71
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
SAMARQAND-YER YUZINING SAYQALI
No qulo a Umida
Melimama o a Meh ibonu
Aliboye a Oʻ ozgul
Mamadiye a Ba chinoy
Na oiy inno a siyala uni e si e i
Su xonda yo kampusi Ta ix yo‘nalishi alabala i.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17281595
Anno a siya. Ushbu maqola Sama qandning a ixiy a madaniy ahamiya ini, shaha
maydonining abia bilan uyg‘unlashgan go‘zalligi a sayqali oyi zaminas (ya’ni, shaha
landsha ining noyob abiiy a es e ik jiha la i)ni o‘ ganishga bag‘ishlangan. Tadqiqo da shaha
ma kazi, uning a o idagi landsha , a ixiy inshoo la a abiiy muhi ning bi -bi i bilan
uyg‘unligi ahlil qilinadi. Maqolada shuningdek, shaha sayqali zaminasining ekologik a
u is ik ahamiya i, uning a ixiy me os bilan bog‘liqligi haqida ham so‘z bo adi.
Kali so‘zla : Sama qand, sayqali oyi zaminas, landsha , a ixiy me os, ekologiya,
u izm, shaha ning es e ik qad i.
SAMARKAND - THE BEAUTY OF THE EARTH
Anno a ion. This a icle is de o ed o he s udy o he his o ical and cul u al signi icance
o Sama kand, he beau y o he ci y squa e in ha mony wi h na u e and he sajkali oyi zaminas
(i.e., he unique na u al and aes he ic aspec s o he u ban landscape). The s udy analyzes he
ha mony o he ci y cen e , i s su ounding landscape, his o ical buildings and he na u al
en i onmen wi h each o he . The a icle also discusses he ecological and ou is ic signi icance
o he sajkali oyi zaminas o he ci y, i s connec ion wi h his o ical he i age.
Keywo ds: Sama kand, sajkali oyi zaminas, landscape, his o ical he i age, ecology,
ou ism, aes he ic alue o he ci y.
САМАРКАНД – КРАСОТА ЗЕМЛИ
Аннотация. Статья посвящена изучению историко-культурного значения
Самарканда, красоты городской площади в гармонии с природой и саджкали ройи
заминас (то есть уникальных природно-эстетических аспектов городского ландшафта).
В исследовании анализируется гармония центра города, окружающего его
ландшафта, исторических зданий и природной среды. В статье также
рассматривается экологическое и туристическое значение саджкали ройи заминас
города, его связь с историческим наследием.
Ключевые слова: Самарканд, саджкали ройи заминас, ландшафт, историческое
наследие, экология, туризм, эстетическая ценность города.
Sama qand O‘zbekis onning qadimiy shaha la idan bi i bo‘lib, uning boy a ixiy me osi
a go‘zal landsha i bilan aj alib u adi. Sayqali oyi zaminas (shaha maydonining abiiy a
sun’iy elemen la bilan uyg‘unlashgan go‘zalligi) shaha ni na aqa a ixiy, balki es e ik a
ekologik nuq ai naza dan ham o‘ ganishga qiziqish uyg‘o adi. Ushbu maqolada Sama qandning
landsha ining noyob jiha la i, a ixiy obidala bilan uyg‘unligi a ekologik ahamiya i ahlil
qilinadi.
Sama qand – O‘zbekis onning eng qadimiy a a ixiy shaha la idan bi i bo‘lib, ming
yillik a ixi da omida u li madaniya la a si iliza siyala cho ahasida i ojlanib kelgan.
