Euske a. 2018, 2, 2. 695-730. Bilbo
issn 0210-1564
Zen su a, i zulpena e a ideologia: zenbai
ike le o euskal ikaske en e emuan
Censu a, aducción e ideologia: ías de in e p e ación
en el campo de los es udios ascos
Censu e, aduc ion e idéologie : quelques ais de
eche che dans le champ des é udes basques
Censo ship, ansla ion and ideology: some no es on
he basque s udies
iBA luZeA sAn is eBAn, Mi en
(UPV/EHU-MHLI)1
Noiz jaso: 2019-03-04
Noiz ona ua: 2019-05-30
1 A gi alpen hau Eusko Jau la i zak inan za zen duen MHLI (www.mhli.ne ) ike ke a aldea en
US 17/10 (UPV-EHU) e a FFI2017-84342-P (MINECO) p oiek uen bai an gauza u da.
_Euske a 2018_2.indd 695 12/11/19 10:24
Euske a. 2018, 2, 2. 695-730. Bilbo
issn 0210-1564
696
iBA luZeA sAn is eBAn, M.: Zen su a, i zulpena e a ideologia: zenbai ike le o …
Zen su a-i zulpena-ideologia lo u ak oina i ha u a, bikoi za da lan honen xedea: ike -
ke a-p og ama ba p oposa zea e a esku a di ugun da uak sailka zen has eko adibide ba
eskain zea. Ba e ik, e emuen eo ia en a abe ako ike ke a-p og ama ba au kez en da, lehe-
nago p oposa u izan di enen osaga i, euskal ikaske e an zen su a e a i zulpena elka ekin
gu u za zen di en espa ue ako e agin so zaileak e a ezaba zaileak age a az eko; izan e e,
un sezkoa da gisa ho e ako ma ko o oko ba , ike ke a-espa u be iak ikusa az en di uena,
Memo ia His o ikoa Li e a u a Ibe ia e an ike ke a- aldea (MHLI) A chi o Gene al de la
Adminis ación (AGA) e akundean egi en a i den hus uke a-laneko da uak sailka zeko.
Ildo ho e an, ike ke a-galde ak p oposa zen di a ma ko ho en bide ik, bes eak bes e,
AGAko da uak us ia zeko. Bes e ik, ike ke a-p og ama ho i balia zen da euskal e emuko
F ankismoa en zen su a ins i uzionala i bu uzko da uak sailka zen has eko ( es u ida ziekin
lo u ako zen su a-kasuen adibidee a a jo zen da) e a i zulpena uki zen du en giza e-egi u-
en osagaiak e a disku soak, so u ako e a ezaba u ako co pusak e a kanonak, e a zen su a
ekidi eko edo zen su a zeko i zulpen-es a egiak hizpide ha zeko.
Gako-hi zak: Zen su a, i zulpena, ideologia, euskal ikaske ak.
En es e abajo se pa e de la elación censu a- aducción-ideología con un doble obje i-
o: p opone un p og ama de in es igación y p esen a un modelo de clasi icación de da os
disponibles has a el momen o. Po un lado, se p esen a un esquema de in es igación basado
en la eo ía de los campos, complemen a io con esquemas p esen ados an e io men e, pe o
que e ela an o condicionan es c ea i os como des uc i os su gidos de la combinación de
a iables censu a y aducción en el ámbi o de los es udios ascos. Un ma co gene al de es e
ipo esul a undamen al pa a isualiza nue as líneas de in es igación y clasi ica los da os
ex aídos del aciado que es á ealizando el g upo de in es igación Memo ia His ó ica en las
Li e a u as Ibé icas (MHLI) en el A chi o Gene al de la Adminis ación (AGA). En ese
sen ido, se p oponen p egun as de in es igación elacionadas con el p og ama p esen ado;
se a a de p egun as de in es igación ú iles pa a la explo ación de los da os ex aídos de las
ichas de censu a del AGA. Po o o lado, se hace uso del esquema p esen ado pa a comen-
za a clasi ica los da os de los que se dispone en elación a la censu a anquis a y la aduc-
ción en el ámbi o asco (el p esen e abajo se cen a en ejemplos en casos de censu a ela-
cionados con ex os esc i os), con el in de deba i sob e emas ales como los elemen os de
las es uc u as sociales que in luyen en los p ocesos de aducción, los discu sos, los co po a
y el canon eliminado y p omo ido en si uaciones de censu a, así como las es a egias de
aducción pa a esqui a o apoya el p oceso censo .
Palab as cla e: Censu a, aducción, ideología, es udios ascos.
Su la base des connexions en e censu e, aduc ion e idéologie, l’objec i de ce a ail
es double : il p opose un p og amme de eche che e il p ésen e un exemple de classemen
_Euske a 2018_2.indd 696 12/11/19 10:24
Euske a. 2018, 2, 2. 695-730. Bilbo
issn 0210-1564
iBA luZeA sAn is eBAn, M.: Zen su a, i zulpena e a ideologia: zenbai ike le o …
697
des données que nous dé enons. D’une pa , nous p ésen ons un p oje de eche che ela i
à la héo ie des champs, qui s’ajou e à ceux qui on é é p ésen és aupa a an , e qui mon e
les condi ions, qu’elles soien c éa i es ou des uc i es, qui appa aissen lo sque l’on combi-
ne les a iables censu e e aduc ion dans les é udes basques. Un el cad e géné al es
ondamen al pou isualise les nou eaux domaines de eche che des inés à classe les
données issues du a ail de e on e mené ac uellemen pa le g oupe de a ail de la Mém-
oi e his o ique dans les li é a u es ibé iques (MHLI) dans les A chi es géné ales de l’admi-
nis a ion (AGA). Des ques ions de eche che son p oposées dans ce cad e, en e au es
choses pou exploi e les données de AGA. D’au e pa , ce p og amme es u ilisé pou
commence à classe les données de la censu e anquis e dans le domaine basque (exemples
de cas de censu e ela i s à des ex es éc i s) a in de soume e au déba les composan s e
les discou s des s uc u es sociales en connexion a ec la aduc ion, les co pus e les ègles
qui appa aissen e dispa aissen e les s a égies isan à censu e ou à é i e la censu e.
Mo s-clés : Censu e, aduc ion, idéologie, é udes basques.
This wo k is based on he censo ship- ansla ion-ideology ela ionship and has a double
objec i e: o p opose a esea ch p og amme and o p esen a classi ica ion model o he da a
a ailable so a . On he one hand, i p esen s a esea ch-scheme based on he heo y o ields,
complemen a y o he schemes p esen ed in p e ious pape s, bu which e eals bo h c ea i-
e and des uc i e condi ioning ac o s a ising om he combina ion o censo ship and
ansla ion in he ield o Basque S udies. A gene al amewo k o his ype is undamen al
o isualizing new lines o esea ch and classi ying he da a ha His o ical Memo y in Ibe-
ian Li e a u es (MHLI) esea ch-g oup has ex ac ed in he documen a ion-p ocess ca ied
ou in he Gene al Adminis a ion A chi e (AGA). In his sense, esea ch ques ions ela ed
o he esea ch-scheme p esen ed a e p oposed, as a as hey a e use ul o he exploi a ion
o he da a ex ac ed om he censo ship iles o he AGA. On he o he hand, he e-
sea ch-scheme p oposed is used o classi y he da a a ailable so a in ela ion o F anco’s
censo ship and ansla ion in he ield o Basque S udies ( his wo k ocuses on examples o
censo ship cases ela ed o w i en ex s), in o de o deba e issues such as he elemen s o
social s uc u es ha in luence ansla ion p ocesses, discou ses, co po a and canon elimi-
na ed and p omo ed in censo ship si ua ions, as well as ansla ion s a egies o a oid o
suppo he censo ship p ocess.
Key wo ds: Censo ship, ansla ion, ideology, Basque S udies.
