IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
64
SOVETLARNING O'ZBEKISTON SSRDAGI QATAG'ON SIYOSATI
Bozo o Jahongi Ibodullo o'g'li
Toshken i iga siya a qishloq xo'jaligini mexaniza siyalash muhandisla i
uni e si e i (TIQXMMU)
E-mail: bjahongi [email protected]
Anno a siya. Maqolada So e la da ida O‘zbekis on SSRda amalga oshi ilgan
qa ag‘on siyosa i ahlil qilinadi. 1920–1930-yilla da siyosiy ozalashla , omma iy
hibsla , ziyolila a mahalliy eli a akilla ining a’qib qilinishi ko‘ ib chiqiladi. A xi
hujja la i, asmiy ma e ialla a shaxsiy gu ohlikla asosida ep essiya mexanizmla i
a uning ij imoiy, siyosiy hamda madaniy oqiba la i aniqlanadi. Tadqiqo shuni
ko‘ sa adiki, So e siyosa i o‘zbek jamiya i a milliy madaniy me osning
i ojlanishiga sezila li a’si ko‘ sa gan.
Kali so‘zla . So e ep essiyasi, O‘zbekis on SSR, siyosiy ozalash, omma iy
hibsla , ziyolila ni a’qib qilish, madaniy a’si , o ali a siyosa .
Anno a ion. This a icle examines he ep essi e policies o he So ie egime in
he Uzbek SSR, ocusing on poli ical pu ges, mass a es s, and he pe secu ion o
in ellec uals and local eli es du ing he 1920s–1930s. I analyzes a chi al sou ces,
o icial documen s, and pe sonal es imonies o e eal he scale and mechanisms o
ep ession, as well as i s socio-poli ical and cul u al consequences. The s udy
highligh s how So ie policies a ec ed Uzbek socie y, cul u al de elopmen , and
na ional iden i y o ma ion.
Keywo ds. So ie ep ession, Uzbek SSR, poli ical pu ges, mass a es s,
in ellec ual pe secu ion, cul u al impac , o ali a ian policy.
Аннотация. В статье рассматривается политика репрессий советского
режима в Узбекской ССР, с акцентом на политические чистки, массовые
аресты и преследование интеллигенции и местной элиты в 1920–1930-х годах.
Анализируются архивные материалы, официальные документы и личные
свидетельства для выявления масштабов и механизмов репрессий, а также их
социально-политических и культурных последствий. Исследование
подчеркивает влияние советской политики на узбекское общество, культурное
развитие и формирование национальной идентичности.
Ключевые слова: Советские репрессии, Узбекская ССР, политические
чистки, массовые аресты, преследование интеллигенции, культурное влияние,
тоталитарная политика.
Ki ish. So e la da ida O‘zbekis on SSRda amalga oshi ilgan qa ag‘on siyosa i
mamlaka a ixida mu akkab a hal qilu chi da si a ida e’ ibo ga loyiqdi . 1920–
1930-yilla da siyosiy ozalashla , omma iy hibsla , ziyolila a mahalliy eli a
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
65
akilla ining a’qib qilinishi na ijasida jamiya ning ij imoiy a siyosiy uzilishi ubdan
o‘zga gan. Bu ja ayonla na aqa siyosiy, balki madaniy, iq isodiy a milliy ong
i ojiga ham sezila li a’si ko‘ sa gan. Ushbu siyosa ning asosiy maqsadi So e
hokimiya i omonidan milliy a siyosiy qa shilikni bos i ish, ideologik nazo a ni
mus ahkamlash hamda ij imoiy a iq isodiy uzilmani o‘z nazo a iga moslash i ish
edi. Na ijada, o‘n minglab uqa ola hibsga olingan, ula ning mulki musoda a qilingan
a ay im holla da jazo cho ala iga o ilgan. Shu bilan bi ga, ziyolila , san’a ko la a
ilm- an akilla i o asida qo‘ qu muhi i yuzaga kelgan, bu esa milliy madaniya a
ilmiy a aqqiyo ga salbiy a’si ko‘ sa gan. Ki ish qismida adqiqo ning maqsadi a
ahamiya i ham aniqlanadi. Mazku maqola So e qa ag‘onining O‘zbekis on SSRdagi
ij imoiy, siyosiy a madaniy oqiba la ini ahlil qilishga qa a ilgan. A xi hujja la i,
asmiy hisobo la a shaxsiy gu ohlikla asosida ep essiya mexanizmla i, ula ning
keng qam o i a jamiya dagi oqiba la i o‘ ganiladi. Tadqiqo shuni maqsad qiladi:
o‘sha da siyosa ining jamiya uzilishiga, milliy madaniya ga a shaxsla hayo iga
a’si ini yo i ish, a ixiy oqeala ning aniq a ilmiy asoslangan ahlilini aqdim e ish.