72
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Shaha o‘zining s a egik joylashu i, boy abiiy esu sla i a me’mo iy obidala i bilan
na aqa Ma kaziy Osiyo, balki bu un dunyo a ixida alohida o‘ in u adi. “Sama qand sayqali
oyi zaminas” a amasi shaha go‘zalligi, obodligi a uning a ixiy, madaniy hamda iq isodiy
ahamiya ini i odalaydi. Bu a ama shaha ni na aqa geog a ik joylashu i, balki uning insonla
hayo i, ij imoiy-iq isodiy aoliya i a madaniy me osi bilan ham bog‘laydi.Ta ixiy manbala ga
ko‘ a, Sama qand qadimiy da la dan boshlab sa do yo‘lla i, ilm- an ma kazla i a me’mo iy
yodgo likla i bilan mashhu bo‘lgan. Bu shaha Buyuk Ipak yo‘li da ida min aqaning iq isodiy
a madaniy ma kazi si a ida i ojlanib, u li xalqla a si iliza siyala bilan doimiy aloqada
bo‘lgan. A xeologik adqiqo la shuni ko‘ sa adiki, shaha hududi miloddan a algi II ming
yillikdan boshlab odamla omonidan yashab kelgan. Sama qandning a ixiy obidala i – Regis on
majmuasi, Bibixonim masjidi, Shohi Zinda majmuasi kabi yodgo likla na aqa shaha ni, balki
bu un Ma kaziy Osiyoni madaniy jiha dan boyi gan. Shuningdek, Sama qand o‘zining abiiy
boylikla i, landsha ining o‘ziga xosligi a ye yuzidagi o‘ nini hisobga olgan holda, “sayqali
oyi zaminas” si a ida e’ i o e iladi. Shaha bog‘la i, sug‘o ilgan dala maydonla i, qadimiy su
ombo la i a og‘oldi landsha la ining uyg‘unligi, shaha aholisining u mush a zini boyi ib,
ekologik a es e ik muhi ya a gan. Zamona iy s a is ik ma’lumo la ga ko‘ a, Sama qand
shah ida bugungi kunda aholining soni 550 mingdan oshadi a shaha iq isodiy, madaniy hamda
ilmiy ma kaz si a ida Ma kaziy Osiyoda muhim ahamiya ga ega.Mazku ilmiy adqiqo ning
asosiy maqsadi – Sama qandning sayqali oyi zaminas si a idagi o‘ ni a ahamiya ini chuqu
ahlil qilish, shaha a ixidagi muhim oqeala ni yo i ish hamda uning me’mo iy, madaniy a
ij imoiy me osini baholashdi . Shu maqsadda maqolada a ixiy manbala , a xeologik opilmala
a zamona iy ilmiy adqiqo la asosida shaha a ixi, uning obodligi a madaniy me osi keng
ko‘lamda o‘ ganiladi. Tadqiqo shuni ham ko‘ sa adiki, Sama qandning a ixiy a madaniy
boylikla i na aqa O‘zbekis on balki bu un dunyo me osi si a ida saqlanishi a i ojlan i ilishi
lozim.
Qadimiy da a shaha a ixi. Sama qand – Ma kaziy Osiyoning eng qadimiy
shaha la idan bi i bo‘lib, uning a ixi ming yillikla ga bo ib aqaladi. A xeologik adqiqo la
shuni ko‘ sa adiki, shaha hududida miloddan a algi II ming yillikdan boshlab odamla
omonidan yashash belgilangan. Shaha s a egik joylashu i u ayli Buyuk Ipak yo‘li sa do
a moqla ining ma kaziy nuq ala idan bi iga aylangan a u li xalqla bilan boy madaniy a
iq isodiy aloqala ni o‘ na gan.Qadimiy da da Sama qand min aqaning madaniy a iq isodiy
hayo ida ma kaz bo‘lgan. Aholi asosan dehqonchilik, cho achilik a huna mandchilik bilan
shug‘ullangan. Shu da da shaha hududida ilk u a joyla , qal’ala a oddiy iboda xonala
bunyod e ilgan. Ta ixiy manbala shuni ko‘ sa adiki, Sama qand qadimdan sa do a madaniya
ma kazi si a ida i ojlanib, o‘sha da ning ilm- an ma kazla i bilan doimiy aloqada bo‘lgan.
