60
N 1/39/2025 I Nauki P zy odnicze i Medyczne
Nauki P zy odnicze i Medyczne
Aleksand a Ewa Puślecka1 , Magdalena Janiszewska2
1Szkoła Główna Gospoda s wa Wiejskiego, Ins y u Nauk o Zwie zę ach, Ka ed a Gene yki i Och ony
Zwie zą ; ul. Ciszewskiego 8, 02-786 Wa szawa
2 Miejski Og ód Zoologiczny w Łodzi Sp. z o.o.; ul. Kons an ynowska 8/10 94-303 Łódź
e-mail: [email p o ec ed]
Wyde ki o ien alne (
Aonyx cine eus
) o zwie zę a in eligen ne, ak ywne uchowo
i cha ak e yzujące się ozwinię ymi zachowaniami społecznymi. Jedną z me od, służących po-
p awie dob os anu osobników u zymywanych w niewoli, jes s osowanie wzbogaceń ś odowi-
skowych. W niniejszej p acy p zeanalizowano eakcje wyde ek z Miejskiego Og odu Zoologicz-
nego w Łodzi na wyb ane wzbogacenia. Dane zos ały zeb ane pop zez obse wację bezpoś ednią
zwie zą . Analizowano eakcję wyd na wzbogacenia ś odowiskowe znajdujące się na wybiegu
o az nowe wzbogacenia manualne i zapachowe, o e owane w ok esie p owadzenia badania.
Analizę s a ys yczną wykonano w p og amie SPSS IBM S a is ic z wyko zys aniem es u nie-
pa ame ycznego K uskala-Wallisa. P zep owadzone obse wacje wykazały, że udział zachowań
eksplo acyjnych i zabawy obiek ami s anowi ponad ¼ czasu ak ywności wyd , a akże, że wy-
de ki pozy ywnie eagują na wp owadzane nowe wzbogacenia. Zwie zę a najchę niej ko zys a-
ły ze wzbogaceń manualnych i częściej podejmowały in e akcje z p zedmio ami na u alnymi
o ch opowa ej s uk u ze. Niedos a eczna ilość wzbogaceń ś odowiskowych może p owadzić
do sięgania po inne p zedmio y, na p zykład: sznu ki i y y ki mocujące elemen y a anżacji.
Należy ównież zw acać uwagę, aby każde wzbogacenie było o e owane w odpowiedniej ilości,
uzależnionej od liczby wyd na wybiegu, ak, by zapewnić dos ęp do wzbogacania wszys kim
osobnikom i og aniczać wys ępowanie konku encji o og aniczone zasoby.
S eszczenie
Słowa kluczowe: wyde ka o ien alna, og ód zoologiczny, wzbogacenie, zachowanie,
dob os an.
Asian small-clawed o e s (
Aonyx cine eus
) a e in elligen and ac i e animals wi h de el-
oped social beha iou s. One o he me hods used o imp o e he wel a e o indi iduals kep in
cap i i y is he use o en i onmen al en ichmen . In his s udy, he eac ions o o e s om he
Municipal Zoological Ga den in Łódź o selec ed en ichmen s we e analysed. Da a was collec -
ed h ough di ec obse a ion o animals. The o e s’ eac ion o en i onmen al en ichmen s e-
siding in enclosu e and as well as new manipulable and ol ac o y en ichmen s in oduced du ing
s udies we e analysed. S a is ical analysis was pe o med in he SPSS IBM S a is ic p og amme
using he K uskal-Wallis non-pa ame ic es . The obse a ions showed ha explo a o y and
playing beha iou s accoun s o mo e han 25% o he o e s’ ac i i y ime. O e s espond posi-
i ely o newly in oduced en ichmen s. The animals we e p e e ed manipulable en ichmen
and in e ac ed mo e equen ly wi h o ganic i ems wi h ough ex u e. Insu icien numbe o en-
i onmen al en ichmen s can esul in in e ac ions wi h o he i ems, such as opes and cable ies
used o a angemen a achmen , which can pose a h ea o he animals. I should be poin ed
ou , ha each en ichmen should be p o ided in app op ia e amoun , de e mined by numbe o
o e s in enclosu e, o ensu e access o en ichmen s o all specimens and educe compe i ion
o e limi ed esou ces.
