hegoak zabalduz
hegoak zabalduz
Hegoa, Nazioa eko
Lankide za e a
Ga apena i Bu uzko
Ikaske a Ins i u ua
Uni e sidad del
País Vasco /
Euskal He iko
Unibe si a ea
UPV/EHU
ISSN: 2530-6561
2019ko aza oa
Bilbao
Ga azka a ma uak,
bakea e a ga apena
I zia Mujika Chao
ike zi ion landaluze
13
hegoak zabalduz - 13 zk. 2019ko aza oa 1
Ga azka a ma uak, bakea e a ga apena
I zia Mujika Chao e a ike zi ion landaluze
UPV/EHUko Nazioa eko Zuzenbide Publikoa, Nazioa eko Ha emanak
e a Zuzenbidea en His o ia Saileko i akasleak, e a Hegoa Nazioa eko
Lankide za e a Ga apena i Bu uzko Ikaske a Ins i u uko ike zaileak.
13
hegoak zabalduz
Au kibidea
1. Sa e a ........................................................................................................................................................................................................................................................................................ 5
2. Ga azken e a bakea en de inizio ani zak ............................................................................................................................................. 6
2.1. Ga azka a ma uak: ezauga iak e a e aldake a 6
2.2. Bakea en de inizio adizionale ik ga apene an z 11
3. Ga azka a ma uak e a ho ien e agina ga apenean ............................................................................................. 13
3.1. Ga azka a ma uen ze ga ien aniz asuna 13
3.2. Ga azka a ma uen ze ga i ekonomikoak 14
4. Ga azka a ma uak e a gene oa ............................................................................................................................................................................. 16
4.1. Gene o desbe din asuna e a ga azka a ma uen a eko lo u a 16
4.2. Ga azka a ma uen ondo ioak populazioa en e a (ba ez e e)
emakumeen ga apenean 17
5. Azken gogoe ak .......................................................................................................................................................................................................................................... 18
Bibliog a ia .......................................................................................................................................................................................................................................................................... 19
E edakzio kon seilua
Zuzenda i za: Xabie Gainza
I a i Labaien
Kideak: Edua do Bidau a zaga
Ike E xano
Me xe La añaga
Elena Ma ínez Tola
Mikel Zu bano
hegoak zabalduz euska azko ma e ial bildumak ikuspegi zabal ba e ik ga apena ekin
lo u ako asko a iko gaiak jo a zea du helbu u. Tes uak didak ikoak e a dibulgazio
mailakoak di a, e a gaien ingu uko sa e a edo ikuspegi o oko a ema en du e.
Ga azka a ma uak, bakea e a ga apena
Egileak: I zia Mujika Chao, ike zi ion landaluze
hegoak zabalduz - 13. zk. 2019ko aza oa
ISSN: 2530-6561
www.hegoa.ehu.eus
UPV/EHU. Zubi ia E xea
Lehendaka i Agi e E o bidea, 81
48015 Bilbao
Tel.: 94 601 70 91
Faxa: 94 601 70 40
[email p o ec ed]
UPV/EHU. Ca los San ama ía Zen oa
Elhuya Plaza, 2
20018 Donos ia-San Sebas ián
Tel. 943 01 74 64
Faxa: 94 601 70 40
[email p o ec ed]
UPV/EHU. A abako Campuseko Libu u egia
138. pos a-ku xa
Nie es Cano, 33
01006 Vi o ia-Gas eiz
Tel. / Faxa: 945 01 42 87
[email p o ec ed]
Diseinua e a Make azioa: Ma a, s.l.
hegoak zabalduz ma e ial bilduman a gi a a zen di en es u guz iak,
C ea i e Commonsen lizen zia honekin a gi a a zen di a:
Ai o u-EzKome ziala-LanE a o i ikGabe 3.0 Espainia.
Lizen zia osoa:
h ps://c ea i ecommons.o g/licenses/by-nc-nd/3.0/es/legalcode.eu
Finan za zailea:
hegoak zabalduz - 13 zk. 2019ko aza oa 3
Labu pena: His o ian zeha bai ga azka a ma uak bai bakea oso modu mu i zean ule u izan di a. Analisi
e a ikaske a hegemonikoek, bo e e suen in e esei ja ai uz, bi enomeno ho ien elemen u
zeha z ba zuk baino ez di uz e ikusa azi nahi izan. Azken ia hi u hama kade an, “bake
libe ala en” ikuske a nagusi bihu u da. Hala e e, e a aldi be ean, ikuske a ho en au ean,
eo ia k i iko desbe dinek ga azka a ma uen e a bakea en e eali a ea en azalpenak asko
abe as u di uz e. Teo ia ho iek – eminismoa ba ne– ga azka a ma ua en kon zep ua zabaldu
du e e a, ho ekin ba e a, eu en so e a, ze ga i, bilakae a e a ondo ioen analisia e e bai.
Ho ek bakea en kon zep ua en zabalkun za e e eka i du, he ien e a pe sonen ga apena
–ho i e e modu zabalean ule u a– ba ne bilduz.
Ho i guz ia kon uan izanda, es u hone an, lehenik e a behin, ga azken e a bakea en
de inizioen aniz asuna az e uko dugu. Ondo en, ga azka a ma uek populazioa en
ga apenean du en e aginean zen a uko ga a, bi ak o e an sakonduz: ga azka a ma uen
ze ga ie an, alde ba e ik, e a ga azka a ma uek ga apena ekin du en lo u en ingu uko
analisi ekonomikoe an, bes e ik. Azkenik, gene oan oina i u ako bo e e egi u ek ga azka
a ma ue an e a ho ien ondo ioe an du en e agina en ingu uan ja dungo ga a, emakumeen
ga apenean du en e aginean sakonduz.
Hi z-gakoak: ga azka a ma uak, bakea, ga apena, gene oa.
Abs ac : His o ically, bo h a med con lic s and peace ha e been unde s ood in a e y limi ed way. The
hegemonic analysis and s udies, ollowing he in e es s o he powe ul, ha e only looked
a ce ain elemen s o hese phenomena. O e he las h ee decades, his concep ion has
e ol ed in o he so-called “libe al peace”. Howe e , and a he same ime, o he c i ical
heo ies ha e g ea ly en iched he explana ions o a med con lic s and peace. These
heo ies –including eminism– ha e expanded he concep o a med con lic , oge he wi h
he analysis o hei o igins, causes, e olu ion and consequences. This has also led o he
expansion o he concep and unde s anding o peace i sel , in o de o include he analysis
o de elopmen , unde s ood in a b oad sense.
In ligh o all his, in his ex , i s o all, we will analyse he di e si y o he de ini ions o a med
con lic s and peace. La e , we will explo e he impac o a med con lic s on he de elopmen
o he popula ion by explo ing wo ac o s: he causes o a med con lic s, on he one hand,
and he economic analyses o he impac s o a med con lic s on de elopmen , on he o he
hand. Finally, we will ocus on he gende -based powe s uc u es in a med con lic s in o de
o examine i s impac s on he de elopmen o he popula ion, in gene al, and o women, in
pa icula .
