ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
18
DORIVOR O‘SIMLIKLARNING INSON HAYOTIDAGI AHAMIYATI
Zul iqo o Abdu ahim Naimo ich
Buxo o Za med Uni e si e i do sen i.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17258551
Anno a siya. Ushbu maqolada do i o o‘simlikla ning inson saloma ligidagi o‘ ni,
ula ning shi obaxsh xususiya la i hamda xalq abobo idagi qo‘llanilishi haqida ma’lumo
be iladi. Do i o o‘simlikla ning a ma se ika sohasida u gan o‘ ni, ula ni ilmiy asosda
o‘ ganishning ahamiya i a ekologik muho azaga oid masalala yo i iladi. Shuningdek,
maqolada O‘zbekis on hududida keng a qalgan do i o o‘simlikla , ula ning kimyo iy a kibi,
xalq abobo i a zamona iy ibbiyo dagi qo‘llanilishiga oid ma’lumo la ham be ilgan.
Kali so‘zla : do i o o‘simlikla , xalq abobo i, a ma se ika, shi obaxshlik,
i o e apiya, o‘simlikshunoslik.
Insoniya qadimdan o‘simlikla ning shi obaxsh kuchidan oydalanib kelgan. Qadimiy
manbala da, jumladan, Abu Ali ibn Sino, Hipok a a boshqa abibla ning asa la ida do i o
o‘simlikla dan oydalanish usulla i keng yo i ilgan. Xalq abobo ida do i o o‘simlikla dan
ayyo langan damlama, qayna ma a su mala kasallikla ni da olashda keng qo‘llanilgan.
Bugungi kunda ham do i o o‘simlikla a ma se ika sohasida muhim xomashyo
hisoblanadi. Jahon sog‘liqni saqlash ashkilo i (JSST) ma’lumo la iga ko‘ a, dunyo aholisining
qa iyb 80 oizi bi o da ajada o‘simlikla dan ayyo langan do ila dan oydalanadi.
O‘zbekis on hududi do i o o‘simlikla ga juda boy bo‘lib, bu boylikdan oqilona
oydalanish xalq saloma ligini mus ahkamlashda muhim ahamiya kasb e adi.Do i o o‘simlikla
a kibida inson saloma ligi uchun oydali bo‘lgan biologik aol moddala ma jud. Masalan,
alkaloidla , glikozidla , e i moyla i, i aminla , o ganik kislo ala a la onoidla do i o
o‘simlikla ning shi obaxsh xususiya la ini belgilab be adi. Masalan, ale iana ildizi asab izimini
inchlan i u chi a’si ko‘ sa adi, moychechak gulidan ayyo langan damlama esa yallig‘lanishga
qa shi sama ali osi a hisoblanadi. Shuningdek, do i o o‘simlikla ning kimyo iy a kibi ula ni
u li sohala da qo‘llash imkonini be adi.O‘zbekis on abia i u li do i o o‘simlikla ga boy.
Quyida ay im keng a qalgan do i o o‘simlikla haqida ma’lumo kel i iladi:
Shu oq (A emisia absin hium) – o qa hazm qilish izimi kasallikla ida, shamollash a
isi ma ushi ishda ishla iladi.
Sa imsoq (Allium sa i um) – an ibak e ial a an i i al xususiya la ga ega, yu ak-qon
omi izimini mus ahkamlaydi.
Piyoz (Allium cepa) – o ganizmni in eksiyala dan himoya qiladi, immuni e ni
kuchay i adi.
Qo a zi a (Nigella sa i a) – qadimdan “ha da dga da o” si a ida mashhu bo‘lib, immun
izimini mus ahkamlashda qo‘llanadi.
Yalpiz (Men ha pipe i a) – asab izimini inchlan i adi, o qa hazm qilishni yaxshilaydi.
Na’ma ak (Rosa canina) – C i amini manbai bo‘lib, immuni e ni ko‘ a ishda keng
qo‘llaniladi.