Abs ac
Key wo ds: Asian small-clawed o e , en ichmen , Zoo, beha io , wel a e.
Zachowania eksplo acyjne i uży kowanie wzbogaceń
ś odowiskowych p zez wyde ki o ien alne
(
Aonyx cine eus
) w ś odowisku kon olowanym
Explo a o y beha io and en ichmen use by Asian small-clawed o e s
(
Aonyx cine eus
) in a con olled en i onmen
Jou nal o Li e and Medical Sciences
N 1/39/2025 I Nauki P zy odnicze i Medyczne
61
www.naukowcy.o g.pl
Wyde ka o ien alna (
Aonyx cine eus
), najmniejszy, współcześnie żyjący ga unek wyd (
Lu inae
)
zamieszkuje zeki, s umienie, jezio a, mok adła i niek ó e ekosys emy mo skie w Azji Południowej i Połu-
dniowo-Wschodniej (Hussain e al., 2011). Posiada ba dzo ozwinię e zachowania społeczne i komunikację
wewną zga unkową. W na u ze wo zy duże g upy odzinne. Członkowie s ada wspólnie że ują o az współ-
p acują ze sobą podczas ob ony e y o ium czy opieki nad po oms wem, pochodzącym od dominującej pa y
oz odczej (Hussain e al., 2011; Menzies and Rao, 2021). Wyde ki o ien alne o zwie zę a in eligen ne, cie-
kawskie, ak ywne uchowo i wokalnie (Fos e -Tu ley and Ma kowi z, 1982; Pe due e al., 2013; Ladds e al.,
2017) – ważne jes , aby w og odach zoologicznych wspie ać wykazywanie ych na u alnych cech. Ich epe ua
behawio alny obejmuje między innymi: że owanie, pielęgnację, odpoczynek, wzajemne in e akcje, pływanie,
zabawę w wodzie, eksplo ację, kopanie i obse wacje o oczenia. Doda kowa s ymulacja może pozy ywnie wpły-
wać na ich zachowanie, zapobiegać nudzie i s e eo ypiom (Heap e al., 2008). W związku z niewys a czającym
poziomem wiedzy w p zeszłości pojawiały się liczne udności związane z u zymywaniem ego ga unku w
niewoli, a akże jego ep odukcją (Maslanka and C issey, 1998; Si aso hi, 1998). Wyde ki wymagają odpo-
wiednich wa unków u zymania, p zede wszys kim: złożonego, u ozmaiconego ś odowiska o az s ymulacji,
k ó a będzie je ak ywizować i zachęcać do wykazywania na u alnych zachowań (Heap e al., 2008).
Wzbogacanie oznacza p ak ykę wp owadzania zmian w ś odowisku zwie zęcia, k ó e mają s ymu-
lować na u alną ak ywność zwie zą i edukować zachowania ano malne, pop zez: wyzwalanie zachowań
ins ynk ownych, zwiększenie ak ywności izycznej czy pobudzenie unkcji poznawczych (Kale a, 2014).
Wzbogacanie może obejmować dos a czanie óżno odnych bodźców (zapachów, dźwięków) czy na u alnych
i sz ucznych p zedmio ów, z k ó ymi zwie zę może w bezpieczny sposób wchodzić w in e akcje. Wzbogace-
nia s osowane w og odach zoologicznych można podzielić na 5 ka ego ii: izyczne (związane z wielkością
i a anżacją wybiegu), poka mowe (do yczące podawania i odzaju poka mu), manualne (na p zykład zabaw-
ki i inne p zedmio y umożliwiające manipulację), senso yczne (bodźce wizualne, dźwiękowe i zapachowe)
o az społeczne (kon ak z innymi zwie zę ami i z człowiekiem). Aby wzbogacenie było sku eczne powinno
za każdym azem wp owadzać elemen nowości. Zwie zę a p zyzwyczajają się do wp owadzanych bodźców
(habi uacja), co zmniejsza e ek ywność podejmowanych działań. P og am wzbogacania ś odowiskowego
będzie sku eczny i uży eczny ylko w edy, gdy będzie ak ywnie za ządzany, a jego sposób oddziaływania na
zwie zę a s ale moni o owany (AZA Small Ca ni o e TAG, 2009).
