik abia u a, pe paus nagusia en elipsia e e ona zen du ; ze -nolako
egi u a legoke elipsi ho en azpian? In e p e azioan oina i u a, honakoa p oposa zen du :
(110) [I zia ek e xea e osi] e e dauen [galde zea e e/ galde zeak ez du zen zu ik]! (e an zuna
begi bis akoa bai a)
24
Egi u a honek izen osaga i pe pause akoa gogo a az en du; honek azalduko li uzke bes e
pa ikulek di uz en mu iz apenak: a) mendeko pe pausa denez, -a ezin da age u; b) inda
iloku ibo ik gabeko pe pausak di enez, ezin da al galde a pa ikula age u, o e baka ik
baizik; c) bes alde, adi z joka uak -(e)n mende agailua ekin ba e a egi en duenez, ez du ba-
24
Bes elako egi u a be e aiki li eke, alegia:
(i) [I zia ek e xea e osi] e e dauen [galde u duzu]!
Dena den, in e p e azioa en alde ik (110) e a (i) esaldiak an ze a ule dai ezkeen a en, (110) age iagoan dago
in e p e azioa e a e azago lo zen da pe pausa en p agma ika azalpenik gehi u gabe:
(ii) [I zia Bilbo a e o iko] e e dan [galde zea e e]!
(iii) ?[I zia Bilbo a e o iko] e e dan [galde u duzu]!
(i ) [I zia Bilbo a e o iko] e e dan [galde u duzu]! (e a e an zuna begibis akoa da)
(110) bezalako p oposamena e eali a e ik hu bilago dagoela i udi zen zai ; be az, egi u a ho i one siko du .
6.-a, al e a o e pa ikulen jokabide sin ak ikoaz: asun be eizga iak e a analisiak
262
esple ibo ik beha (O iz de U bina 1995; Elo die a e a Haddican 2018: 411).
25
Galde azko
pa ikulen mu iz apena, be az, 6.2.2 azpia alean jo a u ako gaia ekin dago lo u a; ho s,
galde a pa ikulek inda iloku iboa beha du e eu en e abile a zilegiz a zeko e a o e, o dea,
inda iloku ibodun nahiz inda iloku ibo ik gabeko es uingu ue an age dai eke.
Euska az AS/aS isil zea ezohikoa dela ona u a, o aingo galde a honakoa da ea ze
ge aka i sin ak iko gauza zen den (108-109) bezalako pe pause an. Adibide ho iek a gi
uz en du e adi z pe i as ikoe an adi z lexikoa isil zen dela, adi z joka ua man en zen den
bi a ean; jokabide honek adi z modalena gogo a az en du, alegia:
(111) Nik ezin du ho i egin, baina zuk [ho i egin] ahal duzu.
(112) Nik ho i egin dezake , baina zuk ezin duzu [ho i egin].
(113) Ez du ho i egin nahi baina zuk [ho i egin] nahi duzu.
(114) Ogia jan nuen e a ez nuen [ogia jan] beha .
Kasu ho ie an e e AS/aS- en elipsia gauza zen da, be az ge aka i ezohiko ho i ez da guz iz
ezinezkoa; hala e e, zuhu joka u beha da ez bai ago es uingu u be a (108-109) adibidee an
e a (111-114) adibidee an: biga ene an adi z lexiko ik ez badago e e, adi z modala dugu;
biga ene an, aldiz, adi z joka ua bes e ik ez da azal zen. O ain, gogoan badaukagu o e
pa ikula adi z ba e ik e a o ia dela p oposa u izan dela, hizkun za en his o ia en memen u
ba ean balizko adi z ho ek (111-114) adibidee ako adi z modalen an ze a joka u zezakeela
pen sa li eke. Egia esan, gau ko euska an us e adi za en e abile a ba ek adi z-ja o ia en
hipo esi ho en alde egi en du:
(115) Bes ela esan, mai u maj”u hi zean hi u bokal en zun e a ahoska u us e di u hiz un
a un ak. (Oñede a 2004: 65)
25
A es ian esan bezala, ho i ez da be i ge a zen; gogo a dezagun adibide hau:
(i) P egun a dau *(ia) e e da o en.
Tes uingu u hone an e e pa ikula ekin ba egi en duen adi z joka uak -(e)n mende agailua du a xiki a; alabaina,
pe paus mo a desbe dinak di a e a, agian, ho ek e agin liezaioke ba- esple iboa en beha a i. Bes alde, (i)
bezalakoe an pa ikula ezaba uz ge o, esaldia en g ama ikal asuna man en zen da, (108-109) adibideen
modukoe an ez bezala; be auek nahi aez eduki beha du e pa ikula eu en un zioa elka izke an go de zeko.
Egia esan, 6.2.7 azpia alean az e gai eduki dudan egi u a ho i esamolde iha dua dela esan li eke, adi z
komunz adu a man endu duena baina o e- en egungo e abile a o oko e ik aldendu dena.
6.3 Pa ikulen be eizga i asunek ze diosku e?
263
(116) Jaunok, oga u us e dizue badakidala nola joka u. (Muñoz apud EHUko Euska a
Ins i u ua 2009)
Gauzak ho ela, egi u a ho e an, ba e ik, o e- en e abile a zaha a en lekuko asuna, i.e.
a kaismo ba ,
26
egon li eke e a, bes e ik, eu ekin guz iz pa eka u ezin bada e e, adi z modalen
an ze a joka zen du e AS/aS ba hau a u e a isil zeko auke a bai u e e a AS/aS ho i
modi ika zen bai u e.
27
Honek e e azalduko luke ze ga ik ezin den al pa ikula ho elakoe an
e abili, be au pa ikula epis emiko ik e a o ia bai a e a, g ama ikalizazioa en ondo ioz,
eka pen seman iko xikiagoko e a un zionalagoko osagaia bai a.
Egi u a honen a abe a e e pa ikulak bi an be eiz dai ezke inda iloku iboa du en
pe pause an age u beha di en ala ez ain za ha u a. Pa ikulen in e p e azioa e a e abile a
p agma ikoa banake a honekin ba da o , au e ik (§5.6) azaldu bezala. Hau guz iau gogoan,
honako be eizke a p oposa zen du :
• -a e a al pa ikulek hiz unak en zulea i p oposizioa au kez eko modua adie az en du e;
hizke a ekin za ekin lo u a daudenez, inda iloku iboa du en es uingu ue an baka ik
e abil dai ezke.
• o e pa ikulak hiz unak p oposizioa en gainean duen ja e a adie az en du; p oposizioa
modi ika zen duenez, pa ikula age zen deneko pe pausak ez du nahi aez inda
iloku ibo ik beha .
26
A e gehiago, egi u a ho ek esp esibi a ea ekin ze ikusia duen heinean, e azagoa da, neu e us ez,
be analiza u izana e a adie azpen en a iko ho i hela az en duen un zioa ha u izana, azaleko o ma iha u a.
Izan e e, bali eke o e (e e) age zen den iha u a dagoen egi u a baka a ez iza ea; Ai o Liza di-I ua ek (a.k.)
eman di adi ze a Mu ikuko hizke an honelako es uingu ue an e abil dai ekeela pa ikula:
(i) Ban e e noan nik ba!
Euska a ba uan ho elako es uingu ue an ‘banengoen ni!’ esango li za eke. Fo ma en alde ik, in e esga ia den
a en, ban osagaia iluna da, ze izan o e dai ekeen jakin ezinik. E a be ean, Onda oan an zeko esamoldea
e abil zen du e:
(ii) Bane euan ba!
Biga en honen egi u a a e ilunagoa da, baina Mu iku e a Onda oa elka en ondoan dauden he iak di ela
kon uan ha u a, o e (e e) pa ikula e e dagoela pen sa li eke.
27
Bes e hipo esi hau e e p oposa li eke: Denb bu ua Jok bu u a mugi zen da, adi z joka ua so zeko, e a,
ondo ioz, pa ikula, adi z joka ua e a mende agailua Jok bu uan daudenez DenbS- en elipsia gauza zen da:
(i) [JokS [DenbS [Pa S [AS] [Pa o e] ] [Denb da] ] [Jok -en ] ] > [JokS [DenbS …..] [Jok o e den] ]
6.-a, al e a o e pa ikulen jokabide sin ak ikoaz: asun be eizga iak e a analisiak
264
Hau esanda, ja aian (§6.3.2) pa ikulek egi u a sin ak ikoan du en banake a jo a uko du .
6.3.2 Pa ikula modalen e emuaz: e diko e emua ala ezke pe i e ia?
Ezauga i be eiziek pa ikulen mul zo bi en be i ema en digu ela ondo ioz a u du au eko
azpia alean; o aingoan pa ikulen kokapen sin ak ikoa i e epa a uko dio pa ikulen a eko
desbe din asunak ain za ha uz. Au e ik (§6.2.5) e aku si du pa ikula ba baino gehiago
pe paus be ean age dai ezkeela:
(117) E a Baxi-Naba eko koblaka i ba ek, ez o e düa e an (….)? (Da an 2008: 85) (= 74)
(118) Ama xi Iholdiko o he zena? (Camino 2009b: 193) (= 66)
(119) Jin o he dea? (Euskal zaindia 2016)
Honek i adoki zen du pa ikula hauek, behin za , egi u a sin ak ikoan kokagune desbe dinak
okupa u beha di uz ela. Halabe , ba e aga i asun ebiden zia en a abe a al e a o e pa ikulak
gune be ean koka zen bide di a, banake a osaga ian bai aude:
(120) *Ikusi {al o e / o e al}du Ike ek e xe be ia?
Be az, gune sin ak iko bi geneuzkake, ba a -a- ena e a bes ea al e a o e pa ikulena.
Pa ikulak adi z joka ua i e ans en zaizkionez DenbS e emukoak di ela e a be an gune bi
okupa zen di uz ela pen sa li eke, bes e hizkun za ba zue an, esa e ba e ako suedie az (Sche
2017), alda ika u dena en ildo ik. Hala e e, 6.2.1 azpia alean adi ze a eman dudanez,
pa ikula hauek pe paus mailako gunea i dagokionez aldeak di uz e al e a o e adi z joka ua en
au e ik e a -a be a en os ean age zen bai i a. Honez gain, lehenengoak mendeko
es uingu ue an age dai ezke; -a, be iz, ezin da zeha galde e an e abili. Mu iz apen hau
sin ak ikoa bainoagoa p agma ikoa izan li eke; ho s, -a es ilo zuzenean baka ik e abil
dai eke be e p agma ika en zulea ekin lo u a dagoelako. Be az, nekez adie az dezake -a
pa ikulak hiz unak zeha galde e ako p oposizioa en bidez en zulea ekin duen ha emana.
28
28
Hala ik e e, Blum-Kulka en (1987) ildo ik, galde a ba mendeko es uingu u ba ean xe a zen bada,
en zuleak galde a en zuzen asuna apalago suma zen duela; esa e ako:
6.3 Pa ikulen be eizga i asunek ze diosku e?
265
Gauzak ho ela, ekialdeko pa ikulak mendeko pe pause an duen mu iz apen honek ez digu
o aingo auzian lagun zen, -a pa ikula mende agailuekin banake a osaga ian ego eak ez
bai u ze an egon sin axia ekin e a kokagune sin ak ikoa ekin lo u a.
Lehen (§6.2.6) e aku si du -a bes e pa ikule a ik be eiz en duen bes e ezauga i ba :
egun ekialdeko pa ikula bai e a ez pola i a ezko adbe bioei lo ua e abil zen du e hiz unek,
hizkun za en au eko asee an e abile a askoz emanko agoa izan zi ekeena, nika e a kemena
es igan zek i adoki zen du en bezala. Tes uingu u ho ie an DenbS isildu dela ones en du ,
pola i a ezko mo e ma (bai edo ez) e a -a pa ikula baka ik daudela ik:
(121) Ez -a [DenbS ene au oak aba zen zai u]?
Bes e pa ikulak, aldiz, ezin di a ho elako elipsi ba en ondo ioz azalean ge a u; ho s, DenbS
isilduz ge o, ezin di a al edo o e age u, azken hau bu u sin ak ikoa bada, behin za :
(122) Ez [DenbS ene au oak aba zen al / o e zai u]?
Be az, hau kon uan ha u a, -a pa ikula KonpS e emuko osagaia e a al e a o e DenbS
e emukoak di ela p oposa zen du .
Lehenengoa en kokapenak ahalbide zen du a) DenS- en elipsia en os ean age ian
i au ea; e a b) bes e e emuan, i.e. DenbS e emuan, dauden pa ikulekin ba e a azal zea. E a
be ean, biga enen kokapenak azal zen du: a) pe paus neu oe an okupa zen du en
kokagunea, i.e. AspS- en e a DenbS- en a ekoa; b) eu en a ean banake a osaga ian ego ea;
e a c) DenbS- en elipsia en ondo ioz age u ezin iza ea e e.
Au e ik (§3.4) adi ze a eman dudan bezala, pa ikulak hainba e emu an bana uak izan
di a (Coniglio 2007b; Baye e a Obenaue 2011; Coniglio e a Zeg ean 2012; Haegeman
2014; S uckmeie 2014; Del Gobbo e a bes e 2015; Heim e a bes e 2016; Sche 2017;
(i) I’m wonde ing whe e I can ge a pen like ha .
Be az, ez li za eke guz iz ezinezkoa izango zeha galde a ba en kasuan en zulea ekiko ha emana azale a zea.
Alabaina, hiz una en e a en zulea en a eko in e akzio ho i ez luke en zuleak zuzenean lo uko; ai zi ik,
ho elako es uingu ue an en zuleak in e i u beha ko luke ze ga ik adie az en den zeha galde a duen pe paus
ba e a zeha ka ule u beha ko luke mendeko pe pausean dagoen galde a zuzen zen diola hiz unak. Be az,
in e i ze p ozesuak en zulea ekiko ha emana zehaz ea e a galde a en zuzen asuna apal zea leka zake.
6.-a, al e a o e pa ikulen jokabide sin ak ikoaz: asun be eizga iak e a analisiak
266
Wil schko 2017): e diko e emuan, ezke pe i e ian edo hizke a ekin za e emuan. Kasu
hone an e emu bi i eslei zen dizkie pa ikulak: alde ba e ik, -a ezke pe i e iakoa, e a, bes e
alde ba e ik, al e a o e e diko e emukoa. Be az, ipologikoki age i di en pa oi desbe dinak
ike dai ezke euska a en ba neko aldako asune ik abia u a.
(123)
Pa ikulen ezauga i sin ak ikoak zehaz u ondo en, o aingoan bakoi za en analisi
sin ak ikoa i ekingo dio g ama ika so zailea en ikuspegi ik. Halabe , bosga en kapi uluan
ezauga i u ako e abile ak e a p oposa u ako in e p e azioak gogoan edukiko di u ,
sin axia ekin ha emana du en heinean, kokagune sin ak ikoak zehaz en lagun dezake e e a.
6.4 Pa ikulen analisi sin ak ikoa
O aingoan -a, al e a o e pa ikulak banan-banan ike uko di u g ama ika so zailea en
ba uan; kokagune sin ak ikoa zehaz eaz gain, pe pausa en bes e osagai ba zuekin du en
jokabidea e e azalduko du . Has eko, ekialdeko -a pa ikula i ekingo dio (§6.4.2); ondo en,
al pa ikula az e uko du (§6.4.3) e a, amai zeko, o e- en e abile a kanonikoak edukiko di u
az e gai (§6.4.4). Hala ik e e, ho i heldu baino lehen au e ik egin di en p oposamenak
be ikusiko di u (§6.4.1) ondo en analisi ho ie az balia uko bainaiz pa ikulen kokapena
zehaz e akoan.
6.4.1 Euska azko pa ikula modalen au eko analisiez
Hu bilke en a ean ba e aga i asunik ez dagoen bezala, hu bilke a be eko hipo esien a ean
e e aldeak iga zen di a. Sin axia a da z ha u du enen a ean, Albizu (1991) alden zen da
gehien, Elo die a en (1997) e a Elo die a en (2001) analisiekin e ka uz, Albizuk pa ikulak
bil zen di uen sin agma KonpS- en e a DenbS- en a ean koka zen bai u:
6.4 Pa ikulen analisi sin ak ikoa
267
(124)
Kokapen ho en a azoia pa ikulek adi z joka ua hau a zen du elako ideia ekin dago lo u a.