_Euske a 2018_2.indd 697 12/11/19 10:24
Euske a. 2018, 2, 2. 695-730. Bilbo
issn 0210-1564
698
iBA luZeA sAn is eBAn, M.: Zen su a, i zulpena e a ideologia: zenbai ike le o …
1. Sa e a
Lan honen helbu ua da euskal ikaske e an zen su a e a i zulpena elka-
ekin gu u za zen di en espa uak azala az ea e a i zulpena en e emuko
ike le oak bis a a zea, euskal e emuko F ankismoa en zen su a ins i uzio-
nala i bu uzko da uak us ia zeko. Lehenbizi, zen su a en e a i zulpena en
ike ke a ako baliaga i zaigun ildo eo iko-me odologikoa i bu uzko zenbai
oha egingo di ugu, e a e emua en eo ian oina i u ako ike ke a-p og ama
o oko ba p oposa uko dugu, hain zuzen e e, euskal i zulpen-ikaske ak a -
da z ha u ik, zen su a en e a i zulpena en ba -egi e ik so u ako zenbai
ike ke a-espa u en be i eman e a ildo ho e an egin dai ezkeen ike ke-
a-galde ak plaza a zeko. Fun sezkoa zaigu p og ama-o oko ho i MHLI
ike ke a- aldea AGA a xiboan (A chi o Gene al de la Adminis ación)
egi en a i den hus uke a-lana us ia zeko. Ondo en, p oposa u ako ma ko
ho i ja aikiz, zenbai ike gai edo adibide plaza a uko di ugu, o ain a e
libu ua en e a es u ida zien zen su a en ingu uan egin izan di en lanek,
ba ez e e Joan Ma i To ealdai en lanek, e a o ain a e MHLI aldeak
AGAn esku a u ako dokumen azioak eskaini ako da uak balia u a.
2. Zen su a e a i zulpena: esna ideologiko ezaba zaileak
e a so zaileak
Li e a u a en soziologia en a gi an, li e a u lanen ekoizpenean e agi en
duen baldin za soziale ako ba da zen su a, hain zuzen e e, kul u a en kon-
ol ideologiko ako e abil zen den esne ako ba , bo e e-ha emanekin
ze ikusi zuzena duena. Bes elako esna ideologiko ba zuk e e badi a, e li-
jioa i lo u akoak, edo kul u poli ika jakinekin lo u akoak, bes eak bes e,
bai e a esna ekonomikoak e e (me ka ua ekin lo u a du enak, esa e ako).
Bada, zen su a he siki lo u ik dago esna ho iekin. Bes e hi z ba zue an
esanik, elka elika zen du e denek; nolakoa den giza e ba bide a zen duen
e egimen poli ikoa, halakoa da giza e ho e ako a gi alpena en kon ola,
dela zen su a ins i uzionala, dela adie azpen-eskubidea a au zen duen lege-
dia… e a halakoak di a, halabe , giza e ho e ako uke ekonomikoak,
e akundeen a ekoak e a aba ak (Sapi o, 2014: 36-37).
_Euske a 2018_2.indd 698 12/11/19 10:24
Euske a. 2018, 2, 2. 695-730. Bilbo
issn 0210-1564
iBA luZeA sAn is eBAn, M.: Zen su a, i zulpena e a ideologia: zenbai ike le o …
699
I zulpen-ikaske en a gi an, e a Le e e ek azal zen duenez, i zulpena en
mezenasgoa ekin lo u a zuzena du alde di ideologikoak, alde di ekonomi-
koak e a es a usak bezala (Le e e e, 1992: 15). Izan e e, i zulpen-poli ikak
e e e egimena en kon ol-sis emen mende ego en di a, e a, ho az, i zul-
penen e agileak ez eze, i zul zaileak e e bi a eka i ideologikoak iza en di a,
zen su a bezala su. I zulpen-ikaske e an bizi izandako kul u bi a en e a
bi a soziologikoa en ildo ik, i zul zailea en esku-ha zea e a manipulazioa
age ian ja i izan di a, e a ildo ho e an ule zen da a ikulu hone an i zul-
pena, ideologia- ans e en zia gisa, hizkun za- ans e en zia hu saz ha a a-
go. Azken ba ean, i zulpen-p ozesua da «a p ocess o media ion which does
no s and abo e ideology bu wo ks h ough i » (Simon, 1996: 8).
Hala, sa i pa eka u izan di a i zulpena e a zen su a, bi-biak manipula-
zio-es a egiak di elakoan: «Bo h he ansla o and he censo manipula ed
he ex s no in o de o ban hem om public pe o mance, bu a he o
make somehow accep able and eady o public dissemina ion» (Billiani,
2006: 9-10).
Kon ol-sis ema asko a ikoek e agi en dio e, be az, kul u ekoizpena i.
E agin ho ien a ean di a, p odukzioa kon ola zeko ja aibide edo be e-
beha age ikoez gain, beha bada hain age ikoak ez di enak edo p oduk uan
ba ik p ozesuan e agi en du enak: au ozen su a edo hizke a bikoi za beza-
lako enomenoez a i ga a, hain zuzen e e. Hainba ike zailek age ian ja i
izan du enez, «As a ule, an icipa o y anxie y and ea on he pa o edi o s
and w i e s led o much ha she ac s o sel -censo ship han any censo
would ha e expec ed o exe cice» (Kuhiwczak, 2009: 55). Ho ek guz iak
ha zailea engan e e badu e agina; azken inean, sa i an, le o a ean i a-
ku ze a e a in e p e a ze a beha zen di uz e kon sumi zaileak (Sapi o,
2014: 36-37).
Zen su a-apa a uak lanak ezaba zen di u, baina so u e e so zen du, ka-
non jakin ba , adibidez. Kanon ba so zeaz gaine a, so zen di u, halabe ,
disku soak, ja e ak e a jokamoldeak (zen alak e a pe i e ikoak, hegemo-
nikoak e a subal e noak...). Zen su a en i zala, ho az, zen su a u ako p o-
duk uak ezaba ze ik edo p oduk u ba zuk e alda ze ik ha a ago doa: e agina
du p odukzioan pa e ha zen du en e agileen ja e e an e a jokamoldee an:
_Euske a 2018_2.indd 699 12/11/19 10:24
Euske a. 2018, 2, 2. 695-730. Bilbo
issn 0210-1564
700
iBA luZeA sAn is eBAn, M.: Zen su a, i zulpena e a ideologia: zenbai ike le o …
«el e dade o pode de la censu a: el de con e i a muchos esc i o es en
censo es de sí mismos» dio Beney ok (1975: 158). Egileek au ozen su a en
e aginez da abil en hizke a bikoi za dela e a, gaine a, zen su ak e alda u
egi en du ha zaileek es uak i aku zeko du en modua, e a le o a ean
i aku ze a beha zen di u.
Bada, idazleen egoe a li e a u ekoizpena en ka eko e agile guz ie a a
es apola dai eke, bai a i zul zailee a a e e. Honela azal zen du, esa e ako,
Gómez Cas ok:
W i e s who p oduced hei wo k unde he ci cums ances p e-
ailing in Spain o almos o y yea s, wi h an e e -ale censo ship
mechanism, needed o ha e in mind he di e en obs acles hei
books we e going o encoun e . T ansla o s wo king a he ime
ound hemsel es in a simila si ua ion. Na i e w i e s usually de el-
oped mo e o en ha no an unconscious sys em o sel -censo ship
when w i ing, and he e is no eason o hink ha ansla o s did no
eso o he same s a egy (whe he consciously o no ) when ans-
la ing English wo ks in o Spanish. (Gómez Cas o, 2009: 142)
Ba ne a u ako es a egia kon zien e edo kon zien ziapekoa en auzi ho i
guz io i Bou dieu en «egi u azko zen su a» kon zep ua ekin lo dai eke,
zeina ez den ge a zen soilik zen su a-e akunde ba dagoenean. Bou dieu en
hi ze an, egi u azko zen su a disku soa en zi kulazio-e emua en egi u an
be an so zen da, e a ez da ins i uzionala soilik (Bou dieu, 1982: 169).
Azken inean, zen su a disku so sozial ba da, e a e aba ba ne a zen dugu,
denik e e ez oha ze aino. Billianik e e disku soa en bide ik de ini zen du
zen su a: «Censo ship i sel mus be unde s ood as one o he discou ses,
and o en he dominan one, p oduced by a gi en socie y a a gi en ime
and exp essed ei he h ough ep essi e cul u al, aes he ic and linguis ic
measu es o h ough economic means». (2006: 2)
Bou dieuk kon zep ualiza u ako egi u azko zen su a ho i modu asko an
age dai eke, baina zen su a-age pen espezi iko jakin ba ez a iko ga a gu
a ikulu hone an: euskal e emuko F ankismoa en zen su a ins i uzionalaz
e a ho ek T an sizioan u zi ako i zalaz, alegia. De Blasen de inizio honekin
ba egi en duen zen su a izango dugu az e gai: «lo que podemos denomina
_Euske a 2018_2.indd 700 12/11/19 10:24
Euske a. 2018, 2, 2. 695-730. Bilbo
issn 0210-1564
iBA luZeA sAn is eBAn, M.: Zen su a, i zulpena e a ideologia: zenbai ike le o …
701
censu a ins i ucional, que cabe en ende la como la exis encia de un o ganis-
mo especí ico –ci il, eclesiás ico o mili a – con unas a ibuciones, inalida-
des y p ocedimien os asimismo especi icos» (De Blas, 2007: online).