Islomiy da a ilm- an ma kazi. Islom da ida Sama qand ilm- an a madaniya ma kazi
si a ida yanada i ojlandi. XI–XII as la da shaha ma ema ika, as onomiya, ibbiyo a adabiyo
sohala ida ye uk ilmiy ma kazga aylangan. Bu da da Sama qand ko‘plab ku ubxonala ,
mad asa a masjidla bilan boyi ilgan. Shaha xalqi ilmiy adqiqo la , ki ob o‘plash a yozish
san’a i bilan aol shug‘ullangan. Shu da Sama qandni Ma kaziy Osiyoda diniy a ma’na iy
ma kaz si a ida shakllan i di.
Temu iyla da i a me’mo iy yuksalish. Temu iyla da i Sama qand a ixida alohida
o‘ in u adi. Temu (Tame lan) o‘z poy ax ini Sama qandga ko‘chi ib, shaha ni me’mo iy,
madaniy a ilmiy ma kazga aylan i di. Shu da da Regis on majmuasi, Bibixonim masjidi, Gu -
Ami maqba asi, Shohi Zinda majmuasi kabi yi ik me’mo iy obidala bunyod e ildi.
73
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Bu obidala na aqa shaha ni beza gan, balki Ma kaziy Osiyoning madaniy a ilmiy
hayo iga ka a hissa qo‘shgan. Temu iyla da ida Sama qand o‘zining noyob me’mo iy uslubi,
naqshinko obidala i a san’a i bilan mashhu bo‘lgan.
Madaniy me os a xalq san’a i. Sama qandning madaniy kon eks i u li xalqla a
si iliza siyala bilan aloqala u ayli boyib bo gan. Shaha xalqa o sa do, ilm- an a diniy
ma kaz si a ida shakllangan. Huna mandchilik, ma o o‘qish, ke amika, za ga lik, milliy musiqiy
a badiiy an’anala shaha madaniy hayo ining aj almas qismi bo‘lgan. Shaha aholisi u li e nik
gu uhla dan ashkil opgan bo‘lib, ula ning u -oda la i, huna mandchiligi a madaniy aoliya i
Sama qandning ang-ba ang madaniy hayo ini ya a gan.Shuningdek, shaha abiiy landsha i
bilan ham chamba chas bog‘liq. Sug‘d da yosi odiysi a o ida joylashgan bo‘lib, sug‘o ilgan
dala maydonla i, bog‘la a qadimiy su izimla i shaha aholisining ij imoiy-iq isodiy hayo ini
i ojlan i ishga xizma qilgan. Shu bilan bi ga, shaha ma kazidagi masjidla , mad asa a
maqba ala aholining diniy a ma’na iy hayo ida muhim ol o‘ynagan.Zamona iy da a global
ahamiya . Bugungi kunda Sama qand shah ida 550 mingdan o iq aholi yashaydi a shaha
iq isodiy, madaniy hamda ilmiy ma kaz si a ida Ma kaziy Osiyoda muhim ahamiya ga ega.
Zamona iy adqiqo la shuni ko‘ sa adiki, shaha a ixiy a madaniy me osi na aqa
a xeologik opilmala a me’mo iy obidala da, balki shaha ni ashkil e gan an’ana iy
huna mandchilik, xalq san’a i a mehna aoliya ida ham namoyon bo‘ladi
UNESCO omonidan Jahon me osi o‘yxa iga ki i ilgan Regis on a Shohi Zinda
majmuasi Sama qandning na aqa O‘zbekis on balki bu un insoniya a ixining qadimiy a
madaniy ma kazi si a ida an olinishini a’minlaydi. Shaha ning a ixiy a madaniy kon eks i uni
u izm, ilmiy adqiqo a madaniya i oji uchun muhim ma kazga aylan i adi. Sama qand
Ma kaziy Osiyodagi qadimiy shaha la dan bi i bo‘lib, Ipak yo‘li da ida s a egik a sa do
ma kazi si a ida i ojlangan. Shaha me’mo iy obidala i, masalan, Regis on ansambli,
Shohizinda majmuasi a boshqa a ixiy yodgo likla shaha landsha ining aj almas qismi
hisoblanadi. Shaha a o idagi abiiy manza ala – og‘la , da yo bo‘yla i, bog‘la a xiyobonla
– sayqal zaminasning shakllanishida muhim ol o‘ynaydi. Ushbu abiiy elemen la shaha es e ik
qiyo asini boyi adi a ekologik mu ozana ni saqlashga yo dam be adi.
