10-SON 1-JILD OKTABR 2025 – YIL 1-QISM
9
TA’LIM FIDOYILARI
JIFac o : 8.2
ISSN 2181-2160
O’ZBEK OILALARIDA AXLOQIY MUNOSABATLARNING DINIY
TARBIYASI
(ISLOM DINI MISOLIDA)
Nazi a Xam oe a.
Vobken uman bosh o inoyisi.
Zoki o a Rano
Buxo o Vobken Islomshunos.
Anno a siya. Oila ha bi inson hayo idagi eng muhim da gohdi . Aga oila inch-
o u , bi -bi iga nisba an meh bilan yashasa u ye ga allohning ba akasi yog`iladi. Ushbu
maqolada oʻzbek oilala i axloqiy munosaba la ida din omili a diniy a biyaning ahamiya i
haqida so`z yu i ilgan.
Kali so`zla : oila, jamiya ning ij imoiy-maʼna iy boʻgʻi, muqaddas obi a, his-
uyg’ula , dunyoqa ash, a akku , jamiya , ayol, insoniy qad , ilohiy ko’ sa mala , e kakla ,
xo inla .
Oilaning ibbiy, huquqiy, iq isodiy sa odxonligini oshi ish masalala i ilga i
su ilayo gan bi da da, diniy sa odxonlikka ham ega bo’lishlikni da ning o’zi aqozo
qilyap i. Ze o, islom dini yaxshlik, ezgulikni ulug’lo chi din bo’lishi bilan bi ga unda oila
mus ahkamligiga ham alohida u g’u be ilgan. Bunda “Qu ’oni Ka im” a “Hadisla ” asosiy
manba bo’lib xizma qiladi.
Bugungi kunda jamiya imizda ommalashyo gan gendi englik ushunchasi a g’oyasi
bundan necha as oldin islom dinida o’z aksini opgandi . Xususan, quyidagi “Niso”
(“Ayolla ”) su asining 1-oya da “Ey odamla ! Sizla ni bi jondan (Odamdan) ya a gan a
undan ju ini (Ha o) ni ya a gan hamda u ikkisidan ko’p e kak a ayolla ni a qa gan
Robbingizdan qo’ qingiz!.
Ushbu oya da insonning ey inson, xi obi o qali uning kim ekanligi haqida esla ib
u u chi ulug’ o lik ma juddi . Ze o, u inson ekanligini, buni hech qachon uni magan holda
insoniylikka xos amalla qilishga chaqi iladi. Shuningdek, ayol a e kakni bi jondan
ya a ilganligi ula ning o’za o Alloh a din oldida bi dek eng ekanligini, Alloh nazdida
maqul hisoblanmagan amalla dan oz kechishlikka da a ma juddi . Islomda ayolla ona,
10-SON 1-JILD OKTABR 2025 – YIL 1-QISM
10
TA’LIM FIDOYILARI
JIFac o : 8.2
ISSN 2181-2160
opa-singil, ju i halol a qiz si a ida hu ma lanadi. Ula me os oladi a me os qoldi adi,
nikohda oziligi so’ aladi. Ula doim e kak qa indoshla i a’mino i os ida bo’lishadi.
Bundan ko’ inadiki, ayolla a e kakla ning o’za o eng a bahamjiha likda yashashining
o’ziyoq a zandla a biyasining uyg’un bo’lishida muhim.
“Rasulloh (s.a. ) ay adila : Alloh allo ma hama ni yuz bo’lak qilib ya a di - da,
undan o’qson o’qqiz bo’lagini o’zida qoldi ib, bi bo’laginigina ye yuziga ushi di. Mana
shu bi bo’lak ahma bilan hamma maxluqo la bi - bi iga ahm qilishadi, ha o o ham o’z
oychog’iga egib ke masin deb ayab, oyoqla ini yuqo iga ko’ a ib u adi”. Haqiqa dan,
yoshlik chog’imizda o’g’ i yo’lda ham qoqilib yiqiladigan pay la imizda o a-onamiz bizga
ziyon - zahma ye masin deb doim ash ishda bo’lishadila . Nega endi biz a zand bo’la
u ib o a - onamizning keksalik deb a almish umu os onasiga kelgan bi pay la ida ula
be ishadigan oddiy sa ola iga ja ob be ishda qo’ slik qilamiz, ko’ngilla ini og’ i amiz,
yig’la amiz. “O a - onaning yig’lashi boladan no ozi bo’lganlikla idan dalola be adi a bu
esa ka a gunohla dandi ”. Nimaga buni bila u ib yana xa o qila e amiz ?.