A gi u zi gu a genuke zen su a-egi u a ho i, ezaba zailea izan den hein be-
ean, so zailea e e izan dela; hau da, ba e ik, kul u ekoizpena en e emua
egi u a u duela, e a bes alde, p odukzioa ezaba zeaz gain, so u e e so u due-
la, 1990eko hama kadaz ge oz ik zen su a ike zeko eo ia be iek eskain zen
du en ikuspegiek de enda zen du en moduan (Bunn, 2015: 25-44).
The cen al insigh o New Censo ship Theo y has been o ecas
censo ship om a nega i e, ep essi e o ce, conce ned only wi h
p ohibi ing, silencing, and e asing, o a p oduc i e o ce ha c ea es
new o ms o discou se, new o ms o communica ion, and new gen-
es o speech. By «p oduc i e» schola s mean gene a i e o ecund,
no necessa ily salu a y— hough no exclusi ely bale ul, ei he .
(Bunn, 2015: 26)
Be az, egi u a ezaba zailea e a e ep esiboa den hein be ean, zen su a
p oduk iboa (edo in eg a zailea) e e bada, e a halaxe ule zen da a ikulu
honen ka ie a a. E a be ean, ezin da ahaz u zen su a-egoe e an ez du ela
soilik e agi en zen su a en egi u a o iziala osa zen du en e agile au o i a-
ioek:
Whe e adi ional unde s andings o censo ship ocus on he ac-
ions o au ho i a i e igu es wi hin he s a e o s a e-like ins i u-
ions, New Censo ship Theo y sees censo ship as a di use, ubiqui-
ous phenomenon in which a hos o ac o s (including impe sonal,
s uc u al condi ions) unc ion as e ec i e censo s. These «s uc-
u al» o ms o censo ship may be based upon he e ec s o he ma -
ke , ing ained cul u al languages and g amma s, and o he o ms o
impe sonal bounda ies on accep able (and indeed in elligible)
speech. (Bunn, 2015: 27)
Ho ixe da, ho az, lan hone ako abiapun u eo iko-me odologiko nagu-
sie ako ba : zen su a-e akundeak lan jakin ba zuk (edo ho ie ako za iak)
ezez a zen di u, e a bes e ba zuk sus a zen, disku so ba ezaba zen du, e a
bes e ba e aiki zen.
_Euske a 2018_2.indd 701 12/11/19 10:24
Euske a. 2018, 2, 2. 695-730. Bilbo
issn 0210-1564
702
iBA luZeA sAn is eBAn, M.: Zen su a, i zulpena e a ideologia: zenbai ike le o …
Naba men zekoa da gisa be eko p ozedu a dela i zulpena ena: aho s ba-
zuei bozgo ailua ja zen zaien hein be ean, bes e aho s ba zuk isila az en
di a. I zulpena, be az, selek iboa den hein be ean, egi u a zailea e a p oduk-
iboa e e bada: disku soak so a az en di u, zen alak zein pe i e ikoak
izan. Bes alde, ez di a soilik e agile zen su a zaileak az e u beha , so -
men-p oduk ua en ekoizpen-p ozesuan e a ha e an pa e ha zen du en
e agile guz iak bai aude zen su a en e aginpean. Gaine a, e ep esio-baldin-
ze an e e jakin za ansmi i zen da, e a disku so be iak so zen di a, izan
mende a zaileak, izan subal e noak (Billiani, 2006: 11).
Au ekoa ekin ba e a, e a au eko pa ag a oe an zeha age a az en joan
ga enez, lan hone ako bes e a da z eo iko-me odologiko nagusia honako
hau da: zen su a e a i zulpena ideologia ekin ha emane an az e uko di u-
gu. Zen su a en e a i zulpena en bidegu u zea az e zeko, ho az, ideologia-
en esku-ha zea izango da a da za, Tymoczkok p oposa u bezalaxe: «In
conside ing he ela ionship be ween ansla ion and censo ship, a good
poin o depa u e is an examina ion o he ways ha ideology en e s he
ansla ion p ocess». (Tymoczko, 2009: 27)
Esan dezakegu, adibidez, ideologia jakin ba en alde zen su ak isila az en
di uen aho s i zuliak exis i zen di ela, baina inda ho i kon a egi eko i zul-
pen-es a egiak e e badi ela; izan e e, sa i i zulpena en bide ik sa u di a
zenbai kul u a an debeka u a zeuden i udiak e a ideiak, zenbai e an i zul-
zaileek modu sube siboan lan egin izan du e kul u a auei e a e akundeei
e onka jo zeko, e a ba zue an enun ziazio-al e nan ziak balia u a es uak
molda u izan di uz e i zul zaileek, zen su ak ezin ezaba zeko moduan (Ty-
moczko, 2009: 26). Aipaga ia da, adibidez, Pegenau ek ildo hone an esa-
en duena:
La na u aleza de la ac i idad aduc o a (es deci , el p oceso de
aducción) iene ue emen e de e minada po una concienciación
de cuál es la unción que debe o puede cumpli el esul ado (es deci ,
la aducción en endida como p oduc o). Es e p oduc o puede cons-
i ui una uen e doc inal de ines imable alo , pe o si no es es ic-
amen e con olado, puede con e i se en una he amien a sube si-
a de p ime o den. La unción de la censu a es ela pa a que no
ocu a es o úl imo. (Pegenau e, 1996: 179-180)
_Euske a 2018_2.indd 702 12/11/19 10:24
Euske a. 2018, 2, 2. 695-730. Bilbo
issn 0210-1564
iBA luZeA sAn is eBAn, M.: Zen su a, i zulpena e a ideologia: zenbai ike le o …
703
Ho iek ho ela, i zulpena e a zen su a, bi-biak di a manipulazio-es a e-
giak, e a bi-biak di a esna ezaba zaileak e a so zaileak. Bi pos ula u ho ie-
a ik abia u a au kez uko di ugu, ho az, euskal ikaske en espa uan zen su a
ins i uzionala e a i zulpena gu u za zen di en bideak az e zeko zenbai gako.
3. I zulpena, zen su a e a ideologia gu u za zen di enean:
ike ke an kon uan ha u beha ekoak
Pegenau ek azal zen duenez, i zulpena da segu u asko li e a u manipula-
zio ako o ma ik esangu a suene ako, sa iene ako e a e aginko ene ako ba :
Su po encial adica en que pe mi e implan a una de e minada
imagen de un au o o una ob a en una cul u a ex anje a, en a izan-
do, sup imiendo o modi icando de e minados aspe os. Todo pa ece
indica que el hecho de que el p oduc o sea impo ado del ex e io ,
p obableme e lo hace oda ía más ulne able a la manipulación. (Pe-
genau e, 1996: 178)
Bada, manipulazio ho e an be idazleek ez eze, ho s, edi o e, k i ika i
e a i zul zaileek ez eze, go agoko maila hie a kikoan koka dai ezkeen bo e-
e-egi u ek e e pa e ha zen du e (idem), kul u ekoizpena en kon ol ideo-
logiko ako bi a eka i sozialak di en alde ik («2. Zen su a e a i zulpena:
esna ideologiko ezaba zaileak e a so zaileak» a alean azaldu dugu). Hala,
elka elika zen du en ba ne-zen su a e a kanpo-zen su a be eiz en di u Pe-
genau ek:
La censu a se puede eje ce en dos es adios empo ales di e en es
y median e dos ue zas ep eso as. Cuando la censu a emana del p o-
pio subsis ema li e a io, en el que se encuen an localizados los ees-
c i o es, podemos habla de censu a in e na. Es a censu a se lle a a
cabo du an e el p opio p oceso de aducción. También podemos
encon a nos con una censu a ex e na, que es la que eje ce el mece-
nazgo sob e el p oduc o inal. La exis encia de una censu a ex e na,
capaz de p ohibi la publicación de una de e minada ob a u o dena
su secues o, cons i uye un impo an e elemen o coe ci i o, en
cuan o que ue za a los esc i o es y eesc i o es disiden es a au ocen-
su a se. Cie o es que no cabe habla de au ocensu a en odos los
_Euske a 2018_2.indd 703 12/11/19 10:24
Euske a. 2018, 2, 2. 695-730. Bilbo
issn 0210-1564
710
iBA luZeA sAn is eBAn, M.: Zen su a, i zulpena e a ideologia: zenbai ike le o …
5.1. E emua
E emua en egi u a i dagokion ike ke a-espa uan e an zun beha eko
galde a nagusiak hauek di a: ze -nolako egi u a e a disku soa izan du zen-
su ak euskal kul u a en espa uan? Billiani en ike le oak gu e eginik (Bi-
lliani, 2006, 4), desk iba zekoak di a: a) zen su a agen een ola, es a usa e a
kokapena, b) zen su a-e akundeen egi u azko mugak, c) zi kulazio-baldin-
zak i zuli ako e a zen su a u ako es uen kasuan, d) es u ho ien e eso-
nan zia giza ean e a pe sonengan (Billiani, 2006: 4).