Shu a iqa, maqola ki ish qismida So e qa ag‘onining ij imoiy-siyosiy ahamiya i,
adqiqo ning dolza bligi a o‘ ganishning asosiy yo‘nalishla i yo i iladi, bu esa
o‘qu chi a adqiqo chiga ma zu kon eks ini ushunishga yo dam be adi. So e la
da ida O‘zbekis on SSRda amalga oshi ilgan qa ag‘on siyosa i mamlaka a ixidagi
eng mu akkab a keskin da la dan bi i hisoblanadi. 1920–1930-yilla da siyosiy
ozalashla , omma iy hibsla a ziyolila hamda mahalliy eli a akilla ining a’qibi
o qali So e hukuma i o‘z nazo a ini mus ahkamlashga ha aka qilgan. Ushbu
ja ayonla na aqa siyosiy uzilishga, balki milliy madaniya , ilm- an a ij imoiy
hayo ga sezila li a’si ko‘ sa gan.
Qa ag‘on siyosa ining asosiy maqsadi So e hokimiya i omonidan po ensial
qa shilikni bos i ish, ideologik nazo a ni mus ahkamlash a jamiya uzilishini o‘z
nazo a iga moslash i ish edi. Bu ja ayonla na ijasida o‘n minglab uqa ola hibsga
olingan, ula ning mol-mulki musoda a qilingan a ay im holla da jazo cho ala iga
o ilgan. Shu bilan bi ga, jamiya da qo‘ qu muhi i yuzaga kelib, madaniy a ilmiy
aoliya ga salbiy a’si ko‘ sa gan. Ushbu adqiqo ning maqsadi So e qa ag‘onining
O‘zbekis on SSRdagi siyosiy, ij imoiy a madaniy oqiba la ini ilmiy asosda
yo i ishdan ibo a . Tadqiqo a xi hujja la i, asmiy hisobo la a shaxsiy gu ohlikla
ahlili o qali ep essiyaning mexanizmla i, ula ning keng qam o i a jamiya dagi
a’si ini o‘ ganadi. Tadqiqo na ijala i a ixiy oqeala ni ilmiy asosda ushunish,
qa ag‘on siyosa ining jamiya ga a’si ini baholash a kelajakdagi adqiqo la uchun
mus ahkam poyde o ya a ish imkonini be adi. Shu bilan ki ish qismida So e
qa ag‘onining dolza bligi, adqiqo ning maqsadi a ahamiya i yo i ilib, ma zuni
o‘ ganishning asosiy yo‘nalishla i aniqlanadi. Bu o‘qu chi a adqiqo chiga ma zu
kon eks ini chuqu ushunishga yo dam be adi. So e la da ida O‘zbekis on SSRda
amalga oshi ilgan qa ag‘on siyosa i mamlaka a ixidagi eng mu akkab a keskin
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
66
da la dan bi i hisoblanadi. 1920–1930-yilla da siyosiy ozalashla , omma iy hibsla
a ziyolila hamda mahalliy eli a akilla ining a’qibi o qali So e hukuma i o‘z
nazo a ini mus ahkamlashga ha aka qilgan. Ushbu ja ayonla na aqa siyosiy
uzilishga, balki milliy madaniya , ilm- an a ij imoiy hayo ga sezila li a’si
ko‘ sa gan. Qa ag‘on siyosa ining asosiy maqsadi So e hokimiya i omonidan
po ensial qa shilikni bos i ish, ideologik nazo a ni mus ahkamlash a jamiya
uzilishini o‘z nazo a iga moslash i ish edi. Bu ja ayonla na ijasida o‘n minglab
uqa ola hibsga olingan, ula ning mol-mulki musoda a qilingan a ay im holla da
jazo cho ala iga o ilgan. Shu bilan bi ga, jamiya da qo‘ qu muhi i yuzaga kelib,
madaniy a ilmiy aoliya ga salbiy a’si ko‘ sa gan.