Keywo ds: a med con lic s, peace, de elopmen , gende .
hegoak zabalduz - 13 zk. 2019ko aza oa 5
1. Sa e a
Biga en Mundu Ge a en os ean mundua en bilakae a sozial, ekonomiko e a poli ikoa baldin za u zuen
Ge a Ho zak zein ho en os eko e aldake ek guz iz ezauga i u du e gau egun ga azka a ma uak, ge ak,
bakea zein ga apena nola ule zen di ugun. Ba ez e e 1990eko hama kadaz ge oz ik, ga azka a ma uak,
bakea, ga apena zein segu asun kon zep uak ha ilka u a ga a u di a. Izan e e, segu asunik eza edo
segu asun meha xuak, adizionalki, ga azka egoe ekin iden i ika zen bazi en e e, gau egun segu asun
gabezia zein meha xuak ez di a, de igo , ga azka a ma u edo ge ekin lo u akoak, edo inda ke ia zuzeneko
es uingu uekin lo u akoak. Ho ek, halabeha ez, bakea en kon zep ua bi de ini zeko beha a uz en du
age ian. Ga azka a ma u e a ge en au ean, adizionalki, bakea elka en au ka koka zen di en alde dien
a eko inda ke ia zuzena en amaie a ekin iden i ika u da. Azken hama kade an, o dea, ikuspun u k i ikoe a ik
age ian ja i da inda ke ia ez dela soilik bo okan dauden ak o eekin zuzenean e laziona u akoa. Ge a edo
ga azka a ma ue an baino, egune oko asunean ema en di en meha xu e a inda ke iak iden i ika zen di a
(pob ezia, no be e bizileku ik ihes egi eko beha a, izu i eak, iden i a e mino i a io edo sexu-iden i a e
desbe dinen au kako bo izke ia ani zak, e a aba ...).
Bada, azken hama kade an, azpiga apena iden i ika u da ga azka a ma uei lo u ako meha xu
ga an zi suen za , e a, be az, ga azka zein azpi ga apen egoe ak ba e zea e a ho iei amaie a ema ea
mundu mailako segu asun poli iken helbu u nagusi ako ba bihu u da. Tes uingu u ho e an, giza eak
eu en oso asunean e alda zeko joe a nagusi u da 1990eko hama kadaz ge oz ik. Dena den, ga azka
a ma uen e a bakea en in e p e azio hegemonikoak, bai adizionalak, bai gau egungoak, guz iz
poli ikoak di a. Kon zep u ho ien az e ke ak e a de inizioak ez di a neu oak (in e es pa ikula ba zuk
daude ho ien a zean), ez a unibokoak (esanahi al e na iboak egon badaude) edo a agian zen zudunenak
e e ez. Ga azka a ma uen, bakea en e a segu asuna en de inizio zeha z ho ie a ik abia u a ma xan
ja i ako nazioa eko poli ikek in e es jakin ba zuei e an zu en die e, e a ideologia poli iko (libe ala) e a
ekonomiko (neolibe ala) zeha z ba ean oina i zen di a; bake e aikun zan ak o e hegemonikoak di en
es a u bo e e suek, hala nola Nazioa eko Finan za E akundeek e a Nazio Ba uen E akundeak (NBE),
enp esa p iba uek e a aba de enda zen di uz en “bake libe ala en” in e esak, hain zuzen e e. Ho ek
inplikazio zeha zak di u: agenda Ipa aldean koka zen da, e a Hegoaldean ga a zen da gehienba . Ho ek
isla zen du ga apen bidean dauden Hegoaldeko he ialdee ako a azoak Ipa aldeko he ialdeen esku-
ha ze, inan zazio e a demok a izazioa en bi a ez konpondu dai ezkeena en –edo a, konpondu beha ko
li a ekeena en– ideia, a da z libe ale an oina i u a.
1990eko hama kadaz ge oz ik, mundu mailan inda a ha u duen ikuske a (neo)libe al ho ek e agin zuzena
izan du ez baka ik ga azka a ma uak zein bakea nola ule zen di ena en ingu uan, bai a, halabeha ez,
ga apena nola ule zen dena en ingu uan e e. Dena den, ikuspun u k i ikoe a ik, ga azken e a ge en,
bakea en zein ga apena en ingu uko kon zep ualizazio k i ikoagoak egin di a, de inizio ho ie an sakonduz
e a ha a ago joanez.
Esku a ean duzun lan hone an ga azken, bakea en zein ga apena en de inizio nagusienen ezauga i
o oko enak e a eu en a eko lo u ak age uko di ugu. Ze di a ga azkak, e a zein di a eu en ezauga i
nagusienak? Zein di a ga azka a ma uek e a ge ek di uz en desbe din asunak? Ze da, o duan, bakea? E a,
nola e laziona zen da ga apena ekin?
Oina izko galde a ho iei e an zun nahian, lehen a alean ga azken e a bakea en de inizioa, ezauga iak
e a e aldake ak az e uko di ugu, Ge a Ho za en amaie ak kon zep u hauek ule menean izandako
e agine ik abia u a. Ondo en, ga azka a ma uek populazioa en ga apenean du en e aginean sakonduko
dugu, un sezko za iden i ika zen di ugun bi ak o e an sakonduz: ga azka a ma uen ze ga iak edo
kausak, ba e ik, e a ga azka a ma uen ingu uko e a ho iek ga apena ekin du en lo u en ingu uko analisi
ekonomikoak, bes e ik. Azkenik, lauga en a alean, gene oan oina i u ako bo e e egi u ek ga azka
a ma ue an e a ho ien ondo ioe an du en e agina en ingu uan ja dungo ga a, emakumeen ga apenean
du en e aginean sakonduz.
6 hegoak zabalduz - 13 zk. 2019ko aza oa
2. Ga azken e a bakea en de inizio ani zak
2.1. Ga azka a ma uak: ezauga iak e a e aldake a
Kasu asko an, ga azka, ga azka a ma u e a ge en a eko desbe din asunak be eiz eko zailak di en a en,
badi a oina izko alde ba zuk. Ga azka za iden i ika zen di a alde di edo ak o e desbe dinen a eko
ba e aezin asunak, ho iek nolanahikoak izanda e e. Dena den, ga azka edo ga azka-egoe a ba ek ez du
ze an inda ke iazkoa izan beha , e a ez abaidan, negoziazioan zein bi a eko zan oina i u ako i enbideak
izan di zake. Inda ke iazko ga azkak edo ga azka a ma uak en zunagoak di a nazioa ean, non alde di
desbe dinek i enbide bezala edo bakoi zak be e in e esen de en san inda ke ia e abil zen du en. Bi alde di
edo gehiago en a eko ga azka ho en desados asun maila ik go enena suposa zen du ge ak, inda ke iazko
es a egiak a da z izanik. O o ha , ga azken ingu uan hi z egi en denean, ga azka a ma uen ingu uan hi z
egi en da1.
Bada, o dea, adi uek ga azka a ma u e a ge a en a eko be eizke a egi eko e abil zen du en bide ik:
Uppsala Con lic Da a P og am-en a abe a, adibidez, ga azka a ma u ba da gobe nu ba ekin (sis ema
poli iko mo a, ho en aldake a e a e aiske a), lu alde ba ekin (be e gaineko kon ola, sezesioa edo
au onomia) edo biekin e laziona u ako ba e aezin asuna, non alde di ba gu xienez gobe nu edo Es a ua
izango den, e a alde di desbe dinen a eko inda a en e abile ak edo bo oka a ma uak u e ba ean 25
hildako e agi en di uen (Themné y Wallens een, 2014: 541). De inizio ho i abiapun u za ha u a, e a
ga azka a ma ua en in en si a ea (bo okak e agindako hildakoen kopu ua) kon u an ha u a, “ga azka
a ma u xikiago” e a ge en a ean be eiz en da. “Ga azka a ma u xikiagoek” 25 e a 1.000 hildako
e agi en di uz e bo okan u eko, e a ge ek gu xienez 1.000 hildako baino gehiago e agi en di uz e
bo okan u eko (Ibídem: 553).
