FONTES
LINGVÆ
VASCONVM
STVDIA
ET
DOCVMENTA
Año LIII. u ea
132 - 2021
Uz aila-abendua
Julio-diciemb e
Do I You sel e ik
plani ikazio a. Euskal
hiz un gaz eak e a
be esku apena en auziak
Jone M. He nández Ga cía, Aina a San ama ia Ba inaga emen e ia
SEPARATA
Fon es Linguae Vasconum. S udia e Documen a
Año LIII. u ea - N.º 132. zk. - 2021
Uz aila-abendua / Julio-diciemb e
ARTIKULUAK / ARTÍCULOS / ARTICLES
Euska a en e i moa neu zen
O oi z Jau egi 257
Egia e ako hi u eskuizk ibu euska az (XVIII.-XIX. mendeen mugan)
Juan Mada iaga O bea, Jose Luis E dozia Mauleon 279
Hizkun za- a amenduak D agoi Bolan: hie a kia, gaiz o asuna e a e sai asuna
Ga biñe Be ezia ua, Beña Mugu uza 319
Do I You sel e ik plani ikazio a.
Euskal hiz un gaz eak e a be esku apena en auziak
Jone M. He nández Ga cía, Aina a San ama ia Ba inaga emen e ia 349
Egile asuna e a go pu za k i ika eminis a en a gi an.
Mi en Agu Meabe en K is alezko begi ba nobela en i aku ke a ba
Ibon Egaña E xebe ia 375
Ol zako aldae a en ingu uan (1 – A akilgo azpialdae a)
Koldo A ola 403
e5: euska a en komuni a ea en ga apene ako ma ko in e p e a ibo be ia
Jone Goi igolza i Ga aiza , Inazio Ma ko, Ibon Man e ola 473
Ka mele Jaio en Ai a en e xea en k i ika kolek iboa e a eminis a:
p oposamen me odologiko be i zailea
Gema Lasa e, And ea Pe ales-Fe nández-de-Gamboa 497
Modali a e-ma ka zaileak: pa ikula modalak o e di a euska azko
pa ikula modalak?
Se gio Mon o e 515
P ak ika eleani zak e a euska a, ingelesa i akas-hizkun za bihu zen denean:
kasu-az e ke a ba
Ne ea Villabona, Mikel Ga zia ena 543
Idazlanak au kez eko a auak / No mas pa a la p esen ación de o iginales /
Rules o he submission o o iginals 565
Suma io / Au kibidea
349
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 132, uz aila-abendua, 2021, 349-374
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
Do I You sel e ik
plani ikazio a.
Euskal hiz un gaz eak e a
be esku apena en auziak
Del Do I You sel a la plani icación. Jó enes hablan es y las di icul ades
de la ecupe ación lingüís ica
F om Do I You sel o planning. Young Basque speake s and language eco e y
issues
Jone M. He nández Ga cía
An opologia Feminis a Ike ke a Taldea AFIT, Euskal He iko Unibe si a ea UPV/EHU
jm.he [email protected]
h ps://o cid.o g/0000-0002-3018-1696
Aina a San ama ia Ba inaga emen e ia
Euskal He iko Unibe si a ea UPV/EHU
aina a.san ama i[email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.35462/ l 132.4
A ikulu hau «Nue as solida idades, ecip ocidades y alianzas: la eme gencia de espacios colabo a i os de
pa icipación polí ica y ede inición de la ciudadanía» izeneko ike ke a p oiek ua en pa ea da (MINECO,
CSO2017-82903-R). Le o hauen bidez, p oiek u ho e an pa aide di en kideei eske ak eman nahi dizkiegu.
Aldi be ean ike ke a au e a a e a zen lagundu digu en pe sonei gu e eske ona adie azi nahi diegu, be eziki,
elka izke a uak izan di en gaz eei, eu en i i zi e a bizipenak hain eskuzabal gu ekin pa eka zeaga ik.
Jaso ze da a: 2021/05/22. Behin-behineko ona ze da a: 2021/07/10. Behin be iko ona ze da a: 2021/07/28.
350
Jone M. He nández Ga cía, Aina a San ama ia Ba inaga emen e ia
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 132, julio-diciemb e, 2021, 349-374
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
LABURPENA
Azken u eo an, euska a en e abile a naba men zabaldu da, gune o male an zein in-
o male an. Hala e e, ezagu za maila en e a e abile a en a eko aldea kezka i u i da.
Zen zu ho e an, beha ezkoa ikus en dugu hizkun za en be esku apenak eka i akoa
begi ada k i ikoa ekin az e zea. A ikuluan gaz een euska a en e abile an e agina du-
en bi ge aka i az e zen di a: ba e ik, hizkun za en e emuan emandako ins i uzionali-
zazio p ozesua; bes e ik, azken hama kade an euska a en gainean e aiki ako hizkun z
ideologiak. Alde di hauek Amo ebie a-E xanoko (Bizkaia) gaz eekin ba e a egindako
ike ke a kuali a ibo ba en ha i a lan zen di a.
Gako hi zak: gaz eak; euska a; hizkun z ideologia; hizkun z p ak ikak; ins i uzionali-
zazioa.
RESUMEN
El uso del euska a ha enido inc emen ándose an o en los ámbi os o males como
in o males. A pesa de ello, la b echa en e el ni el de conocimien o y el uso gene a
p eocupación. Po ello que emos analiza los esul ados del p oceso de ecupe ación
de la lengua desde una mi ada c í ica. El a ículo examina dos ac o es que es a ían
in luyendo en el uso del euska a en e la ju en ud: el p oceso de ins i ucionalización
que hab ía ca ac e izado dicha ecupe ación y el peso de las dis in as ideologías de la
lengua desa olladas en las úl imas décadas. Ambos aspec os se án es udiados a la luz
de una in es igación cuali a i a ealizada con jó enes de Amo ebie a-E xano (Bizkaia).
Palab as cla e: jó enes; euska a; ideología lingüís ica; p ác icas lingüís icas; ins i ucio-
nalización.
ABSTRACT
Du ing he las yea s, he use o Euska a has been inc easing bo h in o mal and in o -
mal se ings. Despi e his, he gap be ween he le el o knowledge and use aises con-
ce n. Tha is why we wan o analyze he esul s o he language e i al p ocess om
a c i ical pe spec i e. The a icle examines wo ac o s ha may be in luencing he use
o Euska a among young people: he ins i u ionaliza ion p ocess ha has cha ac e ized
his eco e y and he in luence o language ideologies de eloped in ecen decades. Bo h
aspec s will be s udied in he ligh o a quali a i e esea ch ca ied ou wi h youngs e s
om Amo ebie a-E xano (Bizkaia).
Keywo ds: young people; Basque language; language ideologies; language p ac ices;
ins i u ionaliza ion.
/ 2
351
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 132, uz aila-abendua, 2021, 349-374
Do I You sel e ik plani ikazio a. Euskal hiz un gaz eak e a be esku apena en auziak
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
1. SARRERA. KALEAK HUTSIK, NON DAUDE EUSKAL HIZTUN GAZTEAK?
2. INSTITUZIONALIZAZIO PROZESUAREN ETA HIZKUNTZ IDEOLOGIA-
REN UBERAN. 2.1. Do I You sel e ik euska a en ins i uzionalizazio a. 2.2. Eus-
ka a en gaineko ideologia(k): belaunaldi be iak, be iko leloak. 3. IKERKETAREN
EZAUGARRIAK ETA METODOLOGIA. 4. ZORNOTZA ETA BERTAKO GAZ-
TEAK, ERRADIOGRAFIA LABUR BAT. 4.1. Ge uko komuni a ea euska a en
ansmiso e. 4.2. Amildegia poli ika sozial zein ins i uzionalekiko. 5. ZAHARRAK
BERRI: HIZTUN NATIBOAK ERDIGUNEAN. 6. ONDORIOAK: EUSKARAREN
BERRESKURAPENAREN ARGI ILUNAK. 7. ERREFERENTZIAK.
1. SARRERA. KALEAK HUTSIK, NON DAUDE EUSKAL HIZTUN GAZTEAK?
Ike la iak, kasu hone an Aina a San ama iak, Zo no zan1 (Bizkaia) egin beha e-
ko lehenengo behake a saioa amai u du. He ia zeha ka u, be ako gaz eak ikusi e a
euska a en p esen zia mia zea zuen helbu u. Bizpahi u o duko ibilbidea egin e a ge o,
ondo engo oha a ida zi du bukae an be e egune okoan: «Amaie a emango dio ni e
behake a lana i. Zo no zan euska a oso poli a hi z egi en du ela kon u a u naiz, baina
gu xi en zun ahal izan du . Bes e ik, gaz eak he i hone an non dauden jakin gabe i zuli
beha ko du e xe a. Hu engo a a e, Zo no za!» (Egune okoa, 2019-06-14).