Jamiya ning muqaddas maskani, eng asosiy a biya makoni oiladi . Oiladagi o a
ib a i, ona meh i, bobo a bu ila o’gi la i o qali milliy qad iya la imizga bo’lgan imon-
e’ iqod, halollik, meh -oqiba a loddan a lodga o’ adi, a zandla imiz ongi a qalbida
muh lanib bo adi. Iq isodiy jiha dan a o on, ij imoiy-axloqiy a g’oya iy muhi i sog’lom
oila negizida yuzaga kelgan jamiya a da la ning poyde o i mus ahkam bo’ladi. Chunki
bunday oilala da ma’na iy ba kamol inson oyaga ye adi, uning his- uyg’ula i,
dunyoqa ashi, a akku i el-yu ga halol xizma qilishdek insonpa a lik g’oyala i bilan
sug’o ilgan. O’zbekla da oilaning ahba i o a hisoblanib, u oilani moddiy jiha dan
a’minlashga mas’uldi . Alloh aolo insoniya naslining nikoh yo’li bilan da om e ishini
i oda qilib, O’zining so’nggi a mukammal dinida bunga oid ba cha hukmla ni bayon e gan.
Shuning uchun dinimizda ushbu muqaddas – nikoh u ayli ujudga keladigan oilaga ka a
e’ ibo be iladi. Islom dini nikohni, oilaning sha’nini qanchalik himoya qilishini,
maxluqo ning gul oji bo’lmish inson naslining da omiyligini a’minlo chi ilohiy
ko’ sa mala Qu ’oni ka imda ham bosh ma zula dan bi i ekanini anglash uchun Niso
su asidan ikki oya a ula ning a si i bilan anishish ki oyadi . «E kakla xo inla us idan
(oila boshlig’i si a ida doimiy) qoim u u chila di . Sabab – Alloh ula ning ay imla ini
10-SON 1-JILD OKTABR 2025 – YIL 1-QISM
11
TA’LIM FIDOYILARI
JIFac o : 8.2
ISSN 2181-2160
(e kakla ni) ay imla idan (ayolla dan ba’zi xususiya la da) o iq qilgani a (e kakla o’z
oilasiga) o’z mol mulkidan sa qilib u ishla idi . (Ayolla ichida) solihala i – (Allohga a
e iga) i oa li, g’oyibga Alloh saqlaganicha himoya lila di (ya’ni e ining si ini, molini a
ob o’sini saqlo chidi ). Xo inla ning i oa sizligidan qo’ qsangiz, a alo ula ga nasiha
qiling, so’ng a (bu a’si qilmasa) ula ni o’ inla da (aloqasiz) a k e ing, so’ng a (bu ham
ko qilmasa) ula ni (maj uh bo’lmagudek da ajada) u ing. Ammo sizga i oa qilsala , ula ga
qa shi (boshqacha) yo’l ax a mang. Alba a, Alloh oliy, ulug’ Zo di » (34-oya ). «Aga (e -
xo inning) o ala i buzilib ke ishidan qo’ qsangiz, e oilasidan bi hakam, xo in oilasidan bi
hakam yubo ing. Aga (e -xo in) islohni xohlasala , Alloh o’ ala ini mu o iqlash i gay.