Lehen (§4.3.3) adi ze a eman dudanez, Albizuk (1991) dio pa ikulek indika ibozko adi z
joka ua ekin baka ik ba egi en du ela; be az, pa ikulek Denb bu ua auke a zen du enez,
Pa S- en osaga ia izan beha da DenbS.
Elo die ak (1997) e a Elo die ak (2001), o dea, pa ikulek pe paus mailan du en gunean
e a gaine ako osagaiekin du en banake an oina i uz AS- en gaine ik e a LagS edo DenbS-
en azpi ik koka zen di ela alda ika zen du e:
(125) [In S/ DenbS [LagS [ModS ahal, al, bide, ei, omen, o e (e e) [AS] ] ] ]
Bes alde, ebiden zia in e p e a iboak e e i izpide za ha zen di uz enen a ean e e
aldeak daude. Ba e ik, Haddicanek (2008) pa ikulen besa kadu a i e epa a u e a p oposizio
osoa en gaine ikoa dela ondo ioz a zen du; be az pa ikulen kokapena p oposizio osoa en
gainean egon beha dela p oposa zen du:
(126) [PolS [ModS ahal, al, bide, ei, omen, o e (e e) [DenbS [Ezez-BaiezS […] ] ] ] ]
Bes e ik, Liza dik (2017) Heim e a bes e en (2016) e a Wil schko en (2017) analisi
neope o ma iboe a ik abia u a al e a ba pa ikulak KonpS- en gaineko HeS-n koka zen di u,
pa ikulek adie az en di uz en bai hiz una en ikuspun ua, bai hiz una en e a en zulea en
a eko e lazioa kon uan ha uz:
6.-a, al e a o e pa ikulen jokabide sin ak ikoaz: asun be eizga iak e a analisiak
268
(127) [Ha zaile-E an zunS [Hiz un-E an zunS ba [Hiz un-Oina iS al [KonpS ...] ] ] ]
Analisi ho iekin guz iz ba ez bana o e e, az e gai di udan pa ikulen analisia
a aka zean ain za ha uko di u , banan-banan kokagune ho ien egoki asuna ebalua uz e a
eu en ahuleziak plaza a uz, hipo esi sendo ba e aiki zeko asmoz.
6.4.2 -a pa ikula en analisia
Ekialdeko pa ikula, pa ikula modalak bezala, bu u sin ak ikoa da, 4.4 azpia alean a gudia u
dudan bezala. O ain analisia i heldu baino lehen, pa ikula honen ezauga iak gogo a uko
di u :
a. Bu u sin ak ikoa da; a e gehiago, kli iko moduan joka zen du.
b. Ohiko pa ikula modalak ez bezala, a zizkia da. Honek -(e)n e a -(e)la
mende agailuekin banake a osaga ian ego ea daka . Izan e e, pe paus nagusie a a
muga u a dago, be az ezin da mendeko pe pause an age u e a, jakina, inda iloku iboa
du en zeha galde e an e e ez.
c. Ekialdeko pa ikula bes e pa ikula ba zuekin ba e aga ia da; o e- i dagokionez
behin za , ez dago zalan za ik biak pe paus be ean age dai ezkeela; ahal-i dagokionez,
o dea, es igan za gu xiago dauden a en, badi udi ba e aga iak di ela. Gaine ako
pa ikulekin ezin da age u pe paus mo a desbe dine an age zen bai i a.
d. Aloku ibodun adi z joka uak ezin di a e abili -a pa ikula azal zen den ohiko
es uingu ue an, i.e. galde e an. Hala e e, 6.2.3 azpia alean azaldu dudan bezala,
mu iz apen honek galde a izae a ekin du ze ikusia; be az ez dago pa ikula en
p opie a eekin zuzenean lo u a..
e. Pola i a ezko bai- i e a ez-i lo dakieke -a pa ikula, DenbS osoa isilduz ge o. Gau
egun ezauga i honek o ma bi baka ik so zen di u, baia? E a eza?; hala e e, bali eke
au eko ga aie an emanko agoa iza ea, nika? e a kemena? bezalako es igan ze an
oina i u a.
Be eizga i ho iek kon uan ha uz ge o, honakoa ondo ioz a dai eke -a pa ikula en
kokaguneaz. Alde ba e ik, ekialdeko pa ikula ez da gaine ako pa ikulek okupa zen du en
6.4 Pa ikulen analisi sin ak ikoa
275
e emuan iden i ika u izan di ela g ama ika lane an (E xepa e e a U ibe-E xeba ia 2008;
Haddican 2008; A io ua 2017, bes eak bes e). Be az, honek oga zen du galde a pa ikulek
ezke pe i e ian nahiz e diko e emuan gune ba okupa dezake ela; in e esga ia da euska az
age ian dagoen mik oaldako asun ho i bes e hizkun za ba ean e e opa zen dela, xine a en
hizke e an kasu. Ezaguna da manda ine az ma galde a pa ikula za ha ua izan dela (Cheng
1997; c . Li 2006); alabaina, manda ine a en dialek oa den wuhue az ez di a pa ikula
ho e az balia zen, ha pa ikulaz baizik (Chen 2019). Bien a eko aldeak euska azkoena
gogo a az en du: alde ba e ik, ma ezke pe i e ian koka zen da; ha, o dea, DenbS- en
e emuan. Bes e alde ba e ik, ma ezin da zeha galde e an azaldu; ha, aldiz, e abilia izan
dai eke mendeko es uingu ue an. Gauzak ho ela, (131) diag aman isla u ako egi u a en alde
egi en du , -a ma ka zaileak Pa ikula Sin agma okupa zen duelakoa en alde alegia. A e
gehiago, 6.3.1 azpia alean a gudia u dudan e a ondo engoe an (§6.4.3 e a §6.4.4) egingo
dudan bezala, pa ikulak bil zen di uz en Pa ikula Sin agma bi p oposa zen di u : ba e ik,
pa ikula pe o ma iboak bu u di uena e a, bes e ik, pa ikula ebalua zaile, ebiden zial e a
epis emikoak bil zen di uena. Be eizke a hau g ama ika lane an sa i lekuko zen da (Kuong
2008; Haegeman 2014; Lam 2014; Co 2015; 2016; Wil schko 2017) e a lan ho ie a ik
abia u a honako izendapenez balia uko naiz: lehenengo aldekoei K-Pa S (ho s,
Kanpo-Pa ikula Sin agma) eslei uko die ; biga enekoei B-Pa S (ho s, Ba ne-Pa ikula
Sin agma). Pa ikula en kokapena a gi u a, e a o bidean ga an zi suak di en be ezko asunak
zehaz uko di u ; bes ela esanda, pa ikula hau e abil zea zilegiz a zen duen es uingu ua
zehaz en du en asunak au kez uko di u ondo en:
(132) -a: [pa ], [uinda : Q], [upe paus mo a: Q]
[Pa ] asuna pa ikula modalen ka ego ia en be ezko za ha li eke.
38
[Inda : ] e a [pe paus
mo a: ] asunei dagokienez, seman ika-p agma ikak mo iba zen di u: ba eko, 6.2.2
azpia alean plaza a u dudan bezala, pa ikula guz iek ez du e be din joka zen inda
iloku iboa i dagokionez, ba zuek nahi aez beha bai u e eu en e abile a zilegiz a zeko e a
bes e ba zuek, aldiz, ez; bes eko, pa ikula guz iak ezin di a pe paus mo a guz ie an azaldu,
38
Koeneman e a Zeijls a en (2017) e minologia i ja ai uz, kasu hone an [Pa ] -a- en asuna li za eke e a
bes eak azpi asunak (ing. Sub ea u es).
6.-a, al e a o e pa ikulen jokabide sin ak ikoaz: asun be eizga iak e a analisiak
276
pa ikulen eka pen in e p e a iboa e a pe pausa en baldin zak ba e aga iak di en ho ie an
baka ik bai a zilegi eu en e abile a (§6.2.3). Be az, pa ikula ekin ba e aga ia den [pe paus
mo a] asuna eduki beha du e Inda /Jok bu uek. Mu iz apen hau sin ak ikoa baino
seman iko-p agma ikoagoa bada e e, in e esga ia i udi zen zai asunen a ean jaso zea,
pa ikulen jokabidea i e a mu iz apenei azalbidea ema en bai ie.
39
Kokapena e a ezauga iak a gi u a, -a age zen deneko pe paus ba en e a o bidea
azalduko du ondo en; ho e a ako hu engo adibidea ha uko du oina i, pa ikulak
e a o bidean duen jokabidea ez dela es uingu u ik es uingu u ( oku ik gabeko galde ak,
adi z pe i as ikodun galde ak, ezezko galde ak) alda zen ona u a:
(133) a. HOR duka be i ma elako xilo hu a?
b.
Banake a ho e a ik e a 2.4.1 azpia alean pola i a ezko galde e a ako p oposa u ako
e a o bide ik abia u a, (133) adibidea en analisia i ekingo dio . Has eko, Inda bu uak Jok
bu ua en [pe pausmo a: ] asuna balioz a zen du, kasu hone an biek [Q] asuna ha uz. Inda
iloku iboa en e a pe paus mo a en asunak galde azkoak di enez, ekialdeko galde a
pa ikula en e abile a zilegiz a zen du e, Nasu en (2019) ildo ik, eu en [uinda : Q] e a
[upe pausmo a: Q] asunen balioekin ba bai a oz (Ø[inda Q, pe pausmo a Q] / -a[uinda : Q; upe pausmo a:
39
I aku leak pa ikulak asun sin ak iko ik ez duelako inp esioa ha dezake e a a azoizkoa da ho i pen sa zea.
Lauga en kapi uluan euska az pa ikula modalek di uz en p opie a e be eizleak onologia-p osodia ekin e a
seman ika-p agma ika ekin daude lo u a, kasu ako, adi z joka ua ekin ba egi eak edo pe pausean be e zen duen
un zioak.
6.4 Pa ikulen analisi sin ak ikoa
277
Q] alegia); asunak e ka u a, pa ikula enak ezaba zen di a. Ondo en, Denb bu ua Jok bu u a
igo zen da [denb] asuna ha eman hu bilean e ka zeko asmoz e a ho ela eza i ako pe paus
mo a ekin ba e aga ia den adi z joka u o ma so zen da (A egi e a Ne insen 2012 ildo ik).
Bes alde, (133) adibidean okua dagoenez,
40
osagai ho i dagokion gune a mugi zen da, i.e.
ho [espez, FokS] gune a igo zen da. Azkenik, FokS lexikaliza u denez, Fok bu uak duen
[jok] asuna e ka zeko beha ak bu uz bu uko mugimendua en bi a ez Jok bu ua e aka zen
du, bidean -a pa ikula ekin ba eginda. Ho s:
(134)
Analisi honek ekialdeko pa ikula en ezauga i be eizleak azal zeko bidea e e
eskain zen du, hala nola bes e pa ikula kanonikoekiko ba e aga i asuna e a baia? / eza?
bezalako o mak. Lehenengoen kasuan -a pa ikulak e a ahal / o e pa ikulek gune
desbe dinak okupa zen di uz e: lehenengoak ezke pe i e iako K-Pa S- en bu ua e a bes e
biek e diko e emuko Pa S- en bu ua; azken ho ien kokapena ja aian (§6.4.3 & 6.4.4) sakon
jo a uko du . O aingo helbu ue a ako e abil dezagun hu engo adibidea analisi hau
p opie a e ho iei dagokienez egokia o e den e akus eko:
40
Osagai okaliza u ik gabeko galde a ba ean, 2.4 a alean azaldu dudan bezala, okuak pe paus osoa
besa ka zen duenez, adi za Fok bu u a igo zen dela p oposa zen du . Be az, (133) adibidea en e a o bidea ekin
konpa a uz ge o, desbe din asun baka a izango li za eke ho e an osagai okaliza ua dagoela. Gaine akoan, e a
lan honi dagokionean, ez li za eke alde ik egongo.
6.-a, al e a o e pa ikulen jokabide sin ak ikoaz: asun be eizga iak e a analisiak
278
(135) JONEK o e dia ho i e an? (= 65, 129)
Au eko az e bidee an ez bezala, hone an pa ikula bakoi zak be e gunea du, biak ba e a
azal zea zilegiz a u a. Galde a ba en e a o bide ohikoak (adi za KonpS- a igo zeak alegia)
e agi en du, ba e ik, o e-k adi z joka ua ekin ba egi ea e a, bes e ik, biek e a u ako osagaia i
-a pa ikula a xiki zea. Ikus dezagun hu engo diag aman be onen e a o pena:
(136)
a) b)
Biga en kasuan e e o aingo p oposamenak egoki o azal di zake baia? e a eza?
bezalako o mak. Ho elako pe pause a ako honako e a o bidea a gudia dai eke: a) DenbS
osoa isildu dela; b) pe pausa en pola i a ea ma ka zen duen osagaia gauza zen dela; e a c)
be o i a xiki zen zaiola -a. Esa e ba e ako:
(137) [FokS Bai [Fok Ø] [Pa S [-a] [DenbS Ø]]]
Li e a u an pe paus konplexuagoen adibideak jaso di u :
6.4 Pa ikulen analisi sin ak ikoa
279
(138) Baia o he bu u ho z-ho za o ai bo üa i bü üz, e a holako denbo a eki? (Da an 2008:
76)
(139) Be ak baia o e? (La e 1986: 1) (= 89)
Ho elako kasue an pola i a ezko pa ikulaz e a -a-z edo a o e-z gain, p oposizioa en
bes elako sin agmak azal zen di a, adi za izan ezik. E a o bide bi plaza a li ezke honen be i
ema eko: a) Denb e a A/a bu uak isildu di a ho elako kasue an; b) “bu u ho z-ho za o ain
bo ia i bu uz e a honelako denbo a eki” opikoa da e a DenbS- en elipsia en e agine ik
kanpo dago, be az ez da ho en ondo ioz isil zen.
Ondo ioz, ekialdeko hizke e ako -a pa ikula i ezke pe i e iako kokagune be egain ba
eslei zen dio , bada e a o e pa ikulen gainean, a gumen u p agma ikoe an oina i uz, baina
FokS- en azpian, a azoi sin ak iko e a e a o penekoak di ela e a. Kokapen be egaina
eduki zeak azal zen du ahal e a o e pa ikulekiko ba e aga i asuna. Ezke pe i e ian
koka zeak (137) bezalako adibideei e a o bidea eskain zen die, DenbS- en elipsi ik kanpo
azal zen bai a.
Ekialdeko galde a pa ikula ako az e bidea p oposa u os ean, ondo en e dialdeko
galde a pa ikula en analisi sin ak iko a joko du .
6.4.3 al pa ikula en analisia
Au eko pa ikula ez bezala, al ez da ezke pe i e ian so zen, e diko e emuan baizik, 6.3.2
azpia alean a gudia u dudan bezala. E emu be ekoa e e bada o e pa ikula; o aingoan delako
galde a pa ikula i e epa a uko dio e a be e kokagunea zehaz ea edukiko du helbu u.
Lehenik e a behin, pa ikula ho en p opie a e azpima aga iak e a, o aingo xedea lo zeko,
naba menenak bilduko di u :
a. Bu u sin ak ikoa da, Denb bu ua ekin ba eginez hi z mo onologikoa osa zen du.
b. Pola i a ezko galde e an baka ik e abil dai eke.
c. E dialdeko al ezin da bes e ohiko pa ikula modalekin age u pe paus be ean, -a e a o e
ez bezala. 6.2.5 azpia alean a gudia u du mu iz apen ho ek a azoi
seman iko-p agma ikoekin duela ze ikusia.
6.-a, al e a o e pa ikulen jokabide sin ak ikoaz: asun be eizga iak e a analisiak
280
d. Al ezin da AS/aS- en elipsia gauza zen deneko es uingu ue an azaldu, Denb bu ua i
a xiki a dagoen a en.
e. Bes e pa ikula modalekin konpa a uz ge o, al knonologikoki nahiko be ia bide da
e a e emu geog a iko mu i zekoa; ahal pa ikula ik e a o ia dela p oposa u du , a)
homo onoak di ela, b) al-ek di uen hainba ezauga i ahal-e ik abia uz azal dai ezkeela,
e a c) an zeko g ama ikalizazioak ipologikoki azal zen di ela kon uan ha uz.