Adabiyo la ahlili. So e qa ag‘oni a ep essi siyosa ma zusidagi
adabiyo la ni ahlil qilganda, bi nech a asosiy yo‘nalishla aj alib u adi. Bi inchi
yo‘nalish – siyosiy ozalashla a ula ning ij imoiy oqiba la ini o‘ ganishga qa a ilgan
ilmiy adqiqo la [1]. Bu manbala O‘zbekis on SSRdagi siyosiy ep essiyala ,
omma iy hibsla a siyosiy qa shilikni bos i ish ja ayonla ini yo i adi. Ikkinchi
yo‘nalish – ziyolila a mahalliy eli a akilla ining a’qibi, ula ning jamiya a
madaniya i ojiga a’si i bo‘yicha adqiqo la [2]. Ushbu adabiyo la shuni
ko‘ sa adiki, So e siyosa i madaniy a ij imoiy hayo ga sezila li salbiy a’si
ko‘ sa gan. Uchinchi yo‘nalish – a xi hujja la i a shaxsiy gu ohlikla asosida
ep essiyaning mexanizmla i a usulla ini ahlil qilu chi manbala [3]. Bu adqiqo la
qa ag‘onning izimli xa ak e ini, hukuma siyosa ining o ali a yo‘nalishini a
ep essiya osi ala ining sama ado ligini yo i adi. To‘ inchi yo‘nalish – xalqa o
adqiqo la a kompa a i ahlilla bo‘lib, ula So e ep essiyasini boshqa o ali a
izimla bilan solish i adi a uning madaniy a siyosiy oqiba la ini keng kon eks da
baholaydi [4]. Shu a zda, adabiyo la ahlili shuni ko‘ sa adiki, So e la da idagi
qa ag‘on siyosa i O‘zbekis on SSRda ij imoiy uzilish, madaniya a milliy ong
i ojiga chuqu a’si ko‘ sa gan
Ma e ialla a usulla . Ushbu adqiqo da So e la ning O‘zbekis on SSRdagi
qa ag‘on siyosa ini o‘ ganishda naza iy a amaliy adqiqo usulla i qo‘llanildi.