Alba a, Alloh bilimdon, xaba do Zo di » (35-oya ).Alba a, jamiya xay ba aka ila i oj
opib bo ishi uchun unda a ib-in izom, inchlik-omonlik hukm su ishi, muayyan bi ahba
bo’lishi lozim. Islom a’limo iga ko’ a, oila jamiya ning asosidi . Shunday ekan, oilaning
ham ahba i bo’lishi ke ak. Ana shu ahba lik e kakka be ilgan. Bugungi kunda dunyoning
ye akchila i hisoblangan G’a b da la la ida oila ins i u ining ah oli naqada haloka li ja
yoqasiga kelib qolgan ba chamizga ma’lum. Ammo a suski, o’zini musulmon sanab
yu ganla o asida ham oilaga oid, e -xo inning haq-huquqla iga, bu ch a majbu iya la iga
oid qonun-qoidala ni bilmaydiganla , bilsa ham ula ni pisand qilmaydiganla paydo bo’lib,
jamiya imizda oila iy muammola , qo’ydi-chiqdila ko’payib qoldi. Aga bunda kimsala
mazku ko’ sa mala ning sha ia ning hukmi, Alloh aoloning am i ekanini his qilsala edi,
bugungi kunda yechimini ku ib yo gan qa o muammola mu laqo ujudga kelmagan bo’la
edi. Bi gina oya dagi hukmla buzilmasa yoki ula ga ioya qilinsa, bu un insoniya ning
aqdi iga, o’sib kelayo gan a lodning kelajagiga xa soladigan aziya yuzaga kelib
qolmagan bo’la edi. Yuqo ida kel i ilgan ik la ni umumlash i gan holda shuni a’kidlash
joizki, Oilada ij imoiy-ma’na iy muhi ni ba qa o bo’lib u ishida, a zand a biyasida
onaning, ayolning o’ ni beqiyos. Fa zandla imizning oilada shakllangan imon e’ iqodi,
odobi, g’u u i, i ixo i, o iya i, mahalla muhi ida mus ahkamlanib bo adi. Oilada imon-
e’ iqodli o iya li e ib a biyalangan qiz yoki o’g’il mahallaning sha’ni, ob o’si, kelajagi
uchun qayg’u adi. Mahallada yuzaga kelgan ha qanday noxushlikla ga ba ham be ishga
in iladi. Ta ix saboqla idan ma’lumki, inson qalbiga bunyodko g’oyala ni singdi ish
ma’na iy ba kamollikni a’minlaydi. Bu kabi bunyodko likka da’ a umuminsoniy a diniy
10-SON 1-JILD OKTABR 2025 – YIL 1-QISM
12
TA’LIM FIDOYILARI
JIFac o : 8.2
ISSN 2181-2160
qad iya la imizga hu ma , ula ni se ib o’qish a uqishda ham mujassam. Bunday a biya
bolala ga diniy qad iya la imizning sa chashmala i Qu ’oni ka im, hadisi sha i la ,
ajdodla imiz ma’na iy me osi o qali singdi ib kelingan.
Xulosa qilib ay adigan bo‘lsak, xaqlimiz bejizga “Bola loy bo‘lsa, o a - ona kulol”
deyishmagan. Oilada a zand a biyasi bu shunchaki aj iba, oddiy ko‘ sa ma a bilimla
jamlanmasi emas, balki o‘z ichiga diniy - axloqiy bilimla , ibbiyo , e ika, psixologiya,
pedagogika kabi anla iga oid bilimla ni ham qam ab olishi za u . Faqa gina buni
shunchachi baland pa oz so’zla deb emas hayo ning oddiy haqiqa i si a ida qa ashni
o‘ ganish, aqa o’ ganishgina emas amaliy isbo ini ya a ish lozimdi . Bunda o a-
onala nining englik huquqiga ayanilgan holda ashkil e ilgan a biya eng adek a a ian i
bo’lib xizma qiladi. Bunda bizning oldimizda u gan bi inchi azi a bu oila a biyasida
englik ushunchasining ub mohiya ni o’qu chi yoshla onggiga ye kazib be ishdan ibo a
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Oʻzbekis on Respublikasi P eziden ining Fa moni “Yoshla – kelajagimiz” Da la
das u i oʻgʻ isida.
2. M.O’ mono a. Islomda oilaning m.uqaddasligi. 2021-07-30.
h ps://qosh epa.uz/si e/ iew/news/2420
3. A -Te miziy. Shamoili Muhammadiya. Sayid Mahmud Ta oziy-Alixon o’ a
a jimasi. T.: “Mehna ” nash , 1991.
4. A -Te miziy. Sahih a -Te miziy. A.Abdullo a jimasi. T.: G’.G’ulom nomidagi
“Adabiyo a san’a ” nash iyo i, 1993.
5. Ismoil Mahdum. Toshken dagi “Musha i Usmoniy” a ixi. T.: 1996.
6. Imom al-Buxo iy. Al-Jomi as-Sahih: IV jild. T.: Qomusla bosh ah i iya i, 1991-
1993.
7. 10.Imom al-Buxo iy. Al-Adab al-Mu ad. T.: O’zbekis on, 1990.