Ws ęp
Celem p zep owadzonych badań była ocena, jak dos ęp do wzbogaceń wpływa na zachowanie
wyde ek o ien alnych u zymywanych w niewoli o az ok eślenia, czy wys ępują óżnice w czasie i sposo-
bie ich wyko zys ania. P zeanalizowano eakcje zwie zą na wyb ane wzbogacenia dos ępne na wybiegach,
a akże nowe wzbogacenia, wp owadzane w ok esie obse wacji.
Cel p acy
Cha ak e ys yka miejsca badań
Badania były p owadzone w Miejskim Og odzie Zoologicznym w Łodzi Sp. z o.o., k ó e od 1993 oku
należy do Eu opejskiego S owa zyszenia Og odów Zoologicznych i Akwa iów (EAZA). Ekspozycja wyde ek
o ien alnych pows ała w 2021 oku i znajduje się w budynku O ien a ium, w ak zwanej „części świą ynnej”.
Wys awa nawiązuje do indonezyjskiej wyspy Celebes i zos ała zaa anżowana na uinę buddyjskiej świą yni.
Jes o wybieg jednoga unkowy, o powie zchni 118m². A anżacja w niewielkim s opniu odzwie ciedla na u-
alny bio op, ale wo zy złożone i u ozmaicone ś odowisko. Podłoże s anowią ko a, znajdująca się p zede
wszys kim p zy szybach, z yłu i z lewej s ony wybiegu, a akże piasek. Wyde ki mają do dyspozycji dwie
zadaszone k yjówki: w o mie szałasu (Fo . 1) i póło wa ego daszku, a akże dos ęp do licznych szczelin
między leżącymi pniami i pod ścianami. Z dwóch s on szałasu zawieszone są boja i ju owy wo ek. Jednym
Ma e iał i me ody
62
N 1/39/2025 I Nauki P zy odnicze i Medyczne
www.naukowcy.o g.pl
Nauki P zy odnicze i Medyczne
Fo og a ia 1. Szałas z boją
i wo kiem
( o . Aleksand a Puślecka)
Fo og a ia 2. S os złożony
z na u alnych pni
( o . Aleksand a Puślecka)
Fo og a ia 3.Wyde ki p zy
ażu owej kłodzie
( o . Aleksand a Puślecka)
z najważniejszych elemen ów wybiegu jes położony z p zodu basen, o pojemności 3m³. W ok esie obse wacji
w wodzie znajdowały się: piłka, boja (umieszczana ok esowo) i pływająca kłoda. Złożoność o oczenia basenu
zwiększają umieszczone na k awędzi pnie. Z lewej s ony basenu znajduje się s os, s wo zony z na u alnych
kłód (Fo . 2), a w pobliżu szyb ów ażu owy pień (Fo . 3). P zednią i ś odkową część wybiegu s anowi o -
wa a p zes zeń, wysypana piaskiem. Na wybiegu znajdują się skały i d obne kamienie, k ó e doda kowo
u ozmaicają e en. Jedyną oślinność s anowią zwisające ze ścian pnącza o az juka zasadzona w ogu wybiegu.
Na wybiegu u zymywana jes s ała empe a u a około 20-23°C. Wilgo ność powie za nie jes mie zona.
Cha ak e ys yka g upy badawczej
G upę badawczą s anowiło s ado wyde ek o ien alnych, składające się z 8 osobników (5♀, 3♂)
– ozmnażającej się pa y i młodych, pochodzących z dwóch mio ów. Zes awienie płci i wieku obse wowa-
nych zwie zą zos ało p zeds awione w Tabeli 1.
Tabela 1. S uk u a wieku i płci wyde ek o ien alnych uczes niczących w badaniu
Sposób p owadzenia badań
Dane zos ały zeb ane pop zez bezpoś ednią obse wację wyde ek o ien alnych p zebywających na
wybiegach. Obse wa o nie nawiązywał ze zwie zę ami in e akcji i nie zakłócał ich ak ywności. Obse wacje
odbywały się w wyb ane dni w dwóch u ach: od 23 cze wca do 14 lipca o az od 04 w ześnia do 29 w ześnia
2024 oku i miały miejsce w godzinach o wa cia og odu zoologicznego (między 9.00-18.00). Dziennie zwie-
zę a były obję e obse wacją p zez 7-9 godzin. W sumie zos ało wykonanych 96 godzinnych obse wacji (5760
minu ). Podczas każdej obse wacji oceniano zachowanie wszys kich osobników.