De inizio o oko ho iek abiabu u gisa ha uz, ga azka a ma u edo/e a ge a mo a desbe dinak iden i ika u
dai ezke nazioa ean, eu en ipologia en a abe a. Kasu hone an, ga azka a ma uen ingu uan egin den
sailkapen o oko ena da Es a uen a eko, hau da, nazioa eko, e a Es a uen bai ako ga azken a eko
banake a. Dena den, iden i ikazio zabal ho i sakonagoa da egun, e a ga azka a ma u mo a gehiago
iden i ika zen di u. Adibidez, Co ela es o Wa p oiek uak lau ga azka a ma u mo a iden i ika zen di uen
ipologia en sailkapena egi en du. Ho ela, Es a u desbe dinen a eko ge ak (in e -s a e wa s); Es a uez
gaindikoak (ex a-s a e wa s), ga azka a ma uan pa e ha zen du en ak o een Es a u ik kanpo ema en
di enak; Es a uen bai ako ge ak (in a-s a e wa s), Es a uen bai an ema en di enak; e a ge a ez-es a alak
edo Es a u ik gabekoak (non-s a e wa s) iden i ika zen di u, Es a uak ez di en ak o een a ekoak e a
Es a u ba en bai an ez dagoen lu alde ba ean, edo Es a uen a eko muge an ema en di enak (Sa kees,
2014: 239). Lau ga azka a ma u alde nagusi o oko ho ie a ik hasi a, bede a zi ga azka mo a zeha z
iden i ika zen di a:
1 Kon zep uen ule mena en ezauga i nagusiene ako ba da ga azka e a ge a kon zep uak, halabeha ez,
e a, gehien-gehiene an, inda ke iak ezauga i u ako p ozesuekin e laziona zen di ela. Ga azkak zen zu
nega iboan iden i ika zen di a, e a ez da ikus en ga azkak inda ke ia ik ezak ezauga i u akoak e e izan
dai ezkeela. A gi alpen honen helbu ua ez bada e e, beha ezko de i zogu aipa zea i inda ke ia ik eza en
bi a ez bide a u ako ga azkak e e badi ela ge oz e a gehiago, zeinak inda ke ia ik eza en bi a ez ga azka
egoe a a eago zea bila zen du en, ahalik e a kal e gu xien izango di uen i enbideak bila zeko helbu ua ekin
(Ikusi, adibidez: Mujika Chao, 2017a).
hegoak zabalduz - 13 zk. 2019ko aza oa 7
1. Taula: Ge en ipologia egune a ua
Es a uen a eko ge ak
Es a uz gaindiko ge ak Koloniekiko ga azka kolonialak
Es a u inpe ial e a ez-Es a uen a ekoak
Es a u ba uko ge ak Ge a zibilak
Agin e zen alaz jabe zeko
Tokiko a e en ingu uan
Eskualde mailako ba ne-ga azkak
Komuni a een a ekoak
Ge a ez Es a alak Lu alde ez-es a al ba ean
Es a ua en mugez gaindikoak
I u ia: Co ela es o Wa (Sa kees, 2014: 239)- ik molda ua.
Kon zep u desbe din ho ien guz ien ingu uko zehaz asunak age u os ean, es u hone an, au e an zean,
“ga azka a ma u” kon zep ua ze ga ik e abiliko dugun (“ge a” kon zep ua baino) azal zea ezinbes ekoa
da. Bes e hainba egile en a ean, Donna Pankhu s -ek (2004: 9) azal zen duen moduan, “ga azka a ma u”
kon zep ua e abil zen da gau egungo eszena oki belikoen konplexu asuna hobe o isla zen duelako.
Ge oago az e uko dugun moduan, inda ke ia aldizka baina edonon dago, mo a desbe dine akoa da
gaine a, ak o eak ani zak e a he e ogeneoak di a, e a bik imak, ba ez e e, zibilak di a.
Ga azken de inizio zein ipologiak aldako ak izan di a be eziki azken hama kade an zeha , ba ez e e Ge a
Ho za en amaie az ge oz ik. Guda Ho za ezauga i u zuen es uingu u bipola ak bi ezauga i nagusi zi uen:
ba e ik, ga azka uga i ezku uan ge a u zi en, ba ez e e supe po en zia ba en edo bes ea en e aginpean,
Eu opa Ekialdean e a Asia e dialdean kasu (A menia, Aze baijan zein Balkanak, adibidez). Bes e ik, ga azken
lu unko asuna a eago u zen, e a ho iek a eago u zi en ga apen bidean zeuden he ialdee an (A ikako
Ada ean zein E ame ikan, bes eak bes e). Ekialdea en e a Mendebaldea en a eko liska ideologiko za
ha zen zi en ga azka a ma u ho iek, e a mundu mailako ga azka bipola a ekin zein supe po en ziekin
zuzenean lo u ako za iden i ika zen zi en (Lede ach, 1997).
Ge a Ho za en amaie ak, o dea, e aldake a naba menak eka i zi uen nazioa ean. Alde ba e ik, o du a a e
inda ean zegoen o dena bipola a en e aiske a en ondo ioenga ik; bes e ik, bakea en e a segu asuna en
ule menean, zein ge a e a ga azka a ma uen e a ho ien dinamika e a ondo ioe an, ge en au eko e an zun
globalean, edo a ho ien os eko ga apen p ozesue an e e e agin zuzena izan zuelako.
Ga azka a ma uei dagokienean, nazioa eko o dena bipola a en amaie ak age ian ja i zi uen o du a a e
age i-age ikoak izan ez zi en hainba ezauga i. O du a a eko ga azka a ma u adizionalekin alde a u a,
hainba desbe din asun iden i ika u zi uz en adi uek. Jean Paul Lede ach-en a abe a (1997), bi ezauga i
o oko naba mendu zi uz en Ge a Ho za en os eko ga azka a ma u ga aikide hauek: ba e ik, ga azken
gehiengoa ba ne ga azkak zi en, Es a uen mugen bai an ema en zi enak, lu alde edo alde zeha zen
au ogobe nu edo independen zia lo u nahi zu enak zein gobe nu mo a ekin ze ikusia zu enak; e a,
bes alde, he ialde pob e edo ga apen bidean zeuden he ialdee an ema en zi en ge oz e a gehiago.
Ga azka a ma uak, gehiengo ba ean, A ikan e a Asian koka zen zi en. 2013 ako, adibidez, 33 ga azka
a ma ue a ik 26 A ikan (13) e a Asian (13) koka zen zi en. Ho ie a ik, soilik zazpi iden i ika u zi en ge a za :
Si ian, A ganis anen, I ak, Pakis anen, Nige ian, Hego Sudanen e a Kongoko E epublika Demok a ikoan
jazo akoak (Themné e a Wallens ein, 2014: 543-545).
14 hegoak zabalduz - 13 zk. 2019ko aza oa
Hala e e, iden i a eak baka ik nekez ule dai ezke gau egungo ga azka a ma uen ze ga i gisa. Bai
kolonizazioan, bai deskolonizazioan bul za u e a poli iza u ako iden i a e desbe din asunak e e gau
egungo ga azka es uingu ue an manipula u e a egoki u izan di a (ho i egi eko in e esak di uz en eli e
poli iko edo ekonomikoen bidez, esa e ba e ako). Li e a u ak e a komunikabide gehienek ga azken azalpen
sinplis a ho iek besa ka u izanak mendebaldeko i udimen kolek iboan duen ga an zia azal zen du. 1990eko
hama kada ik hona, ga azka a ma uen e a e nia en a eko lo u a es ua dagoena en ideia inka u egin da,
A ikan ba ez e e, es e eo ipoak esa en duen moduan ga bike a e nikoak e a ga azka ibalak egune okoak
bai i a. An zeko ze bai ge a zen da Ekialde Hu bilean e a E ainean ge a zen di en ga azkekin e e, non
e lijio-azalpenak gehiengoak di en.
Bes alde, ga azken ze ga i poli ikoei dagokionez, e a AEBek 2001eko i aila en 11n izandako do e bikien
a en a ua en os eko “ e o ismoa en au kako ge a en” es uingu uan, Hegoalde globaleko Es a uen
egonko asuna lehen asuna bihu u zen, Ipa alde globaleko segu asuna be a be ma zeko. P ozesu
ho e an, “po o egin du en Es a uak” izeneko disku soa oso lagunga ia izan da. Ho iek be en lu aldean
be an pi a e ia, k imen an ola ua, immig azioa edo e o ismoa en hedapena kon ola zeko gai ez di en
Es a uak di a. Asko an, Es a ua en inda e abile a en monopolioa galdu du e, e a ez di a be en biz anle ia
de enda zeko gai (izan e e, asko an azken ho i e aso u e e egi en du e). Ho en ondo ioz, meha xu gisa
iden i ika zen di a, bai be e populazioa ekiko, bai a nazioa eko bakea e a segu asuna be ma zeko e e, e a
ho ek haien kon a kanpoko esku-ha zeak egi eko auke a i eki zen du.