2019ko ekainean egin zen behake a saioa, COVID-19 au eko ga aian e a, hale e,
kalee an gaz een al a suma zen zen jada. Ze dela e a?
Badago giza e egi u a ekin lo u ako a azoi ba , demog a ikoa, hain zuzen e e. Eus-
kal Au onomi E kidego (EAE) osoan ge a zen den moduan, Zo no zan e e gaz e gu xi
daude. 19 u e ik behe ako ume e a gaz eak he i a en % 20 di a e a 15-24 bi a ekoak
% 9 di a (EUSTAT, 2020a). Hone az gain, ike ke an zeha , bes e bi ak o e an zeman
di ugu: gaz e askok be e a di uz ela agendak, ondo ioz, denbo a gu xi du e kalez kale
ibil zeko; e a bes e askok e emu p iba uan iga o zen du ela eu en aisialdia (He nán-
dez, 2010), e xee an, logele an (Feixa, 2005) edo a bes elako gune p iba ue an sa u a.
1 Udale ia en izen o iziala Amo ebie a-E xano da, baina Zo no za e e dei u izan zaio. He iko gaz een a ean
adibidez, Zo no za en e abile a oso zabaldu a dago. Guk Zo no za izena lehene si dugu, baina hainba e an
Amo ebie a-E xano izendapena e e e abil zen dugu sinonimo gisa.
3 /
352
Jone M. He nández Ga cía, Aina a San ama ia Ba inaga emen e ia
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 132, julio-diciemb e, 2021, 349-374
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
Joe a hauek, nahiz e a ez di en esklusiboki gaz eenak, be e-be ean age zen di a be en
e eali a ean. Ho en e akusle da, adibidez, 1990eko hama kada ik hona Euskal He-
iko hainba he i an e a hi i an gaz een a ean zabaldu den enomeno ba ek Zo no-
zan duen inda a: lonjen enomenoak, hain zuzen.
Lonjak gaz eak bil zeko okiak di a, izae a p iba ua du e e a, gehiene an aloka u-
akoak iza en di a. Hauen so e a azal zeko 25 edo 30 u e a ze a egin beha dugu,
hain zuzen, me ka a i za gune handiak zabal zen hasi zi enean Euskal He ian. Ho ek
negozio xiki asko en i xie a eka i zuen e a, kasu asko an, lagun aldeek ha u zi uz en
hu sik geldi u ako espazio hauek. Ne abeek e a gaz eek helduen kon ole ik e a bis a ik
kanpo elka zeko nahiz sozializa zeko espa u p iba ua au ki u zu en be an (Co cue-
a e al., 2013, 9. o .). Ho ela, 2013an a gi a a u ako ike ke a ba en a abe a Euskal
Au onomia E kidegoan (EAE) 15 e a 29 u e bi a eko gaz een % 20k lonja edo lokal
dei u iko ba zuen, 62.000 gaz e ingu uk (Co cue a e al., 2013, 15. o .).
Al a, hama kada ba zuk lehenago oso bes elakoa zen egoe a. «A la calle, a la calle»
oihuka zen zuen Euskal He iko kalee an Ko a u musika alde mi ikoak izen be e-
ko kan uan. 1980ko hama kadan so u ako bandak honek «A la calle» g aba u zuen
ga aian (1986) «Rock adical asco» delakoa pu i-pu ian zegoen, e a (euskal) punk
mugimenduak alda ika u bezala, kalea gaz e kul u a en2 e digunean koka zen zen.
Ga ai ha an, kaleak ( abe nekin e a gaz e xeekin ba e a) gaz een sozializazio ako e a
gaz een iden i a ea so zeko ezinbes eko za jo zen zi en (Del Amo, 2017-2018).
Sha yn Kasmi -ek 1980-1990eko hama kadako euskal gaz e kul u a az e u zuen
Zo no za ik 35 kilome o a a dagoen he i ba ean, A asa en (Gipuzkoa), hain zuzen
e e. An opologo honek, bes eak bes e, be ako gaz e ia en bizimoduan kaleak zuen
pisua azpima a zen zuen (Kasmi , 1999, 193. o .): «The s ee s ands in con as o
loca ion like he u al a ms ead, home, school, and wo k. The s ee and ba s [...] a e
loca ions whe e lo e is kindled and b oken, whe e one goes o ind iends and ge in ol-
ed, and whe e one’s daily li e is ca ied ou ». Ga ai ho e an, kaleak euskal giza ean
hainbes eko p o agonismoa ha u zuen non mugimendu sozial, e a be eziki, ekin za
kolek iboen eszena oki nagusi bihu u zen (Le amendia, 2015). Lau hama kada en on-
do en, o dea, non daude gaz eak?
A ikulu hone an kalea me a o a gisa e abiliko dugu egungo euskal gaz e hiz unei
bu uz gogoe a zeko. Izan e e, gaz eak kalean ego e ik kale ik desage ze a pasa di a
hama kada ba zuk a eko. P ozesu hone an hizkun z sozializazio ako un sezkoa den
espa ua ba ek p o agonismoa galdu duela us e dugu. Izan e e, Fe nando Ramallok
(2020) oha a az en gai uen moduan, hiz unak –hiz un gisa age zeko– gai asunaz
gain, e abile a bul za uko duen biga en mailako baldin zak e e beha di u, e abile a
2 Tes uan zeha «gaz e kul u a(k)» kon zep ua e abil zen dugu sa i an, be i e e Ca les Feixak ema en dion
esanahia ekin: «Las cul u as ju eniles son las mane as en que las expe iencias sociales de los jó enes son
exp esadas colec i amen e median e la cons ucción de es ilos de ida dis in i os, localizados undamen al-
men e en el iempo lib e o en espacios in e s iciales de la ida ins i ucional» (Feixa, 1999, 84. o .).
/ 4
353
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 132, uz aila-abendua, 2021, 349-374
Do I You sel e ik plani ikazio a. Euskal hiz un gaz eak e a be esku apena en auziak
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
ho i anima u edo es imula uko du en elemen uak, alegia (Ramallo, 2020, 245. o .).
Ion Andoni Del Amok (2016) e akus en duen moduan, 1980-1990eko hama kade an
kalea, euska a e a euskal kul u a alia u gisa age zen zi en, elka elika uz e a inda uz.
Aldiz, kalea e a gaz een a eko lo u ak inda gabe zean, euska ak belaunaldi gaz eekin
ha eman zeko zuen hobi ga an zi su ba ahuldu da.
P ak ikan, euska a en no malizazioak e a ins i uzionalizazioak au e a egin ahala, ka-
lea en okia eskolak be egana u du e a ho ek hizkun za en gaineko i udi egi zein ideolo-
gia be iak bul za u di u. Gaz e kul u engandik u undu a, euska ak a o be i ba i ekin
zion: punk mugimendua e a Do I You sel a zean u zi e a plani ikazio a egin zuen jauzi.
Honekin ba e a euska a en e a euskal kul u a en ga apenean p o agonismo handia zuen
gunea –kalea– galdu da. Gauzak ho ela, gu e hipo esia da aldake a honek inpak u zuzena
izan duela euska a en kaleko e abile an, e a nolabai , hizkun za honek ja dun kolek ibo
gisa ga a zeko e a inka zeko zail asunak eka i di uela, ba ez e e, gaz een a ean. Oz opo
ho i asko a ikoa izan dai eke, baina, es u hone an hizkun z ideologia en e emuan koka u
dai ezkeen abez min za uko ga a, bes eak bes e, ba egi en dugulako Rubén Mo alejok
e a Fe nando Ramallok dio ena ekin: hizkun za-ideologia un sezko gakoa dela ezagupe-
ne ik e abile a ako jauzia ema eko (Mo alejo & Ramallo, 2019, 189. o .).
2. INSTITUZIONALIZAZIO PROZESUAREN ETA HIZKUNTZ
IDEOLOGIAREN UBERAN
Euska a en kasuan ge a zen den ezagu za ik e abile a ako jauzia ez da ze bai iso-
la ua. An zeko egoe ak au ki u dai ezke Eu opan zeha hizkun za gu xi uak dauden
bes e es uingu u ba zue an e e: I landan, Galesen, Galizian edo a Ka alunian, esa e-
ako. Zen zu ho e an, Eileen Goughlanekin (2021) ba e o iz, hizkun za be esku a-
pene ako ma xan ja i ako plangin zek hiz un gaz eengan izandako e agina e a ondo-
ioak az e zea ga an zi sua dela i udi zen zaigu. Euska a i dagokionez, hama kada
luzee an zeha hizkun za be esku apena en e digunean hezkun za sis ema egon da
e a ho en ondo ioak azale a zen a i di a gau egun. Ho en e akusle di a ezagupe-
na i dagozkion da u baiko ak, baina bai a e abile a en ingu uko hu suneak e e. VI.