Es e ik a ekologik ahamiya i. Sama qand sayqali oyi zaminasi shaha ga u is ik jalb
qilish a aholi uchun si a li yashash muhi i ya a ish imkonini be adi. Shaha landsha ining
es e ik jiha la i, shuningdek, shaha a ixiy obidala ining ko‘ kamligi bilan uyg‘unlashadi, bu esa
ekologik a madaniy me osni bi galikda saqlash za u a ini ko‘ sa adi.
Sama qandning es e ik a ekologik ahamiya i. Sama qand shah i o‘zining a ixiy
me’mo iy obidala i, noyob landsha la i a go‘zal abiiy muhi la i bilan es e ik jiha dan juda
boydi . Shaha obidala ida, masalan, Regis on majmuasi, Bibixonim masjidi, Shohi Zinda a
Gu -Ami maqba ala ida noyob naqshinko lik a ang-ba ang ke amik ishlanmala ma jud
bo‘lib, ula o‘z da ining san’a a badiiy didini i odalaydi. Bu obidala shaha ni na aqa a ixiy,
balki es e ik jiha dan ham jozibali qiladi. Sama qandning shaha sozlik an’anala i ham es e ik
jiha dan muhim hisoblanadi. Bog‘la , xiyobonla , sug‘o ilgan maydonla a da yola bo‘yida
joylashgan yashil maydonla shaha ga uyg‘unlik a izual go‘zallik baxsh e adi. Shaha ning
qadimiy a zamona iy a xi ek u asi uyg‘unligi, angla ning uyg‘un ishla ilishi a landsha ning
abiiy go‘zalligi u izm a ilmiy adqiqo la uchun jozibali makon ya a adi.Shaha aholisi a
mehmonla i uchun es e ik muhi uhiy a ma’na iy qoniqish manbai hisoblanadi.
Sama qandning go‘zal es e ik muhi i san’a , o og a iya, badiiy ijod a u izm sohala ini
i ojlan i ishda ham ka a ahamiya ga ega.
74
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Sama qandning abiiy landsha i a ekologik muhi ining o‘ziga xosligi shaha ning
ekologik ba qa o ligini a’minlaydi. Shaha Sug‘d da yosi odiysi a o ida joylashgan bo‘lib,
sug‘o ilgan dala maydonla i, bog‘la a qadimiy su izimla i ekologik mu ozana ni saqlashga
xizma qiladi. Shaha hududida joylashgan abiiy manza ala – og‘oldi hududla , bog‘la ,
pa kla a yashil maydonla ha oning ozalanishi, mik oiqlimni yaxshilash a shaha aholisining
saloma ligini saqlashda muhim ol o‘ynaydi.Sama qandning ekologik ahamiya i shuningdek,
shaha ni obodonlash i ish, su esu sla ini boshqa ish a ye os i su la idan oqilona oydalanish
bilan bog‘liq. Ta ixiy manbala da shaha aholisining sug‘o ish izimla i, qanalla a su
ombo la i ekologik izimni ba qa o saqlashga xizma qilgani qayd e ilgan. Bugungi kunda esa
shaha ekologik muhi ni himoya qilish, yashil hududla ni kengay i ish a abiiy landsha ni
saqlash bo‘yicha zamona iy adbi la olib bo ilmoqda.Sama qandning es e ik a ekologik
ahamiya i bi -bi i bilan chamba chas bog‘liq. Tabiiy landsha ning go‘zalligi shaha es e ik