E egimen poli ikoen izae az (dik adu a, demok azia edo anok azia) e a ga azka a ma uen a eko ha emanaz
e e asko ez abaida u da. Kasu hone an, an sizio p ozesuak (ba ez e e dik adu a ik demok azia a)
ga azka suak izan dai ezke. Alde ba e ik, p ozesu ho ien ezauga iak di ela e a, Es a uek aldez au e ik
zeuzka en e ep esioa e abil zeko gai asuna gal zen du elako, e a, bes e ik, giza e ho e an exis i zen zi en
kexak e a desbe din asunak azale a zeko auke a age zen delako.
3.2. Ga azka a ma uen ze ga i ekonomikoak
1990eko hama kada en e dialde ik, gai ekonomiko desbe dinen e a ga azka a ma uen so e a, ga apena e a
ondo ioen a eko ha emanak sakonki az e u di a. Egia esan, ak o e ekonomikoek goi mailako ga an zia
izan du e analisi ho ie an. Ga apena en ideia be a e e asko an age zen da, ho i bai, ga apena en kon zep u
hegemonikoa i es uki lo u a, ga apen ekonomiko gisa ule u a (Gu idi, 2017: 6-8), hain zuzen e e.
Azken u ee an, li e a u a gehien so u du en ak o e ekonomikoen a ean, alde ba e ik, pob ezia e a
desbe din asun sozioekonomikoak daude, hau da, a es ian aipa u ako Gal ung-en (1969) “egi u azko
inda ke ia” dei u ikoa e agi en du en ak o eak; bes e ik, baliabide na u alak; e a, azkenik, globalizazio
ekonomiko neolibe ala. Aldagai ho ie ako bakoi za en e agina ga azka a ma uen so e an e a ga apenean
oso ez abaida sua da li e a u an. Be az, zaila da behin be iko ondo ioak a e a zea. Hala e e, gai oso
ga an zi sua dugu au ean, kon uan ha zen badugu ike ke a ho ien emai zak modu in e esa uan e abili
izan –e a o aindik e abil zen– di ela nazioa eko bake e aikun za poli ikak eza zeko e a jus i ika zeko.
Lehenik e a behin, pob ezia en e a ga azka a ma uen a eko ha emanak ga an zi nagusia izan du Ge a
Ho za en ondo engo ga azken az e ke an. Ba ez e e, Munduko Bankuak e a ha en ideia ekonomikoak
de enda zen di uz en egileek hazkunde ekonomikoak (Ba ne P oduk u Go dina edo di u-sa e en
gehikun za) edo enplegu asa al uek (ba ez e e gaz een a ean) ga azka a ma uen auke ak mu iz en
di uz ela azpima a u du e. Hipo esi ho iek oso ona uak izan di a Munduko Bankuan, Nazioa eko Di u
Fun sean, NBEn e a Ipa aldeko gobe nuen a ean, e a ho ek e agin handia izan du ak o e ho iek guz iek
Hegoalde globalean ha u ako pob ezia en au kako e a ga apena sus a zeko poli iken bidez.
Hala e e, hainba egilek zalan zan ja i du e pob ezia e a ga azka en a eko zuzeneko lo u a ho i. Izan e e,
pob eziak be ez ez du inda ke ia kolek iboa so zen. Alde ba e ik, munduan he ialde askok egonko ak
iza en ja ai zen du e, ga apen- asa baxuak izan a en. Bes alde, ez da zuzena ga azka a ma uak Es a u
xi oene an kon zen a u a daudela esa ea, ho ie ako askok mendebaldea en za oso es ima uak di en
baliabide na u alak bai i uz e (pe olioa, u ea, kol ana, diaman eak, egu opikala, e a aba ). Ho i bai, a gi
hegoak zabalduz - 13 zk. 2019ko aza oa 15
dagoena ze a da: ga azka a ma uek, ba ez e e denbo an zeha luza zen badi a, es uingu uak xi o zen
lagun zen du ela e a ga apena en kon a egi en du ela.
Biga enik, giza- alde jakin ba en bizi-baldin zak pob e zea e a honda zea, bes e giza alde ba ekin edo
ba zuekin alde a u a, pola izazio soziala, en sioak, e a, azkenik, ga azka a ma uen kausa gisa e e az e u
di uz e. Kasu ho ie an, gaine a, desbe din asun ho ien pe zepzio subjek iboa (e eala edo hau emana izanda
e e) ga azka en so e a en e eali a ea be a bezain ga an zi sua izan dai eke. Desbe din asun egoe a ho iei
e e e en zia egi eko, kon zep u ezbe dinak so u di a li e a u an, esa e ba e ako “gabezi e la iboa” ( alde
ba en/ba zuen abe as e p ozesua, bes e ba en/ba zuen au ean desbe din asunak handi uz) edo “deso eka
ho izon alak” (giza alde desbe dinek di uz en auke a desbe dinak baliabide poli iko, ekonomiko e a sozialak
esku a zeko). Bi kasue an, so zen (edo hau ema en) di en bidegabeke iek ga azkak so di zake e.
Pob ezia ekin ge a zen den moduan, desbe din asun ekonomikoen e a ga azka a ma uen a eko
ha emana ez abaidaga ia da. Ez da be i elka ekin age zen. Ze esan nahi du ho ek? Desbe din asuna ez
dela ga azka en kausa zuzena (edo, gu xienez, ez dela beha ezko a azoi edo a azoi nahiko ik); edo, agian,
kon u ga an zi suena ez dela desbe din asunak ego ea, baizik e a gabezia ho iek zein zuk di en e a be en
in en si a ea edo ezauga iak nola kudea zen di en.
Hi uga enik, 1990eko hama kada en amaie an, akademiko e a p o esional asko ga azka a ma ue an
baliabide na u alek joka zen zu en pape a az e zen hasi zi en. Baliabideek ez zi udi en ga azken bi a ekoak,
ez a elemen u kola e alak e e, baizik e a ge a en bene ako helbu ua. Ga ai ha an, hainba egilek “ge a en
ekonomia poli ikoa” kon zep ua zabaldu zu en, ga azka a ma u bakoi zean pa e ha zen du en ak o eek
be en exis en zia e a haien in e esak sus a zeko ga a zen du en ekonomia p opioa en ingu uan a e a
ema eko.
Ge a en ekonomia poli iko ho e a ik abia u a, baliabide na u alak ga azka a ma uen so e a e a
ga apenean du en e agina en ingu uan hainba gai az e u di a, hala nola, baliabide ho ien espo azioa en
ondo ioz so u ako mendeko asun ekonomikoa, okiko eli een onu a p iba ua e a us elke ia sus a zeko
a iskua edo a “sepa a is a en pizga ia”, hau da, eskualde ba zue an age dai ezkeen mo ibazioak eu en
sezesioa eska zeko.
Be i o e e, ak o e ho iei bu uzko i i ziak ez da oz ba . Ba zuen us ez, es uingu u jakin ba ean baliabideen
exis en zia ga azka so zaile izan dai eke, baina, ba ez e e, ga azka a ma uen be iko zean e a luza zean du
e agina. Izan e e, ekonomia poli ikoak ga azka zibile an duen ga an zia nahiko ona u a dago. Ho ie an,
un zio desbe dinak izan dai ezke, bes eak bes e, alde ba e ik, lehian dauden alde diak inan za zea;
bes e ik, eli eak edo a madako bu uzagiak (bai ma xinoak bai a mada nazionaleko kideak) abe as ea; e a,
azkenik, bes e di u-sa e ak esku a zeko zail asunak di uz en biz anleen sek o e ba zuen za di u-sa e ak
edo enplegua so zea.