Inkes a Soziolinguis ikoa en a abe a (Eusko Jau la i za, Na a oako Gobe nua & Eus-
ka a en E akunde Publikoa, 2017), 2016an EAEko 16-24 bi a eko gaz een % 71,4k
euska a be egana ua zuen. Ho ie a ik % 29,5ek dio euska a bes e hizkun zen gaine ik
e abil zen duela. Bes alde, e emu publikoan egi en den Kale Neu ke ak (Soziolinguis-
ika Klus e a, 2017)3 u zi ako da uak e e adie azga iak di a. 2006. u e a a e kale
3 Aipa u beha da Hizkun zen E abile a en Euskal He iko Kale Neu ke a bos u e ik behin egi en den ike -
ke a dela. Hiz unen kale e abile a du az e gai, hau da, Euskal He iko kalee an en zu en den hizkun za e a-
bile a beha zen du ike ke ak. Da u bilke a behake a bidez egi en da, neu zaileek kalean dabil zan hiz unei
eze xo e e galde u gabe e a en zu en du ena jasoz alegia. Modu hone an, hiz unak ez daki beha ua iza en a i
denik, e a neu zaileek hiz una en be ezko joe a jaso zen du e. Hain zuzen, me odologia ho ixe da ike ke a
honen be ezi asuna. Es einakoz 1989an egin zen neu ke a ho i e a ge oz ik, lau-bos u ean behin e epika-
u da: 1993an, 1997an, 2001ean, 2006an, 2011n e a azkena 2016an. 2016ko VII. neu ke an, Euskal He i
osoko 144 udale i neu u zi en, e a 187.635 elka izke a en nahiz 515.260 solaskide en in o mazioa bildu
zen.
5 /
354
Jone M. He nández Ga cía, Aina a San ama ia Ba inaga emen e ia
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 132, julio-diciemb e, 2021, 349-374
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
e abile a igo zen joan zen baina ge oz ik behe a egin du, halako gisaz non euska az
bu u u iko elka iz ke ak % 13,7 iza e ik (2006) % 12,6 iza e a (2016) iga o di en
(Soziolinguis ika Klus e a, 2017). Ike ke a be a en a abe a, Euskal He iko gaz een
(15-24 u e bi a ean) euska a en kale e abile a en ba az bes ekoa % 12,3 da.
Euska a en e abile a naba men zabaldu da azken u eo an gaz e espa u ezbe di-
ne an, bai o malak edo akademikoak izan dai ezkeen e emue an (2020-2021 ikas-
u ean Euskal He iko Unibe si a ean ikasle be ien % 53,9 euska azko aldee an
ma ikula u da), baina bai a in o male an edo aisialdia ekin lo u akoe an e e. Adibi-
dez, euska azko li e a u a e a musika en kon sumoa (Kul u a en Euskal Beha okia,
2012) naba men handi u da azken hama kadan, nahiz e a gauza be a ez ge a u pu i-
pu ian dauden bes e e emu ba zuekin, esa e ba e ako, ikus-en zunezkoekin e a bideo-
jokoekin (Muñago i, 2020). Hala e e, ezagu za en e a e abile a en a ean soma u ako
a akalak hainba kezka e a galde a e agin di u4. Ho elakoe an e an zunak bila zeko
gaz eengan ja zen da mi a e a, hainba e an, eu en jokae en gaineko epai zo o zak
nagusi zen di a (He nández & Al una, 2020).
Goughlan-en (2021) hizkun z be esku apene ako poli iken oha a euska a en es-
uingu u a eka zeaz ba e a, hiz un be ien ingu uan ike zen a i di enak (Amo-
o u e al., 2017; A e xe, 2018, 2020; Goi igolza i e al., 2019; Lan o, 2015,
2019; O ega e al. 2013, 2015, 2016; U la e al., 2017) mahai gainean ja zen a i
di en en sioak e e kon uan ha u beha di ela i udi zen zaigu. Ten sio hauek, ba-
ez e e, maila ideologikoan an zema en di a. Hainba egilek naba men zen du enez,
(hiz un) legi imazioa en auzian isla zen di a be eziki. Ane O ega e a aldekideek
(2016) adie azi du en moduan, «bene ako hiz una» ze den e a zein den a gi zea
dago ez abaidan.
Bada, es u honekin espa u ho e an egin nahi dugu eka pena. EAEko lau udale-
i an (Ge nika, Zo no za, Zumaia e a Pasai Donibane) hiz un gaz eekin egindako
ike ke a ba en5 oina i u a en, a ikulu hone an soilik Zo no zan bildu ako da uak
4 Euska a en legea eza i (1982) e a handik gu xi a bazi en ma xan gaz eak e a euska a en ingu uko lehenen-
go ike lanak. BAT Soziolinguis ika Aldizka iak o ain a e a gi a a u ako zenbakiei e epa a zen badiegu,
kon u a uko ga a ia hi u hama kada di ela gaz e euskaldunen ingu uan gogoe a zen a i dela. Aldizka i ho-
e ako 7.-8. zenbakian (Euskal Kul u a en Ba za a, 1992) honelako izenbu ua duen a ikulua opa u dugu:
«Gaz een mundua euskaldun zeko egi asmoa». A ikulu ho e ako egileek honelako kezka adie az en zu en:
«Az e ke a soziolinguis ikoek dio enez gaz eak di a, o o ha , euska a en ezagu za maila en e a e abilpena en
a eko des ase ik handiena age zen du enak, euska a ekiko mo ibazio ik al uena adie az ea ekin ba e a.
Hi z bi an: hizkun z leial asun asa ez da o ba age iko kon zien zia maila ekin». Hi u u e be anduago
(Eusko Jau la i za, 1995), gaz eak p o agonis a izan zi en Euska a, a zo e a gau izeneko ike ke an. Eusko
Jau la i zak bul za u zuen ike ke a ma dul ho i, e a gaz een ingu uan a gazki osa ua eskain zen du.
5 Ike ke a hau Soziolinguis ika Klus e ak bul za u zuen, baina gu e pa eha zea Espainiako MINECO-Mi-
nis e io de Economía, Indus ia y Compe i i idad delakoak, 2017ko deialdian, ona u digun p oiek u ba e-
kin dago lo u a. P oiek u ho en izenbu ua da «Nue as solida idades, ecip ocidades y alianzas: la eme gen-
cia de espacios colabo a i os de pa icipación polí ica y ede inición de la ciudadanía» e a Euskal Au onomia
E kidego osoan ga a zen a i da (kodea: CSO2017-82903-R; epea: 2018-2021). Ike ke a en ha i a so u ako
xos en osoa Soziolinguis ika Klus e eko web gunean esku aga i dago: h ps://soziolinguis ika.eus/eu/a gi-
alpenak/gaz eak-euska a en-eszena okian-e abile a en-auzia/.
/ 6
355
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 132, uz aila-abendua, 2021, 349-374
Do I You sel e ik plani ikazio a. Euskal hiz un gaz eak e a be esku apena en auziak
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
e abiliko di ugu. Be an jaso ako ondo ioek, az e ke a gehiago e a sakonagoak beha
badi uz e e e, us e dugu age ian uz en di uz ela euska a en ingu uan gau daino ga a-
u ako hizkun z poli iken ajeak.
Zen zu ho e an, bi ge aka i naba menduko di ugu: ba e ik, hizkun za en e emuan
ge a u ako ins i uzionalizazio p ozesua, e a bes e ik, hizkun z poli ika ho ek ga a u-
ako hiz una en gaineko ideologia. Lehendabizikoa i dagokionez, e akunde publikoek
zein hizkun za ekin lo u ako mugimenduek ba egin du e euska ak «poli ikak e a
plangin zak» beha di uela alda ika zeko ga aian. Ho ek plangin za ekin lo u ako
esnak e a es a egiak hizkun za en bizi aupene ako ezinbes eko za jo zea eka i du.
Kudeake a lana e a adi uen i izpideak «no malizazioa en» e digunean ja i di uz e
giza e e agileek zein e akunde publikoek (Apodaka & Mo ales, 2021; U la, 1988),
au eko u e an pu i-pu ian egondako bes elako dinamikak e a ekimenak albo a uz.