muhi ini boyi adi, shuningdek, ekologik ba qa o likni a’minlaydi. Masalan, bog‘la a
xiyobonla da ekilgan o‘simlikla na aqa izual go‘zallik ya a adi, balki shaha ha osini
ozalaydi, sho qinni kamay i adi a shaha aholisi uchun dam olish maskanini ashkil qiladi. Shu
bilan bi ga, a ixiy me’mo iy yodgo likla a o idagi yashil maydonla shaha ni ekologik a
es e ik jiha dan boyi adi. Sama qand shah i na aqa a ixiy a madaniy me osi bilan, balki es e ik
a ekologik boylikla i bilan ham noyobdi . Shaha es e ik muhi ini me’mo iy obidala , landsha
a bog‘la boyi adi, ekologik muhi esa shaha aholisining saloma ligi, u izm a ilmiy
adqiqo la uchun qulay sha oi ya a adi. Shu sababli, Sama qandning es e ik a ekologik
ahamiya ini saqlash a i ojlan i ish na aqa madaniy me osni himoya qilish, balki shaha hayo
si a ini yaxshilash uchun ham muhimdi .
Tu izm a ij imoiy oydasi. Sama qandning u izm a ij imoiy oydasi. Tu izmning
i ojlanishi. Sama qand shah i o‘zining boy a ixiy, madaniy a es e ik me osi bilan xalqa o
u izm ma kazi si a ida e’ i o e iladi. Shaha Buyuk Ipak yo‘li da idan boshlab sa do a
madaniya ma kazi bo‘lgan bo‘lsa, hozi gi kunda u jahonda mashhu sayyohlik maskaniga
aylangan. Regis on majmuasi, Bibixonim masjidi, Gu -Emi maqba asi, Shohi Zinda majmuasi
a boshqa a ixiy obidala u is la uchun asosiy diqqa ga sazo o joyla hisoblanadi. So‘nggi
yilla da O‘zbekis on hukuma i omonidan u izmni i ojlan i ish bo‘yicha amalga oshi ilgan
s a egik das u la sama ali na ija be moqda. Rasmiy s a is ikaga ko‘ a, 2023 yilda Sama qandga
ash i buyu gan xo ijiy a mahalliy u is la soni 2 milliondan oshgan. Tu izm na aqa iq isodiy
da omad kel i adi, balki shaha madaniy me osini saqlash a a g‘ib qilish imkonini ham be adi.
Ij imoiy oyda. Tu izmning ij imoiy oydasi ham ka a. Bi inchi na ba da, u aholi
bandligini oshi adi. Tu izm sohasida mehmonxona, es o an, yo‘nalishli eksku siyala , qo‘l
huna mandchiligi a anspo xizma la i o qali yuzlab ish o‘ inla i ya a iladi. Shu bilan bi ga,
shaha aholisi o‘z madaniy a a ixiy me osini qad lashga o‘ ganadi, u -oda a an’anala ini
saqlashga in iladi.Sama qandda u izm na aqa iq isodiy, balki madaniy a ij imoiy in eg a siya
osi asi si a ida ham ishlaydi. Tu is la bilan o‘za o aloqala shaha aholisi uchun yangi aj iba,
bilim a ko‘nikmala ni i ojlan i ish imkonini be adi. Shu bilan bi ga, u izm o qali shaha
in a uzilmasi, yo‘lla , bog‘la , xiyobonla a jamoa joyla i yaxshilanadi, bu esa umumiy shaha
hayo si a ini oshi adi.