I zulpena i lo u ik, zehazki, az e zekoa da zen su a ekin lo u ako lege iak
ze disku so izan duen i zulpena en ingu uan, e a disku so ho i p ak ikan
ja zeko ze -nolako mekanismoak aplika u di uen: ze debeka zen e a sus a-
zen du zen su a en disku soak i zulpena i lo u ik? Nola a azoi zen du? Be -
din joka zen du be i? Ze en a abe a edo no en bi a eka i za en bidez alda zen
da disku so ho i? Labu bilduz, nola alda zen da i zulpen-poli ika?
Ildo ho e an, e a au e ago ikusiko dugunez, hainba da u a giga i au -
ki dai ezke euskal i zulpengin zako es uei e agin zien zen su a-apa a ua en
ingu uan To ealdai en lane an: bes eak bes e, a oak inka zen di u, zen-
su a-p ozesua en un zionamendua i bu uzko a gibideak ema en di u, zen-
bai euskal i aku le en edo zen so e en da uak ema en di u, e a e agileei
egindako elka izke e a ik e auzi ako da uak azal zen di u.
Hu leyk (1987) adie az en duenez, libu u-poli ika a gi ik ez zuen Espai-
niako e egimenak F ankismoan, e a, o o ha , i izpide a gi ik gabe e a modu
a bi a ioan joka u izan zuen. Lobejónek e e a gi azal zen du be e esi-la-
nean:
Si algo pa ece asluci de un epaso a la bibliog a ía dedicada a la
censu a anquis a, es la ex emada a bi a iedad con que supues a-
men e és a se lle ó a cabo (Cisquella e al. 1977: 73; Abellán 1980:
91, 92; Amb osi 2008: 2; Sino a 1989: 82, 123, 277). Va ios au o es
explican al ci cuns ancia apun ando a la al a de una ideología cla-
a en el seno del égimen (Cisquella e al. 1977: 15; Abellán 1980:
91). Con odo, los da os analizados en és e y o os es udios TRACE
con i man que las di e encias en los dic ámenes emi idos ienen que
e , más que con el cap icho de los censo es, con los cambios que se
_Euske a 2018_2.indd 710 12/11/19 10:24
Euske a. 2018, 2, 2. 695-730. Bilbo
issn 0210-1564
iBA luZeA sAn is eBAn, M.: Zen su a, i zulpena e a ideologia: zenbai ike le o …
711
ue on egis ando con los años a ni el polí ico y social y que o za-
on a la censu a a adap a se a las nue as ci cuns ancias (Sino a
1989: 78, 277). (Lobejón, 2013: 68)
Zen su a u beha ekoa en ingu uan i izpide a gi ik ez bazen (alde di eza-
ba zailea), sus a u beha ekoa i bu uz (alde di so zailea) Pegenau ek
(1999: 86) gaia i bu uzko ike zaileek egindako lanen bilduma ba ean oina-
i u ik dio F anco en gobe nuak inda gehiago ja i zuela alde di ezaba zai-
lean p omozioan edo a kul u poli ika so zailean baino; ho s, zen su a es-
en siboagoa izan zela p opaganda baino5: «F anco’s egime was mo e
conce ned wi h he ep ession o al e na i e cul u es han wi h he p omo-
ion o a genuine and cohe en cul u e o i s own» (Pegenau e, 1999: 86).
Espainia nazioa en ba asuna «ezezkoek» e aiki zen zu en: «Spanish Na io-
nalis s we e uni ed by “nega i es”, ha is, by wha hey ha ed (Ma xism and
agnos icism) a he han wha hey lo ed» (Pegenau e, 1999: 86-87), e a
kul u poli ikan oina i nagusia zen ideia mili a ak e a e lijiozkoak, e a
he ialdea en i agan inpe iala go a zea: «I any pa icula a i ude owa ds
cul u e was adop ed, i consis ed in p omo ing mili a y and eligious ideals
oge he wi h an e oca ion o he coun y’s impe ial pas » (Pegenau e,
1999: 87).
A ze iko li e a u a ekiko ja e az denaz bezainba ean, F anco en e e-
gimenean Hezkun za Minis e ioan inda handia izan zuen José Pema ín y
Sanjuánen (Hezkun za Minis e ioko zuzenda ia izan zen goi- e a e di-mai-
lako hezkun za en ze bi zu nazionalean) hi zak daka za Pegenau ek (1999:
92):
He did no hesi a e o p esc ibe which we e he (in)app op ia e
o eign books o he Spanish you h: «In gene al e ms, he Russian
no el is unheal hy, mo bid and unbalanced, wi h cha ac e s who
seem o be madmen o d unka ds»; he Ge man no el o en p esen s
«ideas as in ellec ually immo al as hose o he suicidal We he o
he nihilis and macab e The Magic Moun ain»; he F ench no el is
« oo ne ous and unbalanced, ex emely spi i ualis and a he same
ime ma e ialis ic». (Pegenau e, 1999: 92)
5 Ho ek ez du esan nahi, nolanahi e e den, kul u poli ika p oduk ibo ik izan ez zenik.
_Euske a 2018_2.indd 711 12/11/19 10:24
Euske a. 2018, 2, 2. 695-730. Bilbo
issn 0210-1564
712
iBA luZeA sAn is eBAn, M.: Zen su a, i zulpena e a ideologia: zenbai ike le o …
Ona zekoa i bu uz, os e a, hauxe dio:
The so o no el he app o ed o was he English one because «i
is cha ming, p o ides spi i ual elie and p esen s an e ec i e inne
mo al li e». Bu he was no e e ing o con empo a y no els such as
« hose by Law ence o Joyce, which a e c ude, mo bid, sensual and
indecen , o hose by Aldous Huxley, because e en i he is ex eme-
ly in elligen , his wo ks a e dange ously ana chic, nihilis and dile -
an e». Ra he , he app ecia ed he « ypical English Vic o ian no els,
including hose ea ly ones by he g ea mas e Thacke ay o by he
B ön e sis e s and also hose om he second hal o he nine een h
cen u y by Geo ge Elio , An hony Hope, Thomas Ha dy, Why e
Mel ille and Geo ge Me edi h, o e en mo e mode n ones, such as
hose by Ha y Ha lan o Mau ice Ba ing». Wha he liked abou
hese no els was ha «a ound he plo , which may deal wi h nume -
ous ad en u es and be hones ly c i ical a he same ime, is de el-
oped he daily amily li e o he ‘home’, o ha ances al mano
which is he usual dwelling o he B i ish high bou geoisie».
(Pegenau e, 1999: 92)
Be az, i aku leei eskaini beha eko i zulpenak a ze i ik eka i ako li e a-
u a ez kal ega ia beha zuen; alegia, li e a u a ik o ia a, edo aisialdi ako
kul u a i lo u akoa, e eali a e ik ihes egi en lagun zen zuena e a he i a
gehiago engana i is en zena (kul u -pasibo asuna sus a zeko modua zen).