. Pe paus mailan duen banake a i dagokionez, adi z-aspek ua en e a adi z joka ua en
a ean koka zen da baiezko es uingu ue an behin za .
P opie a e ho iek gogoan, al pa ikula en kokapena zehaz eko u a sak emango di u o ain;
euskala i zan pa ikula modalei eslei u ako guneak al pa ikula koka zeko egokiak o e di en
az e zeaz gain, balizko bes e auke ak ain za ha uko di u , alegia 3.4 a alean jo a u akoak,
bes eak bes e.
Pa ikula honen gaineko azken az e bide ik hasiz ge o, Liza di-I ua ek (2017) Hizke a
Ekin za Sin agma e emuan koka zen du al pa ikula, Hiz un Oina i delako sin agman hain
zuzen e e. P agma ika en alde ik jus i ika u a egon dai ekeen a en, pa ikula en pe paus
mailako kokapena, mugidak e a ezauga i mo osin ak ikoak nekez azal dai ezke:
(140) E o i al da Mi en?
Hu bilke a ho i ona uz ge o, pa ikula en kli ikazioa e a pe paus mailako kokapena lo zeko
sin axi os eko a au ad hoc ba alda ika u beha ko li za eke al pa ikula behe ago dagoen
Denb bu ua i e an s dakion; honez gain, mendeko pe pause an age zeko gai asuna ezin li eke
azaldu Hizke a Ekin za Sin agma ba mendeko es uingu u ba ean nekez ona dai eke e a.
6.4 Pa ikulen analisi sin ak ikoa
281
Be az, e emu ho i baz e zen du . Halabe , FokS- en gaineko guneak baz e zeko a azoi
be ak e abil dai ezke, pa ikula en e a pe pausa en a eko banake a an zekoa izango
baili za eke; alegia, al bu ua Denb bu ua en mugimenduen e emu ik kanpo legoke e a, bu u
biak elka zeko e agike a sin axi os ekoa p oposa u ezean, al adi za en au e ik e a be egain
age uko li za eke. Ho i ez da o ba pa ikula en jokabidea ekin.
Bes alde, euskala i zan p oposa u ez den balizko bes e gune ba FokS- en e a JokS- en
a ekoa da. Dena den, analisia en kon ako a gudio bi iden i ika zen di u : alde ba e ik,
oku ik gabeko zeha galde e an pa ikula pe paus amaie an age zen da adi z joka ua en
au e ik (c . suedie azko ju e a äl [Sche 2017]); esa e ako:
(141) a. Ea len ejak gus a zen al zaizkidan galde u di .
b. *Ea al len ejak gus a zen zaizkidan galde u di .
Be az, FokS- en e a JokS- en a ean koka uz ge o, azaldu beha ko li za eke ze k e agi en
duen pa ikula en behe anzko mugida Denb bu ua ekin ba egi eko. Bes e alde ba e ik, -a ez
bezala, al ezin da azaldu DenbS- en e a be e azpiko sin agmak isil zen badi a; al FokS- en
e a JokS- en a ean koka u a balego, DenbS- en elipsia en os ean okua ekin ba e a azal zeko
auke a eduki beha ko luke. Hala e e, ez da ho elako ik ge a zen:
(142) *Ez al [DenbS Enekok base ia e osi du]?
Ho s, ezke pe i e iako edo go agoko edozein gunek ez di u pe paus mailako kokapena, Denb
bu ua ekiko ba zea e a mugimenduak azal zea ahalbide zen.
E emu ho iek baz e u a, DenbS- en gaineko kokagunea e a DenbS- en azpikoa
balo a zea i ekingo dio . Au eko lan ba ean (Mon o e 2015; 2018) DenbS- en gaine iko
Pa S hobe si nuen Albizu en (1991) e a Haddicanen (2008) a gumen u bana ain za ha uz:
a) pa ikulek Denb bu ua hau a zen du ela, e a b) ezez apena ez ezik p oposizio osoa e e
besa ka u beha du ela. Hala e e, 4.3.3. azpia alean a gudia u du Albizu en baiez apena ez
dela zuzena e a, ondo ioz, pa ikulek ez du ela adi z joka ua hau a zen; ai zi ik, pa ikulen
e abile a pe paus mo ak zilegiz a zen du. Bes alde, Haddicanen hipo esia zuzena bada e e,
A io uak (2017) dioen bezala, pa ikulak ez du ze an DenbS- en gaine ik egon, Ezez apen
6.-a, al e a o e pa ikulen jokabide sin ak ikoaz: asun be eizga iak e a analisiak
282
Sin agma AS- en e a DenbS- en a ean koka uz ge o, AS/aS > EzS > Pa S > DenbS bezalako
hie a kian pa ikulak ezez apena en gaineko besa kadu a eduki lezake-e a.
Albizu en (1991) e a Haddicanen (2008) hipo esiak baz e u a, ez bide dago DenbS- en
gaine iko gunean koka zeko aldeko a gudio ik; kon ako a gudioa, o dea, badago: bu uz
bu uko mugida en bi a ez gauza zen den hi z osae an mugi u ako osagaia ezke e ik
e ans en zaio biga en osagaia i, esa e ako: a) [e os(i) [ en]]; b) [ez [ga a
41
]]; e a c) [eman
[dizuegu]]. Be az, hau gogoan ha uz ge o, [al [du]] > [ i [ali du]] bezalako egi u ak
zen zuzkoagoa ema en du Mon o ek (2015; 2018) alda ika u ako [du [al]] > [ i [al dui]]
egi u ak baino. Izan e e, Albizu i (1991) e a Haddicani (2008) ja ai uz, al pa ikula
DenbS- en gainean koka u e a euska azko hi zak e a zeko no abidea kon uan ha u a, hi z-
o dena oke a lo uko li za eke, adi z joka ua pa ikula baino lehenago age uko
baili za eke.
42
Azkenik, 5.3.5 azpia alean p oposa u dudan bezala, e dialdeko al pa ikula ahal
pa ikula modale ik e a o ia da g ama ikalizazio bilakabide ba en ondo ioz. Honez gain,
ahal pa ikula modala ahal adi z modala ekin diak onikoki e laziona u a dagoela
p oposa zen du . Robe s e a Roussou en (2003) e a Robe sen (2007) ildo ik osagaiak
g ama ikalizazioa en ondo ioz egi u a sin ak ikoan go ago koka zen di elako hipo esia,
ona uz ge o, ahal pa ikula modala ahal adi z modala baino go ago egon beha ko li za eke;
ezez apena ekiko jokabidea e a aspek u ma kekiko banake ak ho en alde egi en du e:
(143) a. I o ahalko haiz. (adi z modala en i aku ke a baka ik)
b. I oko ahal haiz. (pa ikula modala en i aku ke a baka ik)
(144) a. Ez ahal du egia esan? (pa ikula en i aku ke a baka ik)
b. Ez du egia e a en ahal. (adi z modala en i aku ke a ekialdeko hizke e an)
41
Biga en kapi uluan adi ze a eman dudanez, ezez apena bil zen duen sin agma AS/aS- en e a DenbS- en
a ean koka zen delako hipo esia ones en du .
42
Bes alde, a gudio ho iei honakoa e e gehi lekieke: mendeko pe pause an, oku ik ez badago, adi za ez da
au e a zen e a amaie an age zen da be e ja o izko gunean; ho elako kasue an pa ikula Denb bu ua en
au e ik azal zen da. Dena den, a gudio ahula i udi zen zai adi z joka ua Jok bu uan osa zen dela ona zen bai u
A egi e a Ne insen (2012) ildo ik, be az ez du ema en pa ikula e a adi z joka ua in si u daudenik.
6.4 Pa ikulen analisi sin ak ikoa
283
E lazioak go abehe a, 4.3 a alean e aku si dudan bezala, ahal pa ikula epis emikoak ez du
adi zen moduan joka zen, bes e pa ikulek bezala; be az ez li a eke ahal adi z modala e a
ahal pa ikula ka ego ia be ean mul zoka u beha ko. Hala e e, aspek ua ekiko e a
ezez apena ekiko banake an oina i uz, ahal pa ikulak AspS- en e a EzezS- en gaine iko
gunea okupa zen duela alda ika zen du .
Honez gain, 5.3.5 azpia alean bes e g ama ikalizazio ba landu du : ahal pa ikula
modala al galde a pa ikula bilaka u delakoa. Ho i ona uz ge o, al galde a pa ikula i ahal
pa ikula modala i baino go agoko gune ba eslei u beha ko li zaioke g ama ikalizazio
bilakabidea gauza u den heinean. Hala e e, ez dago osagai bien a eko banake a sin ak ikoan
alde ik; desbe din asunak egonez ge o, a lo seman iko-p agma ikoa ekin lo u a du e, hala
nola -(e)n mende agailua ekin baka ik ba e aga ia iza eak edo AS/aS- ik gabeko
es uingu ue an zilegi ez iza eak. Egia esan, a lo in e p e a iboak, 6.3.1 azpia alean adi ze a
eman dudanez, pa ikula bien a eko alde naba mena eskain zen du, ahal, bide, omen e a o e
pa ikulek ez bezala, al-ek ez bai u eka pen seman iko ik egi en; alegia ez du hiz una en
ja e a epis emiko-ebiden ziala adie az en (Roo yck 2001), hiz unak en zulea i p oposizioa
au kez u nahi dion modua baizik.
43
Hau guz iau ain za ha u a, Elo die a en (1997) e a Elo die a en (2001) ildo ik, al
adi z-aspek ua en e a adi z joka ua en a ean koka zea hobes en du . Gauzak ho ela, al
pa ikula Pa ikula Sin agma en bu uan koka uko nuke e a Pa ikula Sin agma ho i Denb
bu uak ha uko luke osaga i. A es ian esan bezala, honi be eizke a ba gehi uko nioke:
Kuongen (2008), Lam (2014) edo a Co en (2016) ildo ik, pa ikulak bil zen di uz en
sin agma bi leudeke, i.e. sin agma ba kanpo-pa ikule a ako e a bes e ba
ba ne-pa ikule a ako. Ikus dezagun eu en banake a hu engo diag aman:
43
Ba en ba ek pen sa lezake kokagune desbe dine an azalduz ge o, al e a gaine ako ohiko pa ikula modalak
(ahal, bide, ei, omen e a o e) ba e aga iak izan beha ko li a ekeela. Hala e e, mu iz apen p agma ikoa dela
alda ika u du 6.2.5 azpia alean. Be az, auke a sin ak ikoa badago e e, p agma ikak ez du ahalbide zen.
6.-a, al e a o e pa ikulen jokabide sin ak ikoaz: asun be eizga iak e a analisiak
284
(145)
E a be ean, sin agma bakoi zean age zen di en pa ikulak e a eu en a eko hie a kia ez
li a eke edozelangoak izango: ba e ik, 6.3.1 azpia alean alda ika u dudan bezala, pa ikula
mo a bi be eiz dai ezke, hiz una en ja e a adie az en du enak e a hizke a ekin za ekin
ze ikusia du en pa ikula pe o ma iboak; bes e ik, 3.4.3 azpia alean plaza a u dudanez,
pa ikula pe o ma iboak ebalua zaileak, ebiden zialak e a epis emikoak baino go ago ego en
di a, azken ho iek p oposizioa i hiz una en ja e a gehi u os ean, bes eek (i.e. hizke a
ekin za ekin lo u akoek) en zulea i p oposizioa zelan igo i edo au kez u beha zaion
zehaz en bai u e. Alegia, ez luke zen zu ik edukiko hiz una en e a en zulea en a eko
hizke a-ha emana kudea zen duen ñaba du a gehi u ondo en, hiz unak p oposizio ho en
ingu uan duen ja e a eka zeak.
Bes e hizkun za ba zue a ako egin di en analisiei e epa a uz ge o, 3.4.1 azpia alean
e diko e emua eslei u die e hainba ek (Ab aham 1991; Baye e a Obenaue 2011;
S uckmeie 2014; T o zke e a Tu co 2015; Sche 2017). Be az, o aingoan euska azko al
pa ikula koka u ako gunea ba da o bes e hizkun za ho ie a ako pa ikulei
iden i ika ua ekin. Alemanez, i alie az e a suedie az, esa e ako, e emu ho e an kokapen bi
p oposa zen di uz e (e.g. Sche 2017); egia da hizkun za ho ie an gune desbe dine an
age zen di en pa ikula ba zuk pe paus be ean age dai ezkeela, euska az ez bezala. Hala
e e, kon uan ha zen badugu, ba eko, pa ikula ho iek ezin di ela edozein kokagune e a
hu enke a an age u e a, bes eko, Gu zmannek (2017) e a Sche ek (2017) a gudia zen
du ela un zioa i dagokionez alde bi osa zen di uz ela, zilegi di udi euska az Pa ikula
Sin agma bi p oposa zeak, ebiden zia sin ak iko ik ez badago e e, a gudio in e p e a iboe an
e a ipologikoe an oina i uz.
6.4 Pa ikulen analisi sin ak ikoa
291
Pa ikula e a adi z modalak izae a desbe dine akoak di en a en, biek an ze a joka zen du e;
ha a a, AS/aS adi z modalen osaga ia dela ain za ha u a, banake a be a egon li eke o e- en
e a AS/aS- en a ean:
(154) (AS/aS) adi z modala/ pa ikula
Izan e e, hiz una en ja e a adie az en du en pa ikulek ge ae a i egi en dio e eka pena;
ge ae a AS/aS e emuan bil zen dela ona uz ge o, ahal, omen e a o e bezalako pa ikulek
AS/aS osaga i ha zen du ela p oposa zen du , Albizuk (1991) e a Haddicanek (2008) ez
bezala.
Bes e alde ba e ik, a es ian esan dudan bezala, o e diak onikoki **bo(C)- e adi ze ik ei
da o (Laka a 2019). Pa ikulak pe paus mailan okupa zen duen gunea i e epa a uz ge o,
adi z nagusien kokapena ekin pa eka dai eke; hau ez da ha i zekoa be e ja o ia ain za
ha u a. Dena den, ja o iz adi zak zi en a en, egun, g ama ikalizazioa en ondo ioz,
ezauga i be eiziak di uz e e a be ezko ka ego ia ba osa zen du e; gaine a, be eizga i
sin ak iko ho iek adi zak baino go agoko gune ba ean koka zen di ela sala zen du e, i.e.
aspek u ma ka ik ez ha zea e a ezez apena ekiko jokabidea:
(155) a. Begi a zen zuen, ezke , eskuin, heian neho k ba anda zen o e zuen.
(E xamendi 2010: 29)
b. * Begi a zen zuen, ezke , eskuin, heian neho k ba anda u o e (z)en zuen.
(156) a. Beldu naiz ez o e ga en be andu izanen.
b. *Beldu naiz ez ga en be andu izanen o e
Ebiden zia hauek e a 6.4.3 azpia alean jo a u ako jokabide mo ologikoa, i.e.
elka zea en no abidea, ain za ha u a, AspS e a EzezS baino go ago baina DenbS baino
behe ago egon beha da o e pa ikula bil zen duen sin agma; alegia:
(157) [KonpS (Inda S[JokS) [DenbS [XS [EzezS [AspS [AS/aS] Asp ] Ezez ] X o e ] Denb ] Konp]
6.-a, al e a o e pa ikulen jokabide sin ak ikoaz: asun be eizga iak e a analisiak
292
Kokapen ho i al pa ikula ena ekin pa eka dai eke, be onek e e banake a ho i age zen bai u.
Hala e e, ez di u o e e a al pa ikulak maila be ean koka zen; ai zi ik, lehenengoa biga ena
baino behe agoko gunean azal zen dela p oposa zen du . Ja aian p oposamen ho en aldeko
a azoiak emango di u adi ze a.