A zean ge a u di a 1980ko e a 1990eko hama kade an gaz eek e a gaz e kul u ek hiz-
kun za en be esku apenean egindako ahaleginak e a gauza u ako p oiek uak (U la,
1999). Gaz eek p o agonismoa galdu du e. Hizkun z gobe nan zak lo u ako emai za
naba menena belaunaldi (euskaldun) be iak di a, baina eu en espe ien ziak, bizipe-
nak e a i i ziek oki gu xi izan du e e abakiak ha zeko o duan (Al una & He nández,
2019). Ho i adie az en du ike ke an pa e ha u du en gaz eek hizkun z plangin zekiko
e a poli ikekiko e akus en du en epel asunak. O o ha , hizkun za ekiko «desa ek zioa»
ge a zen a i dela us e dugu.
Biga enik, nagusi u den hizkun z poli ika ho ek ga a u ako hiz una en gaineko
ideologia kon uan ha u beha ko li za eke; zehazki, e digune a eka i ako «hiz un na i-
boa en» e edua. Tes uan zeha azalduko den moduan, hizkun za en be esku apenean
hiz un na iboak e agile nagusi za de ini u zi en, bes eak bes e, une ho e an hauen
pa eha zea ezinbes eko za jo zen zelako. U eekin es a egia ho ek be e mugak
e aku si di u. Izan e e, hiz un be iek e edu ho ekiko egonezina e a dese oso asuna
age zen du e. Ai zi ik, hizkun z enomenoen «na u alizazioa» bul za u du. Ike ke an
jaso den moduan «bene ako asuna en» ideia bolo-bolo dabil gaz een aho an. Hizkun-
za en pa ua «na u alizazio» p ozesuei lo u a age zen zaigu, bes eak bes e, amilia-
en, e a zenbai kasu an, ge uko komuni a ea en ansmisioa i lo u a. He i xiki eus-
kaldune ako gaz eak e a amilia euskaldune ako gaz eak di a, egungo hiz un gaz een
i udi egian, euska az egi en du enak. Familia euskaldune ako gaz eak euska az egi ea
«na u ala» den moduan, amilia ez euskaldune ako gaz eak (euskaldunak) euska az ez
a i zea da «no malena» be en za . Bizibe i ze p ozesuak hiz un be iengan oina i u
da, baina p ak ikan aniz asuna ba nebil zeko e a euska a en gaineko hizkun z ideolo-
gia adizionala ekin apu zeko zail asunak e aku si di uela pen sa zen dugu.
Finean, a ikuluak hizkun za en be esku apenak eka i akoa begi ada k i ikoa ekin
az e zeko beha a naba men zen du, ho i bai a, gu e i i ziz, gaz eak e a ezbe dine an
mahai gaine a zen a i di ena. Ho en be i ema eko, es uak a al bana eskainiko die,
hu enez hu en, euska a en ins i uzionalizazioa en p ozesua i e a hama kada haue an
euska a en gainean e aiki ako hizkun z ideologia i. Ondo en, ike ke a en ezauga iak
labu bilduko di a. Azkenik, bildu ako da uen analisia i ekingo zaio, Zo no zako gaz-
eek euska a en be esku apena i ego zi ako a gi-ilunak azalduz.
7 /
362
Jone M. He nández Ga cía, Aina a San ama ia Ba inaga emen e ia
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 132, julio-diciemb e, 2021, 349-374
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
neska e a mu il baka a ekin. Guz iak 19 e a 28 u e bi a ekoak zi en, bi ikasle e a
bes e bi langile. Soslaia i dagokionez, musika i ba , alde eminis ako kide ba , bloga i
ba e a ki ola i ba izan zi en elka ekin ez abaida zen a i u zi enak. Biga en alde
elka izke a, gaz een espazioe an age i di en hizkun za p ak ikak ezagu zeko helbu uz
egin genuen. Zo no zan ikusi ik he iko gaz een a ean lokalen enomenoak daukan
in ziden zia, espazio ho e a a jo genuen zuzenean. Az e u ako lokala 18 kidek osa-
zen du e, guz iak mu ilak. Gu ekin haie ako bi elka u zi en elka izke a ako.
Biga en ase ho i amai zean hasie a a buel a u ginen, lo u ako in o mazioa e a
ma e iala be iz be e es uingu uan koka zeko. Au eanalisi ba egin ondo en behin
be iko ka ego iak zehaz u zi en e a ho ien bai an egin zen analisi zeha za e a sakona.
Ho en ideia nagusiek osa u zu en azken xos ena en hezu du a.
Elka izke a uak lo zeko giza e zien zie an ezaguna den p ozedu a e abili zen,
zenbai e an, «elu -bola en» eknika gisa izenda zen dena: ezagu zen dugun jendea en-
gana jo, be e ezagunen a ean bila zen a i ginen p o ila ekin ba egi en zuen no bai-
en kon ak ua eska uz. Kasu ba zue an, he iko euska a edo gaz e eknika ien bi a ez
egin zen bilake a. O o a a, ike ke a osoan (hau da, auke a u ako lau udale ie an), 55
kidek pa e ha u du e. Ho ie a ik 32 emakumeak e a 20 gizonak di a. Elka izke a-
u ako gaz een adina 18-28 u ekoa izan da. Zo no zan, zehazki, 13 pe sonekin bildu
ga a, 6 gizon e a 7 emakume ekin. Eu en aho sak e a kon akizunak auke a u di ugu,
hain zuen e e, a ikulu hau osa zeko.
Analisian mu gil zeko, hona he ia i bu uzko oina izko kokapen ba . Amo ebie a-
E xano, edo gaz een a ean ezagunagoa den moduan Zo no za, Bizkaia e dialdean
dagoen udale ia da; Du angaldea, A a ia-Ne bioi e a Bus u ialdea eskualdeen a -
ean leku ha zen du (Amo ebie a-E xano Du angalde eskualdeko udale ia da). He-
ia en kokalekua ez da a du agabekoa, Ge nika bezalako udale i euskaldun edo a
Bilbo bezalako me opoli handien ondoan bai ago. Linguis ikoki, ho ek e eali a e
ani zak ge u ik ezagu zea e a he ian be an euska a ezbe dinak en zu ea eka i die
gaz e-gaz e a ik (A a ia aldekoa, Du ango aldekoa, Bus u i aldekoa, e a aba ). «Zo -
no za bidegu u ze ba baino gehiago da» zioen duela 27 u e Hile o he i aldizka ia
so u zeneko i ula ak, e a ez zuen debalde esa en. Azken u ee an populazioa en
haz kunde naba mena izan a en, no asun p opioa ga a u du. 18.919 biz anle di u:
gehiengoa (% 73) Bizkaian jaioa da e a % 10, be iz, a ze ian (EUSTAT, 2020b).
Au e ik aipa u den moduan, be an bizi di enen a ean, 15-24 u e bi a ekoen pi-
sua % 9koa da (EUSTAT, 2020b). Ba ez e e, he ia en e digunean bil zen da ja due a
handiena. Be an daude sal oki, abe na, be degune zein bes elako ze bi zu gehienak.
4. ZORNOTZA ETA BERTAKO GAZTEAK, ERRADIOGRAFIA LABUR BAT
EAEko da uek e akus en du e euska a en ezagu za igo zen doan bi a ean, e abile-
a en indizea ez dela maila be ean haz en a i. Zo no zako kasuan e e ho ela da. Eza-
gu za ik e abile a a dagoen jauziak kezka handia piz en du euskal komuni a ean e a,
i udiz, belaunaldi be ie an go de zen da euska a en egungo egoe a ule zeko sek e ua.
/ 14
363
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 132, uz aila-abendua, 2021, 349-374
Do I You sel e ik plani ikazio a. Euskal hiz un gaz eak e a be esku apena en auziak
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
Izan e e, hizkun za en e emua ike zen a i di enek sa i jo zen du e be engana azalpen
bila. Ike ke a hone an e e ho ela egin dugu. Baina gu e helbu ua, gaz een egune okoa
zeha ka zen du en ak o ee an a e a ja i a, hizkun za en alo ean ge a zen a i dena
hobe o ule zea da. Hizkun za be esku apena en auzia gaz e kul u a en bidez ma az-
eko ahalegin ba da, be az.
Zo no zako gaz eekin bildu os ean, euska a jakin bai, baina e abili eza en bidegu u-
zean ha apa u a daudela ikusi dugu. Egia esan, badi uz e ho ela sen i zeko a a-
zoiak, he iko euska a i dagozkion da uei e epa a zen badiegu oso posi iboak ez di ela
kon u a u baikai ezke, ez behin za gaz een e abile a i dagokionez. He iko biz anle ia
osoa kon uan ha zen badugu, euskaldunen kopu ua % 56koa da; e daldunak % 26
di a e a ia euskaldunak, be iz, % 18 (EUSTAT, 2016). E abile a i dagokionez, al-
diz, 2019an euska a en kale e abile a % 20n koka zen zen (Soziolinguis ika Klus e a,
2020). Hala e a guz iz, biz anle ia en % 53k gaz elania du lehen hizkun za; he enak
(% 33k), euska a; % 9k, euska a e a gaz elania; e a euska a edo gaz elania ez den bes e
hizkun za ba , ai zi ik, % 5ek (EUSTAT, 2016).