Tu izm, madaniya a ekologiya uyg‘unligi.Sama qandning u izm a ij imoiy oydasi
uning madaniy a ekologik kon eks i bilan chamba chas bog‘liq. Madaniy yodgo likla , a ixiy
obidala a abiiy landsha la bi galikda u izm maskani si a ida qad lanadi. Shu sababli,
u izmni i ojlan i ish ja ayonida ekologik muhi ni saqlash a shaha es e ik go‘zalligini himoya
75
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
qilish muhim ahamiya ga ega.Sama qand shah i u izm a ij imoiy oydasi bilan na aqa
iq isodiy, balki madaniy, ij imoiy a ekologik i ojlanishga hissa qo‘shadi. Tu izm shaha ning
a ixiy a madaniy me osini saqlash, shaha aholisining bandligini oshi ish a u izm o qali
yangi imkoniya la ya a ishda muhim osi a hisoblanadi. Shu bilan bi ga, u izm o qali
Sama qandning global miqyosdagi ob o‘si oshadi a shaha xalqa o madaniy a iq isodiy
aloqala ma kaziga aylanadi.Sama qand shaha landsha ining a ibga solinishi a es e ik
jiha la i u izmni i ojlan i ishga xizma qiladi.
-Sama qand shah i o‘zining ming yillik a ixi, boy madaniy me osi, es e ik go‘zalligi a
ekologik boylikla i bilan na aqa O‘zbekis on balki bu un dunyo uchun noyob shaha si a ida
e’ i o e iladi. Ta ixiy manbala dan a a xeologik opilmala dan ko‘ inib u ibdiki, shaha
qadimiy da la dan boshlab Buyuk Ipak yo‘li sa do yo‘lla i cho ahasida muhim ma kaz bo‘lgan,
u li xalqla a si iliza siyala bilan doimiy aloqada bo‘lgan. Temu iyla da ida bunyod e ilgan
me’mo iy yodgo likla , masalan, Regis on majmuasi, Bibixonim masjidi, Shohi Zinda a Gu -
Ami maqba ala i shaha ni es e ik jiha dan boyi ib, Ma kaziy Osiyo a bu un insoniya
madaniya ining aj almas qismiga aylan i di. Sama qandning es e ik a ekologik boylikla i
shaha ga na aqa izual a abiiy go‘zallik baxsh e adi, balki shaha aholisining hayo si a ini
yaxshilash, u izm a ij imoiy aoliya ni i ojlan i ishga xizma qiladi. Tu izm shaha ning
iq isodiy i ojlanishi, mahalliy aholi bandligini oshi ish a u -oda hamda an’anala ni saqlashda
muhim osi a si a ida ishlaydi. Shu bilan bi ga, shaha ekologik a es e ik uyg‘unligi, landsha
a yashil hududla ning saqlanishi o qali ba qa o i ojlanishga hissa qo‘shadi. Shu bois,
Sama qandning sayqali oyi zaminas si a idagi o‘ ni a ahamiya i na aqa a ixiy a madaniy,
balki ekologik, es e ik a ij imoiy jiha dan chuqu ilmiy ahlilni alab qiladi. Shaha a ixiy me os,
madaniya a ekologiya uyg‘unligining mukammal namunasidi . Uni saqlash, i ojlan i ish a
kelajak a lodla ga ye kazish na aqa O‘zbekis on balki bu un insoniya uchun muhim azi adi .
Sama qand o‘zining noyobligi a boy me osi bilan global miqyosda madaniy a ilmiy ma kaz
si a ida o‘ nak bo‘la oladi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Akhmedo , Sh. (2015). Sama qand a ixi a madaniy me osi. Toshken : Fan.
2. Raximo , O. (2018). Ma kaziy Osiyo shaha la i a landsha la i. Toshken : O‘zbekis on
uni e si e i nash i.
3. Ka imo , B. (2020). Sama qand: a ix a zamona iylik uyg‘unligi. Sama qand: Ilm.
4. UNESCO Wo ld He i age Cen e. (2023). Sama kand – C oss oad o Cul u es. [Online]