Asko an, ga azka en e a nazioa eko me ka uan balioz a u ako mine alen espa u geog a ikoek ba egi en
du e. Ez da kasuali a e hu sa. Lo u a ho ek “baliabideak esku a zeko ge ak” ( esou ce wa s) izeneko
kon zep ua so zen lagundu du. Ikuspegi ho en a abe a, “ge ako jaunen” gu izia da ba ez e e ga azkak
so zen di uena, okiko beze o-sa eak eza i e a biz anle ia menpe a zen di uena, lehengaiak legez kanpoko
nazioa eko me ka ue an salduz abe as en di en bi a ean.
Hobe da gu izia lehenes en du en azalpen ho iekin kon uz ibil zea. Azalpen ho iek ia soilik ma xino alde
a ma uen pape ean ja zen du e a e a, bes e ak o e es a alen (eli e nazionalak, gobe nuak, a madak) e a
nazioa ekoen (Ipa alde globaleko Es a uak, mul inazionalak) e an zukizuna i uko egi en. Hala e e, azken
ho iek e e ga azka so zeko edo a luza zeko in e esa izan ahal du e. Izan e e, baliabide na u alen a gudioa
ak o e poli ikoak az e ke e a ik a e a zeko es a egia izan dai eke. Edo okiko e a nazioa eko konexioa
ahaz eko, lehengaien azken helmuga kon uan ha u gabe: okiko mailan modu ilegalean us ia u ako baliabide
na u alak un sezkoak di a Ipa alde globaleko ga apen ekonomikoa en za , e a haien me ka u a zea nazioz
gaindiko sa een bidez egi en da, gau egungo globalizazio ekonomiko neolibe ala i eske . Ho ie an, okiko
e agileez gain, bes e hainba ak o ek pa e ha zen du e, eskualdeko e a nazioa eko e agileek, hain zuzen
e e (ho ien a ean, ingu uko Es a uek e a nazioa eko enp esek).
16 hegoak zabalduz - 13 zk. 2019ko aza oa
Lauga enik e a azkenik, globalizazioak gau egungo ga azka a ma ue an duen e aginaz hi z egin beha
dugu. Hemen, be i o, i i zi desbe dinak daude. Egile ba zuen a abe a –bake libe ala en eo ia en aldekoak–
globalizazioak, zeha ka, ga azkak age zeko a iskua gu xi zen du, i ekie a poli iko e a ekonomikoak
sis ema poli ikoen egonko asuna handi zen duelako e a hazkunde ekonomikoa bul za zen duelako, ba ne
lasai asuna sus a uz.
Ikuspegi ho en au ean, bes e egile ba zuek ba ez e e Mundu Bankuak e a Nazioa eko Di u Fun sak
eza i ako globalizazio ekonomiko neolibe ala en poli iken a iskuak analisi ik kanpo uz eaga ik
k i ika zen di uz e. Haien us ez, globalizazioak ga azka a ma uen so e a bul za u dezake, esa e ba e ako,
desbe din asuna e a zau ga i asun sozioekonomikoa a eago zen di uelako; edo a Es a uen oina izko
ze bi zu publikoak eskain zeko, ga apen poli ikak sus a zeko edo segu asuna be ma zeko gai asunak
ahul zen di uelako e e bai.
Sis ema kapi alis ak, nazioa eko izae a sakona izan a en, ga azka a ma uen ze ga ien ingu uan
analisi muga uak sus a zen di u. Tokiko ze ga iak az e zen di u nazioa eko sis ema en egi u azko
desbe din asunekin lo u ba ik. Izan e e, lehen aipa u dugun moduan, ga azka ho iek ezin di a ule u
eskualdee ako e a nazioa eko me ka uekin e a nazioa eko kapi ala ekin du en lo u a ik gabe.
4. Ga azka a ma uak e a gene oa
4.1. Gene o desbe din asunen e a ga azka a ma uen a eko lo u a
Ga azka a ma uen az e ke a i bu uzko li e a u a nagusian hu sune ba dago bes e guz ien gaine ik:
hama kade an zeha ga azka a ma uen ingu uko az e ke a gehienek ho iek gene o ikuspun u ik enomeno
neu alak di ela jo du ela (zi ion, 2017a: 380 e a hu engoak).
Gene o neu al asun hau de enda u izana ez da kasuali a ea, gizonek du en bo e ea en bes e isla ba baizik.
Haiek e abaki du e his o ian zeha ga azka a ma uen analisia en ingu uko guz ia: zein ga azkei a e a eman
e a zeini ez, zein dinamika e a ezauga i zeha z az e u, no zuk zi en p o agonis ak, no zuk az e u beha
zi uz en ga azkak e a nola ike u beha zi uz en e a aba . Izan e e, ga azka a ma uek zein ga apenak his o ian
zeha ezauga i komun ba baldin badu e, hau balo e zein ezauga i maskulino e a he e ono ma iboen
e ep odukzioa izan da.
Bakea en e a Segu asun Ikaske en bai an ikuspegi eminis a desbe dinak izan di a us ezko izae a neu o hau
zalan zan ja i du enak, bai ga azka a ma ue an be an, bai akademian ho ien ingu uan egin di en analisie an
e e. Zen zu ho e an, ga azka a ma ue an gizonezkoen e a emakumezkoen a ean dauden deso ekak e a
desbe din asun ha emanak mahai gainean ipini di uz e. Aldi be ean, gene o desbe din asunek e a ga azka
a ma uek elka en a ean di uz en lo u ak e e az e u di uz e; hau da, nola gene o desbe din asunek ga azka
a ma uak e agi en di uz en e a nola, aldi be ean, ga azka a ma uek desbe din asuna e e e agi en du en.
Eka pen eminis ei eske , gau egun jakin badakigu gene oak ga azka a ma uen so e an, ze ga ie an,
ga apenean e a ondo ioe an ga an zi handia duela, espa u ho ie an e e maskulini a e e a emini a e
asko a ikoak e a desbe dinak so zen e a e ep oduzi zen di elako e engabe.
Gene oa i dagokionez, be en bu ua neu al za jo zen du en ga azka a ma uen az e ke ek, o o ha , ez
du e populazioan a e a ipini, lu aldean, e agile a ma ue an, i abazi edo galdu di en baliabidee an
edo a ga azka a ma uen onu e an baizik. Be az, gene o-ha emanak ga azka a ma uen kausa e a ondo io
moduan ikus dai ezkeela alde ba e a u zi du e. Haien us ez, maskulini a e e a emini a een e aikun za i e a
e ep odukzioa i bu uzko hausna ke ek ez du e inolako ga an zi ik ga azka a ma uak hobe o az e u e a
ule zeko.
Ja e a hau ez da ha i zekoa, kon uan ha zen badugu ikuspegi dominan eek espa u guz ie an di uz en
e esis en ziak gene oa en ikuspegia (Mazu ana, 2005: 29) e a be eziki maskulini a ea en ikuspegia (zi ion,
2018: 119-122) analisie an sa zeko. Ez dio axola, esa e ba e ako: guda egi eko edo bakea sina zeko
hegoak zabalduz - 13 zk. 2019ko aza oa 17
e abakiak ha zen di uz enak gizonak iza ea; bo okala ien gehiengoa gizonak iza ea; ga azkak so zen e a/
edo elika zen di uz en pe olio, diaman e edo kol ana ekin ba ez e e abe as en di enak gizonak iza ea,
e a nazioa eko me ka ue an p ezioak e abaki zen di uz enak gizonak iza ea; sexu inda ke ia en bik imak
gehienba emakumeak iza ea (e a egileak ia soilik gizonak iza ea); bake e aikun za i bu uzko poli ikak e a
e abakiak ha zen di uz enak, ga azka ik u un dauden bulegoe an gaine a, ia be i gizonak iza ea, edo
ga azka a ma ue an zau i u isiko e a psikologikoak zain zen di uz enak, ba ez e e, emakumeak iza ea.