Da u o oko ho ie a ik gaz een adin alde a iga o zen baga a, euskaldunen kopu ua
% 83 a igo zen da; % 7 ia euskaldunak di a, e a % 10, e daldunak (EUSTAT, 2016).
Al a, euska a en ezagu za maila handia den a en, % 12 a jais en da e abile a (Sozio-
linguis ika Klus e a, 2020). Bis an denez, biz anle ia o oko a en da uekin alde a u-
a, gaz een a ean ezagu za ik e abile a a dagoen aldea bikoi za baino handiagoa da.
Da uek e akus en du en e eali a eaz kon zien e di a haiek. Alegia, gaz eek badaki e
hu sunea non dagoen. Ho ela dio e Oie e a Asie ek13, elka izke a u ako bi gaz ek:
(Oie ): jakin bai, oin p ak ikeu…
(Asie ): cla o, jakin danok dakigu ze eskolan euske az ibili ga a, azkenean eskolan
euske az ibili baza a ule u eko kapaz baza a baia ge o be ba ei eko… ho i bes e
gauza ba da.
Jakin badaki e euska az, baina e abili ez du e hainbes e e abil zen. Esan beha da
es uingu uak e e ez duela lagun zen. Biz anle ia o oko a en euska a en e abile a en
da uak ezko ego eko modukoak ez badi a e e, Zo no za a lehenengo aldiz joan gine-
nean, euska a en p esen zia o mala en e a in o mala en a ean dagoen alde handiaz
kon u a u ginen. Honela jaso genuen gu e oha e an: «Egia esan, hiz unen e abile a e-
kin konpa a u a, posi iboa da euska a en kale p esen zia Zo no zan: dende ako izen,
i sa si ako ka el, egindako mu al asko euska az bai i a» (Egune okoa, 2019-06-14).
Jada suma zen genuen euska ak daukan p esen zia publikoa ( o mala) mu iz u egi en
dela jende a eko ha emane an (in o mala). Euska a en ingu une soziala ho en ahula
izanik, badi udi gaz eek guz iz ba ne a u du ela Zo no za ez dela he i euskalduna.
Hona hemen Oie en hi zak:
13 Be iemaileen kon iden zial asuna babes eko, es uan zeha age zen di en izen guz iak asma uak di a.
15 /
364
Jone M. He nández Ga cía, Aina a San ama ia Ba inaga emen e ia
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 132, julio-diciemb e, 2021, 349-374
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
Zo no za da bas an e make oa, Zo no zan ez dau… zu zoaz Ge nike a, edo Du ungo a
ja ez daki , baia A a i an za, e a ei en da euske az askoz gehiau hemen baino. Zo -
no zan ez daki ze gai ik ez da eh… inoz be ez a ein eh… igual dau kuad ila en ba
eu en a ean euske a e abil en dauena baia gene alean ez eizu pen sau eh, Zo no za
da bas an e make oa.
Ba ne zein kanpoko e agozpen ho iek guz iak euska a ekiko nolabai eko neke edo
ahuldade sen sazioa e agi en du gaz een a ean, egonezin ba e a, kasu asko an, e si-
pen moduko ba . Egoe a hau desk iba zeko, Ma i Luz Es ebanek (2015) e abili izan
duen «p esen zia en k isia» kon zep ua da o kigu bu u a. E nes o de Ma ino (1999)
an opologoa en lane ik ha u ako ideia da. Honen ingu uan honelako de inizioa
ema en du Es ebanek (Rome o, 2013, 97. o . apud Es eban, 2015, 85. o .): «La ‘c i-
sis de la p esencia’ es el momen o en que la capacidad del suje o pa a ac ua sob e
el mundo con olun ad p opia, es deci la capacidad de agencia del suje o sob e el
obje o (el mundo, la na u aleza, las cosas), se e d amá icamen e me mada». Ho e-
la hau eman di ugu gaz eak e a ho i egi en diogu e e e en zia ahuldadea aipa zen
dugunean.
Gaz eak jaki un di a egoe a alda zeko gakoa bakoi za en hizkun za p ak ike an
dagoela, baina ezinean opa zen di a: «ez dozu esa en ‘ez do egingo’, u e an ja zu»
(Jone). Gu xi an plan ea zen du e modu kon zien e ba e an be en hizkun za-hau uak
alda zea. Baina, nahi e a ezin ho ek so u ahal dizkien dese oso asun e a kon aesanen
au ean, na u alizazioa en disku so a jo zen du e e a euska a en egoe a us ez inda -
suagoak di en bes e ak o e ba zuen a abe ako za ha zen du e. Familia en edo ge -
uko komuni a ea en ansmisioa i obedi zen diola i udi zen zaie.
Euska a en p ak ika, ho az, baldin za zaile konk e u ho ien mende dago gaz een
abu uz. Gehiene an e xean jaso ako hizkun za age zen da de e minan e bezala; behin
e e ez no malizazio p ozesuan ga a u iko poli ika e a plangin zak. Azken hauekiko,
izuga izko dis an zia e akus en du e gaz eek. Ale u di zagun banaka bi kon uak.
4.1. Ge uko komuni a ea euska a en ansmiso e
Ike ke an zeha ikusi dugunez, gaz e asko en za euska a en e abile an, amilia zu-
abea da. Halabe , e abile a ho i sos enga zeko ahalmen muga ua du e amiliek. Ike -
ke an be an asko a iko adibideekin opa u ga a: amilia euskaldunean hezi, baina
kalean gaz ele a e abil zeko joe a dauka en gaz eak; edo a kon akoa e e, e xe-gi o
e daldune ik e o i e a euska a en aldeko hau ua egin du enak. Ho i ho ela, amilia-
en kon zep ua ge uko komuni a e a zabal zea i ezinbes ekoa dela de i zogu, honek
ike u ako subjek uen adin a ean ha zen duen ga an zia kon uan izanda behinik
behin.
Zo no zan, gaz e bakoi zak be e e e e en ziazko laguna ea edo «kuad illa» dauka.
Talde ho ie an, no malean, adin be eko gaz eak elka zen di a (belaunaldi ba edo
bi en aldea e e izan dezake e). Hasie a ba ean ikas e xea en e a hezkun za e edua en
a abe a osa zen di uz e aldeak, gehiene an, gene oa be eiziz. Ne abeza oan, aldiz,
/ 16
365
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 132, uz aila-abendua, 2021, 349-374
Do I You sel e ik plani ikazio a. Euskal hiz un gaz eak e a be esku apena en auziak
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
zale asunen a abe ako kon igu azio be i ba ge a zen da. Ohikoa da gaz e ba en ha-
sie ako lagun aldea gelakideek osa zea, baina os ean, p ak ika zen duen ki oleko ki-
deekin elka u e a kuad illak nahas ea, adibidez.
Gaz een i udi e ian, kaleak o aindik inda handia iza en ja ai zen du. Baina, inda
ho i ba ez e e e emu sinboliko a muga zen da. Izan e e, egune okoan, gaz eak ez dau-
de kalean. As ean zeha , ikaske ek (edo lanak) e a ki olak be e zen du e Zo no zako
gaz een denbo a, e a sozializa zeko momen ua as ebu ue a a muga zen da. Os i al
a a salde ik au e a, lokalak edo abe nak di a be en elka guneak kasu gehiene an.
Biak ala biak, espazio p iba uak. Naba mena da gau egun gaz een aisialdia as ebu ue-
a a e a ho elako espazioe a a muga zen dela. Ho ek hizkun za p ak ikan asko a iko
ondo ioak izan di zake, baina ike ke an zeha au oe egulazioa ena iden i ika u dugu
nagusiki. Lei ek, elka izke a u ako bes e gaz e ba ek, ho elako adibidea ema en du:
Nik bizi izen dodanaga ik eh, adibidez kuad ilan bagauz e a ondoan gu baino gaz ea-
goak di en ba zuk baldin badauz en zun ahal dozkuenak, saia zen naz be i euske az
ei en; bai, sen i zen dodalako e agine dekogule. Bai.
Gaz eek badaki e be aien hizkun za p ak ikek ondo ioak di uz ela. Kasu hone an,
belaunaldi be iekiko a du a sen i zen du Lei ek e a, e e e en zia posi iboa izan na-
hian, be e hizkun za hau uei e epa a zen die. Euska a en alde egi en du ingu uan ino
gaz eagoa baldin badauka, baina, aipa u bezala, gaz eak, o o ha , adinkideekin e a
e emu p iba uan bil zen di a.