W celu spo ządzenia budże u czasowego i opisania eakcji wyde ek na wzbogacenia ok eślono czę-
s o liwość wys ępowania zachowań, k ó e zos ały zakwali ikowane do nas ępujących ka ego ii: odpoczynek
i sen, zachowania lokomo o yczne, pływanie, zachowania poka mowe, zachowania kom o owe, badanie o o-
Jou nal o Li e and Medical Sciences
N 1/39/2025 I Nauki P zy odnicze i Medyczne
63
www.naukowcy.o g.pl
czenia (obse wowanie, ozglądanie się), eksplo acja (p zeszukiwanie, poszukiwanie), zabawa obiek ami, in-
e akcje międzyosobnicze i zachowania pozos ałe (m.in. znakowanie e y o ium, in e akcje z p acownikami).
Z każdej godziny obse wacji spo ządzono p o okół, w k ó ym zos ało ok eślone zachowanie z podziałem co
minu ę w sys emie ze o-jedynkowym (zachowanie wys ąpiło/nie wys ąpiło). W wynikach zsumowano czę-
s ość wys ępowania danego zachowania i podzielono p zez sumę wszys kich obse wowanych zachowań. Z
kolei w ocenie wyko zys ania dos ępnych i wp owadzanych wzbogaceń uwzględniono:
- liczbę „podejść” zwie zą do wzbogacenia, p zy czym każdy pow ó do wzbogacenia po odejściu od niego
wszys kich osobników był liczony jako kolejne „podejście”;
- ś edni czas wania „podejścia”, ozumiany jako czas (w minu ach) od momen u podejścia pie wszego osob-
nika do wzbogacenia do odejścia os a niego osobnika;
- sumę czasu uży kowania wzbogacenia p zez minimum jedno zwie zę podczas obse wacji, liczoną jako sumę
czasu wania wszys kich „podejść”;
- sposób, w jaki zwie zę a wchodziły w in e akcje z obiek ami.
Zeb ane dane do yczące czasu wania poszczególnych „podejść” zos ały poddane analizie s a y-
s ycznej, p zep owadzonej w p og amie IBM SPSS S a is ics .29. Ze względu na b ak ozkładu no malnego
danych, co zos ało zwe y ikowane es ami Shapi o-Wilka i Kołmogo owa-Smi nowa, do analizy s a ys ycznej
wyko zys ano es niepa ame yczny K uskala-Wallisa. Różnice między g upami były we y ikowane es em
Dunna z ko ek ą Bon e oniego.
Zas osowane wzbogacenia
Za wzbogacenie uznano każdy s ały lub uchomy elemen wybiegu, k ó y nie jes niezbędny zwie-
zęciu, ale s ymuluje do wchodzenia w in e akcje, wykazywania zachowań eksplo acyjnych, manualnych czy
zabawy. W analizie uwzględniono za ówno z óżnicowane podłoże (ko a, piasek), s ałe elemen y ekspozycji
(m.in. szałas, pnącza, wiklinowe og odzenie), obiek y znajdujące się s ale na wybiegu (m.in. pływająca kłoda,
wiszący wo ek, kamienie) o az wzbogacenia o e owane zwie zę om ok esowo (m.in. pływająca boja, kong).
Do ka ego ii „Inne” zaliczono p zedmio y, k ó e nie zos ały wp owadzone na wybieg celowo jako wzbogace-
nia, jednak wyde ki wchodziły z nimi w in e akcje.