Au e ik (§6.4.3) pa ikulen bilakabide diak onikoaz balia u naiz be e gune sin ak ikoa
zehaz e akoan; alegia, osagaiak g ama ikalizazioa en ondo ioz egi u a sin ak ikoan go ago
koka zen di elako hipo esia gogoan, al galde a pa ikula be e ja o i za jo zen dudan ahal
pa ikula epis emikoa baino go agoko gunean azaldu beha da egi u a sin ak ikoan. O aingo
egoe a bes elakoa da, o e ez bai a o bes e pa ikula ba e ik, adi z ba e ik (Laka a 2019)
baizik. Kasu hone an o e pa ikula ahal-ekin pa eka dezake biak e a o zen bai i a
adi ze a ik, i.e. o e Laka ak be e aiki ako **bo(C)- e- ik e a ahal pa ikula modala
homo onoa den adi z modale ik:
(158) **bo(C)- eAdi za > o ePa ikula modala
(159) ahalAdi z modala > ahalPa ikula modala
Pa ikula biak ka ego ia be e ik da ozelako ideian e a 6.4.3 azpia alean al pa ikula ako
p oposa u ako analisian oina i uz, o e bil zen duen sin agma al baino behe ago egon beha
da. Ho iek ho ela, o e e a ahal pa ikula modalak adi ze a ik e a o iak di enez, gune be a
okupa zen du ela p oposa zen du , al galde a pa ikula en K-Pa S- en e a AspS- en a eko
gunea, B-Pa S- en bu ua hain zuzen e e:
(160)
6.4 Pa ikulen analisi sin ak ikoa
293
Hipo esi hau 3.4 a alean a aka u ako analisie ako pa ikula modal ezbe dinen a eko
hie a kiak inda zen du; alegia, hiz una en ja e a adie az en du en pa ikulak behe ago
daude hiz unak edo a en zuleak p oposizioa en inda a ekin du en ha emana azalean
e akus en du enak baino. O aingo auzia i e epa a uz ge o, in e p e azioa en alde ik e e ahal
e a o e mul zo be eko kideak di a, hiz una en ja e a en adie azleak hain zuzen, 6.3.1
azpia alean de endi u dudan bezala. Be az, ahal, omen e a o e pa ikulek gune be a okupa zen
du elako e a delako gune ho i al galde a pa ikula bil zen duen sin agma en o-komandopean
dagoelako ideia en alde egi en du .
Egia da Cinque i (1999) ja ai uz ge o, be eizke a gehiago alda ika li ezkeela; esa e
ba e ako, al Hizke a Ekin za Sin agma i, ahal Modali a e Epis emiko Sin agma i e a o e
I ealis Sin agma i eslei lekizkieke. Hala e e, ipologikoki ze pa ikula mo a izan ohi di en
eu en a ean ba e aga iak e a ze joe a dauden ba e aga i asun ho iei dagokienez
e epa a uz ge o, mul zo bi naba men zen di a: hiz una en ja e a adie az en du enak e a
hizke a ekin za ekin lo u akoak (Roo yck 2001; Kuong 2008; Co 2015; 2016). Gaine a,
ahal e a o e pa ikulei sin agma bana eslei zeko ideia nekez ona li eke, pa ikula ho ien
a ean ba e aezinak bai i a, hiz unen i i ziek be e si du en bezala (c . kapi ulu hone ako 15.
oin oha a). Ha a a, o aingoz jokabide ipologiko o oko ei ja ai zen dien e a egi u a
sin ak iko sinpleagoa en alde egi en duen ideia ekin ba egingo du . Izan e e, 5.4.8
azpia alean e aku si dudan bezala ahal e a o e ba e aga iak di a izae a e a kokagune
sin ak iko desbe dinak di uz enean; be az, mu iz apen sin ak ikoa en alde egi en du
seman ikoki ba e aga iak bai i a.
Gauzak ho ela, (160) adibideko diag aman isla u ako hie a kia ona zen du pa ikulen
analisi ako. Ondo ioz, kokapen sin ak iko bi be eiz en di u e diko e emuan: hiz una en
ja e a adie az en di uz en o e- en moduko pa ikule a ako Ba ne-Pa ikula Sin agma e a
hizke a ekin za ekin ze ikusia duen al bezalako pa ikule a ako Kanpo-Pa ikula Sin agma.
Bes alde, au eko pa ikule a ako egin dudan bezala, o ain e a o bidea azal zen
lagunduko dida en o e pa ikula en asunen be i emango du :
6.-a, al e a o e pa ikulen jokabide sin ak ikoaz: asun be eizga iak e a analisiak
294
(161) o e: [pa ], [upe paus mo a: Q/ -(e)n dekl
45
], [jok*]
Lehenagoko 6.3.1 azpia alean adi ze a eman dudan e a 6.5 a alean sakonduko dudan legez,
o e-k ez du inda iloku ibo ik beha , be az al pa ikula i ez bezala ez dio asun ho i eslei zen.
Au e ik (§6.4.2 e a §6.4.3) azaldu dudanez, [pa ] asuna ka ego ia en be ezkoa da, pa ikule
guz iek du e alegia. Halabe , [pe paus mo a:_] asuna e a [jok*] asuna p oposa zeko
a azoiak honakoak di a: pe paus mo ak zilegiz a u beha du pa ikula en e abile a e a,
ho en ondo ioz, pa ikula ekin ba e aga ia den es uingu ue an soilik azal zen da; bes e ik,
[jok*] asuna eslei u dio pa ikulek e a adi z joka uek hi z mo onologikoa osa zen du elako.
Au eko pa ikule an bezala, ondo en o e azal zen deneko pe paus ba en e a o bidea
landuko du ; ho e a ako hu engo adibideaz balia uko naiz e a o aingoan e e pa ikulak
e a o bidean duen jokabidea es uingu u ik es uingu u ( oku ik gabeko galde ak, adi z
pe i as ikodun galde ak, ezezko galde ak) alda zen ez delako ideia ik abia uko naiz:
(162) a. Non o e dago auzokoa?
b.
45
Te mino ho en bidez adie azi nahi du hiz unak p oposizioa ekin guz iz ba egi en ez duen mendeko
es uingu ue an pa ikula en e abile a ona ga ia dela; La i ek (1944: 448) dioen bezala, -€n mende agailudun
es uingu uek soilik ahalbide zen du e hiz unek p oposizioa ekiko engaiamendu maila oso ik ez dauka ela
ma ka zea. Nikolae a i (2016) ja ai uz ge o, ez da ha i zekoa o e La i ek (1944: 448) desk iba u ako
es uingu uan e a galde e an age zea, biek ziu gabe asuna adie az en bai u e. Bes alde, lehen (§6.4.2) esan
dudan bezala, asun hau ez dago e a o pen sin ak ikoa ekin lo u a, baldin za seman iko-p agma ikoekin baizik.
6.4 Pa ikulen analisi sin ak ikoa
295
Banake a ho i e a 2.4.1 azpia alean pola i a ezko galde e a ako p oposa u ako e a o bidea
kon uan ha u a, (162) adibidea e a o iko du ondo engo le oe an. Has eko, Inda bu uak
Jok bu ua i pe paus mo a asuna balioz a zen dio, kasu hone an [Q] asuna. Ondo en, o e
pa ikula [Q] asuna en mendean ona ga ia denez, pa ikula zilegiz a zen da, be e
[upe pausmo a: Q] asuna en balioa ekin ba bai a o (c . Nasu 2019); asuna behin e ka u a,
pa ikula ena ezaba zen da. Pa ikula en [jok*] asuna dela e a, Jok bu u ako mugida
gauza zen da e a, honez gain, Denb bu ua Jok bu u a igo zen da [Denb] asuna ha eman
hu bilean e ka zeko asmoz; ho ela eza i ako pe paus mo a ekin ba e aga ia den adi z
joka u o ma so zen da A egi e a Ne insi (2012) ja ai uz. Amai zeko, (162) adibidean nz-
hi za dagoenez, osagai ho i dagokion gune a mugi zen da, i.e. non [espez, FokS] gune a
igo zen da. FokS lexikaliza u denez, Fok bu uak duen [jok] asuna e ka zeko beha ak Jok
bu ua e aka zen du, au eko analisie an bezala bu uz bu uko mugimendua en bi a ez.
Honek hi z-o dena egokia daka , o e pa ikuladun adizkia nz-hi za en ondoan age ian:
(163)
E dialdeko galde a pa ikula en e a o bideaz adi ze a eman dudanez, o ain
p oposa u ako analisiak, au ekoen aldean, di uen aban ailak pa ikula en ezauga i
sin ak ikoekin ez ezik, in e p e aziozkoekin e a diak onikoekin e e daude lo u a. Xehe asun
6.-a, al e a o e pa ikulen jokabide sin ak ikoaz: asun be eizga iak e a analisiak
296
handie an sa u gabe, honako p opie a een be i ema en du az e bide honek: ba eko, pa ikula
alde bi daudela, e a eu en a ean hie a kia jakina dagoela; e a, bes eko, adi ze a ik e a o ia
dela e a, g ama ikalizazioa en eo ia i ja ai uz AS/aS baino go ago dagoela. P opie a e
ho iek o e pa ikula bil zen duen sin agma As/aS e a al-en K-Pa S- en a ean koka zea en
alde egi en du e.
Dena den, al pa ikula en kokapena jo a zean esan dudan bezala, hi z-o dena lineala
engainaga ia izan li eke. Alabaina, ha di zagun hu engo es uingu uak kon uan: alde
ba e ik, DenbS- en elipsia ge a zen den pe pause an ezin da pa ikula ik azaldu e a, bes e
alde ba e ik, 6.2.7 azpia alean desk iba u ako e abile a dago. Lehenengoa i dagokionez,
pa ikulak DenbS- en azpiko gunean koka zen di uz enek e azago eman diezazioke e
azalbidea:
(164) a. [KonpS Konp [DenbS [Pa S [AS] Pa ] Denb ] ]
b. [KonpS Konp [Pa S [DenbS [AS] Denb ] Pa ] ]
Biga ena i doakionez, o e-k adi z modalen an ze a joka zen du, es uingu uak zilegiz a zen
duenean, eu en osaga ia isil bai ezake e, pa ikulak elipsia en ondo ioz ahoskabe u ako
p oposizioa i be e eka pena man endu a e a ho ela in e p e a u a:
(165) [JokS [DenbS [Pa S [AS/aS ….. ] o e ] da] -(e)n]
Kasu hone an isil zen den AS/aS- en e a pa ikula en a eko ha eman hobe o isla zen du e
DenbS- en azpiko gunean koka zen du en analisiek, bai adi z modalen banake a gogo a az en
duelako e a bai pa ikulak gune ho e an osaga i ha zen duen p oposizioa modi ika zen
duelako.
Analisi honek, alabaina, ez du o e-k ekialdeko hizke e an duen jokabide askeagoa
azal zen; hu engo kapi uluan (§7) e abile a ez-o oko ho iek az e gai edukiko di u e a izae a
sin ak iko be eizga ia ez ezik, kokagune sin ak iko desbe dina e e di uela alda ika uko du .
6.5 Pa ikulen e a inda iloku iboa en a eko auzia
297
6.5 Pa ikulen e a inda iloku iboa en a eko auzia
T adizio ge mania ean e a e oman zezkoan pa ikulak inda iloku iboa du en
es uingu ue an baka ik age dai ezkeela esan ohi da (Muna o e a Pole o 2002; Baye e a
Obenaue 2011; Coniglio e a Zeg ean 2012; S uckmeie 2014; Egg e a Mu sell 2017; Sche
2017; Tan e a Mu sell 2018), pe pausa en inda a modi ika zen bai u e; izan e e, Coniglio
e a Zeg eanek (2012) e akus en du e pa ikulak hainba pe paus adjunk u an e abil zeko
be auek inda iloku iboa eduki zea nahi aezkoa dela. Euska azko pa ikula modalek ez dio e
ezauga i honi ja ai zen, 6.2.2 azpia alean a gudia u dudan bezala. Hala e e, ez di udi
euska a salbuespena denik, Nasuk (2019) alda ika zen bai u japonie az adbe bio
ebalua zaileak e a epis emikoak Inda Sin agma ik gabeko pe pause an azal dai ezkeela
baina ebiden zialak, o dea, ez. E a be ean, F eyk (2018) K i ka en (2017) hipo esia i ja ai uz
i adoki zen du alemanezko pa ikula modalek ez du ela HeS- ik beha , ho s, inda
iloku ibo ik.
Euska a i be i o begi a uz ge o, Zubeldiak (2010) dio omen-ek ez diola inda
iloku iboa i e agi en; ha a a, omen e a o e pa ikulak inda iloku ibo ik gabeko
es uingu ue an e abil dai ezke:
(142) Gaixo neskak, us ez un sa egi en zuela, u a ixu i bai u olioa en gaine a , sekulan ez
omen dela ik ho i egin beha ! (Sinadu a ik gabe apud EHUko Euska a Ins i u ua 2009)
(143) Elisabe h da a azoia, e an zungailua piz u o e duen kezka en a azoia, buel a zeko
gogoa en esplikazioa. (Oñede a 1999)
(144) Egune oko asunak jan o e zai uz en kezka so u zaizu. (ibidem)
Dena den, 6.2.2 azpia alean esan dudan bezala, euska azko pa ikula guz iek ez du e be din
joka zen inda iloku iboa i dagokionez, hiz unek ez bai u e (142-144) bezalako es uingu u
be suan al ona zen:
(145) Oxel a al ze a e o iko (*al) den galde a ez zai gus a u.
Izan e e, hau ez da ha i zekoa, ezauga i hau pa ikulak alde bi an bana zea ekin ba
bai a o : inda iloku iboa ekin lo u a zuzena du enak (be az, be o i duen pe pause an
6.-a, al e a o e pa ikulen jokabide sin ak ikoaz: asun be eizga iak e a analisiak
298
baka ik azal dai ezke) e a inda iloku ibo ik gabeko es uingu ue an e abil dai ezkeenak (c .
Roo yck 2001; G osz 2006; Gu zmann 2008).
Ho iek ho ela, euska azko pa ikula modal bi
46
gu xienez di a pa ikula modalei
desk iba u e a eslei u zaien p opie a e ho en kon a doazenak: omen e a o e. Eu ak azal
dai ezke Conigliok (2007a) iden i ika u ako inda iloku ibo ik gabeko pe pause an, hala nola
e la ibozko pe pause an, izen osaga i pe pause an, denbo azkoe an e a aba e an. Bes alde,
o e pa ikula i dagokionez adi ze a eman du 5.4 a alean es uingu ua en a abe a be e
in e p e azioa alda zen dela. O aingoan e aku siko du p agma ikan ge a zen den
aldako asun ho ek ze ikusia duela pa ikulak sin ak ikoki inda iloku iboa ekin
in e ak ua zeko gai asuna ekin. Baye e a Obenaue en (2011) ildo ik sin axian Inda e a
Pa ikula bu uen a ean komunz adu a gauza zen dela ones en du . Hala e e, ez dio az e bide
ho i hi zez hi z ja ai zen; pa ikulak be e un zioa be e zen duen memen u bi be eiz en di u
e a inda bu ua ekiko komunz adu an da za bien a eko aldea. Ja aian a gi uko du az e bide
ho i.
Alde ba e ik, gogoan eduki dezagun pa ikulek adi z joka ua ekin ba egi en du ela,
jokabide kanonikoan behin za , e a be e gauzapenik gabe pa ikulak ezin di ela e abili.
Lehenengo kapi uluan (§2.2.3) A egi e a Ne insi (2012) ja ai zen diedala esan du adizkia
e a o zeko hipo esia i doakionez; be az Denb bu uak pa ikula ekin ba egin os ean Jok
bu u a igo e a be an osa zen da adi z joka ua pa ikuladun nahiz pa ikulagabekoa. P ozesu
ho e an φ- asunez e a denbo az gain, modua e a modali a ea e e xe a zen di a; be an
koka zen du hainba pa ikula en eka pena en lehenengo in e akzioa. O e- en kasuan u a s
ho e an 5.4.2 azpia alean iden i ika u ako in e p e azioa eka zen dio p oposizioa i:
46
Ebiden zia sendo ik ez badu e e, ahal pa ikulak auzi hone an omen e a o e- en moduan joka zen duelako
susmoa du . Pa ikula ho ek e e ho ela joka zeak o aingo alda ikapena inda uko balu e e, e o kizune ako
uz en du be e analisia.