Nahiko an zekoa da lokala dauka en gaz een e a ez dauka enen a eko kopu ua he-
ian. Hala e e, be eziki esangu a sua da enomeno honek 17-20 u e bi a ekoen a -
ean ha zen duen pisua; Zo no zako gaz eek ziu a zen du enez, adin a e ho e an
«guz iek» dauka e lokala. Oie ek e a Asie ek lokalak be aien zako duen esanahia
azaldu zigu en:
E a ze suposa zen du lokal honek zuen za ?
(Oie ): lagun a eko leku ba .
(Asie ): cla o, lagunekaz ego eko leku be . Azkenean ez badekozu… zeoze al a
ja zu, lokala… Ni e zako lokala da lokala, lagunekaz ego eko leku be e a egune o
ego en naz lagunekaz e a kon e an doguz gu e geuzek e a igual ez bagindun eukiko
lokalik ba iguel e xean geldi uko ginen edo… ez daki , e a ez ginen ba uko… hau
dekozu azkenan e a zauz e xean e a dinozu: «bah lokale a noa ze ijo ba en ba dauela
e a hemen baka ik ez ego ea en ba lokale a noa». Ba lagunekaz ego eko leku be
e a ez daki …
Laguna ea ba u e a ha emanak elika zeko espazio segu ua di a lokalak. He i a-
en begi ada ik babes u a, p iba u asunean so zen di en gaz e komuni a eak. Loka-
le an elka u ohi den aldea, be din sua iza en da gehiene an. Be ako kideek, lagun a-
sun ba pa eka zeaz gain, elka bizi za ba e e ga a zen du e, ho ek inplika zen duen
guz ia ekin. Goza zeko espazioak di a, baina kudeake a ba eska zen du e. A du ak
daude, be ebeha ak e a a auak. Lokaleko kideen a ean mai asuna dago, baina bai a
17 /
366
Jone M. He nández Ga cía, Aina a San ama ia Ba inaga emen e ia
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 132, julio-diciemb e, 2021, 349-374
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
ga azkak e e. E az lo u dai ezke « amilia» kon zep u adizionala ekin. Asko en za ,
gaine a, be ako kideekin di uz en ha emanak e xekoekin di uz enak baino ga an-
zi suagoak di a. Hala, na u alizazio disku soe an, sa i azal zen da ingu uko lagu-
nen hizkun z egoe a (ezagu za maila, e abile a, ja e a…) no be e hizkun za p ak iken
baldin za zaile bezala. Asie ek ondo engo azalpena ema en du:
Egie esan euske a asko ik ez da ei en, iguel kuad illako ba zukin be i has en dozu,
po ejemplo, konbe sazinoa euske az; da segun nogaz. Segun pe sona en a abe a,
ez? ze hemen danon gu asoak ez di e euskaldunek da igual ba ba zukaz dekozu ohi-
u a gehiau euske az i eko bes e ba zukaz baino. Baia gene alean ez da ei en euske a
asko (Asie ).
Pasa e hone an a gi ikus en da min zakidea engan ja zen dela no be e hizkun za
e abilpena en a du a. A e, min zakidea en lehen hizkun za age zen da a azoi e agile
bezala. Ez di uz e egi u azko a azoiak aipa zen e a ez aipa zea be a esangu a sua da.
Gaz eek hizkun za poli ika e a plangin zekiko dauka en u un asuna en seinale bezala
ule u dezakegu. Izan e e, handia da be en a ean dagoen amildegia. Hu engo pun uan
euska a en no malizazio ako ekinbideekiko gaz een i i zia zein den ezagu uko dugu.
4.2. Amildegia poli ika sozial zein ins i uzionalekiko
«Ze ekin lo zen di uzue kon zep u hauek: hizkun z poli ika, hizkun z plangin za edo
euskalgin za?» bezalako i aunak plan ea u geni uen Zo no zan gaz eekin egindako
aldee an. Ze e an zun jakin gabe geldi zen zi en asko an. O o ha , zail asunak zi-
uz en ins i uzioe a ik zein he igin za ik euska a en alde abia u ako egi asmoak edo
helbu uak iden i ika zeko. Al a, hauei bu uzko e an zunak jaso geni uenean, i i zi k i-
ikoekin opa u ginen.
E akunde publikoek euska a en alo ean egi en du ena eskasa i udi zen zaie gaz eei.
Adibidez, adminis azio publikoan (Unibe si a e Publikoa, Osasun Ze bi zu publikoa
edo okiko adminis azioa aipa zen di uz e) euska az ondo a a uak iza eko zail asu-
nak opa zen di uz ela edo a Euska azko Gai asun Agi iak (EGA) «e azegi» ema en
di ela de i zo e. Euska a en no malizazioa helbu u, hezkun za sis eman ja i du e ba ik
ba ins i uzioek inda a. Mu gil ze e edua en ui u di en belaunaldi be iok, euska a
ule u e a hi z egi eko gai asuna esku a u du e, baina badi a albo kal eak. Ho ie ako
ba , euska a soilik eskola es uingu ua ekin lo zea da. Jonek, ike ke a hone an pa e
ha u duen Zo no zako gaz eak, ho ela zioen:
Nik us e do gaz iauek, ni e nebak e a, ikus en dabiela euske a eskolako asigna u a
ba [bezala]. O sea edo zauz e xean oso sa u e, ei en dabiela e xean dana euske az,
edo badekozu amilia ba ei en dabiena e da az ge o be i… Kalean e a be i jo en da
e da a a, ze euske a ikus en dabie eskolako asigna u a ba moduen. Ho i ni e nebak
esa en doz e «es que no me mola el euske a» [...] (Jone).
Euska ak, ikaske ak au e a e ama eko balio die; ez, o dea, be dinen aldean ha e-
man zeko. Badi udi ino euskaldun iza eko e xeko ansmisioa beha ezkoa dela. Ez du
/ 18
367
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 132, uz aila-abendua, 2021, 349-374
Do I You sel e ik plani ikazio a. Euskal hiz un gaz eak e a be esku apena en auziak
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
axola pe sona ho i xiki a ik euska az al abe a ua izan den ala ez, bes e behin amilia
age zen da e abakiga i bezala.
Eskola a zea ekin lo u a, goi-mailako ikaske en ga aia epealdi es a egiko bezala
age zen da gaz een hizkun za ibilbidean. Izan e e, lehen pe sonan kon a u digu e uni-
be si a ean sa ze akoan egune okoan euska az bizi di en gaz eak ezagu zen di uz ela
e a ho ek e agin posi iboa izan duela be en hizkun za ohi u e an. Unibe si a e ga-
aian, hizkun za mudan zak ge a zen di ela ikusi dugu14; guk az e u ako kasue an,
euska en aldekoak. Izan e e, be en ha emane an euska a gehiago e abil ze a bul za u
di u. Gaine a, unibe si a ea, euska a en aldeko ekimen ezbe dine an inplika zeko une
e a gune e e bada asko en za .
Unibe si a e ik kanpoko euska en aldeko mugimendu sozialak u un sen i zen di-
uz e. Ba zue an ez daki e ekinbide ho e an a i di en he i e agileak izenda zen ez a
hauen egoe a zein den esa en e e. Salbuespen bezala age zen da azkenengo u eo an
(2018an e a 2020an) Euskal He i mailan egin den Euska aldia. Euska aldia hiz unak
ak iba zeko helbu ua ekin abia u zen (Topalabea, 2020, 19. o .), e a un sean, he i-
a en a eko ohiko hizkun za-ohi u e an e agi ea du helbu u. Hizkun za-ohi u a ba-
zuk alda u e a hauek a au sozial be i bihu u nahi di u. Ho e a ako, bi ol so u
zi en15 a ike a sozialak i aun zuen 11 egune an, pa e ha zaile bakoi zak ol baka
ba joka uko zuela ik. Dene a, 225.154 lagunek pa e ha u zu en 2018ko Euska al-
dian16, gehiengo handi ba ek Ahobizi olean (% 72,81ek) (Lego bu u, 2020, 42. o .).
Zo no zako gaz eek, o o ha , ekimen honen nondik no akoak ezagu zen di uz e. Be en
he ian «inplikazio maila poli a» egon zela kon a zen du e, baina aldi be ean, dudan
ja zen du e 11 egune ako ekimen ba ek izan dezakeen ahalmen e alda zailea. Eka pen
posi iboen a ean, hiz unak ka ego ia zu une a ik a e a zea azpima a zen du e: «oin
a e izen da edo za a e daldune edo ei en dozu euske az» (Jone), e a i udi zen zaie Eus-
ka aldiak hi z egi e a ausa zen ez den jendea i lekua egin diola.