W czasie p owadzenia obse wacji sp awdzono eakcje wyde ek nie ylko na wzbogacenia wyko zy-
s ywane do ychczas w og odzie zoologicznym, ale akże na nowe wzbogacenia: manualne - szyszki i kokosy
o az zapachowe - k ążki z olejami zwie zęcymi i świeże zioła. Dla każdego nowego wzbogacenia p zep o-
wadzono dwa pow ó zenia, między k ó ymi zachowano dwu ygodniowy ods ęp czasu. Da y w az z odzajem
wp owadzanego wzbogacenia zos ały p zeds awione w Tabeli 2. K ążki zapachowe były p zygo owywane
w dniu podania, pop zez nasączenie olejem zwie zęcym. Zas osowano zy óżne oleje zwie zęce ma ki Po-
kusa: olej z łososia, olej z k yla a lan ycznego i olej z wą oby do sza. Poza ym na wybiegu umieszczano
k ążki nienasączone żadnym olejem, w o mie p óby kon olnej. Wyko zys ane k ążki b zozowe miały ś ed-
nicę 8-10cm. Do o e owanych świeżych ziół należały: mię a, bazylia i ozma yn. Wzbogacenia o e owane
jednocześnie były umieszczane na wybiegu w ods ępach ok. 1-5m od siebie.
Tabela 2. Da y umieszczania nowych wzbogaceń na wybiegu wyde ki o ien alnej
64
N 1/39/2025 I Nauki P zy odnicze i Medyczne
www.naukowcy.o g.pl
Nauki P zy odnicze i Medyczne
Wyk es 1. Udział zachowań wyde ek o ien alnych w ok esie obse wacji
Wyde ki o ien alne p zebywały poza polem widzenia p zez 160 minu , co s anowi około 3% czasu
obse wacji. Udział poszczególnych zachowań wyde ek w s osunku do wszys kich obse wowanych zachowań
p zeds awia Wyk es 1. Zwie zę a pozos awały ak ywne p zez około 75,5% czasu obse wacji, a szczy y ak-
ywności były sko elowane z godzinami ka mienia. Między posiłkami najczęściej wys ępowały odpoczynek
i sen. Ponad ¼ czasu spędzanego ak ywnie wyde ki poświęcały zachowaniom eksplo acyjnym o az zabawie
obiek ami, p zy czym w ok esie wp owadzania nowych wzbogaceń za ejes owano niewielki wz os czasu
spędzanego na ych ak ywnościach: odpowiednio z 11% do 15% na zabawie obiek ami, z 12% do 14% na
eksplo acji. Tabela 3 p ezen uje liczbę „podejść” i czas wyko zys ania 16 wzbogaceń, k ó e znajdowały się na
wybiegu w ok esie p owadzenia badań.
Tabela 3. Sposób i czas wyko zys ania wzbogaceń dos ępnych na wybiegu w ok esie badań
Jou nal o Li e and Medical Sciences
N 1/39/2025 I Nauki P zy odnicze i Medyczne
65
www.naukowcy.o g.pl
Liczba „podejść” do poszczególnych wzbogaceń podczas p owadzenia obse wacji była óżna i wa-
hała się od 2 do 245. W abeli uwzględniono boję zawieszoną p zy szałasie, pomimo b aku in e akcji z ym
wzbogaceniem w ok esie p owadzenia obse wacji. Najmniejszą liczbą podejść cha ak e yzowały się: pnącza,
pływająca piłka i pływająca boja. Szałas był wyko zys ywany p zede wszys kim p zez młodsze osobniki, k ó-
e wyko zys ywały go jako kons ukcję wspinaczkową. Kopanie w piasku miało miejsce częściej niż w ko ze,
na omias ko a s ymulowała wykazywanie ba dziej óżno odnych zachowań. Wzbogaceniem najczęściej wy-
ko zys ywanym p zez wyde ki były d obne kamienie (Fo . 4). Suma czasu wszys kich podejść s anowi 25%
czasu obse wacji i oznacza, że p zez 25% obse wacji minimum jedna wyd a manipulowała kamieniem.