6.5 Pa ikulen e a inda iloku iboa en a eko auzia
299
(166) a.
b.
Au eko diag aman i udika zen saia u naizenez, pa ikulak Denb e a Jok bu uekin ba egi en
du e a be an e a zen den adizki o ma en modali a ea modi ika zen du o e-k be e eka pena
xe a uz. Fun zio ho i Roo ycken (2001) ildo ik ebalua zaile-ebiden zial-epis emikoak di en
pa ikulek edo Gu zmannen (2008; 2017) e minologia i ja ai uz modali a e pa ikulek
baka ik eduki dezake ela p oposa zen du , ahal, ei, omen e a o e pa ikulek alegia. Fun zio
ho i be e ze a hel dai ezke inda iloku ibo ik gabeko es uingu ue an e e, eka pena p oposizio
modali a e mailan ge a zen bai a. Ho ek zilegiz a zen du (142-144) bezalako es uingu ue an
pa ikula ho ien e abile a.
Bes e alde ba e ik, pa ikulek inda iloku iboa ekin in e ak ua zen du e be a
modi ika uz. E agike a ho i da Baye e a Obenaue ek (2011) denn pa ikula ako
p oposa zen du ena. Eu en analisian Inda bu uak pa ikula en ba bila zen du be e
o-komandoan; behin pa ikula opa u a, Inda bu uak e a Pa bu uak asunak komunz a zen
di uz e pa ikula en eka pena inda a i emanez. Inda bu ua ekiko e agina uka u ezin den
6.-a, al e a o e pa ikulen jokabide sin ak ikoaz: asun be eizga iak e a analisiak
300
a en, analisi ho e an ez na o ba bilake a en ideia ekin, ez bai u ekonomikoa ema en
p oposizio guz ie an ho elako e agike a abia zeak, pa ikula ik gabeko pe pausak gehiengoa
di enean ba ez e e. Ho i dela e a, honako az e bidea p oposa zen du . Lehenagoko 2.4 a alean
adie azi du Inda e a Joka u asun bu uen a eko e agike a gauza zen dela, Inda bu uak Jok
bu ua i pe paus mo a asuna balioz a zeko. Ho ek mende agailuak Jok bu uan gauza zeaz
gain, adi z lagun zaile mo a, izan / **edun edo **edin / **ezan, e e eza zen du. Ni e us ez,
bu u bi ho ien a eko in e akzioan ge a zen da pa ikula en e a inda iloku iboa en a ekoa,
pa ikula en eka pena Jok bu uan osa u den adi z joka ua en ba ne dagoelako e a, ondo ioz,
pe paus mo a modi ika zeko e agina lo zen du.
Ho en e akusga i o e pa ikula dugu be i o: a es ian esan du pa ikula ho ek
p oposizioa modi ika zen duela inda iloku ibo ik gabeko es uingu ue an; hala e e, 5.4.1
azpia alean jo a u ako es uingu ue an pa ikulak inda iloku iboa i e agi en dio, ho elako
pe pausen in e p e azioak a gi uz en duenez. Kasu ho ie an be i dago Inda S; be az, pe paus
mo ak ahalbide zen duenez, pa ikula en balio epis emikoak p oposizioa en modali a ea ez
ezik, galde a asuna en inda iloku iboa e e modi ika zen di u Li ell e a bes e en (2010)
ildo ik, galde a konjek u ala so u a. Bes ela esanda, pa ikulak inda iloku iboa i e agi en
dionean, pa ikula age zen den galde a en inda a alda zen e a ma ka zen du galde ak
so a az en di uen balizko e an zun ba ek e e ez duela hiz una en segu asun oso ik jaso zen.
Hu engo diag amen bidez isla zen di u o e- en e agin maila desbe dinak, i.e. modali a ea i
e a inda iloku iboa i dagozkienak:
(167) a.
307
7 Ekialdeko e abile a be eizga iak
7.1 Sa e a
Au eko kapi uluan (§6) -a, al e a o e pa ikulak ike u di u eu en jokabide kanonikoan; hala
e e, 4.5 a alean au e a u dudan bezala, o e-k jokabide sin ak iko desbe dina du ekialdeko
hizke e an. E abile a ho en ezauga ien a ean naba men zekoa da o e ez dela adi z
joka ua en au e ik koka u a age zen, ez a be a i a xiki a e e. Ekialdeko da u ho iei
emandako lehenengo begi a u ba ean hi u jokae a edo hi u o e mo a be eiziko di u (§7.2):
lehenengoz, adbe bio ahulen an ze a joka zen duen o e ba ; honez gain, nz-hi zekin ba e a
osagai baka a e a zen duen bes e o e mo a ba ; e a, azkenik, esaldia en amaie an age zen
den bes e o e ba . Esa e ako:
(1) Ez aki a di ho ek bildo xa ukhain dienez o he gau . (Camino 2009b: 193)
(2) No k o e jan züan? (Casena e-Ha igile 1997)
(3) Hi, ez ahal duk bes e ik egi eko o e? (Thikoipe 2009: 134)
Jokabide ho iek banan-banan az e u au e ik, 7.3 a alean lehenengo e abile a en da ue a ik
abia u a da o en galde a eo iko ba i helduko dio : 3.3 a alean g ama ika lane an pa ikula
modalen izae a sin ak ikoaz dagoen ez abaida en be i emanda, euska azko pa ikula
modalen ezauga i kanonikoak kon uan ha uz be auek bu uak di ela ondo ioz a u du
(§4.4); ekialdeko da uek, o dea, be i o daka kigu e ez abaida a hizke a ho ie ako o e
pa ikula bu ua ala sin agma o e den galde a. Ho i a gi zeko asmoz, e abile a ho en
p opie a e sin ak ikoei (§7.3.1) e a onologiko-p osodikoei (§7.3.2) begi a uko die , jokabide
7. Ekialdeko e abile a be eizga iak
308
kanoniko ik alden zen di enak e a 3.3 a alean pa ikula modalen ingu uko lane a ik bildu
di udan izae a sin ak iko bien aldeko ebiden ziak naba menduz. Azkenik, ezauga i ho ie an
oina i uz, o e ezohiko ho ek islapen nagusiko izae a duela p oposa uko du ; auzi ho i
a gi u a, lehenengo e abile a ho en analisi sin ak ikoa i ekingo dio (§7.3.4). Ondo en
(§7.4), ipa -ekialdeko hizke e an o e- en e abile a ezohikoak ga a u duen ‘nz-hi za o e’
konbinazioa ike uko du ebiden zia sin ak iko, onologiko-p agma iko e a ipologikoez
balia uz osagai baka a e a zen du ela ondo ioz a u a. Amai zeko, 7.6 a alean hedapen
geog a iko mu i za duen pe paus amaie ako o e mo a izango du az e gai.
7.2 Ekialdeko mik oaldako asuna en sa e a
Ekialdeko hizke e an, alegia ekialdeko euska a na a a en azpieuskalki bi an (e onka ie an
e a za ai zue an),
1
zube o a ean e a na a -lapu e an, omen e a o e pa ikulek, bes eek ez
bezala, jokabide be egaina e e badu e.
2
Au eko 5.3.7 azpia alean pa ikula en
mik oaldako asuna eduki du p agma ika en alde ik ez abaidagai; hu engo le oe an, o dea,
alde sin ak ikoa i helduko dio . Alegia, hizke a haue an o e- en sin axia ze an be eiz en den
az e uko du .
Ekialdeko hizke e an
3
o e ez da be i adi z joka ua en au e ik age u beha , adi za en
os eko kokagunean e e azal dai eke, hu engo adibidee an ikus dezakegunez:
(4) Bazakiana o e de la Villeheliok e e bildü zü üala zazpi kan o e ho ik? (Da an 2008:
131)
(5) Bena ezpi aki nik lamina ho iek ze zien o he! (Camino 2004: 452)
(6) Mu lan xa a i nuk ia anglez a dia dene z o he. (ibidem)
(7) Ez aki a di ho ek bildo xa ukhain dienez o he gau . (Camino 2009b: 193) (= 1)
(8) E a ge o Jainkoa ze ako dugun o e samu , es ona uko gi a gu! (Hi ia -U u y 1971b)
1
Aezke ak ezauga i hau e e o e duen ezin du jakin ez bai u be an elka izke a ik egin. Dena den, li e a u an
e a Camino en (2004; 2009b; 2013; 2017) lane an ez du lekuko asunik opa u; be az, e abile a ho i duen
e emu ik kanpo koka uko du aezke a.
2
Omen-en jokabide ezohikoan sakon zeko ikus E xepa e en (2010) e a E xepa e e a U ia en (2016) lanak.
3
O ain desk iba u ako jokabide hau ekialdeko hizke e a a muga zen da hein handi ba ean; alabaina, egia da
(bai o e, no o e e a aba ) bezalako es igan zak opa dai ezkeela gaine ako euskalkie an. Dena den, ez nuke
esango maila be ean daudenik ekialdeko hizke e an emanko agoa ema en bai u jokabide honek; izan e e,
askoz sa iago an age zen da bai lekuko asunen kopu ua en alde ik, bai pa ikulak ondoan ha zen di uen
osagai mo en alde ik. Bes alde, mendebalde zabaleko hizke e an e abile a honek duen egoe a soziolinguis ikoa
az e zeke dagoen a en, ingu u ho e akoen e a ekialdeko hizke en a ean aldea dago: lehenengo mul zoan
e abile a ho i e egis o jaso e a landu za jo dai eke; bes ean, o dea, ez di udi e egis o kon ua denik. Egia da
lan dialek ologiko ba zue an bai e e? Edo bai o e? Bezalako o mak jaso ei di ela mendebalde zabaleko
hizke e an; hala e e, esan bezala, ez bide da ekialdeko hizke e an bezain emanko a.
7.2 Ekialdeko mik oaldako asuna en sa e a
309
(9) Ez ahal duzu o e ho en be i ik ukan?
Lehen begi a uan o e-k adibide ho ie an duen banake ak i adoki lezake kokagune
desbe dinak okupa di zakeela pa ikulak: a) (4) adibidean pe pausa en biga en gunean
age zen da inlandie az bezala (Holmbe g 2014); b) (5)-ean amaie an dago, manda ine a en
moduan (Li 2006); c) azkenau eko posizioan e e azal dai eke, (1) adibideak e akus en
duenez; e a d) hizkun za ge manikoe an (Ab aham 1991; Haegeman 2014; Sche 2017)
bezala, e diko e emua okupa zen duela ema en du (9) adibidea i begi a. Hala e e, kokagune
ho iek guz iak ba da oz o e adi z joka ua en os ean age zen delako ideia ekin. Hau ez da
ha i zekoa adibide ho ien guz ien es uingu ua galde azkoa dela e a:
(10) ‘bazakiana o e’ (c . 4)
(11) ‘ze zien o he’ (c . 5)
(12) ‘ukhain dienez o he’ (c . 7)
(13) ‘ze ako dugun o e’ (c . 8)
(14) ‘ez ahal duzu o e’ (c . 9)
Adibide ho ien es uingu ua galde azkoa den heinean, 2.3 a alean azaldu dudan bezala,
euska az adi za be i au e a zen da galde a zuzene an, bai a zeha galde e ako nz-galde e an
edo osagai okala du en pola i a ezkoe an e e. Be az, es uingu u ho ie an adi za be i dago
au e a u a:
(15) [FokS Bazakiana] o e…. (c . 4)
(16) [TopS Lamina ho iek] [FokS ze zien] o he…. (c . 5)
(17) [TopS A di ho ek] [FokS bildo xa ukhain dienez] o he gau . (c . 7)
(18) [PolS Ez ahal duzu] o e… (c . 9)
Ho i ain za ha u a, au e ik ze enda u ako kokagune ho iek mugida sin ak ikoek e agi en
di uz e; ho s, pe pausa en biga en guneko kokapena, amaie akoa, azkenau eko posizioa
edo e diko e emukoa azalekoak di ela ondo ioz a zen du e a o e-k gune inkoa duela
p oposa zen du . Hau ba da o bes e hizkun za ba zue an (c . Coniglio 2007b; Holmbe g
2014; S uckmeie 2014; Sche 2017; Biezma e a bes e 2018, bes eak bes e) alda ika u den
analisia ekin, alegia pa ikulak azalean gune desbe dine an edo a osagai desbe dinekin
ha emane an dauden a en, be i kokagune be dina du ela. Esa e ako, bangle azko pa ikula
7. Ekialdeko e abile a be eizga iak
310
kya be i okua den osagaia en ondo en age zen denez, azalean kokagune desbe dinak
okupa zen di uela di udi; alabaina, Biezma e a bes ek (2018) p oposa zen du e be i gune be a
okupa zen duela egi u a sin ak ikoan:
(19) Bangle a
a. jon=ne am a=ko kya khilona diya?
jon=ERG Am a=DAT P jos ailu.M.SING.NOM eman.PERF.M.SING
‘Am a i eman dio Jonek jos ailua?’ (Biezma e a bes e 2018)
b. jon=ne kya am a=ko khilona diya?
jon=ERG P Am a=DAT jos ailu.M.SING.NOM eman.PERF.M.SING
‘Jonek eman dio Am a i jos ailua?’ (ibidem)
In e esga ia da, bes alde, o e e a ba(da)
4
pa ikulek an zeko banake a du ela:
(20) Emazu ba e epus a! (La zabal 1992)
(21) Nola du ba ha ek izena? (ibidem)
(22) Hi za ez dia ba o ain ja en ahal! (ibidem)
(23) And ea e e ix an ean hemen dia ba. (ibidem)
(24) Be ak ba hala e an dau. (ibidem)
Izan e e, ba(da)-k e a o e-k mu iz apen be sua e akus en du e galde e an, i.e. ezin di a
lehenengo posizioan age u:
(25) (*Ba) e o iko za a?
(26) (*O e) eginen du?
Liza di-I ua ek (2019b) adi ze a ema en duenez, ba(da) galde e an adi z joka ua en os ean
ez ezik, pe paus amaie an e e age dai eke; be ak dio pe pausa en e a ba(da) pa ikula en
a ean ez dagoela e enik, e a be az pe paus ba uko osagaia dela alda ika zen du:
(27) No ikusi zuen ba Mi enek a zo? (Liza di-I ua e 2019: 6)
(28) No ikusi zuen Mi enek a zo ba? (ibidem)
4
Ikus Liza di-I ua e en (2019b) lana ba(da) pa ikula en lehenengo analisi sakon ba e ako.
7.2 Ekialdeko mik oaldako asuna en sa e a
311
O e-k an ze a joka zen duen bes e e abile a ba opa u du ekialdeko hizke en e emu
mu i zago ba ean: o e esaldia en amaie an age dai eke, adi za en ondoan egon gabe;
esa e ako:
(29) Hi, ez ahal duk bes e ik egi eko o e? (Thikoipe 2009: 134) (= 3)
(30) Ez gi ea bilku a a gomi a uak o e? (ibidem : 155)
(31) Ez ahal duzu ho en be i ukan o e? (c . 9)
Jokabide hau (4-9) adibidee ako e abile a ik be eiziko nuke sin ak ikoki ez ezik
p agma ikoki e e, honako a gudioe an oina i uz: alde ba e ik, sin ak ikoki (4-9) e a (29-31)
adibidee ako o e pa ikulek ez du e be din joka zen (31) adibidean o e ezezko pe paus ba ean
in si u dagoen adi z nagusi ba en os ean age zen bai a, (9)-n ez bezala; azken ho e an adi z
lagun zailea en os ean e a, be az, nagusia en au e ik azal zen da.
5
Bes e alde ba e ik,
in e p e azioa en alde ik aldea iga zen da e abile a bien a ean, au eko 5.4.7 azpia alean
a gudia u dudan bezala. Au eko le oe an e a seiga en kapi uluan desk iba u akoa
labu bilduz, pe paus mailan hi u kokagune be eiz en di u o e pa ikula i dagokionez:
(32) a. o e1: o oko a, _Dnb, adi z joka ua ekin ba e a hi z-mo onologikoa osa zen du.
b. o e2: ekialdekoa, Dnb- en os ean, be egaina.
c. o e3: ekialde mu i za, pe paus amaie an, be egaina.