Euska aldian, baina bai a euska a en aldeko bes elako ja dune an e e, be en eka -
pena an ola zen di en ekimen edo eki aldi ezbe dine an pa e ha ze a muga zen dela
kon a zen du e gaz eek. En zule edo ikusle bezala pa e ha zen du e ekimene an, behin
e e ez an ola zaile bezala. Ai zi ik, ez du e ikus en eu en bu ua he i mailan so u ako
euska a aldee an pa e ha zen. Ez zaie e aka ga ia egi en euska a en aldeko bo-
oka. Be en us ez, gau egun gaz e mailan e aginko agoa da euska a aldeak so zea
baino euska az a i uko di en gaz e espazioak e a guneak so zea. Euska a, a da za
14 Unibe si a ea en e emuan ge a u ako mudak bes e es uingu u ba zue an e e an zeman di a, esa e ba e-
ako Galizian zein Ka alunian. Ho en be i iza eko ikus Ramallo e al. (2019).
15 Ba e ik, «ahobiziak» zeuden. Hauek, euska az zekien o o i euska az egin beha izan zio en; bes e ik, «bela-
ip es » dei u akoak. Rol hone an koka u zi en pe sonek ule mena behin za be ma u a izan beha zu en
e a ez zu en ha u euska a hu sez hi z egi eko konp omiso ik. Kasu hone an euska a ekiko p es u asuna
e akus ea zen helbu ua.
16 Euska aldia en biga en edizioa 2020ko aza oa en 20 ik abendua en 4 a egin da. Pa eha ze handia izan
bada e e, naba mendu beha da COVID-19ak ekimenean izandako e agina.
19 /
368
Jone M. He nández Ga cía, Aina a San ama ia Ba inaga emen e ia
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 132, julio-diciemb e, 2021, 349-374
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
izan beha ean, zeha -le oa iza ea plan ea zen du e. Bes ela esanda, gaz e kul u a(k)17
hizkun za en e oale iza ea; e a aldi be ean, hizkun za, gaz e kul u a ena.
A al hone an hizkun za be esku apenean e agina dauka en e a gaz e e eali a ea-
i dagozkion ak o eak ezagu u di ugu. Zo no za en kasuan, euska a en sus a zaile
nagusi bezala ge uko komuni a ea age zen da, e a apal zaile bezala, e akundeekiko
dis an zia. Hu engo pun uan, euska a en bizibe i ze p ozesuan e digunean ja i den
hiz un na iboa en e edua i helduko diogu, e a ba ez e e, honek gau ko gaz eengan e a-
gindako ondo io ideologikoei.
5. ZAHARRAK BERRI: HIZTUN NATIBOAK ERDIGUNEAN
Aipa u dugu gaz eak euska a jakin bai baina e abili eza en bidegu u zean ha apa-
u a daudela. Duela hama kada zenbai Sha y Kasmi ek desk iba u ako subjek uak
–« he adical Basque you h»-ek– ez bezala, badi udi gau egun hizkun za ez dela gaz e
iden i a ea en a da ze ako ba . Iden i a ea en a e a, e aba ahul age zen da momen u
hone an (Es eban, 2015). Deszen amendu ho i, ihes egi eko modu ba izan dai eke
edo a i aupene ako es a egia ba . Edonola e e, subjek u be i ba en age pena, ala sub-
jek ua ule zeko modu be i ba , adie az en duela baiez a zen du Ma i Luz Es ebanek:
«(un) suje o que hab ía dejado de se único pa a pasa a se múl iple y descen ado»
(Es eban, 2015, 79. o .), edo au e ago e a Rosi B aido i en hi zak e abiliz esa en duen
moduan: «un suje o [...] que puede ene una iden idad pe o que no la necesi a» (B ai-
do i, 2008 apud Es eban, 2015, 79. o .). Zo no zan ikusi dugunaga ik, gaz eek ez du e
hizkun za be en iden i a ea en a da z gisa koka zen. Gehiago da komunikazio ako
bide ba . E a o duan, lehenes en dena e az asuna e a abilezia di a. Asie ek ho ela
desk iba zen du egoe a:
Be ba ei e ako o duen dau jendea dekona sol u a gehiau ba e xean ein dauelako ge-
hiau, azkenean euske az dakizu ze eskolan euske az ibili za a, baia zuk e xean ez-
pozu euki ohi u ea euske az ei eko ba azkenean ez dekozu ohi u e ho i e a ez dozu
eukingo abilidade ba dine euske az ei eko… e daldun be ek ez deu eukingo abilida-
de ho i euskaldun be ek dekon moduen, ez? ez au ein e xean e a azkenean… (Asie ).
E az asunaz hi z egi en du e, euska a e abil zeko kondizioa bali z bezala. Noski,
ho i, euska a e xe ik jaso du en gaz eek be eko luke e. Izan e e, amilian edo ge uko
komuni a ea en ansmisio bidez jaso bada lo uko da nagusiki euska az hi z egi eko
ohi u a ba ne a zea. Be az, ebe asuna na u al asuna en zu abe nagusi bezala age -
zen da. Ho ekin ba e a, euskalkia. Biak ala biak, «bene ako» euskal asuna en ma ka
di a gaz een za .
17 Gaz eek gaz e kul u a so zeko e a elika zeko ga a zen di uz en p ak iken ingu uan «Gu gaz eok» izeneko
ike ke a- xos ena (Euska a en Aholku Ba zo dea, 2016) aipa u nahi dugu, euskal gaz eek euska a ekiko
du en ha emana, gaz e iza e ho e a ik az e zeko saiake a ba bai a.
/ 20
369
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 132, uz aila-abendua, 2021, 349-374
Do I You sel e ik plani ikazio a. Euskal hiz un gaz eak e a be esku apena en auziak
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
Gaz eek dio enez, hainba e an euskalki p opio ik ez iza ea iden i a e hu sune bezala
hau eman dai eke. Hona hemen, he iko hi u gaz ek, Lei ek, Nahiak e a Enekok izan-
dako solasaldia:
(Lei e): Zo no za has eko nik us e do dala he i ku ioso ba az e zeko euskaldunon
a ean be e abil zen dogun euska a edo euskalkie. Zo no zan exis i zen di e hainba
euskalki, Zo no za bidegu u ze ba danez, edo zanez oin ja ez, ba jende askok egi en
dau be ba A a ie az, jende askok egi en dau Du angon esa en dan moduen, apu ba
nahas u e dau. O duen, ez daki dauen Zo no zako euska a ba . Jende ba ek esa en
dau baie z baina ikus en dabe eu ena dala, baina… nik adibidez segun e a nogaz
nauen di e en e ei en do .
(Nahia): dekoguz in luen zia handiek.
(Lei e): ho i has eko nik us e do badala da u inpo an e ba . O sea ez dekogule…
(Eneko): iden idade ik.
Hiz un na iboak ja ai zen du e edu iza en. Bene ako euskalduna, euska a e xean
jaso e a os ean kalean modu na u al e a ebe ba ean e abil zen duena da. Ho i be e-
zen ez du en gaz eak konplexuz be e a age zen di a. Adibidez, euska az hi z egi eko
e az asunik eduki ez e a «lo sa u a» sen i u di ela kon a zen du e amilia e daldune-
ako gaz eek (euskaldunek), edo a euska a ba uan hi z egi eaga ik «i iga i» sen i zen
di en es igan zak e e jaso di ugu. Ez du e amilia euskaldune ako gaz eek dauka en
zilegi asun be a sen i zen. Honen ingu uan Jonek ho ela zioen:
[...] nik us e do be i eukin dabiela ga an zia amilian euska az ei en zabienak edo
be i eukin dabie eu en… be i joan diez bes eak baino au e ik. [...] O duan nik bai
ikus en do euske az ei ea dala supe ona baina e de az ei en badozu es que za a «ai
e de az be ba ei en» (Jone).
Na ibo di enak au e ik e a bes eak ezbe din. Ho ela sen i zen di a e xean euska-
a jaso ez du en gaz eak. Ho i ho ela, hiz un legi imoa en i udi adizionalak ( ami-
lia euskaldune ik da o ena e a euskalkia daukana) gaz e iden i a e be iak a xiki-
zeko di uen mugak azale a zen di a. Kon uan izan beha dugu azken hama kade an
euska a en ezagu zak izan duen hazkundea medio, belaunaldi be ie an gehiengoa
dela e xe gi o ez euskaldun ba e an hezi dena. Gauzak ho ela, hiz un be ien e e-
dua ekin iden i ika zen di en gaz eak aipa zen di ugunean, gehiengoa i bu uz a i
ga a. Esa en a i ga ena ez da huske ia, ba ez e e, euska a i e o kizun opa o ba desio
bazaio.