Naza iy bosqichda a ixiy manbala , monog a iyala , ilmiy maqolala , a xi hujja la i
a asmiy hisobo la ahlil qilindi. Shu bilan bi ga, shaxsiy gu ohlikla a xo i a
ki obla i o qali ep essiya ja ayonining ij imoiy a madaniy oqiba la i aniqlashga
ha aka qilindi. Amaliy bosqichda esa O‘zbekis on a xo ijiy a xi la dagi hujja la ,
s a is ik ma’lumo la , huquqiy ma e ialla a zamona iy adqiqo la asosida
qa ag‘onning mexanizmla i a amalga oshi ish usulla i ahlil qilindi. Tadqiqo
da omida hujja la , hisobo la a gu ohlikla o‘za o solish i ilib, oqeala ning
umumiy kon eks i a oqiba la i aniqlashga imkon ya a ildi. Tadqiqo usulla i si a ida
a ixiy ahlil, solish i ma ahlil, s a is ik kuza u , hujja la ni analiz qilish a
kon eks ual izoh be ish me odla idan oydalanildi. Bu usulla So e siyosa ining
izimli xususiya ini, ep essiya mexanizmla ini a ij imoiy a’si ini aniqlashda asos
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
67
bo‘ldi. Shunday qilib, adqiqo ma e iali a me odla i So e qa ag‘onining
O‘zbekis on SSRdagi siyosiy, ij imoiy a madaniy oqiba la ini ilmiy asosda yo i ishga
xizma qiladi. Ushbu adqiqo So e la da ida O‘zbekis on SSRdagi qa ag‘on
siyosa ini ilmiy asosda o‘ ganishga qa a ilgan bo‘lib, naza iy a amaliy adqiqo
usulla ini qo‘llaydi. Naza iy bosqichda a ixiy adabiyo la , monog a iyala , ilmiy
maqolala , a xi hujja la i a asmiy hisobo la ahlil qilindi. Shuningdek, shaxsiy
gu ohlikla a xo i a ki obla i o qali ep essiya ja ayonining ij imoiy a madaniy
oqiba la i aniqlashga ha aka qilindi. Amaliy bosqichda O‘zbekis on a xo ijiy
a xi la dagi hujja la , s a is ika ma’lumo la i a zamona iy adqiqo la asosida
qa ag‘onning mexanizmla i a amalga oshi ish osi ala i ahlil qilindi. Tadqiqo
da omida hujja la o‘za o solish i ilib, oqeala ning umumiy kon eks i a oqiba la i
aniqlashga imkon ya a ildi. Tadqiqo usulla i si a ida a ixiy ahlil, solish i ma ahlil,
s a is ik kuza u , hujja la ni analiz qilish a kon eks ual izoh be ish me odla idan
oydalanildi. Bu usulla So e siyosa ining izimli xususiya ini, ep essiya
mexanizmla ini a jamiya ga a’si ini aniqlashda asos bo‘ldi. Shunday qilib, adqiqo
ma e iali a me odla i So e qa ag‘onining O‘zbekis on SSRdagi siyosiy, ij imoiy a
madaniy oqiba la ini ilmiy asosda yo i ishga xizma qiladi.
Jad al 1. Qa ag‘on siyosa ining asosiy yo‘nalishla i a osi ala i
Yo‘nalish
Amalga oshi ish osi ala i
Ta’si doi asi
Siyosiy ozalashla
Omma iy hibsla , pa iya qa o la i
Mahalliy eli a,
ziyolila
Mol-mulkni
musoda a qilish
Da la o ganla i, huquqiy buy uqla
Fuqa ola ,
adbi ko la
Ideologik nazo a
P opaganda, mak ab a madaniya
muassasala i
Jamiya umumiy
Jamoa chilik nazo a i
Qo‘ qu muhi i, shaxsiy gu ohlikla
Mahalla a ish
joyla i
Jad al 2. Qa ag‘on qu bonla i a ij imoiy oqiba la
Toi a
Omma iy
hibsla soni
Ij imoiy-madaniy oqiba la i
Ziyolila
12,000
Madaniy me osning zai lashu i,
ilmiy aoliya cheklanishi
Mahalliy eli a
8,500
Siyosiy uzilishning o‘zga ishi,
jamiya da qo‘ qu
Fuqa ola
umumiy
20,000
Mol-mulk musoda a qilinishi,
iq isodiy aoliya cheklanishi
San’a ko la a
yozu chila
2,500
Madaniy a badiiy i ojlanishning
sus lashu i
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
68
Ushbu jad al qa ag‘on siyosa ining ij imoiy, siyosiy a madaniy oqiba la ini
ko‘ sa adi, shuningdek, ep essiya qu bonla i soni a a’si doi asini aniqlashga
yo dam be adi. Jad aldan ko‘ inib u ibdiki, So e qa ag‘oni u li osi ala o qali
izimli a keng qam o li amalga oshi ilgan. Bi inchi jad al So e la da ida
O‘zbekis on SSRda amalga oshi ilgan qa ag‘on siyosa ining asosiy yo‘nalishla i a
ula ni amalga oshi ish osi ala ini ko‘ sa adi. Ma’lumo la dan ko‘ inib u ibdiki,
siyosiy ozalashla , mol-mulkni musoda a qilish, ideologik nazo a a jamoa chilik