P zep owadzenie es u K uskala-Wallisa (d =14; p<0,001) pozwoliło po wie dzić, że czas ko zys ania
ze wzbogaceń p zez wyde ki o ien alne óżnił się is o nie w zależności od odzaju wzbogacenia. Dla wszys -
kich wzbogaceń ś edni czas „podejścia” wynosił poniżej 6 minu . Najdłużej wało żonglowanie kamieniami
– „podejście” wało ś ednio 6 minu , po czym nas ępowało po zucenie kamienia lub k ó ka p ze wa związana
np. z p zemieszczeniem się w inne miejsce, obse wacją o oczenia czy in e akcją z innym osobnikiem. Kopa-
nie i g zebanie w piasku i ko ze wało ś ednio 3 minu y, niezależnie od odzaju podłoża (po ównania pa ami
nie wykazały is o nych s a ys ycznie óżnic). Najk ó szym ś ednim czasem wyko zys ania cha ak e yzowały
się pływająca boja, pływająca piłka i leżące pnie – najczęściej in e akcje z ymi wzbogaceniami polegały na
66
N 1/39/2025 I Nauki P zy odnicze i Medyczne
www.naukowcy.o g.pl
Nauki P zy odnicze i Medyczne
k ó kim, wającym mniej niż minu ę popychaniu p zedmio u, ącaniu łapą bądź pyskiem, obwąchiwaniu czy
ocie aniu się.
W Tabeli 4 zos ał opisany sposób wyko zys ania nowych wzbogaceń, wp owadzanych w ok esie p o-
wadzenia obse wacji.
Fo og a ia 4. Żonglowanie kamieniem ( o . Aleksand a Puślecka)
Tabela 4. Sposób i czas wyko zys ania nowych, wp owadzanych wzbogaceń
Jou nal o Li e and Medical Sciences
N 1/39/2025 I Nauki P zy odnicze i Medyczne
67
www.naukowcy.o g.pl
Także w p zypadku nowych wzbogaceń odzaj wzbogacenia decydował o is o nych s a ys ycznie óż-
nicach w czasie, w k ó ym był wyko zys ywany p zez wyde ki (K uskal-Wallis; d =8; p<0,001). Is o ne óż-
nice wys ępowały między czasem wyko zys ania szyszek i pozos ałych wzbogaceń o az między kokosami
i ozma ynem. Szyszki cha ak e yzowały się największą liczbą podejść (n=42) o az najdłuższym ś ednim
czasem podejścia, k ó y wynosił około 3 minu (Fo . 5). W p zypadku kokosów liczba podejść wynosiła 39,
a pojedyncze podejście wało niecałe 2 minu y. Do pozos ałych wzbogaceń wyde ki podchodziły zadziej,
akże od większości wzbogaceń już dos ępnych na wybiegu. W p zypadku k ążków z olejami liczba a wahała
się 8 do 14, a ś edni czas podejścia wynosił około 1,5-2 minu (Fo . 6). Jedynie p óba kon olna miała niższą
liczbę podejść (n=4) i czas podejścia (1 minu 15 sekund). Spoś ód ziół podobną liczbą podejść cha ak e yzo-
wały się mię a (Fo . 7) i ozma yn (odpowiednio n=8 i n=7). Poza mię ą ś edni czas podejścia do o e owanych
ziół nie p zek aczał 1 minu y.
Fo og a ia 5. Żonglowanie
szyszka
( o . Aleksand a Puślecka)
Fo og a ia 6. Wyde ka
p zy k ążkach
( o . Aleksand a Puślecka)
Fo og a ia 7. Zabawa
liśćmi mię y
( o . Aleksand a Puślecka)
Wyde ki o ien alne, u zymywane w og odach zoologicznych, znaczną część doby spędzają ak yw-
nie, eksplo ując óżne części swojego wybiegu. Cha ak e yzują się dużą z ęcznością, badając i mody ikując
ś odowisko, w k ó ym się znajdują (Pe due e al., 2013). Wiadomo akże, że posiadają dob ą pamięć p ze-
s zenną, są w s anie uczyć się ozwiązywania p os ych łamigłówek w celu zdobycia poka mu czy zapa-
mię ywać p ocedu y ekspe ymen ów (Fos e -Tu ley and Ma kowi z, 1982; Pe due e al., 2013; Ladds e al.,
2017; Cuculescu e al., 2018). Są o ssaki in eligen ne i ciekawskie, dla ego po zebują ciągłej s ymulacji o az
boga ego, zmieniającego się ś odowiska, k ó e umożliwi u zymanie wysokiego poziomu dob os anu (Fos e -
Tu ley and Ma kowi z, 1982; Owen, 2004; AZA Small Ca ni o e TAG, 2009). Aby p zeciwdziałać nudzie
w og odach zoologicznych s osuje się óżnego odzaju wzbogacenia ś odowiskowe, jednak is nieje niewiele
badań oceniających sku eczność wp owadzanych ozwiązań.