6. ONDORIOAK: EUSKARAREN BERRESKURAPENAREN ARGI-ILUNAK
Kaleak hus en a i zi enean abia u zuen euska ak bizibe i ze a o be i ba , e akun-
de ze (edo ins i uzionalizazio) e a euskalgin za ga aikidea en esku ik. P ozesu honek,
zalan za ik gabe, emai za posi iboak eman di u, ba ez e e hiz un kopu uei dagokienez,
baina hainba a gi-ilun e e u zi di u age ian. Esa e ba e ako, neu i ba ean kaleko bizi-
za en gainbehe ak e a hizkun za en poli iken nagusi asunak punk zein Do I You sel
21 /
370
Jone M. He nández Ga cía, Aina a San ama ia Ba inaga emen e ia
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 132, julio-diciemb e, 2021, 349-374
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
mugimendue an lo a u zen euskal gaz e kul u a apal zen lagundu zu en, inda handiko
hizkun z zein kul u dinamiza zaileak apalduz.
Honekin lo u a, a ikuluan zeha euska a en be esku apen p ozesuak gaindi u ez di-
uen mugak iden i ika u di ugu. Be eziki, ideologikoak. Gaz e belaunaldian ja i dugu
a e a, hauek, e o kizuna ez ezik, euska en o ainaldia e e badi elako. Ikusi dugunaga-
ik, e edu zaha ak e a disku so be iak nahas en di a be engan. Esa e ako, hizkun -
za en a e a iden i a ea en gai ik deslo zen du en a ean, p o il ba e a baka a azal zen
da hiz un legi imo bezala: euska a e xe ik jaso duena. Hala bada, hizkun za en auzia
no asuna en gai ik a e a beha dela azal zen du e baina aldi be ean bene ako asuna i
bu uz hi z egi en du e. E edu zaha a en e a disku so be ien a eko uz a ke a ho ek
kon aesanko a di udien a en, gau gau koz gaz eek ez du e alka bezala bizi.
Ho ekin ba e a, Zo no zako gaz een hizkun z ideologiak, euska a en no malizazio
p ozesuan egoki u zaien ola i e an zu en diola us e dugu. Alde ba e ik, euskaldun ze
p ozesua en e digunean hiz un na iboa egon da. Be e pa eha zea ezinbes eko za jo
e a e edu za ja i izan da his o ikoki. Bada, ho ekin sin onian, gau eguneko gaz-
een za bene ako euskaldunak euska az modu «na u alean» hi z egi en du enak, ho s,
amilia euskaldune akoak di a. Bes e alde ik, e akundee a ik nahiz mugimendu sozia-
le a ik hizkun za en be esku apene ako ga a u ako es a egia zein plangin za ani ze-
an, gaz eak subjek u ha zaile izan di a; euskaldundu beha ekoak. Ez di a subjek u
e agile izan. Hainba hama kada ge oago ikusi dezakegunez, gaz e ho iek be e du e
eza i ako manda ua: euska adun di a. Ho ik au e a, o dea, ez du e euskalgin zan
bes elako inplikazio ik sen i zen. Finean, azpiegi u a sozial zein poli ikoek, ezagu za
zabal zea en a du a hezkun za sis ema en esku u zi du e, e a ansmisioa ena aldiz,
amiliengan. O ain ikus en a i ga a, gaz eak euska a i bu uz hausna ze akoan, gida-
le o be be ak e epika zen di uz ela.
Da ozen belaunaldiak euska a ule u e a hi z egi eko gai asunean eba uko di a
mu gil ze e edua en bi a ez, baina ho ekin baka ik ez da nahikoa hiz un aniz a-
suna zabal zeko. Ho e a ako, beha -beha ezkoa da euska a en gaineko hiz kun z
ideologia(k) be ikus ea e a hiz un na iboa en e edua zabalagoak di en bes e e edu
gau ko uagoenga ik o dezka zea. Eginkizun ho e an ha eman in o malak, aisialdiak
e a kul u ak (ba ez e e gaz eekin lo u ako kul u a esp esioak –musika edo a ikus-en-
zunezkoak esa e ako–) pape ga an zi sua du ela us e dugu.
Ikusi dugu amilia en ansmisioa e abakiga i za jo zen dela euska a en bizibe i-
zean. Baina gu ekin bildu ako gaz eak di a amilia adizionala en ansmisio ahal-
mena en e agin muga ua en ogaga i duen adibide a giena. Izan e e, gaz e hauek
e xe gi o e daldune an hezi ako euskaldunak izan di a kasu asko an. Ho ek bes elako
amilia e edu ba zue an pen sa ze a e ama en gai u, e a ho , ba ez e e laguna ea, ai-
sialdia e a ha eman in o malak age u di a ike ke a hone an inda ez: unibe si a e
ga aiko lagunak, kuad illakoak, lokalekoak, ja due a ezbe dinei lo u akoak, e ab. Ba-
di udi be mea amilia dela; baina ba ez e e be ek auke a u ako amilia. Hau da, lagu-
na ea e a adinkideen a eko guneak. Ho ela p oposa zen zuen Nahiak, Zo no zako
gaz e ba ek:
/ 22
371
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 132, uz aila-abendua, 2021, 349-374
Do I You sel e ik plani ikazio a. Euskal hiz un gaz eak e a be esku apena en auziak
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
Gus eko ja en azpima a zea ze ga ik ez dan Zo no zan euske az ei en gaz een a ean
edo umeen a ean: ez dabelako aisialdiegaz lo zen. E a ho i deko ziu a u e; ez dabe
lo zen aisialdiegaz euske a. Hi u u e an saskibaloiko en ena zaile egon nin zenien
eskola publikoan, [...] nigaz ego en zi en ume danak ei en zau ien nigaz euske az de-
igo u e moduen. Ge o denbo aldie au e a joan ahala, gus o a; ge o ikus en zabie-
lako ho auke a ba lo zeko aisialdie e a euske a, o du a a e ez zabiena lo u (Nahia).
Laguna ean euska a sus a zeak e agin bikoi za izango luke: Ramallo en (2020) es-
ku ik hasie an aipa u dugun hizkun za e abile a es imula zen du en elemen uak so -
zea, baina aldi be ean, na u alizazio p ozesuekin lo u ako disku soak inda gabe zea,
bes e gauzen a ean laguna eko gi o euskaldun ba ek, hizkun za e a e xea en a eko
lo u a ez abaidaezina dudan ja zen duelako. Hama kada ba zuk lehenago euska ak
kalean sen i u zuen agen zia daka laguna ekoak, Ko a u musika aldeak zioen mo-
duan:
«A sen i o a ez
el calo en las calles»
7. ERREFERENTZIAK
Al una, J. & He nández, J. M. (2019). Re os me odológicos en el es udio de las p ác i-
cas lingüís icas de jó enes y adolescen es. In F. Ramallo, E. Amo o u &
M. Puigde all (a g.), Neohablan es de lenguas mino izadas en el Es ado
español (65.-88. o .). Ibe oame icana Ve ue .
Amo o u, E., O ega, A. & Goi igolza i, J. (2017). Euska a en hiz un ak ibo bihu -
zeko gakoak. BAT Soziolinguis ika Aldizka ia, 104, 11-49.
Apodaka, E. & Mo ales, J. (2021). La gobe nanza lingüís ica en la Comunidad Au ó-
noma Vasca: acionalidad neolibe al y demandas comuni a ias. A henea
Digi al: e is a de pensamien o e in es igación social, 21(1). h ps://doi.
o g/10.5565/ e /a henea.2667
A ms ong, T. C. (2014). Na u alism and ideological wo k: how is amily language po-
licy enego ia ed as bo h pa en s and child en lea n a h ea ened mino i y
language? In e na ional Jou nal o Bilingual Educa ion and Bilingualism,
17(5), 570-585. h ps://doi.o g/10.1080/13670050.2013.860074
A e xe Sa asola, M. (2018). Hiz un be iak e a be so-mundua. Legi ima u a(ha)la
auzi an ja i? BAT Soziolinguis ika Aldizka ia, 109, 45-72.
A e xe Sa asola, M. (2020). Ipa Euskal He iko be so-eskole ako gaz een hizkun-
za ibilbideak. Gaz e iden i a eak, hizkun za mudan zak e a legi imazio
p ozesuak [Dok o e- esia, UPV/EHU]. ADDI. h ps://addi.ehu.es/hand-
le/10810/45422
Buchol z, M. (2003). Sociolinguis ic nos algia and he au hen ica ion o iden i y.
Jou nal o Sociolinguis ics, 7(3), 398-416. h ps://doi.o g/10.1111/1467-
9481.00232
Co cue a, N., Bilbao, M. & Longo, O. (2013). Gaz een lonjak e a lokalak EAEn. Eus-
ko Jau la i za en A gi alpen Ze bi zu Nagusia.
23 /