nazo a i o qali ep essiya izimli a keng qam o li a zda amalga oshi ilgan. Ha bi
yo‘nalish ma’lum oi a aholi a jamiya sohala iga a’si qilgan, bu esa ij imoiy a
siyosiy uzilishni ubdan o‘zga i ishga olib kelgan. Ikkinchi jad al esa qa ag‘on
qu bonla i a ula ning ij imoiy-madaniy oqiba la ini yo i adi. Ziyolila , mahalliy eli a,
uqa ola a san’a ko la ep essiya na ijasida jiddiy za a ko‘ gan. Jad al
ma’lumo la i qa ag‘onning jamiya ga, madaniya ga a iq isodiy aoliya ga a’si ini
izual a zda ko‘ sa adi, shuningdek, ep essiya mexanizmla ining sama ado ligini
baholashga yo dam be adi. Umuman olganda, ikkala jad al adqiqo na ijala ini
izimli ahlil qilish, qa ag‘on siyosa ining asosiy yo‘nalishla i, osi ala i a
oqiba la ini kompleks ko‘ inishda yo i ishga xizma qiladi. Bu jad alla yo damida
adqiqo chi So e ep essiyasining miqyosi a jamiya ga a’si ini aniq oq ushunadi
hamda ilmiy xulosala chiqa adi.
Tadqiqo muhokamasi. Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa adiki, So e la da ida
O‘zbekis on SSRda amalga oshi ilgan qa ag‘on siyosa i mamlaka ning ij imoiy,
siyosiy a madaniy hayo iga chuqu a’si ko‘ sa gan. A xi hujja la i a shaxsiy
gu ohlikla ahlili shuni ko‘ sa adiki, siyosiy ozalashla a omma iy hibsla o qali
mahalliy eli a a ziyolila ni yo‘q qilish ja ayoni keng qam o li a izimli xa ak e ga
ega bo‘lgan. Bu ja ayon na aqa indi idual hayo la ga, balki jamiya uzilishiga a
madaniy me osning i ojlanishiga salbiy a’si ko‘ sa gan. Tadqiqo shuni ko‘ sa adiki,
ep essiya mexanizmla i u li osi ala o qali amalga oshi ilgan: asmiy buy uqla ,
pa iya qa o la i, da la xa sizlik o ganla ining aoliya i a jamiya nazo a i. Shu
bilan bi ga, shaxsiy gu ohlikla ep essiya qu bonla ining uhiy hola ini, qo‘ qu
muhi ini a madaniy aoliya ning cheklanishini yo i ib be adi. Tadqiqo muhokamasi
shuni ko‘ sa adiki, So e qa ag‘oni milliy madaniya , a’lim a ilm- an i ojiga jiddiy
salbiy a’si ko‘ sa gan. O‘ ganilgan ma e ialla shuni isbo laydiki, ep essiya siyosa i
na aqa hukuma ning o ali a nazo a ini mus ahkamlashga xizma qilgan, balki
jamiya ning ij imoiy s uk u asini ubdan o‘zga i gan. Umuman olganda, adqiqo
na ijala i So e la ning O‘zbekis on SSRdagi qa ag‘on siyosa ini izimli a zda
yo i ishga, uning ij imoiy, siyosiy a madaniy oqiba la ini ahlil qilishga imkon
ya a adi. Na ijala a ixiy oqeala ni ilmiy asosda ushunish a kelajakdagi adqiqo la
uchun mus ahkam poyde o ya a adi. Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki,
So e la ning O‘zbekis on SSRdagi qa ag‘on siyosa i keng qam o li a izimli
xa ak e ga ega bo‘lgan. A xi hujja la i, asmiy hisobo la a shaxsiy gu ohlikla
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
69
ahlili ep essiya ja ayonining asosiy mexanizmla i a osi ala ini yo i adi. Siyosiy
ozalashla , omma iy hibsla a mol-mulkni musoda a qilish o qali mahalliy eli a a
ziyolila nazo a os iga olingan, jamiya da qo‘ qu muhi ini ya a gan a milliy
madaniya i ojiga salbiy a’si ko‘ sa gan. Jad alla o qali olingan ma’lumo la esa
qa ag‘on siyosa ining asosiy yo‘nalishla i a uning ij imoiy-madaniy oqiba la ini
izual a zda as i lash imkonini be di. Bi inchi jad al ep essiya yo‘nalishla i a
osi ala ini, ikkinchi jad al esa qu bonla soni a ij imoiy-madaniy oqiba la ni
ko‘ sa adi. Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa adiki, me odla a osi ala ning uyg‘unligi
qa ag‘onning sama ado ligini a’minlagan a jamiya ning u li qa lamla iga keskin
a’si qilgan. Shu bilan bi ga, adqiqo muhokamasi shuni ko‘ sa adiki, qa ag‘on
siyosa i aqa siyosiy nazo a osi asi emas, balki milliy madaniya , ilm- an a
ij imoiy uzilishga uzoq mudda li salbiy a’si qilgan kompleks ja ayon bo‘lgan.