Halabe , ipa -ekialdeko hizke a guz ie an bes e e abile a ba en es igan za jaso du
baina kasu hone an nz-galde ei baka ik dagokie. Pe paus mo a hone an o e pa ikula
nz-hi za i lo u a age dai eke:
(33) Züek ha en kasüan ze o e eginen zünüen? (Coyos 2013: 97)
(34) Ez daki nik nola o e egi en ahal zükean. (Camino 2009b: 193)
(35) No k o e jan züan? (Casena e-Ha igile 1997) (= 2)
(36) O ka za i xüxen ze o e agi ü zeion jakin beha ez. (ibidem)
(37) Non ik o e ho a den ez da e es ikus ea. (Casena e-Ha igile 2010)
5
Izu su e a Izu suk (2013) pa ikula modalak age dai ezkeen hi u e emu be eiz en di uz e: pe paus hasie a,
au e a u a dagoen adi z joka ua en e a lexikoa en a eko e emua e a pe paus amaie a. O ain plaza a u ako
da uen a abe a, o e ez-kanonikoa azken bie an age dai eke.
7. Ekialdeko e abile a be eizga iak
312
Ebiden zia ho e an e a ja aian au kez uko di udane an oina i uz, nz-hi zak e a pa ikulak
osagai ba osa zen du ela ondo ioz a zen du . Gaine a, e abile a ho i ez da euska ak duen
bi xike ia, bes e hizkun za ba zue an e e lekuko zen bai a, esa e ako alemanez (Ab aham
1991; Baye and T o zke 2015), japonie az (Endo 2018) e a i alie az (Muna o and Pole o
2002; Coniglio 2008), bes eak bes e:
(38) Alemana (Baye e a Obenaue 2011: 472)
Von wem schon kann man das sagen?
GEN no i P dai eke no be a ho i esan
‘No en gainean esan dai eke ba ho i?’
(39) I alie a (Coniglio 2008: 109)
Cosa mai a ebbe Gianni po u o a e in quel angen e?
ze P LAG Gianni ahal egin IN ho i auke a
‘Ze egin zezakeen Giannik aldi ho e an?
(40) Japonie a (Endo 2018)
Nani-yo John- a a kido e y wa.
ze -P Jonh-TOP ha opu z ja e a
‘Ze ha opu za den John!’
Labu bil zeko, ekialdeko hizke e an o e-k pa ikula modalek eduki ohi ez di uz en
jokabideak di u; honako e abile ak di u o e pa ikulak:
(41) [a. o e1: adi z joka ua en au e ik e abile a kanonikoa/ o oko a].
b. o e2: adi z joka ua en os ean.
c. o e3: pe paus amaie an.
d. o e4: nz-hi zekin ba e a.
Ondo en jokabide ezohiko ho iek banaka az e zea i ekingo dio . Hala e e, ho i baino
lehen, aldako asun sin ak iko ho i ikusi a bu u a da o en galde a e an zu en saia uko naiz,
i.e. ea ekialdeko o e be eizga iak izae a sin ak iko be dina o e duen; ho ik abia u a,
hu engo a alean (§7.3) o e bu u izae a sin ak ikoa ez ezik, sin agma ikoa e e izan dai ekeela
oga uko du . Honez gain, e abile a ez-o oko ho ek bes e egi u a ba osa zeko bidea eman
du, ho s, ‘nz-hi za o e’ egi u a; 7.4 a alean az e uko du konbinazio be i ho i. Ondo en, 7.6
7.3 E abile a ez-o oko a e a pa ikulen izae a en auzia
313
a alean au eko jokabideek baino e emu mu i zagoa duen bes e e abile a ba jo a uko du ,
o e esaldi amaie an isla zen duen banake a ena alegia.
7.3 E abile a ez-o oko a e a pa ikulen izae a en auzia
Au e ik (§3.3) g ama ika lane an asko an age zen den ez abaida bildu du , i.e. ea zein den
pa ikula modalen izae a sin ak ikoa. Adi ze a eman dudanez, hainba g ama ika ik
(Coniglio 2007b; 2008; Baye 2009; Baye e a Obenaue 2011; S uckmeie 2014; Baye e a
S uckmeie 2017; Endo 2018) adbe bio ahulak edo islapen nagusiak di ela alda ika zen
du e. Ge oago 4.4 azpia alean euska azko pa ikula modalak bu uak di ela ondo ioz a u du
hi uga en kapi uluan desk iba u ako ezauga iak ain za ha u a. Dena den, o ain, 7.2
a alean adi ze a emandako o e- en be eizga iek pa ikulen izae a sin ak ikoen gaineko
galde a daka e be i o; izan e e, euska azko pa ikula modalak bu uak di elako hipo esia en
aldeko a gumen uek ez du e balio ik o e-k ekialdeko hizke e an di uen jokabide ez-kanoniko
ho ien au ean.
Ja aian o e mo a ho en ezauga i sin ak ikoak e a onologiko-p osodikoak
ezauga i uko di u hu enez hu en, pa ikula honek Ca dinale i en (2011) adbe bio ahulen
edo Coniglio en (2007b; 2008) islapen nagusien an ze a joka zen duela ondo ioz a u a.
7.3.1 Ebiden zia sin ak ikoak
Bu u za ha zeko a azoiak be ikusiz ge o, a gi ge a zen da o e2 (e a o e4)
6
bes elakoa dela
ez bai i u e abile a o oko a en ezauga iak: esa e ako, ez zaio bes e osagai ba i a xiki zen.
Hau age ian ge a zen da pa ikula en e a adi z mul zoa en a ean bes elako osagaiak age
dai ezkeelako, e.g. ba(da):
(42) No i [dei zen du]j o e Peiok egun guziz hain goizik i j ?
(43) No i [dei zen du]j ba(da) o e Peiok egun guziz hain goizik i j ?
(44) Zendako ba(da) o e?
(45) Ze ba o e? (Landa 1978: 45)
Honez gain, (4-9) adibide ho iei hu bilago e epa a uz ge o, pa ikulak ez du ze an adi z
joka ua en ondo-ondoan egon, -(e)n(ez) mende agailua e a -a pa ikula o e- en e a adi z
joka ua en a ean e e a eka dai ezke e a:
6
Au e ago (§7.6) a gudia uko dudan bezala, o e3 ez da islapen nagusia, bu ua baizik.
7. Ekialdeko e abile a be eizga iak
314
(46) Ez aki a di ho ek bildo xa ukhain dienez o he gau . (Camino 2009b: 193) (= 1)
(47) Bazakiana o e de la Villeheliok e e bildü zü üala zazpi kan o e ho ik? (Da an 2008:
131) (= 4)
(48) E a ge o Jainkoa ze ako dugun o e samu , es ona uko gi a gu! (Hi ia -U u y 1971b)
(= 8)
Hu enke a hau ikusi a, adibide ho ie ako pa ikulak e e adi z joka ua ekin ba egi en duela
pen sa li eke, kasu ho ie an e abile a o oko eko o e baino go ago koka u a edo adi z
joka ua ekin ba egi eko xehe asune an a zizkia dela espezi ika u a dagoela a gudia uz; dena
den, ba(da) a eka u ahal iza eak e a e abile a bien a eko alde p osodikoek hipo esi ho i
baz e ze a bul za zen nau e. O aingoz ez du alde p osodikoa jo a uko, ezauga i sin ak iko
be eizga iak baka ik desk iba zea i ekingo dio ; ondo en (§7.3.2) ha uko du p osodia
ain za .
Bes alde, Conigliok (2007b; 2008) dio alemanezko pa ikula modalek, bu uak izango
bali a, adi za en bu uz bu uko mugida oz opa u beha ko luke ela edo be a ekin ba eginda
mugi u beha ko li a ekeela; bes ela, ezin di a bu u za jo. Hau gogoan izanda, o e mo a ho i
jokabide o oko eko o e- ik be eiz eko bes e ebiden zia bi di ugu, o e mo a ez-o oko ho i ez
bai a adi za ekin ba e a mugi zen e a ez bai u adi za en igoe a oz opa zen:
(49) No dei zen du ba(da) o e Peiok egun guziz hain goizik?
(50) Ez dokeda o e nik egin ño ia az nai duana? (Es o nés 1982a: 80)
Au eko adibidee an adi z joka ua en mugida gauza zen da e a bie an o e age zen da;
sin ak ikoki adi za ekin ba egi en duela baz e u a, bu ua izango bali z, Coniglio en (2007b;
2008) ildo ik, bu uz bu uko mugida gala azi beha ko luke. Alabaina, holako ik ez da
suma zen.
Bes alde, o e mo a ho i ezin da edozein kokagune an azaldu; esa e ako, nz-gade e an
ezin da nz-hi za baino lehenago age u:
(51) (*o e) No dei zen du bada (o e) Peiok (*o e) egun guziz (*o e) hain goizik (*o e)?
7
7
Adibide hone an o e- en e abile a ez-o oko e a be egaina baka ik i udika u du ; alegia, pa ikula be e ohiko
gunean e e age li eke:
(i) No dei zen o e du bada Peiok egun guziz hain goizik?
7.3 E abile a ez-o oko a e a pa ikulen izae a en auzia
315
Egia esan, o e mo a ho i au e a u a dagoen adi z joka ua en ondo en azal zen da be i,
a es ian (§7.2) adi ze a eman dudanez. Banake a ho i e a lehenengo gune ik baz e u a
ego ea ba da oz alemanezko pa ikula modalen jokabidea ekin, bai a hein ba ean
ba(da)- ena ekin e e. Be az, Baye ek (2009) dioenez, adbe bioek ez bezala, pa ikulek
kokagune jakin ba okupa zen du e; bes ela esanda, sin ak ikoki ez di a guz iz be egainak.
Ho ez gain, 6.2.6 azpia alean o e-k adi z joka u ik gabeko es uingu ue an e abilia
izan dai ekeela e aku si du :
(52) Bai(a) o e?
(53) Ez(a) o e?
(54) BILBON o e?
(55) Be ak baia o e? (La e 1986: 1)
(56) Ala gehixago e e baia o e, u ealdika? (La e 1987: 1)
(57) Baia o e ba u ho z-ho za o ai bo üa i bü üz, e a holako denbo a eki? (Da an 2008:
76)
Bai a adi z joka u ik gabeko nz-galde e an nz-hi zen os ean e e:
(58) No k o e?
(59) Nondik o e? (Thikoipe 2009: 33)
(60) Non o e?
Au eko adibideek (52-55) i adoki lezake e o e ho i o oko a dela e a DenbS isil zea en
ondo ioz azaleko egi u a ho i gauza u dela; hu bile ik begi a uz ge o, azalbide bi edukiko
geni uzke: a) o e Fok bu u a mugi u da isildu a dagoen adi z joka ua ekin ba egin ondo en;
edo b) o e in si u geldi u da e a, elipsia en ondo ioz, pa ikula e a gaine ako osagaiak elka en
ondoan age zen di a.
Bai a nz-hi za ekin ba e a e e, ipa -ekialdeko hizke e an behin za :
(ii) No o e dei zen du bada Peiok egun guziz hain goizik?
Be az, hi u kokagune eduki li zake o e-k e a bakoi zak jokabide desbe dina luke:
(iii) (*o e) No (%o e) dei zen (o e) du bada (%o e) Peiok (*o e) egun guziz (*o e) hain goizik (*o e)?
7. Ekialdeko e abile a be eizga iak
316
(61)
a. b.
Hala e e, analisi biek a azoak di uz e. Lehenik, (52), (53) e a (55) adibidee an o e pa ikula
ez ezik, -a pa ikula e e azal zen da e a biak adi z joka ua en kli ikoak di ela ain za ha uz,
zelan azal li eke -a bai edo ez hi zei lo zea e a ez o e- en ondo en age zea? Alegia, 6.2.6
azpia alean a gudia u dudan bezala, pa ikula bien a eko hu enke a a gia da in lexioa
gauza u a dagoen es uingu ue an, i.e. o e-adi z joka ua-a:
(62) JONEK o e dia e an?
Be az, hu enke a ho i e espe a zea espe oko nuke; dena den, -a pola i a eko hi zei lo ua
age zen da o e- en au e ik. Biga en analisia (57) adibideak deusez a zen du pa ikula
au e a u a age zen bai a e a ondo en AS- en osagai ba zuk; pa ikula in si u egongo bali z,
amaie an azal zea espe o nuke, pa ikula modalen jokabide o oko a i ja ai u a:
(63) *Baia bu u ho z-ho za o ai bo ia i bu uz e a holako denbo a eki o e?
Azkenik, (58) e a (60) adibideak di ugu; be an nz-hi za e a, ondo en, o e baka ik
azal zen di a. E abile a hau 7.1 a aleko (33-37) adibideen an zekoa da e a, ondo en (§7.4.2)
a gudia uko dudan bezala, e abile a ho en ai zinda ia izan li ezke (58) e a (60) adibideak
bezalako o mak.
7.3 E abile a ez-o oko a e a pa ikulen izae a en auzia
323
Halabe , Ca dinale ik (2011) alemanezko pa ikulak onologikoki mu i zagoak di ela
alda ika zen du kli ikoak di enean; ho s, alemanezko pa ikula modalak adbe bio ahulak
di ela dioen a en, denn pa ikula en kasuan hizke a bi an, i.e. Baba iako e a Vienako
hizke e an, kli ikoa e e izan dai ekeela adie az en du, onologikoki ez ezik, sin ak ikoki e e
jokabide ahulagoa bai u:
(87) Vienako alemana [denn > dn] (G osz 2005: 36-37)
Was schenks {dn / *denn} du ih {*dn / denn} zum Gebu s ag?
ze opa i u P P zu be a i.FEM P P BEN u ebe e ze
‘Ze opa i uko diozu ba be e u ebe e zean?’
(88) Baba iako alemana [denn > -n] (Baye 2012: 13)
Wann hod -a -s -da -n zoag ?
noiz LAG 3SG.NOM 3SG.AK 2SG.DAT P e aku si
‘Noiz e aku si zizun?’
Be az, leni ioak jasa di zake en osagaiak kli iko za jo zen di u Ca dinale ik (2011)
alemanezko pa ikula disku siboei dagokienez behin za . Euska azko da uei be i o
e epa a uz ge o, e abile a o oko eko pa ikulek ez bezala, ebiden zia p osodikoek e a
onologikoek i adoki zen du e o e2-4 hi z osoe a ik hu bilago dagoela kli ikoe a ik baino.
13
7.3.3 E abile a ezohikoa duen o e: bu ua ala sin agma?
Au eko azpia ale an e aku si du az e gai dudan ekialdeko o e2-4 ezin dela kli iko za jo, ez a
adi z joka ua ekiko ba eginez e a zen den hi z mo onologiko za e e, o e o oko a ho ela
de ini zen du en ezauga ie an bes ela joka zen bai u. Izan e e, ebiden zia sin ak ikoek ez
ezik, onologiko-p osodikoek e e izae a be egaina en alde egi en du e.
Ca dinale i en (2011) ildo ik, hi u a lo i e epa a u beha ko li zaieke o e2 osagai
sendoa, ahula edo kli ikoa den e abaki zeko: ezauga i onologiko-p osodikoei, pe i e ikoa i
e a in lexiokoa i. A lo in e p e a iboaz au e ik (§5.4.5) ondo ioz a u dudan bezala, ez du
ema en ohiko jokabidea en e a azpia al hone an az e gai dudana en a ean desbe din asun
13
Euska az adbe bioak e e labu dai ezkeela pen sa li eke; hala e e, labu ze ho ek mugak bide di u, silaba
biko adbe bioak ezin bai i a labu u, esa e ako: e zi > * zi, a zo > * zo, biha > *bi (c . beha > biha > bi( ).
Gaine ako ka ego iako hi zek e e an zeko mu iz apena du ela ema en du: hego > *go, aha ea > a ea > * ea,
a ea > * ea, o u > * u. Salbuespen ha li ezkeenek bes e azalbide ba du e: egin > ein > iin > in, egon > eon >
oon > on; ho s, bokala eko ika ia gal zea en ondo ioz bokalak asimila zen di a silaba baka eko hi zak
so u a.