Duda ik gabe, maskulini a eak e a mili a ismoak elka ekiko ha eman es ua du e, e a be eziki maskulini a e
mili a iza uek4 a du a handia du e ga azka a ma uen so e an, ga apenean e a luza ze p ozesue an.
Abiapun u ho e a ik, e a gau egungo ga azka a ma uen a azoiei dagokienez, zilegi da galde zea: gene o
dinamikak munduko inda ke ia en ze ga i nagusiak di ela esan dezakegu? Pa ia ka ua e a gizonezkoen
p ibilegioak ga azka poli iko e a sozial gehienen ze ga i nagusia izan dai ezke (bai a ho iek konpon zeko
nazioa eko komuni a ea en e engabeko po o a en azalpena e e)?
4.2. Ga azka a ma uen ondo ioak populazioa en (e a ba ez e e)
emakumeen ga apenean
Ga azka a ma uek, o o ha , jendea en egune oko bizimodua modu basa ian sun si zen du e. A es ian esan
dugun moduan, an zinako ge a ak ika adizionalak de ini u gabeko ge a-e emue a a bide a u di a,
alde diek ge o e a gu xiago egi en du e elka en kon a modu zuzenean (Kaldo , 1999: 98), a ma xikiak
e abil zen di a be eziki, biz anle ia helbu u mili a nagusienean bihu u da e a giza eskubideen u ake ak
egune oko asuna bihu u di a (zi ion, 2017a).
Izan e e, ge an hildako zibilak, lehen nahigabeko emai za zena, ge ako ak iken helbu u nagusi bihu u
di a gau egun (Kaldo , 1999: 100), alde di ba zuen edo guz ien nahi aezko es a egia bihu u delako.
Ho ela izanda, sexu-inda ke ia, lapu e ak, de igo ezko e ek u a zea, sexu-esklabo za, de igo ezko
desplazamendua, “lu a e aus u” es a egia, genozidioa edo ga bike a e nikoa “ge a be ien” izeneko
ak ikak bihu u di a. Ez dago ge a-e emu zeha zik, “ge a osoa” de i zon egoe a baino, non populazioa
edozein une an e a edozein leku an e aso ua izan dai ekeen. Gau egun, ga azka a ma uen bik imen % 90
baino gehiago zeha kako bik imak di a, hau da, zuzeneko bo oka ekin lo u a ik ez du enak. E a, haien
a ean, emakumeak e a umeak asko di a. Hala e e, nahiz e a aspaldi ik ga azken zeha kako bik imak
zuzeneko bik imak baino askoz e e uga iagoak izan, ga azken az e ke an a e a gu xiago jaso zen du e.
Populazioa en kon a egi ea aldez au e ik pen sa u ako es a egia da. “E sai” gisa e ike a uak izan di enen
e esis en zia psikologikoa e a isikoa mende a zeko diseina u ako es a egia, hain zuzen e e. Us iapena en
es uingu u ho e an, jendea baliabide ba gehiago baino ez da. . Emakumeak, gizonak, mu ilak e a neskak
bo oka zeko mo oiak bihu u di a, sexu e a e xeko esklaboak, e a esklaboak e e mea egie an, o ue an
e a indus ian (Mazu ana, 2005: 32). Giza eskubideen u ake a handi zea en ondo ioz, biz anle ia en masa-
desplazamendua so zen da e a, ho ekin ba e a, k isi humani a io la iak. Izan e e, ba zue an, biz anle ia en
desplazamendua e a k isi humani a ioak ez di a ge ako ondo io ez a ak ika ba e e, helbu ua be a baizik.
Ga azka a ma uen giza kos uak az e zen di uz en ike ke ek asko an bo okan egondako hildakoak baino
ez di uz e kon uan ha zen. Hala e e, ga azken e agin nega iboak amaigabeak di a. E a e agin la iak e a
oso desbe dinak di uz e pe sonen bizi zan, bes eak bes e, bizi i xa opena mu iz ea, sexu-inda ke ia,
desnu izioa, auma psikologikoak, desplazamendua (Es a uan be an) edo e e uxia (Es a u ik kanpo),
jabe zak e a bizimodua gal zea e a aba (Kuehnas e al., 2011: 7). Ondo io ho iek guz iek oso e agin
nega iboa du e pe sonen ongiza ean e a haien giza ga apenean. Izan e e, ga azken ezauga i ho iek
kon uan izanda (liska ak edonon e a edozein momen u an, ak o e a ma u asko e a asko a ikoak, e a
ge a en ak ikak ge o e a bo i zagoak), ge a en kos ua handiagoa da populazioa en za , e a ba ez e e
emakumeen za .
4 Ga azka a ma uen es uingu ue an lehenes en den maskulini a e e eduak, ge a en helbu ue a ako e abilga iak
di en ezauga i jakin ba zue an oina i zen di enak (ag esibi a ea e a bo izke ia, bes een mende a zea –ba ez
e e, emakumeak e a “e saiak”–, hie a kia, diziplina e a aba ).
18 hegoak zabalduz - 13 zk. 2019ko aza oa
A es ian esan dugun moduan, gene oak ga azka a ma ue an so zen den inda ke ia i bu uz asko azal zen
du, bai be en a azoien ingu uan, bai be en ondo ioen ingu uan. Giza ean pai a zen du en desbe din asun
sozial e a ekonomikoak kon uan izanda, emakumeak ga azka a ma uen gabezien e a inpak uen au ean
zau ga iagoak di a. Adibidez, emakumeak lu a lan zeaz, me ka u a joa eaz edo a egu a edo u a
esku a zeaz a du a zen di en neu ian, e a ba ez e e ja due a ho iek gauza zeko be en komuni a ee a ik
u undu beha badu e, e asoak jaso zeko auke a handiagoak di uz e.
Dyan Mazu anak (2005: 33) azpima a u duenez, ga azka gunee an ge a zen di en inda ke ia-ekin zak
sa i an egi en di a bik imen gene oa kon uan ha u a, hain zuzen e e, asko an ho i be eziki delako e asoen
helbu ua. Adibidez, sexu-inda ke ia da gene oa en ga an zia hobe o isla zen duen k imena. Ba e ik, ia kasu
guz ie an egileak gizonezkoak di a; bes e ik, bai emakumeen (gehiene an) bai gizonezkoen au kakoak izan,
emini a ea en e a maskulini a ea en e aikun za be a da, hu enez hu en, e aso u nahi dena. Alde ba e ik,
emakumeak mindu nahi di uz e, bai isikoki, bai eu en “oho ea” e a “ga bi asuna” zain zeko manda ua en
kon a egi eko e e; bes e ik, gizonezkoak mindu nahi di uz e emakumeak babes eko e a/edo be en bu ua
babes eko manda ua en kon a egi en; e a, azkenik, zeha ka, komuni a e osoa e e mindu nahi du e, be e
kideak babes eko gai ez delako izan.
Hala e e, sexu-inda ke ia edo a inda ke ia isikoa ez di a ga azka a ma ue an emakumezkoek au e egi en
di uz en inda ke ia mo a baka ak. Bo okak be aiek baino kal ega iagoak izan dai ezkeen meha xu uga i
daude. Meha xu e a inda ke ia ho iek guz iek e agin handia du e eu en ga apen pe sonalean, eu en
gai asune an e a eu en aska asunean. E eali a e ho i “inda ke ia en con inuum” (con inuum o iolence)
kon zep uak isla u nahi du. Hau da, inda ke ia p ozesu konplexua, e engabekoa e a dimen sio asko a ikoa
da, zeina en bidez emakumeek inda ke ia mo a desbe dinei ( isikoa, es uk u ala e a kul u ala) a lo
desbe dine an (poli ikoa, soziala, ekonomikoa) e a momen u desbe dine an (ga azka a ma uen au e ik,
bi a ean e a ondo en) au e egi en bai ie e (Mazu ana, 2005).