Zachowania eksplo acyjne o az zabawa obiek ami i in e akcje z elemen ami a anżacji s anowiły w
sumie ponad ¼ czasu obse wacji (odpowiednio po 13%). W badaniach Cuculescu e al. (2017) o az Cuculescu
e al. (2018) p owadzonych w Blue Ree Aqua ium Tynemou h, u zymującym do osłe osobniki, wa ości e
osiągały odpowiednio około 10% i 1-2%. Wiadomo, że obecność młodych s ymuluje do wykazywania akich
zachowań, jak wspólna zabawa. Młodsze osobniki spędzają eż więcej czas na kopaniu czy zabawie p zed-
mio ami niż do osłe (Owen, 2004; Cuculescu-San ana e al., 2021). Rodzina wyde ek o ien alnych w Łodzi
składała się z pa y odzicielskiej w az z po oms wem w wieku jednego oku i pół oku, co może być p zyczy-
ną większego udziału zachowań eksplo acyjnych i in e akcji ze wzbogaceniami w budżecie czasu. Wa ości
uzyskane podczas obse wacji w Łodzi są podobne do wa ości p ezen owanych p zez Go ha da (2007), k ó y
p owadził badania na g upie wyde ek składającej się z 3 osobników do osłych i 5 młodych. W badaniach
Go ha da (2007) eksplo acja i zabawa p zedmio ami s anowiły odpowiednio 9-24% i 8-13% czasu obse wa-
cji.
Wyde ki najczęściej ko zys ały ze wzbogaceń manualnych, co może wynikać z uwa unkowań izjolo-
gicznych i behawio alnych: w na u ze wyde ki używają łap, by wyszukiwać i zdobywać pożywienie, nawe
jeśli jes uk y e w szczelinach czy pod skałami (Abdul-Pa ah e al., 2014; Aziz, 2018). Poza ym chę niej
wchodziły w in e akcje z p zedmio ami na u alnymi, o ch opowa ej lub szo s kiej s uk u ze. Na p zykład,
Dyskusja
68
N 1/39/2025 I Nauki P zy odnicze i Medyczne
www.naukowcy.o g.pl
Nauki P zy odnicze i Medyczne
mając do wybo u zabawę zawieszonymi wo kiem ju owym lub plas ikową boją wybie ały wo ek, a pływając
częściej opie ały się o pływającą kłodę niż o znajdujące się w basenie plas ikowe piłki czy boję. Być może o-
dzaj ma e iału, z k ó ego wykonane jes wzbogacenie, może wpływać na jego wyko zys anie p zez zwie zę a.
Wyde ki wielok o nie ko zys ały z obiek ów znalezionych na wybiegu, k ó e nie były wp owadzane celowo
w o mie wzbogacenia. Znaleziony lub wy wany z a anżacji p zedmio częs o inicjował ywalizację między
osobnikami o zdoby y zasób. Wy ywanie i bawienie się elemen ami ekspozycji, akimi jak: kawałki skał,
d ewna, cemen u lub pianki z włókna szklanego, było eż obse wowane p zez Fos e -Tu ley and Ma kowi z
(1982). Według Fos e -Tu ley and Ma kowi z (1982) o zachowanie jes odpowiedzią na niedos a eczną ilość
p zedmio ów służących manipulacji do ykowej i wynika z dużej po zeby wyde ek do badania ś odowiska
swojego wybiegu.
Spoś ód ak ywności związanych z wyko zys aniem wzbogaceń wy óżniało się żonglowanie. Mecha-
nizmy i p zyczyny wys ępowania ego zachowania nie są jeszcze dob ze poznane. Żonglowanie kamieniami
jes wyją kowe, ponieważ u zymuje się aż do wieku do osłego. Zjawisko o badał Allison e al. (2020),
s wie dzając, że najczęściej żonglują młode i s a sze (>11 la ) wyde ki, a akże, że częs ość żonglowania
ośnie w az z upływem czasu od os a niego ka mienia. Jednakże w og odzie zoologicznym w Łodzi, po-
dobnie jak w obse wacjach Bandoli e al. (2023), nie dało się s wie dzić ko elacji między poziomem głodu
a manipulowaniem kamieniem. Wyde ki najchę niej żonglowały d obnymi kamieniami, a akże muszlami,
kawałkami ko y, czy wp owadzonymi we w ześniu szyszkami. Chociaż żonglowanie kamieniem wydaje się
najpowszechniejsze, Ha op and Cuculescu-San ana (2021) ównież obse wowali wyko zys ywanie w ym
celu innych obiek ów.