7. Ekialdeko e abile a be eizga iak
324
in e p e a iboa dagoenik, adi za en os eko o e2 du en adibidee an adi za en au ean koka uz
ge o, ona ga iak baili a eke euskalki guz ie ako hiz unen za .
Hau guz iau gogoan, o e-k ekialdeko hizke e an izae a bi di u: ba e ik, gaine ako
hizke e an bezala joka zen du, alegia onologikoki e a p osodikoki ahula da e a bu u
kli ikoa en izae a eslei zen dio ; bes e ik, o ain au kez u ako jokabidea ez bide da e abile a
o oko ean bezain ahula, onologikoki hi z osoen moduan joka zen bai u e a sin ak ikoki hi z
osoen modukoa ez bada e e, kli ikoak baino be egainagoa bai a. Ekialdeko hizke e ako o e
ho ek be eizi ako hi u a loe an (sin axia, seman ika e a onologia) p opie a e guz iak
oso asunean ez di uen a en, onologikoak e a seman ikoak man en zen di uela esango nuke.
Be az, Conigliok (2008) e a Ca dinale ik (2011) i alie azko e a alemanezko pa ikule a ako
alda ika zen du en bezala honako be eizke a p oposa zen du o e pa ikula modala i
dagokionez:
(89) a. o e1: bu u kli ikoa.
b. o e2&4: islapen nagusia, adbe bio ahula.
Amai zeko, eka pen bi naba mendu nahiko ni uzke: ba eko, euska azko pa ikula
modalak sin ak ikoki bu uak iza eaz gain, ekialdeko hizke e an pa ikula bik, omen-ek
(E xepa e 2010; E xepa e e a U ia 2016) e a o e-k, adbe bio ahule ik hu bil dagoen izae a
ha dezake e; bes eko, g ama ika lane an dagoen ez abaida i e e eka pena egi en dio, o e- en
analisiak e akus en duelako pa ikula modalak bu uak e a adbe bio (ahul)ak (edo islapen
nagusiak, Coniglio en (2008) e minologia i ja ai uz) izan dai ezkeela. Alegia, hipo esi biak
ba e aga iak di ela hizkun za be ean; hau ba da o Ca dinale ik (2011) alemanezko denn /
-dn e a -n pa ikule a ako p oposa u akoa ekin. Halabe , pa ikulen izae a sin ak ikoa
az e zeko e a be eiz eko oina iak eskain zen di u o e- en analisiak, hizke a be ean izae a
sin ak iko biak lekuko zen bai i a e a eu ak be eiz en di uz en ezauga i naba menak
bai i uz e.
7.3.4 Be e kokagune sin ak ikoaz
Ekialdeko o e mo a ez-o oko a en izae a sin ak ikoa a gi u a, be e kokapen sin ak ikoa
zehaz uko du o ain. A es ian adie azi du o e mo a ho i o e o oko a en kokapenean age uz
ge o, (baia o e?) bezalako es uingu ue an amaie an age u beha ko li za ekeela. A e
gehiago, DenbS e a be e azpiko sin agmak isilduz ge o, ezin li eke o e azaldu e e egin:
7.3 E abile a ez-o oko a e a pa ikulen izae a en auzia
325
(90) [FokS CÉLINEKi [Fok’ [Fok] [DenbS [ i] [Denb’ [Pa S [AS ….] [Pa o e]] [Denb ...]]]]]
Pa ikula mugi zen delako ideia baz e u dudanez, 7.3.1 azpia alean emandako
a azoienga ik, o e-k kokapen inkoa eduki beha du e a, gaine a, elipsia en e emu ik kanpo
egon beha da, (91) adibidea en banake ak i adoki zen duen bezala:
(91) [FokS CÉLINEKi [Fok’ [Fok] [YS [o e] [DenbS [ i] [Denb’ [AS ….] [Denb...]]]]]]
Be az, ba e ik, ezin da o e o oko ak okupa zen duen sin agma izan e a, bes e ik, DenbS
e emua en gaine ik koka u a egon beha da; ho s KonpS e emuan.
Bes alde, o e mo a ho i ezin da lehenengo gunean azaldu, ez nz-galde e an, ez
pola i a ezko galde e an; izan e e, adi z joka ua en os ean e a subjek ua en au e ik age u
beha da o e:
(92) (*o e) No dei zen (o e) du (o e) Peiok (*o e) egun guziz (*o e) hain goizik (*o e)? (c .
51)
(93) (*o e) Jinen (o e) dea (o e) ai a?
Jakina da adi za galde e an Fok bu u a mugi zen dela, 2.3 & 2.4 azpia ale an azaldu dudan
bezala; be az, o e- en kokagunea FokS- en e a JokS- en a ean egon beha ko li za eke:
(94) [FokS No i [Fok’ [Fok dei zenj duk] [XS [o e] [JokS [DenbS [Jonek] [Denb’[aS egun guziz hain
goizik i j] [Denb k]]] [Jok]]]]]
Hau ikusi a, a e a me eziko luke adi za mugi u ez deneko es uingu ue an pa ikulak zelan
joka zen duen jaki eak; e abile a hau galde e an baka ik jaso du , e a be az oku ik gabeko
pola i a ezko zeha galde ei e epa a u beha ko li zaieke be auek bai i a adi za en
au e anzko mugida gauza zen ez deneko es uingu u baka a:
(95) Ez daki [JokS [DenbS a di ho ek [Denb’ [aS [AS gau [A’ bildo xa [A ukain]]] [a ]] [Denb ]]]
[Jok duen]]
7. Ekialdeko e abile a be eizga iak
326
Ho elakoe an o e pa ikula mendeko pe pausa en hasie an age u beha ko li za eke adi za
in si u dagoen es uingu ue an; hala e e, ho elako ik ez dago e a hiz unek ez du e ona zen:
14
(96) *Ez daki o e a di ho ek gau bildo xa ukain duen.
(97) Ez daki a di ho ek gau bildo xa ukain o e duen. (e abile a o oko a)
(98) Ez aki a di o ek bildo xa ukhain dienez o he gau . (e abile a ezohikoa) (Camino
2009: 193) (= 1, 46)
Mu iz apen hau ain za ha u a, badi udi o e mo a ho ek FokS lexikaliza u a ego ea
beha ezko duela pa ikula zilegi izan dadin. Ho iek ho ela, okua en e a pa ikula en a eko
lo u a bide dago. Esangu a sua da pa ikula okua ekiko sen ibe a iza ea, bes e hizkun za
ba zue an e e ho en es ingan za bil zen bai a; alemanez e a bangle az (Egg e a Mu sell
2017; Biezma e a bes e 2018) pa ikulak okua en ondoan age zen di a alegia. Dena den,
okua ekiko pa ikula sen ibe ak ez di a pa ikula okalekin nahas u beha , lehenengoek
eka pen in e p e a iboa egi en bai io e p oposizioa i edo okua den ho i hain zuzen.
Biga enek, o dea, un zio sin ak ikoa bes e ik ez du e; ho s, pe pausa en okua ma ka u
bes e ik ez du e egi en, eka pen in e p e a ibo ik gehi u gabe.
Bes alde, Egg e a Mu sellek (2017) edo Baye e a Obenaue ek (2011) a gudia zen
du e alemanez hainba pa ikula en bi a ez oku mo ak be eiz dai ezkeela, esa e ako oku
muga u e a askea (Egg and Mu sell 2017):
(99) (dass) [PETER]F wohl den Wein ink .
MEND Pe e P ART.AK a do edan
‘Pe e ek eda en omen du a doa.’ (Egg e a Mu sell 2017: 39)
(100) (dass) Pe e wohl [den WEIN]F ink . (ibidem)
MEND Pe e P ART.AK a do edan
(101) (dass) Pe e wohl [den WEIN ink ]F. (ibidem)
MEND Pe e P ART.AK a do edan
14
Basyque-n (E xepa e e a U ia 2007-2011) bildu ako da uek e e hipo esi ho en alde egi en du e. P oiek u
ho en helbu ua zen elka izke en bidez ipa -ekialdeko hizke en p opie a e mo osin ak ikoak jaso zea;
ho ie ako ba pa ikula modalen jokabidea ekin lo u a zegoen. Bes eak bes e, pa ikulen kokaguneez galde u
zi zaien hiz unei, e.g. ea o e nz-galde a ba ean hasie an age zi ekeen. Auke a ho i baz e u zu en elka izke a u
gehienek; hiz un bik baka ik ona u zu en e a, gaine a, eu en e emuan o e-k ez du adbe bio ahula en moduan
joka zen. Be az, i i zi g ama ikal ho iek ez bide di a oso idaga iak e a ez di u ain za ha u.
7.3 E abile a ez-o oko a e a pa ikulen izae a en auzia
327
Edo kon as iboa e a in o mazio egi u azkoa (Baye e a Obenaue 2011: 456):
(102) Wann könn e nu [O o den B ie ges e n ins Bü o mi genommen]F haben?
noiz lezake P O o ART.AK gu un a zo ADL bulego eka i LAG
‘Noiz eka zezakeen O ok a zo gu una bulego a?’
(103) Wann könn e O o nu [O o den B ie ges e n ins Bü o mi genommen]F haben?
(ibidem)
(104) Wann könn e O o den B ie ges e n ins Bü o nu [O o den B ie ges e n ins Bü o
mi genommen]F haben? (ibidem)
Euska azko kasuan ez du us e pa ikulak oku mo ak be eiz en di uenik, sin axiak e a
p osodiak eginkizun ho i be e zen bai u e. Alegia, euska az okua in si u ge a edo ezke
pe i e ia a mugi dai ekeela e akus en du Elo die ak (2001); lehenengo kasue an oku zabala
izan dai eke, biga ene an, aldiz, oku es ua baka ik:
(105) [Gau umeek abes i be i bi abes u di uz e.]F (Elo die a 2001: 131)
15
(106) Gau umeek [abes i be i bi abes u]F di uz e. (ibidem)
(107) Gau umeek [abes i be i bi]F abes u di uz e. (ibidem)
(108) [ABESTI BERRI BI]i abes u di uz ej gau umeek i j.
Gauzak ho ela, o e mo a ho ek oku es ua ekin lo u a daukala p oposa zen du ; ho s, be a
lexikaliza u a age u ezean, pa ikula ezin da e abili (c . Pole o 2000: 52).
16
Pa ikula mo a honen jokabide sin ak ikoak mahaigaine a u a, ja aian be e kokapen
sin ak ikoa zehaz ea i ekingo dio . Lehenik e a behin, au e ik esan bezala, FokS- en e a
JokS- en a ean koka u a egon beha ko li za eke. Honez gain, Fok bu u a mugi u ako
adi za en e a pa ikula en a ean -a e a ba(da) baka ik a eka dai ezke; bes ela, adi za en
elipsia gauza zen deneko pe pause an okua den osagaia en os ean azal zen da o e. Hau
ain za ha u a, honako banake a legoke:
15
Le a e zana e abili (105-107) adibidee an oku in si u delakoa adie az eko.
16
Pole ok (2000: 52) ipa i alie a en hizke ak az e zen di u; lan ho e ako ike gai ba subjek u kli ikoak di a
e a lau mo a be eiz en di u Pole ok, bi e diko e emuan e a bes e bi ezke pe i e ian. Ezke pe i e ian azal zen
den kli iko mo a ba en gainean honakoa diosku: adi za KonpS- en e emu a mugi u ezean, kli ikoa ezin da
gauza u. Ha a a, badi udi an zeko baldin za du ela subjek u kli iko ho iek e a o ain az e gai dudan o e
pa ikula en mo ak.
7. Ekialdeko e abile a be eizga iak
328
(109) Ze ga ik bada o e?
(110) Eza o he?
(111) [FokS CÉLINEKi [Fok’ [Fok] [XS [o e] [DenbS [ i] [Denb’ [AS ….] [Denb...] ] ] ] ] ]
A es ian alda ika u dudan bezala, o e mo a ho i ez da bu u kli ikoa, Ca dinale i en
(2011) adbe bio ahul e mino ik edo Coniglio en (2008) islapen nagusi ik ge uago dago.
Hala e e, pun u hone an be eizke a ba egin nahiko nuke: o e o oko a en e a ez-o oko a en
a eko aldea pe pausa en hezu du a sin ak ikoa en pa e iza ean da za; alegia, AS-k, aS-k,
DenbS-k edo ezke pe i e iako JokS-k, FokS-k, TopS-k e a Inda S-k pe pausa en hezu du a
osa zen du e, bai a jokabide o oko eko ahal, omen edo o e, bes eak bes e, bil zen di uen
sin agmak e e. Jokabide ez-o oko eko o e, aldiz, sin agma ba en bu ua da baina sin agma
ho i ez da hezu du a sin ak ikoa en za ia, hezu du a en sin agma ba en espezi ika zailea
baizik; pe paus ba ean De S, IzenS edo AdbS-k bezala joka zen du neu i ba ean. Hu engo
diag aman bil zen du o ain esandakoa:
(112)
a) X0 izae a
7.3 E abile a ez-o oko a e a pa ikulen izae a en auzia
329
b) XP izae a
Diag ama ho e an o e bil zen duen sin agma bes e sin agma ba en espezi ika zaile
gunean age zen da; zein izan li eke hezu du a sin ak ikoa en sin agma ho i? Bada,
kokapenaz gain, gune ho e an koka zen di en osagaien ezauga iek Rizzi en (2004)
Modi ika zaile Sin agma en (au e an zean ModS) desk ibapena gogo a az en du e (§3.4.2):
a) be an azal zen di en osagaiak, i.e. adbe bioak, ez di a ez okua, ez opikoa; b) p osodikoki
opikoen an ze a joka zen du e; hala e e, osagai ho iek ez daude au eko es uingu ua i
lo u a, opikoek ez bezala; e a c) hau kon uan ha u a, Rizzik (2004) Inda S- en e a JokS- en
a ean lauga en sin agma ba p oposa zen du, i.e. ModS. Izendapena be e un zio ik da o ,
be an koka zen di en adbe bioek eka pena egi en dio e eu ekin lo u a dagoen egi u a i.
17
O ain bu u a da o en galde a honako hau da: ze alde dago Modi ika zaile e a Pa ikula
sin agmen a ean? Ni e us ez, ez dago bai ModS-k, bai Pa S-k un zio be dina bai u e:
ho ie an azal zen di en osagaiek, di ela adbe bioek, di ela pa ikulek, a xiki zen zaizkion
p oposizioa modi ika zen du e eu en eka pen in e p e a iboa gehi uz. Honek oga zen du
ezke pe i e ian e e pa ikulek gune ba okupa zen du ela; lehen (§6.4.2) esan bezala,
sin agma un zional ba zuk (EzezS, FokS, TopS alegia) ezke pe i e ian nahiz e diko
e emuan koka zen di a g ama ika lane an (Pole o 2000; Belle i 2005; E xepa e e a
17
Rizzik (2004) kokagune ho i Cinque en (1999) Modali a e Sin agma mo a desbe dinekin lo zen du; ho s,
Cinquek sin agma be eizie an bana zen di uen osagaiak Rizzik ModS-n bil zen di u.
7. Ekialdeko e abile a be eizga iak
330
U ibe-E xeba ia 2008; Haddican 2008) p oposa u den bezala. Ha a a, o e2 Modi ika zaile
= Pa ikula Sin agma en espezi ika zaile gunean koka zea en aldekoa naiz.