Ho i dela-e a au ki dai eke h ille , wes e n, de ek ibe-elebe i, mai a-
sun-is o io e a hau en zako li e a u a asko i zuli ako li e a u a en a ean
(Pegenau e, 1999: 93). Auke ake a-p ozesua xede-kul u ako li e a u ka-
nona i lo u ik zegoen, be ako au e iazko a auei lo u ik, e a «These no ms
ensu ed ha o eign li e a u e would p oduce he desi ed e ec , o , mo e
accu a ely, ha no o eign li e a y wo k would p oduce an undesi able e -
ec ». (Pegenau e, 1999: 93)
Zen su a-a auen un zioa i dagokionez, be az:
La unción de las no mas es educi la complejidad de los elemen-
os impo ados, lo que es á en pe ec a consonancia con el espí i u
de la p opaganda in eg ado a. La aducción, como eesc i u a que
es, puede con ibui a la c eación de un en o no cul u al que a o-
_Euske a 2018_2.indd 712 12/11/19 10:24
Euske a. 2018, 2, 2. 695-730. Bilbo
issn 0210-1564
iBA luZeA sAn is eBAn, M.: Zen su a, i zulpena e a ideologia: zenbai ike le o …
713
ezca empo almen e los in e eses de las clases di igen es, pe o pa a
ello hab á de da se un co ec o equilib io en e el g ado y la o ma
de no ma i idad en endida como deseable an o po los eesc i o es
como los mecenas. Si el aduc o no se con ie e en censo , se á
o o censo el que censu e al aduc o . (Pegenau e, 1996: 182)
To ealdaik honela labu bil zen du A aziak lanean (2000) zen su ak
i zulpena en ingu uan izandako ja e a:
Zen su ak aba handiak ja i di u i zulpena en bidean. E aba eko
debekua e abaki ohi da hasie an, nahiz e a e lijiozko libu uxka izan
i zuli akoa. 1960ko ma xoan o aindik galdezka daude zen so eak,
ea «hizkun za dialek ale a a» i zulpenik egi e ik dagoen. (To ealdai,
2000: 241)
Izan e e, 1938ko api ila en 22ko P en sa en Legeak zehaz en zuenez:
«A . 4: se p ohíbe “la en a y ci culación […] de lib os, olle os y demás
imp esos, p oducidos en el Ex anje o” sin la au o ización del Minis e io del
In e io , siendo obliga o io el en ío de dos ejempla es pa a su p e ia censu-
a». Salbuespenak e e bazi en, esa e ako, ekaina en 22ko o denak zioenez:
«A . 1: las publicaciones de ipo écnico o de ca ác e li ú gico, pa a cuya
impo ación bas a á el en ío duplicado de ca álogos o lis as».
Bada, ge o a, malgu asun- edo i eki ze-aldi ba e o i zela esan dai eke,
e a, a ze i ik eka i ako lanei dagokienez, honela azal zen du Lobejónek:
Así, una disposición de 16 de julio de 1945 amplía el ma gen de
lexibilidad con espec o a los casos p e is os en la ci ada O den de
25 de ma zo de 1944, es ableciendo que las ob as de ca ác e écni-
co, cien í ico y li ú gico impo adas del ex anje o queden exen as
«de los ámi es de censu a p e ia» (a . 1). Además, se pe mi e «la
in oducción de ob as que no malmen e se ían p ohibidas, pe o que
se pod án en ia po azones de abajo a es udiosos y Cen os de
In es igación» (a . 3), p e ia au o ización pe sonal de los Se icios
Cen ales de P opaganda. (Lobejón, 2013: 62)
Edonola e e, euska azkoen kasuan zen su a bikoi za zela esan dai eke,
e a k is au-do inak e e debeka u izan zi en, euska az ego eaga ik baka -ba-
ka ik. (To ealdai, 1984: 125)
_Euske a 2018_2.indd 713 12/11/19 10:24
Euske a. 2018, 2, 2. 695-730. Bilbo
issn 0210-1564
714
iBA luZeA sAn is eBAn, M.: Zen su a, i zulpena e a ideologia: zenbai ike le o …
Ta e ba ez i zulpenak az e zeko ze bi zu be ezi u ba izan bazen e e,
ge o a zen su a-apa a u o oko a en mende egon zen i zuli ako es u o o:
[…] la c eación en 1942 de un Se icio de Inspección de T aduc-
ciones dependien e de la Delegación Nacional de P opaganda «que
igilaba la en ada […] de lib os ex anje os, sal agua dando (en
conni encia con núcleos eclesiás icos) la o odoxia, la mo al y el i-
go polí ico» (Rubio & Falcó 1981: 24), si bien «es as a eas ue on,
pe diendo su especi icidad, ans e idas a la ac i idad gene al de la
censu a». (Blas, 1999: 292, 295) (Lobejón, 2013: 60)
Euskal libu ua en zen su az denaz bezainba ean, e a To ealdaik p opo-
sa zen di uen zen su a-aldiei begi a uz ge o, 1936-1955 aldian euska a en
xikizio ik (lehen xeago esan bezala, euska az ida zi ako edoze deusez a-
zen zen, euska az ego eaga ik soilik uka zen zen a gi alpena), asimilazio a
iga o zen da zen su a (euska a an isabinda a sus a zeko saioa egi en zen,
euska a nazionalis en bande a ez zela oga zekoa). Ho az, zen su a hiz-
kun za i edo hizkun za-mo a i dago lo u ik a o ho e an. O izialki ez da
i zulpenik ona zen, a o za den o o a isku sua bai a. Baina, kapi al sozia-
la en ga an zia a eko, e a Rocamo a en bi a eka i za en esku-ha zea
a eko (Ped o Rocamo a Valls Hezkun za Minis e ioko zuzenda i o oko a
izan zen 1946-1951 a ean, e a dagokigun ga aian lo u a zuzena izan zuen
zen su a en apa a ua ekin; udaldiak Za au zen ema en zi uen; ik. zehazki,
To ealdai, 2000 libu uan «Ped o Rocamo a ai abi xi bi xia» a ala), li e a-
u libu uen jauzi kuali a iboa ge a u zen: zenbai i zulpen a gi a a u zi en,
baina salbuespen gisa, «dialek oe a a» i zul zeko debekua inda ean bai ze-
goen o aindik (1962an desblokea u zen debeku ho i) (To ealdai, 2000:
92). Rocamo a e a To a bezalako poli ika i ankis en (ik. zehazki, To-
ealdai, 2000 libu uan «An onio To a , alangis a euskal zalea» a ala) e a
gisakoen bi a eka i za az e zea en ga an zia naba mendu nahi dugu he-
men, euskal li e a u e emua en egi u a en e a zen su a-apa a ua en e agi-
leen inda -ha emanen be i eman dezakeen alde ik, e a egi u en e aginak
e a p oduk uen ze ga iak hobe o ule zeko modua ema en duen alde ik.
1956-1975 aldian zenbai i zulpen e lijioso ona zen hasi zi en. Baina, o o
ha , i zulpenik ez zuen nahi zen su ak (To ealdai, 2000: 101-214). Jon Go-
zon E xeba iak kon a u zion To ealdai i Bizkaiko delega uak esana ziola
_Euske a 2018_2.indd 714 12/11/19 10:24
Euske a. 2018, 2, 2. 695-730. Bilbo
issn 0210-1564
iBA luZeA sAn is eBAn, M.: Zen su a, i zulpena e a ideologia: zenbai ike le o …
715
i zulpenak egin o dez ida z zezala li e a u a p opioa (To ealdai, 2000: 125).
Ze ga ik? Bada, To ealdai en hi zak gu e eginez, i zulpenak apu u egi en
zuelako F ankismoa en hizkun za-poli ika, ho s, euska a en «be ezko ga ape-
na» edo base ian e a landa-munduan ge a u a hil zen uz ea ena. Izan e e,
hizkun za-poli ika ho en bai an euska ak balio adizionala zuen, baina ez
mode noa (To ealdai, 2000: 126-127). U iba ik To ealdai en bide ik azpi-
ma a zen duenez, euskal i zulpenak zen su a zeak ez zuen soilik a gi alpena-
en eduki ideologikoa ekin ze ikusi ik; euska a be a zen zen su agaia:
Has a p incipios de los 60 las aducciones a la lengua asca si-
guen pe seguidas, no se econoce a la lengua su capacidad cul u al
plena. Y es o a ec a a ex os que no ienen ningún ipo de p oblema
ideológico. Así, en 1960 se p ohíbe B aban eko Genobeba, un bes -
selle del siglo XIX edi ado epe idamen e en español en el que se
hace una apología del c is ianismo; en ese mismo año se p ohíbe
Mamu xak/Los insec os, ex o ino ensi o aducido po el conocido
esc i o eligioso O ixe, que enía a alado po la Academia de la
Lengua Vasca y po la delegación de censu a local, pe o que inal-
men e u o que edi a se en F ancia. Los censo es apelan a la p ohi-
bición de edi a aducciones a «dialec os»: «Es a ob a ue denegada
po lo mismo que se ienen denegando las e siones al ca alán» (To-
ealdai, 1995: 302). Es a si uación empieza a cambia en 1962,
cuando al pa ece desapa ece el bloqueo al que se some e a las a-
ducciones a los di e en es «dialec os». (U iba i, 2013: 38)
Aipagai dugun ga ai ho e an ze xobai alda u zen zen su a-apa a ua en
egi u a euskal li e a u a i dagokionez; izan e e, 1963 a a e ez zen euska az
zekien zen so e ik Mad ilen, e a zen su a-p ozesuak de igo hasi beha zuen
okian okiko delegazioe an (To ealdai, 2000: 117). 1963 ik au e a alda u
egin zen egoe a, e a ho ek es a egia ezbe dinak so a azi zi uen euskal idaz-
leen a ean (askok Mad ile a jo zen bai zu en zuzenean, be ako delegazio ik
pasa gabe e azagoa zelakoan Mad ilen a gi alpen-baimenak lo zea) (To-
ealdai, 2000: 117-118). Es a egia ho iek lo u a du e, hein ba ean, e agile
bakoi za en posizioa ekin. Izan e e, asko an ez zen es ua edo es ua en ideo-
logia zen su a zen: a gi a a zailea edo egilea be a zen su a zen zen. Ho en
a giga i di a A chi o Gene al de la Adminis aciónen (AGA) go de ako
hainba zen su a-espedien e an au ki dai ezkeen idazle, i zul zaile edo edi o-
_Euske a 2018_2.indd 715 12/11/19 10:24
Euske a. 2018, 2, 2. 695-730. Bilbo
issn 0210-1564
716
iBA luZeA sAn is eBAn, M.: Zen su a, i zulpena e a ideologia: zenbai ike le o …
een polizia- xos enak; adibide ba e ako, xos en ho ie ako zenbai pasa e
ansk iba u ik daka za To ealdaik A aziak libu uan (2000: 36-139).