Wyde ki za eagowały z zain e esowaniem na większość wp owadzanych nowych wzbogaceń: szysz-
ki, kokosy, k ążki nasączone olejami i zioła. Tylko az zaobse wowano os ożność podczas podchodzenia do
wzbogacenia – jedna wyde ka kilkuk o nie podbiegała do o zechów kokosa i odbiegała, zanim zdecydowała
się ozpocząć in e akcję manualną. W ok esie wp owadzania nowych wzbogaceń nas ąpił niewielki wz os
czasu poświęconego zabawie obiek ami w s osunku do obse wacji p owadzonych wczesnym la em: z 11% do
15%, a akże udział zachowań eksplo acyjnych: z 12% do 14%. Jednakże ze względu na małą p óbę i b ak
analizy s a ys ycznej w ym zak esie, nie można s wie dzić, że wz os en jes is o ny i spowodowany doda-
niem nowych wzbogaceń. Konieczne byłoby p zep owadzenie podobnych badań z większą liczbą p ób lub
w g upach, składających się z większej liczby zwie zą . W innych p acach, analizujących zachowanie wyd ,
po wp owadzeniu wzbogaceń, akże obse wowano wz os eksplo acji i zabawy obiek ami (Fos e -Tu ley and
Ma kowi z, 1982; Oli ei a and Ca pi, 2016).
Zgodnie z oczekiwaniami wyde ki najchę niej ko zys ały ze wzbogaceń manualnych, jak szyszki
i kokosy. W s osunku do nich wykazywały eż najba dziej óżno odne zachowania. W p zypadku k ążków
nasączonych olejami za ejes owano najwięcej podejść do k ążków z olejami z k yla i do sza, co może su-
ge ować p e e encję wyd w wybo ze ych olejów. K ążki nasączone olejami cha ak e yzowały się wyższą
liczbą podejść niż p óba kon olna. Świeże zioła okazały się najmniej in e esującym wzbogaceniem. Niewiele
wiadomo na ema wpływu wzbogaceń zapachowych na wyde ki. W Blue Ree Aqua ium Tynemou h p owa-
dzono badanie z udziałem olejków e e ycznych: lawendowego i eukalip usowego, k ó e wykazało p e e encję
olejku lawendowego (Cuculescu e al., 2018). Do innych subs ancji zapachowych, o e owanych w óżnych
ins y ucjach, należą: p zyp awy: cynamon, gałka muszka ołowa, wanilia; eks ak y: cy ynowy, migdałowy;
ma e iały na u alne – ściółka, pió a – pochodzące od innych zwie zą , świeże liście czy igły d zew iglas ych
(AZA Small Ca ni o e TAG, 2009), po zeba jednak więcej badań w zak esie s osowania, by móc ocenić ich
wpływ na wyd y.
P zep owadzone badania wykazały, że wyde ki u zymywane w Miejskim Og odzie Zoologicznym
w Łodzi pozy ywnie eagują na wp owadzane nowe wzbogacenia ś odowiskowe. Zwie zę a najchę niej ko-
zys ały i wykazywały najba dziej z óżnicowany epe ua zachowań w s osunku do wzbogaceń manualnych.
Ze względu na znaczny udział zachowań eksplo acyjnych i zabawy obiek ami, s anowiących ponad ¼ czasu
ich ak ywności, ś odowisko wybiegu powinno być z óżnicowane i egula nie zmieniane, aby s ale zapewniać
elemen nowości. Niedos a eczna ilość wzbogaceń ś odowiskowych może p owadzić do sięgania po inne
p zedmio y, na p zykład: sznu ki i y y ki, mocujące elemen y a anżacji, k ó e mogą s anowić zag ożenie dla
Wnioski