Qizilmiya ildizi (Glycy hiza glab a) – yo‘ al, shamollash a na as yo‘lla i kasallikla ida
sama ali.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
19
Xalq abobo i do i o o‘simlikla ni da olashda keng qo‘llab kelgan. Masalan, yo‘ al a
shamollash uchun qizilmiya ildizi damlamasi, oshqozon og‘ iqla ida yalpiz ba gi choyi, qon
bosimini pasay i ishda sa imsoq ishla ilgan. Bundan ashqa i, u li hududla da mahalliy aj ibaga
asoslangan da olash usulla i ma jud bo‘lib, ula bugungi kungacha xalq o asida qo‘llanilmoqda.
Xalq abobo i ilmiy adqiqo la bilan uyg‘unlash i ilsa, do i o o‘simlikla dan
oydalanish yanada sama ali bo‘ladi. Do i o o‘simlikla dan ayyo langan do i osi ala i
kimyo iy sin e ik do ila ga nisba an nojo‘ya a’si la i kamligi bilan aj alib u adi. Bugungi kunda
do i o o‘simlikla dan ayyo langan do i osi ala i si op, able ka, kapsula, malham a boshqa
shaklla da ishlab chiqa iladi.
Masalan, ale iana able kala i asabni inchlan i ish uchun, echina siya eks ak i
immuni e ni ko‘ a ish uchun keng ishla iladi. Shuningdek, xalq aboba ida qadimdan ma’lum
bo‘lgan ko‘plab e sep la zamona iy a ma se ikada qay a ishlab chiqilib, s anda lash i ilgan
holda qo‘llanmoqda. Do i o o‘simlikla ni haddan ashqa i ko‘p yig‘ib olish ula ning abiiy
muhi da kamayishiga sabab bo‘lmoqda.
Shu sababli ula ni sun’iy a ishda ye ish i ish, seleksiya ishla i a ekologik muho azaga
alohida e’ ibo be ish lozim. Bugungi kunda O‘zbekis on Fanla akademiyasi, qa o oliy a’lim
muassasala i a ilmiy ma kazla da do i o o‘simlikla us ida ilmiy adqiqo la olib bo ilmoqda.
Yangi o‘simlik u la ining shi obaxsh xususiya la ini aniqlash, xalq aboba idagi aj ibala ni
ilmiy asoslash a zamona iy a ma se ikaga a biq e ish is iqbolli yo‘nalishla dan hisoblanadi.
Bundan ashqa i, do i o o‘simlikla ni ekspo qilish o qali mamlaka iq isodiyo iga ham ka a
oyda kel i ish mumkin.
Do i o o‘simlikla inson saloma ligini as ashda muhim o‘ in u adi. Ula xalq abobo i
a a ma se ikada qadimdan keng qo‘llanilib kelmoqda. O‘zbekis on hududi do i o
o‘simlikla ga boy bo‘lib, ula ni ilmiy asosda o‘ ganish a sanoa miqyosida ye ish i ish xalq
saloma ligini mus ahkamlash a iq isodiy a aqqiyo uchun ka a ahamiya kasb e adi.
Kelajakda do i o o‘simlikla asosida yangi do ila ishlab chiqish, ula ni xalqa o
miqyosda keng a g‘ib e ish, ekologik muho azani a’minlash a ilmiy izlanishla ni yanada
chuqu lash i ish dolza b azi ala dan bi i bo‘lib qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Ka imo A. “Do i o o‘simlikla a ula ning shi obaxsh xususiya la i.” – Toshken : Fan,
2019.
2. O‘zbekis on Respublikasi Fanla akademiyasi. “O‘simlikshunoslik asosla i.” – Toshken ,
2021.
3. WHO. “Medicinal plan s in p ima y heal h ca e.” Gene a, 2020.
4. Abdullaye X. “Xalq abobo i a zamona iy i o e apiya.” – Sama qand, 2022.
5. Ibn Sino. “Tib qonunla i.” – Toshken : G‘a u G‘ulom nomidagi adabiyo a san’a
nash iyo i, 2018.
6. Qodi o S. “Fi o e apiya asosla i.” – Toshken : Inno a siya-Ziyo, 2023.