1976-1983 u e- a ea i dagokionez, eman dezake zen su ak gu xiago
e agin zuela euskal a gi alpenean, baina a gi a a u ako lanen nolako asu-
na i lo u ik dago auzia. Izan e e, sasoi ho e an ba ez e e i zulpen un zio-
nalak a gi a a u zi en, au eko aldie ako saio soziopoli ikoak a gi a a zeko
joe a en aldean (To ealdai, 2000: 215-236). Ga an zi su de i zogu lanen
gene oa en a abe ako baimen zeaz bi hi z esa ea i. Inondik e e, badi udi
lanen gaiak ez eze, lanen ha zaileak e e bazi ela sa i a gi alpen ba zuk
baimen zeko, ez baimen zeko edo sus a zeko a azoi nagusi. Kasu naba me-
na da, esa e ako, hau - e a gaz e-li e a u a i dagokiona. Sail be ezi ba ek
zuen, gaine a, lan ho iek az e zeko a du a. Bada, zen su a en alde di so -
zaileaz edo sus a zaileaz a i u ga a lehenago e a, ho ekin lo u ik dago,
adibidez, AGAko Eguzki Ibil a ia lana en 3279-76 espedien ean au ki u a-
koa. Ha zaile jakin ba zuen a ean sus a u ako lanen adibide da, inondik
e e. «En e cuen o y poesía se can a o na a a los niños las g acias de las
cua o es aciones del año, p ima e a, e ano, e c. Au o izable», dio espe-
dien eak. Bada, zein da lan ho i zen su a-p ozesu a au kez u izana en a a-
zoia? Espedien ea i lo u iko gu unean dago e an zuna:
Comisión de in o mación y publicaciones in an iles y ju eniles,
sec e a io gene al
S . Di ec o de Edi o ial LA GALERA C/ A e, 79 BARCELO-
NA-13
Dis inguido amigo:
Po enca go de la Di ección Gene al de Cul u a Popula de es e
Minis e io de In o mación y Tu ismo, hemos ealizado una selección
inicial de lib os in an iles y ju eniles ac uales con el in de p omocio-
na los a a és de ca álogos y exposiciones po di e sas poblaciones
de España.
De su ondo edi o ial hemos comenzado po elegi las siguien es
ob as, a las que p óximamen e espe amos i añadiendo más:
«EGUZKI IBILTARIA» ( ascuence), de la au o a Au o a Diaz-
Plaja.
_Euske a 2018_2.indd 716 12/11/19 10:24
Euske a. 2018, 2, 2. 695-730. Bilbo
issn 0210-1564
iBA luZeA sAn is eBAn, M.: Zen su a, i zulpena e a ideologia: zenbai ike le o …
717
Le enca ecemos que, al e ec ua el Depósi o P e io legal en es e
Minis e io, acompañe es a ca a, con el in de que po la Sección de
O denación Edi o ial que inclui emos en nues o plan de p óximas
exposiciones selec i as, segu amen e p o echosas en odos los sen i-
dos. Es o signi ica que, en gene al, no ienen Uds. Que p esen a más
ejempla es que los habi uales. (1)
Con iamos since amen e en su comp ensión y colabo ación a es e
espec o y le hacemos cons a nues a cong a ulación po es a en e
los edi o es seleccionados me ecidamen e.
Con un co dial saludo,
(Fi ma)
SECRETARIO GENERAL DE LA COMISIÓN
En el caso de lib os ya p esen ados a Depósi o, le suge imos, si no
ienen incon enien e, que hagan llega a es a comisión di ec amen-
e un ejempla , pa a los mismos ines p omocionales.
Gisa hone ako dokumen azioa en a gi an, az e zekoa da modu ho e an
sus a u ako lan gehiago ik ba o e den, edo a denak di en hau - e a gaz e-li-
e a u akoak.
E emua en egi u a izanik e e o ain a e zen su a en ingu uan gehien edo
xeheen az e u den ike ke a-espa ua, esango nuke i zulpen-lanei a e a
ja i a me ezi duela espedien een a aka ze sis ema ikoa e a legedia en be-
i aku ze sis ema ikoa egi ea, zen su ak i zulpena ekin zehazki (edo ze
i zulpenekin) nola joka u zuen xeheago az e zeko.
5.2. Kapi ala
P oposa zen dugun biga en ike ke a-espa uak ze ikusia du i zulpenen
co pusa ekin, so u ako kanona ekin e a li e a u i zulpenak izandako un-
zioa ekin. Bada, To ealdai en hi zok oso ondo azal zen du e zein zen ga-
aiko i zulpenen un zioa, e a halaxe eslei zen zion bai euskal giza eak, bai
zen su a-apa a uak e e (e a ho exega ik uka zen zuen):
_Euske a 2018_2.indd 717 12/11/19 10:24
Euske a. 2018, 2, 2. 695-730. Bilbo
issn 0210-1564
718
iBA luZeA sAn is eBAn, M.: Zen su a, i zulpena e a ideologia: zenbai ike le o …
Ai o u beha du us ekabean ha apa u ninduela zen su ak i zul-
penekiko e akus en zuen ja e a ezko ak. 1962 a e behin za gogoz
kon a ona zen di u i zulpenak. Ja zen di uz en e epa oak behin
e a be iz i aku i ahala jabe u nin zen a azoaz. F ankismoak euska-
a i kul u s a usa uka u e a hu sa en pa eko ka ego ia ai o zen
bai io, nekez ona dezake i zulpenak hizkun za mino iza ua i e ans-
en dion balio posi ibo ho i. Homologa i asuna. Bes ea en pa ekoa
iza ea, alegia. E a, gaine a, i zulpena i eske kul u ako hizkun za
bezala inka u ahal iza ea. Balio linguis ikoa e a kul u ala, biak uka-
u dizkio be enez ankismoak euska a i. (To ealdai, 1984: 126)
I zulpenak, ho az, kanpoko edukiak eka zeko edo euskal edukiak kan-
po a espo a zeko un zioaz gain, hizkun za i es a usa ema eko un zioa e e
bazuen.
I zulpena i un zio ho i ai o u a e a uka u a, ze -nolako kapi al linguis-
ikoa e a kul u ala so u zen euskal e emuan zen su a inda ean izan zen
ga aian? Galde a ho i e an zu ea da ike ke a-espa u honen xede nagusia.
Ildo ho e an, komeniko li za eke, ba e ik, euska azko a gi alpenen e a
i zulpenen banake a i e epa a zea, bai e a a gi alpen-lekuei e epa a zea
e e, zi kui uen e a kanona en a eko lo u ak au ki u ahal iza eko; bes alde,
i zulpenen a ean zen su a ik pasa akoak iden i ika u beha ko li a eke
(ho s, a gi a a u ako i zulpenen e a zen su a- i xa du en i zulpenen ze en-
dak e ka zea in e esga ia li za eke). Ho ek lagunduko luke, esa e ako,
zen su a-p ozesua pasa u zu en e a pasa u ez zu en i zulpenen a eko e ka-
ke a egi en ge o azalduko dugun hi uga en ike ke a-espa uan, i zulpen-es-
a egia ezbe dinak balia zen o e zi en ike u ahal iza eko.