Ikuspun u ho e a ik, badi udi ga azka a ma ua ez dela oso bes elakoa bake es uingu ua ekin konpa a u a.
Hasie a edo amaie a zeha zik ez duen p ozesu ba da, e a ho ien a ean ja aipena egon badago, ba ez
e e biz anle ia zibila en au kako inda ke iaz, o o ha , e a ba ez e e emakumezkoen au kako inda ke iaz a i
ga enean. “Inda ke ia en con inuum” ho i dagoenez, eminis ek ga azka a ma u-bake diko omiaz edo bakea
nega iboa en disku soaz baino ha a ago jo beha du ela e abaki du e. Emakumeen au kako inda ke ia
ho iek guz iek, be en hedapena, izae a e a ja o iaga ik, emakumeen gai asunak kal e zen di uz e (Jube o
e a La añaga, 2017: 16).
Ho ega ik, ikuspegi eminis ek bakea en in e p e azio zabalagoak e a mul idimen sionalak p oposa zen
di uz e, inda ke ia isikoaz gain, inda ke ia es uk u ala, kul u ala e a ekologikoa en o ma guz iak ba ne
bil zeko. Disku so hegemonikoak ingu umena, ekonomia, nazio segu asuna edo giza eskubideen ingu uko
gaiak, a azo isola uak e a konexio ik gabekoak izango baili an a a zen di u. Ga azka es uingu ue an, hala
e e, meha xu e a segu asunik eza ez da bo oken ondo ioz soilik age zen; bai a amilia ba uko inda ke ia
sexis ak, pob ezia, gene o zapalke a, desbe din asun sozialak, ingu umena en deg adazioa e a aba en
ondo ioz e e.
5. Azken gogoe ak
Lan hone an age u dugun moduan, Ge a Ho za en amaie az ge oz ik e aba alda u da ga azka a ma uen
zein ga apena en ingu uan dugun ikuske a. Ga azka a ma u e a ge ei bes elako ezauga i ba zuk egoz en
dizkiegu, e a ho en ondo ioz, bai a bakea i e e. Inda ke ia ga azka a ma u es uingu u an ema en den
ezauga i ba baino gehiago dela iden i ika u a, e a us ezko bake es uingu u an egune oko asunean
ema en den dinamika bezala ule u a, inda ke ia mo a ani z iden i ika zen di a, e a ondo ioz, bakea
modu sakonagoan, zabalagoan, inklusiboagoan e a eki a iboagoan e e ule u dai eke. Ho ek, ga apen
p ozesue an ema en di en inda ke ia asko a ikoak iden i ika zea e e ahalbide u du.
Ez dago duda ik ga azka a ma uek populazioa en ga apenean du en e agina en ingu uan. Hala e e, e a
hasie a ba ean ga azka a ma uak edo ge ak, e a ga apena, ba a bes ea en ja aian ga a zen di en p ozesu
hegoak zabalduz - 13 zk. 2019ko aza oa 19
desbe din za iden i ika u badai ezke e e, lan hone an age u nahi izan dugu biek elka en a ean du en
ha eman es ua. Ga apena zen zu ekonomiko he sian ule zen badugu, adizionalki egin den moduan,
hauxe be a izan da azken hama kade an ga azka a ma uen e a ga apena en a eko lo u en ingu uko
analisie an e agin ga an zia gehien izan duen ak o ea.
Ga azka a ma uen e a ge en, bakea en zein ga apena en ingu uko analisien hu sune handiene ako ba , e a
aldi be ean, eka pen ga an zi suene ako ba , gene ozko ikuspun u ik zein ikuspun u eminis e a ik egindako
eka penak izan di a. Ga azka a ma uen e a ge en, bakea en e a ho en e aikun za en zein ga apena en e a
ho en ule mena en zein kudeake a en balizko gene o neu al asuna age ian ja zea ez da kasuali a ea izan,
lan hone an age u dugun moduan. Ez du a da z izan soilik age ian ja zea gizon e a emakumeek p ozesu
ho iek nola modu desbe dinean bizi zen di uz en e a nola gizon zein emakumeengan e agin desbe dinak
di uz en. Ha a ago, gene oa en a abe ako bo e e-ha emanek ga azken so e an zein ondo ioe an du en
ga an zia age ian ja i du e, bai a maskulini a eak e a mili a ismoak elka en a ean du en ha eman es uak
ga azka a ma uen so e an, ga apenean e a luza zean du en e agina e e.
U ee an zeha , ga azka a ma uen analisia modu sinplis egie an in e p e a u izan da. Asko an, analisiak
o oko egiak di a, “ga azka bakoi za baka a dela” ule u gabe. Ga azka en a azoi e a dinamika
endogenoak bila zen di a ba ez e e ( okikoak e a/edo nazionalak) e a exogenoak (eskualdekoak e a/edo
nazioa ekoak) a buia zen di a. Ikuspun u baka ba ekin (diziplina baka ba e ik) egi en di a hu bilke ak
asko an, ikuspun u ani zeko az e ke e a ik hu bildu baino. Labu esanda, enomeno his o iko, konplexu e a
ani zak ule zeko azalpen ahis o iko, e azegi e a baka ak ema en di a. Ho en ondo ioz, asko an azalpen
ho iek hu s egi en du e, bai ga azka ho ien a azoiak e a dinamikak ule ze akoan, bai haien au ean
i enbideak bila ze akoan e e.
Ga azka a ma uak zein ho iek ga apena ekin du en ha emana en ezauga iak e a dinamikak aldako ak
di en heinean, ho ien ingu uko azalpen zein analisiak e e e engabekoak di a. E a ho ela iza en ja ai u
beha ko du e, ho ien ze ga i e a ondo ioen ingu uko a gazki ahalik e a o oko ena izan dezagun, e a neu i
ahalik e a sen iko e a inklusiboenak ha zen lagun deza en. Bes e begi ada e a hu bilke a ba zuk beha -
beha ezkoak di a, analisian bo e e-ha emanak –gizonen e a emakumeen a eko desbe din asuna ba ne–
zen oan ipini e a kolokan ja zen di uz enak. Ho ik hasi a, helbu uak ga azka a ma uen e a inda ke ia en
analisia abe as ea e a e eali a ea bake zabalago ba e an z e ama ea izan beha di a.
Bibliog a ia
BOUTA, Tsjea d e a FRERKS, Geo ge (2001): The Role o SNV in De eloping Coun ies in In e nal A med
Con lic , Ne he lands Ins i u e o In e na ional Rela ions Clingendael, Haga.
BUTLER, Michael J. (2009): In e na ional Con lic Managemen , Rou ledge, Lond es e a New Yo k.
DUFFIELD, Ma k (2001): Global Go e nance and he New Wa s: he Me ging o De elopmen and Secu i y,
Zed Books, Lond es e a New Yo k.
GALTUNG, Johan (1969): “Violence, Peace and Peace Resea ch”, Jou nal o Peace Resea ch, 6(3), 167-191.
GALTUNG, Johan (1998): T as la iolencia, 3R: Recons uccin, econciliacin, esolucin. A on ando los e ec os
isibles e in isibles de la gue a y la iolencia, Bakeaz e a Ge nika Gogo a uz, Bilbo e a Ge nika-Lumo.
GURIDI, Luis (2017): Ga apena i bu uzko pen samendua en bilakae a: eo iak, es a egiak e a adie azleak,
Hegoak Zabalduz, 1 zk., UPV-EHU, Bilbo.
JUBETO, Yolanda e a LARRAÑAGA Me xe (2017): Ga apena eminismo ik az e zen, Hegoak Zabalduz, 3
zk., UPV-EHU, Bilbo.
KALDOR, Ma y (1999): New & Old Wa s. O ganized Violence in a Global E a, Poli y P ess, Camb idge.