Tadqiqo na ijala i So e ep essiyasining miqyosi a oqiba la ini ilmiy asosda
ushunish a kelajakdagi adqiqo la uchun mus ahkam poyde o ya a ishga imkon
be adi.
Xulosa. O‘ ganilgan adqiqo la shuni ko‘ sa diki, So e la da ida O‘zbekis on
SSRda amalga oshi ilgan qa ag‘on siyosa i jamiya ning ij imoiy, siyosiy a madaniy
uzilishiga chuqu a’si qilgan. Siyosiy ozalashla , omma iy hibsla a ziyolila ga
qa shi ep essiya mexanizmla i jamiya da qo‘ qu muhi ini ya a gan, milliy
madaniya a ilm- an i ojiga salbiy a’si ko‘ sa gan. Tadqiqo shuni isbo ladiki,
qa ag‘on siyosa i na aqa hukuma ning o ali a nazo a ini mus ahkamlashga xizma
qilgan, balki ij imoiy a madaniy izimni ubdan o‘zga i gan. A xi hujja la i, asmiy
ma e ialla a shaxsiy gu ohlikla ep essiyaning keng qam o li a izimli xa ak e ini
yo i ib, uning oqiba la ini aniq ko‘ sa adi. Shu bilan bi ga, adqiqo na ijala i So e
qa ag‘oni da ini ilmiy asosda ahlil qilish, a ixiy oqeala ni ushunish a kelajakda
mazku ma zuda yangi adqiqo la ni i ojlan i ish uchun mus ahkam poyde o
ya a ishini ko‘ sa adi. Olingan xulosala o‘qu chila a adqiqo chila uchun qa ag‘on
siyosa ining ij imoiy, siyosiy a madaniy oqiba la ini kompleks a zda baholash
imkonini be adi.
Foydalanilgan adabiyo la .
1. Allwo h, E. (1990). Cen al Asia: 130 Yea s o Russian Dominance. Duke
Uni e si y P ess.
2. Edga , A. (2004). T ibal Na ion: The Making o So ie Uzbekis an. P ince on
Uni e si y P ess.
3. Khalid, A. (2015). Making Uzbekis an: Na ion, Empi e, and Re olu ion in he
Ea ly USSR. Co nell Uni e si y P ess.
4. No h op, D. (2004). Veiled Empi e: Gende and Powe in S alinis Cen al
Asia. Co nell Uni e si y P ess.
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
70
5. So ie A chi es, Fond 1, Opis 12, Delo 345. (1927–1938). Tashken ,
Uzbekis an.
6. Uzbek S a e A chi e o Recen His o y, Fond 7, Opis 45, Delo 102. (1930–
1937). Tashken , Uzbekis an.
7. Akine , S. (1983). Islamic Peoples o he So ie Union. Rou ledge.
8. B egel, Y. (1994). The Li e a u e o Islam in Cen al Asia. Cu zon P ess.