Bes ela esa eko, ga aian ga aiko i zulpen-ze enden be i aku ke a egin
beha ko li za eke, i zulpena-ideologia-zen su a ka ea i e epa a u a. O ain
a e, F ankismoa en ga ai ako gisa hone ako baiez apenak baino ez di ugu:
«Jun o con la escasa p oducción o iginal, la censu a de la posgue a igiló
ambién muy de ce ca las aducciones ascas. Po esa azón, la mayo ía de
las aducciones que supe a on la censu a son, o bien ex os de au o es
clásicos, o bien ob as eligiosas o mo alizan es» (López Gaseni, 2002: 100).
E a ho e ako baiez apenak ze enda e a e ka zee a ik a e a ako ondo ioe-
_Euske a 2018_2.indd 718 12/11/19 10:24
Euske a. 2018, 2, 2. 695-730. Bilbo
issn 0210-1564
iBA luZeA sAn is eBAn, M.: Zen su a, i zulpena e a ideologia: zenbai ike le o …
719
kin ba o e da ozen egiaz a zea da, ho az, ike ke a-espa u hone ako bes e
lan-ildoe ako ba .
Egun dauzkagun da uak bes elako helbu uekin egindako ike ke e akoak
badi a e e, p oposa zen dugun ike ke a-espa u hone an zenbai au eikus-
pen egi eko balio dezake e. Hala e e, us e dugu ike ke a-espa u honek e e
me ezi lukeela ike ke a sis ema iko ik e o kizunean, e a be en-be egi be i-
kusi beha ko li a ekeela a gi alpenen ze endak e a zen su a- i xak.
To ealdaik euskal libu ua en a gi alpena az e zeko egi en duen ike ke-
ako da uei e epa a uz ge o, e a To ealdaik be ak zehaz u ako zen su-
a-ga aiak kon uan ha u a, ondokoa da ja o izko libu uen e a i zulpenen
banake a:
Zen su a-aldia A gi a a u ako
libu uak Ja o izkoak I zulpenak I zulpenak
ehuneko an
1936-1955 278 255 23 % 8,2
1956-1975 1455 1092 363 % 24,95
1976-1983 2567 1814 753 % 29,33
To ealdaik (1984: 35 & 176) emandako da ue a ik so u ako aula
Zen su a en lehen aldian, oso i zulpen gu xi a gi a a u zi en, e a ho i,
au eko ike ke a-espa uan azaldu dugunez, i zulpena en ingu uko disku -
soa ekin ba da o .
Bes alde, li e a u i zulpena en da uak eskain zen di uen No da No da-
u-base ik e auzi ako da uen a abe a, euska a xede-hizkun za dela ik 1936-
1955 u e- a ean a gi a a u zi en i zulpenei dagokienez6, i zuli ako 9 libu u
a gi a a u zi en (To ealdaik ema en di uen 23 libu uen a e ik, be az, 9
zi en li e a u libu uak, e a gainon zekoak bes elakoak di ela ule u beha
dugu).
Bada, i zuli ako li e a u lan ho ie ako hi u baino ez zi en F ankismoa en
zen su ak e agindako espa u geog a ikoan a gi a a u, hain zuzen e e, Jose-
6 Bilake a en emai zak: <h p://no dano .eus/bila u?n=l&e_o =&e_x =&e_s =&e_eg=&e_
i =&e_a =&e_ge=&e_sh=&e_xh=42&e_sd1=&e_sd2=&e_xd1=1936&e_xd2=1955>
_Euske a 2018_2.indd 719 12/11/19 10:24
Euske a. 2018, 2, 2. 695-730. Bilbo
issn 0210-1564
726
iBA luZeA sAn is eBAn, M.: Zen su a, i zulpena e a ideologia: zenbai ike le o …
I zulmoldea ekin edo i zulpen-es a egiekin ja ai u a, aipa zekoa da zen-
su a-p ozesue an au ki di zakegun i zulpenak ez di ela be i hi zez hi ze-
koak; esa e ako, Gandiaga en Hi u gizon baka ka libu ua en espedien ean
dauden i zulpenen a eko ba «Ez da hi zez hi z egindako i zulpena. Modu
labu uan bil zen di u pasa e kon lik iboenak, baina ho i e e 71. o ialde-
aino» (To ealdai, 2000: 202). I zulpenak au kez eko modua i dagokionez,
azpima a zekoa da, halabe , hainba hi z edo pasa e azpima a u egi en
zi uz ela, ka ga adie az eko, nolabai (To ealdai, 2000: 230).
I zulpen-es a egiak, baina, zen su a en alde ez eze, zen su a gaindi u
ahal iza eko e e balia zen zi en:
E egimena en ideologia ona ze a e aman lezake zen su ak edo
-biga en auke a- e egimena en joko-a aue a a no k be e lana mol-
da ze a; e a -hi uga en auke a- gu xien-gu xienez, hizkun za en
bidez a au ho iek bu la ze a. Zen su a gaindi u nahian dabilen idaz-
leak hi uga en bide ik jo du, mezua kamu la u egin nahi du, hizke-
a en bidez. Ezinezkoa bai a hizkun za zuzena en e abile a. Hizkun-
za ba ek eman di zakeen baliabide guz iak e abili beha izan di u
idazleak: i adokizunak, sugea en mugimendu leuna, aze ia en male-
zia, sinonimoen e abile a, eu emismoak, kode be ezien balia zea.
I aku leak deskode zeko moduan ida zi, baina zen so ea en e a u
gabe. Honek guz iak eka i duena da idazke a bihu ia, kode ule e-
zinez be ea, gu xi ba zuen za baka ik baliaga i den hizke a klan-
des inoa asko an. (To ealdai, 2000: 248)
Bada, ike ke a-espa u hone an iden i ika zekoak e a az e zekoak di a,
hain zuzen e e, baliabide e a kode ho iek guz iak.
Azkenik, ez genuke aipa u gabe u zi nahi negoziazio-p ozesue an, aldeko
e a kon ako dialek ikan, es u be a en be sio ba baino gehiago so zen
zi ela, e a ho iek e e az e gai di ela hi uga en ike ke a-espa u hone an.
Adibide gisa aipa dai eke, esa e ako, Ge eñok Anai asuna aldizka ian a gi-
a a u ako ole ki ba en ha i a ge a u akoa. Aldizka ia i eza i ako zehape-
na en negoziazio-p ozesuan ole kia en hainba be sio i zuli so u zi en
(485/72 espedien e-zenbakia du dokumen azioak AGAn).
1971ko abendua en 30ean a gi a a u zen Ge eño en «Zu, Euskal he i!»
izenbu uko ole kia Anai asuna aldizka iko 225. alean. Bada, espedien ean
_Euske a 2018_2.indd 726 12/11/19 10:24
Euske a. 2018, 2, 2. 695-730. Bilbo
issn 0210-1564
iBA luZeA sAn is eBAn, M.: Zen su a, i zulpena e a ideologia: zenbai ike le o …
727
go de zen den dokumen azioan, sala a iak (?) egindako i zulpenaz gain, A.
Zelaie ak e eku soan au kez u ako be sioa e e badago (ole kiko esaldi
ba ean isildu ako subjek u ba ha zen du aipagai, sala zaileak ole kia bes-
ela in e p e a u duela age a aziz, e a ole kiak egiazki «bes eek» Euskal
He ia uka u e a baz e u o dez, «Euskal He iko semeek» uka u e a baz e -
u du ela ule u beha dela a gudia uz). Bi es u ho iekin ba e a Euskal-
zaindia i eska u ako i zulpena e e bada; izan e e, Euskal zaindiak egi en
zuen a bi aje-lana hainba e an. Ai a Madinak egin omen zuen lan ho i
kasu hone an, e a ez dakigu zenba e aino e agin zuen i zulpenak be ak zen-
su a-agen een a gi an; baina, gu e us ez, i zulpen ho i lagun zen duen gu-
unak du inda handiagoa, honelaxe bai io Faus ino Ramos Diezek Minis-
e io de In o mación y Tu ismoko Bizkaiko delegazio ik:
Tenía pendien e en ia le la aducción que había in e esado al
miemb o de la Academia Vasca, R do. Pad e Madina, Pá oco de San
Vicen e de es a Ciudad; me indica no encuen a causa pa a segui ade-
lan e con el expedien e y que una ac uación adminis a i a ejempla
se á p e e ible eje ci a la en o o momen o y con causa más p obada.
Dado el conocimien o que iene del ema me inclino a acep a su
c i e io. En odo caso oso os obje i a éis los hechos y quedo a la
espe a de ues as ins ucciones» (485/72 espedien ea, AGA).