20 hegoak zabalduz - 13 zk. 2019ko aza oa
KUEHNAST, Ka hleen; DE JONGE OUDRAAT, Chan al e a HERNES, Helga (2011): “In oduc ion”, hemen:
KUEHNAST, Ka hleen; DE JONGE OUDRAAT, Chan al e a HERNES, Helga (ed.): Women and wa : powe
and p o ec ion in he 21s cen u y, Uni ed S a es Ins i u e o Peace P ess, Washing on D.C., 1-18.
LEDERACH, Jean Paul (1997): Building Peace, Sus ainable Reconcilia ion in Di ided Socie ies, Uni ed S a es
Ins i u e o Peace P ess, Washing on D.C.
MAZURANA, Dyan, (2005): “Gende and he Causes and Consequences o A med Con lic ”, hemen:
MAZURANA, Dyan; RAVEN-ROBERTS, Angela e a PARPART, Jane (ed.): Gende , Con lic and Peacekeeping,
Rowman & Li le ield Publishe s, Lanham (Ma yland, Ame ike ako Es a u Ba uak), 29-42.
MUJIKA, I zia (2017a): “Ci il Resis ance P ocesses in he In e na ional Secu i y Map”, Hegoa Lan-Koade noa,
72. zkia, Hegoa, Bilbo.
MUJIKA, I zia (2017b): “Nazioa eko ga azkak”, hemen: GUTIERREZ-SOLANA, Ande (koo d.), Nazioa eko
Ha emane ako 14 gil za-hi z, UPV/EHU A gi alpen Ze bi zua, Bilbo, 127-137.
PANKHURST, Donna (2004): “‘The sex wa ’ and o he wa s. Towa ds a eminis app oach o peacebuilding”,
hemen AFSHAR, Haleh y Debo ah EADE (edk.), De elop men , Women and Wa . Feminis Pe spec i es,
Ox am In e na ional, Ox o d, 8-42.
PEREZ DE ARMIÑO, Ka los (2007): “Ap oximacin a los deba es sob e las causas de las gue as ci iles
con empo áneas”, hemen: DE CASTRO, José Luis e a ORUETA, Go ka (ed.): Esc i os de in e nacionalis as
en homenaje al P o eso Iaki Agui e Zabala, UPV/EHU A gi alpen Ze bi zua, Bilbo, 313-335.
SARKEES, Me edi h Reid (2014): “Pa e ns o Ci il Wa s in The Twen y-Fi s Cen u y: The Decline o Ci il
Wa ?”, hemen: NEWMAN, Edwa d e a DEROUEN, Ka l J . (ed.): Rou ledge Handbook o Ci il Wa s,
Rou ledge, Lond es e a New Yo k, 236-256.
THEMNER, Lo a e a WALLENSTEEN, Pe e (2014): “A med Con lic s, 1946-2013”, Jou nal o Peace
Resea ch, 51(4), 541–554.
WALLENSTEEN, Pe e (2014): “Theo e ical De elopmen s in Unde s anding he O igins o Ci il Wa ”,
hemen: NEWMAN, Edwa d e a DEROUEN, Ka l J . (ed.): Rou ledge Handbook o Ci il Wa s, Rou ledge,
Lond es e a New Yo k, 13-27.
zi ion, ike (2017a): “Ca ac e ís icas de los con lic os a mados en Á ica Subsaha iana y su incidencia en las
iolaciones de de echos humanos”, hemen: SOROETA, Juan (zuz.): Anua io de los Cu sos de De echos
Humanos de Donos ia-San Sebas ián. Donos iako Giza Eskubideei Bu uzko Ikas a oen U aka ia, XVI. ol.,
Thomson-Reu e s- A anzadi, Bilbo, 351-390.
zi ion, ike (2017b): “Segu asuna”, hemen: GUTIERREZ-SOLANA, Ande (koo d.): Nazioa eko
Ha emane ako 14 gil za-hi z, UPV/EHU A gi alpen Ze bi zua, Bilbo, 113-125.
zi ion, ike (2018): Desa me, desmo ilizacin y ein eg acin de ex comba ien es. Géne o, masculinidades y
cons uccin de paz en la República Democ á ica del Congo, Ti an Lo Blanch, Valen zia.
hegoak zabalduz - 13 zk. 2019ko aza oa 21
hegoak zabalduz
1. Ga apena i bu uzko pen samendua en bilakae a: eo iak, es a egiak e a adie azleak. Luis Gu idi,
Hegoa Ins i u ua Ekonomia Aplika ua I Saila. 2017.
2. Ga apena e a i aunko asuna: bilakae a, ba e aga i asuna e a ikuspegiak. Ike E xano Ganda iasbei ia,
Ekonomia Aplika ua I Saila, UPV/EHU. 2017.
3. Ga apena eminismo ik az e zen. Yolanda Jube o Ruiz, Me xe La añaga Sa iegi, Hegoa Ins i u ua,
Ekonomia Aplika ua I Saila, Euskal He iko Unibe si a ea UPV/EHU.
4. Ga apene ako lankide za e a be e bilakae a. I a i Labaien Egigu en, Jo ge Gu ié ez Goi ia, Hegoa
Ins i u ua, Euskal He iko Unibe si a ea UPV/EHU.
5. Amildegia i so: k isi ekosoziala i au e egi eko zenbai oina i. Joseba Azka aga E xagibel, Soziologia
Saila, Euskal He iko Unibe si a ea UPV/EHU.
6. Mig azioak e a ga apena Win-win age okia posible o e? Go ka Mo eno Má quez, Xabie Aie di
U aza, Ikuspegi – Euskal Immig azioa en Beha okia. Euskal He iko Unibe si a ea.
7. Ekonomia soziala: Ike ke a-objek ua e a analisi ako lanabesak. Enekoi z E xeza e a E xa i, Juan
Ca los Pé ez de Mendigu en Cas esana, Ekonomia Aplika ua I Saila. Gezki Ins i u ua. Euskal He iko
Unibe si a ea UPV/EHU. Enp esen An olake a Saila. Hegoa Ins i u ua. Euskal He iko Unibe si a ea
UPV/EHU.
8. Globalizazioa e a okiko ga apena. Mikel Zu bano, Elena Ma inez Tola, Xabie Gainza, Pablo A illaga,
Ekonomia Aplika ua I Saila, Euskal He iko Unibe si a ea.
9. XXI. mendeko pob ezia. Bene an ezaba zeko p oposamenak. Al onso Dubois Migoya, UPV/EHUko
i akasle e e i a ua, Hegoa Ins i u ua.
10. Elikadu a-sis emak: Elikadu a Bu ujabe za en e a Ag oekologia en es a egia aska zaileak. E en
A esku inaga Mi andona, Ekonomia Aplika ua I UPV/EHU e a Hegoa Ins i u ua. Mi ene Begi is ain
Zubillaga, Finan za Ekonomia II UPV/EHU e a Hegoa Ins i u ua. Edua do Malagón Zaldua, Ekonomia
Aplika ua V UPV/EHU Hegoa Ins i u ua.
11. 2030 Agenda e a Ga apen Jasanga i ako Helbu uak: ja o ia, edukia e a ja aipena. And és Fe nando
He e a He e a, HEGOA Ins i u ua, Euskal He iko Unibe si a ea (UPV/EHU).
12. Gobe nan za e a he i a en pa aide za. Jone Ma ínez-Palacios, Ande e O mazabal Gas on,
Igo Ahedo Gu u xaga, EHUko Poli ika Zien zia e a Adminis azio Saileko kideak e a demok azia
pa izipa iboa i bu uzko Pa e Ha uz ike ke a- aldeko ike zaileak.
13. Ga azka a ma uak, bakea e a ga apena. I zia Mujika Chao e a ike zi ion landaluze, UPV/EHUko
Nazioa eko Zuzenbide Publikoa, Nazioa eko Ha emanak e a Zuzenbidea en His o ia Saileko
i akasleak, e a Hegoa Nazioa eko Lankide za e a Ga apena i Bu uzko Ikaske a Ins i u uko ike zaileak.