Euska azko da uak e a Rizzi enak (2004) ezauga i ho ie an (.i.e. p osodikoak e a
pe paus mailako banake a enak) ba bada oz e e, desbe din asun nagusi ba dago: Rizzik
az e zen di uen osagaiak adbe bioak di a e a, au e a u a age zen di en e a p osodikoki
naba mendu a dauden kasue an, ModS- a igo zen di a so leku za du en e diko e emuko
gune en ba e ik; izae a ez-o oko eko o e, o dea, ezin da bes e kokagune ba ean so u,
ondo ioz, ezin da mugida ik egon. Halabe , o e mo a ho i naba mendu a egon beha da zilegi
izan dadin, be az bes e pa oi p osodiko ba edukiko balu, be onek ezg ama ikal asuna
leka ke. Ho iek ho ela, Rizzik (2004) da abil zan osagaiak, Ca dinale i en (2011)
e minologia i ja ai uz, adbe bio osoak izango li a eke e a o e adbe bio ahula. Alemanezko
pa ikula modalei dagokienez, Conigliok (2008) p oposa zen du, 3.4.1 azpia alean adi ze a
eman dudanez, egi u a en beheko pa ean so zen di ela baina go ago igo zen di ela; hau
Rizzi en (2004) analisia ekin pa eka li eke. Hala e e, S uckmeie ek (2014) a gudia zen du
alemanezko pa ikulak mugimendu ik gabeko elemen uak di ela, Coniglio en kon a, e a
okupa zen di uz en kokagune desbe dinak azalekoak di ela bes e osagai ba zuen mugiden
ondo ioz; Baye ek (2009) e e pa ikulen mugi zeko mu iz apena daka be auen
ezauga ien a ean. Azken hau ba da o o e2- en jokabidea ekin.
A gi dagoenez, ka ego ia desbe dine ako osagaiak daude az e gai lan ho ie an; dena
den, Rizzi en (2004) analisi ik honakoa azpima a u nahiko nuke: a) ModS-n azal zen di en
osagaiek opikoek du en p osodia be eizga i be sua jaso zen du ela, b) FokS- en azpian e a
JokS- en gainean koka zen dela osagai ho iek bil zen di uen sin agma e a, c) osagai ho iek
a xiki du en egi u a modi ika zen du ela. Ezauga i ho iek o ain az e gai dudan o e mo a
ho en banake a ekin e a p opie a eekin ba da oz; be az Modi ika zaile Sin agma ona u e a
o e ez-kanonikoa bil zen duen sin agma be e espezi ika zaile gunean koka zen dela
p oposa zen du :
7.3 E abile a ez-o oko a e a pa ikulen izae a en auzia
331
(113)
Analisi honek, gaine a, (52-60) adibideak azal zea ahalbide zen du, DenbS- en elipsia en
ondo ioz, [espez, FokS] gune a mugi u ako osagaia e a o e pa ikula baka ik age zen
bai i a.
Ondo ioz, a al hone an az e u dudan o e2 ezke pe i e ian koka zen da Fok bu ua en
ahizpa adabegia den ModS-n hain zuzen;
18
sin agma ho i eslei zen die Rizzik (2004)
okua en gune ba e a mugi zen di en e a p osodikoki opikoen an ze a joka zen du en
adbe bioei. Bes alde, o e mo a ho i zilegi izan dadin FokS lexikaliza u a egon beha ko
li za eke. Honek azal zen du au e a u a dagoen adi z joka ua en os ean age zea, bai a
DenbS- en elipsia gauza zen deneko es uingu ue an okua en ondo en azal zea e e. Alegia,
nz-hi za, okaliza u a dagoen osagaia edo a pola i a ezko bai/ ez hi zak FokS- a mugi zen
di a; FokS lexikaliza zeak o e ModS-n age zeko auke a ema en du; azkenik, DenbS isil zen
da, [espez, FokS]-n dagoen osagaia e a o e baka ik azalean u zi a:
18
Au e ik (§7.3.1) adi ze a eman dudanez, o e- en e a adi z joka ua en a ean ba(da) age dai eke; kasu
ho ie an ModS ezin da Fok bu ua en ahizpa-adabegia izan, ba(da) bil zen duen sin agma baizik. Dena den,
ModS- en kokapena e az i udika zea en, Fok bu ua en ahizpa-adabegia desk ibapena e abil zea hobe si du
o aingo analisian, o e ez-o oko a hizpide bai a.
7. Ekialdeko e abile a be eizga iak
332
(114)
Pa ikula en e abile a ho ek okua ekiko sen ibe a asuna duela esan du a es ian. Hala e e,
azpima a u nahiko nuke ez duela edozein oku mo ak o e ho i zilegiz a en; ho s, in si u
okuak ez du ModS ak iba zen, ezke pe i e iako okuak baizik. Ondo ioz, ez da zilegi in
si u okua du en pe pause an o e2 e abil zea:
(115) *o e non / Non o e?
(116) *o e PEIOK / PEIOK o e?
Non o e? bezalako egi u ak hu engo a alean az e uko dudan konbinazioa so a azi
bide di u: alegia, (58-60) bezalako pe pause a ik abia u a hiz unek nz-hi zak e a pa ikulak
osagai baka a osa uko balu e bezala be in e p e a u ahalko zuke en e a, ondo ioz, gau
egun osagai baka a bezala un ziona zen du. Kasu ako:
(117) Nun o e u zi du kaze a?
(118) Ze o e a i da hau ho i?
(119) Ez daki nik nola o e egi en ahal zükean. (Camino 2009b: 193) (= 34)
Ja aian euskala i zan ezezaguna
19
zen egi u a ho i az e uko du e a, bes e hizkun za
ba zue an konbinazio be a lekuko zen dela adi ze a ema eaz gain, ipa -ekialdeko hizke e an
19
Mujikak (1988) honen adibide ba ema en duen a en, o e kasu ho e an pa en e ikoa dela ondo ioz a zen du:
(i) Ze ako o e, ez gai uz e ona zen? (Mujika 1988: 470)
7.4 Egi u a be i ba za i galde e an
339
(154)
a) b) *
So zeko gunean elka en ondoan age zen di elako hipo esia ze ga ik o e osagaiak inda zen
du: Rizzi i (2001) e a Cecche o e a Dona i i (2012) ja ai uz, ze ga ik nz-hi zak, bes e
nz-hi zak ez bezala, ez ei da ezke pe i e ia a mugi zen, be an so zen bai a. Be az,
mugida ik egon ezean, ezin izango luke e nz-hi zak e a pa ikulak ba egin:
(155)*
7. Ekialdeko e abile a be eizga iak
340
Ezauga i ho ie an guz ie an oina i uz, honako e a o bidea p oposa zen du : a)
nz-hi zak e a pa ikulak osa zen du en konbinazioa e emu be eizian e a o zen da, o e bu u
duen sin agma ba so uz, nz-hi za duen sin agma osaga i ha u a:
27
(156)
b) ondo en, ohiko nz-hi zak egi u a sin ak ikoan okupa uko lukeen gunea i e ans en zaio
‘nz-hi za pa ikula’ egi u a (T o zke e a Mon o e 2019):
(157)
c) ‘nz-hi za o e’ egi u a osa u a, nz-hi zen moduan joka zen du e a [espez, FokS] gune a
mugi zen da:
27
Li e a u an nz-hi za en e a pa ikula modala en a ean e a zen den osagaia bil zen duen sin agma i Pa ikula
xiki Sin agma de i zo e (Baye e a T o zke 2015; T o zke e a Tu co 2015). Izendapen ba bes e ik ez bada e e
(alegia, ga an zi suena be e analisia da), ez zai izendapen ho i egokia i udi zen, ez bai u azal zen ze ga ik
hau a u beha ko lukeen, esa e ba e a, adi z ba ek Pa ikula xiki Sin agma ba , nz-hi za i dagokion okian. Egia
esan, [nz] asuna gailen zen dela p oposa li eke, adi z e a aspek ua elka zen di en osagaie an adi z lexikoa en
naba men zen ei den bezala. E a be ean, Gu zmannek (2008: 77) dio pa ikulek edo a adjek ibo adie azko ek
(e.g. mada ika ua) bes e osagai ba ekin ba egi ean, bes e osagaia en ka ego ia man en zen dela. Hala ik e e,
nz-hi zek e a o e-k osa zen du en ka ego ian sakondu a e, XS e ike az balia uko naiz.
7.4 Egi u a be i ba za i galde e an
341
(158) Non o e u zi du kaze a?
T o zke e a Mon o ek (2019) bes e e agike a bi alda ika zen di uz e: alde ba e ik,
‘nz-hi za o e’ osagaia hezu du a sin ak ikoa en Pa S- en espezi ika zaile gune a mugi zen
da pa ikulak Pa bu ua ekin asunak e ka uz o e-k p oposizio osoa en gaineko besa kadu a
ha dezan; bes e alde ba e ik, T o zke e a Tu co en (2015) ildo ik, osagaia En asi Sin agma a
(au e an zean En S) igo zen da egi u a ho iek in en si a eaga iko en asia (ja o iz enphasis
o in ensi y) jaso zen bai u e e a, eu en i i ziz, aldake a p agma ikoak sin ak ikoa bai aka .
Hala e e, o aingoan mugida ho iek baz e zen di u honako a azoienga ik: lehenengoa i
dagokionez, ze ga ik nz-hi zak mugida ho i albo a zen lagun zen du, nz-hi za ho i ezke
pe i e ian so uz ge o, nekez mugi baili eke Pa S- a pa ikula zilegiz a zeko asmoz. En asi
Sin agma ako mugimendua i dagokionez, egia da nz-hi z a un ek egi u azko in o mazio
okua ekin lo u a du ela; ‘nz-hi za pa ikula’ egi u ak, aldiz, ez. Egi u a ho ie an azal zen
den oku mo a in en si a ea ekin lo zen du e T o zke e a Tu cok (2015); jokabide ho i
bes elako egi u a ba zuekin konpa a zen di uz e, be an e e in en si a ezko okua suma
dai eke e a (Baye e a T o zke 2015; T o zke e a Tu co 2015):
7. Ekialdeko e abile a be eizga iak
342
(159) Was has Du heu e Nach gemach ?
ze LAG zu gau gau egin
‘Ze egin duzu gau gauean?’
a. GESCHLAFEN hab ich!
lo.egin LAG ni
‘Lo egin du ! Ze bes ela?
b. Ich habe geschla en.
ni LAG lo.egin
‘Lo egin du .’ (T o zke e a Tu co 2015: 41)
Euska a i begi a e e, an zeko banake a sin ak ikoa e a p agma ikoa duen bes e egi u a ba
dago:
(160) Gus a uko ez zai ba!
(161) Lo egin ez nuen ba!
Ebiden zia ho ie an oina i zen di a Baye e a T o zke (2015), T o zke e a Tu co (2015) e a
T o zke (2017) En S p oposa zeko. Dena den, o aingoz behin za ez du euska az En S ba
p oposa zeko nahiko ebiden zia ik; izan e e, 5.4.5 azpia alean esan dudan bezala, aldake a
sin ak ikoak p agma ikoa daka (Izu su e a Izu su 2013) e a, egi u a hau sin axia en alde ik
be ez be eizga ia den a en, p agma ika en alde ik o e-k, e a pa ikula duen galde ak e e,
eka pen be a egi en du ela esango nuke dela jokabide o oko ean, dela ho elako
konbinazioa du en es uingu ue an.
Nolanahi e e, egia da ho elako egi u ak en asi handiagoa jaso zen duela; izan e e,
o e-k nz-hi za ekin ba egi eak p osodian aldake a e agi en du ho elako egi u ek en asia
jaso zen bai u e:
7.4 Egi u a be i ba za i galde e an
343
(162)
Ezauga i hau, gaine a, euska az ez ezik, alemanez e e opa zen da (Baye e a T o zke 2015;
T o zke e a Tu co 2015; T o zke e a Mon o e 2019). Hala e e, euska az behin za en asi
handiagoa jaso zeak ez du galde a en okua non-in o ma ion-s uc u e delako okua
bihu zen, i aku ke a ho i badu e e; ai zi ik, 5.4.1 azpia alean a gudia u dudan bezala, o e-k
e agi en du in e p e azio ho i be ez.
Gauzak ho ela, o aingoz En S e a ho ako mugida baz e zen di u , ebiden zia a giak
esku a u a e.
28
Labu bilduz, nz-hi zak e a o e pa ikulak osaga i baka a osa zen du ela oga u du
bai ebiden zia sin ak ikoe an bai p osodikoe an e e oina i uz; honez gain, egi u a ho i
so u a, nz-hi za i dagozkion kokapen e a e a o bidea du ela alda ika zen du . Egi u a ho en
osae a, kokagune sin ak ikoa e a e a o bidea a gi u a, ondo en be e ga apen his o ikoa i
e epa a uko dio labu .
7.4.2 [Nz-hi za + o e] egi u a en ga apena en azalpene an z
Au e ik (§7.3) o e2- en izae a sin ak ikoa a aka u dudanean, ‘nz-hi za o e’ egi u a en
ja o ia pa ikulak oku ba ekin baka ik osa zen di uen pe pausekin egon li ekeela lo u a
esan du ; esa e ba e ako:
(163) a. Non o e?
b. CÉLINEK o e?
28
Ba(da)-k auzi hau a gi zen lagunduko duelakoan nago nz-hi zekin ba e a an zeko egi u ak osa di zake e a:
(i) Nondik bada ze ozen eska u zien. (Bo da 2005)
(ii) Ze ga ik bada e a en dizkiodan (…) o o. (Landa 1999)
Ah non u zi o e du
75
300
100
150
200
250
Pi ch (Hz)
Time (s)
0.104 1.001
0.104045079 1.00102078
non_u zi_o e_du _bai
a nun o e u zi du
75
300
100
150
200
250
Pi ch (Hz)
Time (s)
0.09595 1.343
0.902495112 1.17490777
nun_o e_u zi_du
7. Ekialdeko e abile a be eizga iak
344
Ho elako e abile e an islapen nagusiko izae a duen o e2 iden i ika u du e a, DenbS isildu
os ean, au e ik FokS- a mugi u ako osagaia e a pa ikula baka ik gauza zen di ela
p oposa u du 7.3.4 azpia alean. Jakina da FokS- en espezi ika zaile gunean nz-hi zak ez
ezik, bes elako osagaiak e e age dai ezkeela, hala nola DS-ak, AdbS-ak edo KonpS-ak.
Dena den, p opo zioan ho elako egi u e an nz-hi zak gehiago an age zen di a, mu i zagoa
bai a ka ego ia ho en kideen ze enda; ha a a, e azagoa da hiz unek ‘nz-hi za o e’
konbinazioa be ein e p e a u izana e a osagai ba bezalakoa izango bali a bezala ule u e a
e abil zea, 7.4.1 azpia alean a gudia u dudan bezala. Honelako ga apena eduki zezakeen
‘nz-hi za o e’ konbinazioak:
(164) a. Nun u zi du o e kaze a?
b. Nun o e? =(Non (u zi du ) o e (kaze a)?)
c. Nun o e? =(Non o e (u zi du kaze a)?)
d. Nun o e u zi du kaze a?
E a o pen ho en aldeko ebiden zia ik zaila da co po an opa zea, ga ai zaha eko es u
gene oa nahiko homogeneoa bai a, e lijio suak alegia, e a gene o ho ek pa ikula modalen
e abile a muga zen duela ema en bai u. Egia esan, Ba andia anek (1972) jaso ako ipuin e a
alegiei begi a uz ge o, ho ie an pa ikula modalak hein handiago ba ean age zen di a
dok ine an baino; be az, ahozko hizkun za i lo uagoak di a pa ikulak. Gauzak ho ela,
nekez dokumen a li eke o ain ike gai dudan egi u a en ga apena es u zaha e an. Hala ik
e e, o e2- en e a egi u a honen lehenengo age penek da azio honen alde egi en du e: o e2
lehenengoz Pou eau en (1664)-eko e a (1669)-ko lane an
29
(EHUko Euska a Ins i u ua
2013) azal zen da; ‘nz-hi za o e? (ho s, 164b adibidekoa) A gaiña a zen (1665)-eko lanean
29
Adibide hauek daka za Pou eauk (1664) e a (1669):
(i) Ez o he sobe a mundu hunen ga ik? (Pou eau 1664)
(ii) Ez o he Iainkoa en a aue a bizi zea e a gizon espi i ual izai ea ga ik? (Pou eau 1669)
(iii) Ez o he ene bai an? (ibidem)
(i ) Ene ezdeusaga ik o he? bainan hau da gauza ik e hoena. (ibidem)
( ) Ez o he zu, ene Jainko Jauna, nola zu e mise iko diak ezpai u neu i ik? (ibidem)
[Document text truncated for crawler view.]