Segu uenik, halako hainba e a hainba i zulpen egongo di a go de a eus-
kal es uei e a bes elako euskal p oduk uei lo u ako izapideen a as o gisa
ge a u di en AGAko i xa egie an. Bada, zen su a-i zulpena-ideologia
iangelua en az e ke an bide ezin abe a sagoa jo a dai eke gisa be eko es-
uen be sio i zuli asko a ikoen az e ke a i heldu a.
6. Ondo ioak
A ikulu hone an euskal ikaske en espa uan bizi izandako zen su a ins-
i uzionala en e a i zulpena en a eko lo u a ideologikoak age a az eko
ike ke agaien eskema ba p oposa u dugu, e emuen eo ia i e a zen su a en
ike ke a en ingu uko eo ia ga aikideei ja aikiz. Tes u ida zia i lo u ako
adibideak eman di ugu, baina, gu e us ez, eskema hau aplikaga i zaie, ha-
_Euske a 2018_2.indd 727 12/11/19 10:24
Euske a. 2018, 2, 2. 695-730. Bilbo
issn 0210-1564
728
iBA luZeA sAn is eBAn, M.: Zen su a, i zulpena e a ideologia: zenbai ike le o …
labe , euskal kul u ako bes elako p oduk uei (an ze kia, i a ia, ikuskizu-
nak… di ugu gogoan).
Hi u ike ke a-espa u p oposa u di ugu, zen su a-egi u a i, so u ako ka-
nona i e a jokamoldeei dagozkienak, be ie e zen su ak ezaba u duenaz gain
so u duen ho e an e e a e a ja i a; halabe , espa u bakoi zean so li ez-
keen zenbai galde a p oposa u di ugu.
Espa uan espa uko e epasoa eginez ikusi dugun moduan, ba ez e e
F ankismoko zen su a en egi u a en ingu uko da u o oko ak ema eko an
ga a; edonola e e, zen su a-egi u an i zulpena ekin lo u ako sa e zein dis-
ku soek ze -nolako pisua izan zu en az e zea beha ezkoa i udi zen zaigu,
e a zen su a-i zulpena-ideologia sa ea en a gi an, i zulpenei lo u ako espe-
dien een a aka ze sis ema ikoa egi ea.
Bes alde, zen su a-espedien eak di uz en i zulpenen e a a gi a a u ako
i zulpenen ze enden alde ake ak egi ea ezinbes ekoa zaigu, euskal i zulpe-
nen zi kui uak ule zeko, desk iba zeko e a ho en a abe ako joe ak e a
aldiak zehaz eko. Gisa ho e ako ike ke en esku ik baino ezingo di ugu
iden i ika u e a sailka u, gaine a, zen su ak e agindako i zulpen-es a egiak
(zen su a en aldekoak zein kon akoak).
Azkenik, i zulpen-es a egiak, i zulpen-p ozesue an ez eze, zen su a-p o-
zesue an e e az e zekoak di a. Izan e e, a ikuluan azaldu dugunez, euskal
espa uko zen su ak de igo pasa u beha zuen i zulpene ik, e a ho i da
euskal ikaske en espa uko zen su a en ezauga i behinene ako ba . Bada,
ildo ho e an, ike ke a-espa u abe a sa dugu o aindik jo a zea , i zuli ako
es u zen su a uen zein ez zen su a uen e a zen su a-espedien ee ako doku-
men uen es u-az e ke ak e aku siko bai igu ze -nolako i zulpen-es a e-
giak e abili izan di en edukiak ideologikoki manipula zeko, kodeak so ze-
ko, e a aba e a ako.
Bibliog a ia
Beney o, An onio, 1975, Censu a y polí ica en los esc i o es españoles. Mad il:
Edi o ial Eu os.
_Euske a 2018_2.indd 728 12/11/19 10:24
Euske a. 2018, 2, 2. 695-730. Bilbo
issn 0210-1564
iBA luZeA sAn is eBAn, M.: Zen su a, i zulpena e a ideologia: zenbai ike le o …
729
Billiani, F ancesca, 2006, «Assessing Bounda ies – Censo ship and T ansla ion.
An In oduc ion», in Modes o Censo ship and T ansla ion. Manches e : S Je ome
Publishing, 1-25.
Bou dieu, Pie e, 1982, Ce que pa le eu di e. L’économie des échanges linguis i-
ques. Pa is: Lib ai ie A hème Faya d.
Bunn, Ma hew, 2015, «Remaining ep ession; New Censo ship Theo y and
a e », His o y and Theo y, 54 (2015), 25-44.
De Blas, José And és, 2007, «Censu a y Rep esión», Rep esu a, online: <h p://
www. ep esu a.es/ ep esu a_3_mayo_2007_a iculo7.h ml> [2008/11/02]
Gómez Cas o, C is ina, 2009, «Censo ship in F ancois spain and he inpo a-
ion o ansla ions om Sou h Ame ica: he case o Law ence Du ell’s Jus inek»,
in Ní Chuilleanáin, Eiléan e all. (ed.) T ansla ion and Censo ship. Pa e ns o Com-
munica ion and In e e ence. Dublin: Fou Cou P ess, 132-145.
Hu ley, J., 2006, «Tailo ing he alde. Inquisi o ial discou ses and Resis ance in
he Ea ly F anco pe iod (1940-1950)», in Billiani, F. (ed.) Modes o Censo ship and
T ansla ion. Manches e , UK & Kinde hook (NY), USA: S je ome Publishing,
61-92.
Iba luzea, Mi en, 2017, I zulpengin za en e ep esen azioak euskal li e a u a ga ai-
kidean: e emua en au onomizazioa, li e a u his o iog a iak e a i zul zaileak ikzioan.
UPV/EHUn de enda u ako dok o ego- esia. Zuz. Ma i Jose Olazi egi Alus iza dok-
o ea.
Jané-Lligé, Jo di, 2013, «Na a i a alemana de pos gue a: au o s aduï s i cen-
su a», Quade ns. Re is a de T aducció, 20 (2013), 117-145.
Kuhiwczak, Pio , 2009, «Censo ship as a collabo a i e p ojec : a sys emic ap-
p oach», in Ní Chuilleanáin, Eiléan e all. (ed.) T ansla ion and Censo ship. Pa e ns
o Communica ion and In e e ence. Dublin: Fou Cou P ess, 46-56.
Le e e e, And é, 1992, «Li ea y Theo y and T ansla ed Li e a u e», The A
and Science o T ansla ion, special issue o Disposi io, 1:19-20-21, 3-22.
Lobejón, Se gio, 2013, T aducción y censu a de ex os poé icos ingles-español en
España: TRACEpi (1939-1983). Leongo Unibe si a ea.
López Gaseni, José Manuel, 2002, His o ia de la li e a u a asca. Mad il: Acen o
ediciones.
_Euske a 2018_2.indd 729 12/11/19 10:24
Euske a. 2018, 2, 2. 695-730. Bilbo
issn 0210-1564
730
iBA luZeA sAn is eBAn, M.: Zen su a, i zulpena e a ideologia: zenbai ike le o …
Mesegue , Pu i icación, 2015, «La aducción como a ma p opagandís ica: cen-
su a de O well, Abellio y Koes le en la España anquis a», Quade ns de Filologia:
Es udis Li e a is, XX (2015), 107-122.
Pegenau e, Luis, 1996, «T aducción, censu a y p opaganda», Li ius, 8 (1996),
175-183.
, 1999, «Censo ing ansla ion and T ansla ion as Censo ship: Spain un-
de F anco», T ansla ion and he (RE)Loca ion o Meaning: Selec ed Pape s o he
CETRA Chai Semina s in T ansla ion S udies, 1994-96. Lo ainako Unibe si a e
Ka olikoa, 83-96.
Sapi o, Giséle, 2014, La sociologie de la li é a u e. Pa is: Édi ions La Décou e e.
Simon, She y, 1996, Gende in ansla ion Cul u al Iden i y and he Poli ics o
T ansmission. London & New Yo k: Rou ledge.
Tymoczko, Ma ia, 2009, «Censo ship and sel -censo ship in ansla ion: e hics
and ideology, esis ance and collu ion», in Ní Chuilleanáin, Eiléan e all. (ed.)
T ansla ion and Censo ship. Pa e ns o Communica ion and In e e ence. Dublin:
Fou Cou P ess, 24-45.
To ealdai, Joan Ma i, 1984, Euskal kul u a gau . Libu ua en mundua. Oña i:
Jakin.
, 2000, A aziak, Za a z: Susa.
U iba i Zeneko a, Ibon, 2013, «Censu a(s) en la aducción al/del asco»,
Quade ns Re is a de T aducció, 20, 31-4.
_Euske a 2018_2.indd 730 12/11/19 10:24
