INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE IMPACT OF ECONOMY, TOURISM
AND BUSINESS MANAGEMENT ON THE DEVELOPMENT OF THE COUNTRY”, MAY 23, 2025
611
МИЛЛИЙ ИҚТИСОДИЁТДА КИЧИК БИЗНЕС
МАРКАЗЛАРИ РАҚОБАТБАРДОШЛИГИНИ ОШИРИШ
БЎЙИЧА УСЛУБИЙ ТАВСИЯЛАР.
Эшмирзаев Нодиржон.Мамадрахимович
Наманган Давлат Техника Университети докторанти
Тел: +998972110006 e-mail: [email p o ec ed]
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17287087
Аннотация. Мақолада миллий иқтисодиётда кичик бизнес марказлари фаолиятини
такомиллаштириш, уларнинг рақобатбардошлигини ошириш ва самарадорлигини
таъминлаш масалалари ёритилган. Хорижий тажрибалар таҳлил қилиниб, Ўзбекистон
шароитида кичик бизнес марказларини ривожлантириш учун услубий тавсиялар ишлаб
чиқилган. Шунингдек, рақамли технологиялардан фойдаланиш, аутсорсинг хизматларини
жорий этиш ва инновацион бизнес-моделларни қўллаш орқали кичик бизнес марказларининг
иқтисодий самарадорлигини ошириш имкониятлари асослаб берилган.
Калит сўзлар: кичик бизнес марказлари, рақобатбардошлик, инновация,
аутсорсинг, бухгалтерия марказлари, рақамли иқтисодиёт, бизнес-инкубатор,
акселератор, хизматлар бозори.
Abs ac . The a icle highligh s he issues o imp o ing he ac i i ies o small business
cen e s in he na ional economy, inc easing hei compe i i eness, and ensu ing e iciency.
Fo eign p ac ices a e analyzed, and me hodological ecommenda ions o he de elopmen o
small business cen e s in Uzbekis an a e p oposed. The pape subs an ia es he oppo uni ies o
enhance economic e iciency o small business cen e s h ough he use o digi al echnologies,
ou sou cing se ices, and inno a i e business models.
Keywo ds: small business cen e s, compe i i eness, inno a ion, ou sou cing, accoun ing
se ice cen e s, digi al economy, business incuba o , accele a o , se ice ma ke .
Бугунги кунда миллий иқтисодиёт ривожланишида кичик бизнес марказларининг
аҳамияти ортиб бормоқда. Улар тадбиркорлик субъектларига молиявий, ҳуқуқий, ахборот
ва консалтинг хизматлари кўрсатиш орқали бизнес муҳитининг барқарорлигини
таъминлайди. Жаҳон тажрибаси шуни кўрсатадики, кичик бизнес марказлари
рақобатбардошликни ошириш, инновацион технологияларни жорий қилиш ва ишлаб
чиқариш самарадорлигини таъминлашда муҳим институт ҳисобланади. Шу боис, мазкур
мақолада кичик бизнес марказлари рақобатбардошлигини ошириш бўйича услубий
тавсиялар ишлаб чиқиш масаласи ёритилади.
Кичик бизнес марказлари миллий иқтисодиётда «локомотив» вазифасини бажаради.
Улар қуйидаги йўналишларда рақобатбардошликка ҳисса қўшади:
• ресурслардан самарали фойдаланиш;
• тадбиркорлик субъектлари учун инновацион хизматларни йўлга қўйиш;
• рақамли платформалар орқали бозорга кириш имкониятларини кенгайтириш;
• молиявий ва ҳуқуқий қўллаб-қувватлаш механизмларини таъминлаш.
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE IMPACT OF ECONOMY, TOURISM
AND BUSINESS MANAGEMENT ON THE DEVELOPMENT OF THE COUNTRY”, MAY 23, 2025
612
Шунингдек, рақобатбардошлик назариялари (М. Портернинг «беш куч модели»)
асосида кичик бизнес марказлари учун стратегик устунлик йўналишлари белгиланиши
мумкин.
Ўзбекистонда кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик миллий иқтисодиётнинг
55%дан ортиқ улушини таъминламоқда. Шу билан бирга, кичик бизнес марказлари қатор
хизматлар (бухгалтерия, маркетинг, IT-аутсорсинг, ҳуқуқий маслаҳатлар) орқали рақобат
муҳитининг ривожланишига хизмат қилмоқда.
Аммо таҳлиллар қатор муаммоларни кўрсатмоқда:
• молиялаштириш имкониятларининг чекланганлиги;
• рақамли технологиялардан фойдаланиш даражасининг пастлиги;
• кадрлар малакасининг етарли эмаслиги;
• илмий-тадқиқот муассасалари билан ҳамкорликнинг сустлиги.
1-жадвал
Ўзбекистонда кичик бизнес марказлари фаолияти кўрсаткичлари (2019–2023
йиллар)
Йил
Марказлар
сони
Хизмат турлари
(ўртача)
Мижозлар сони
(минг)
Ўсиш суръати
(%)
2019
125
4
35
-
2020
143
5
41
12
2021
168
6
50
15
2022
190
6,5
59
18
2023
220
7
72
22
Амалиётда қўлланиладиган услубий ёндашувлар
• Аутсорсинг хизматлари: бухгалтерия, IT, HR, маркетинг хизматларини
марказлаштириш орқали кичик бизнес харажатларини камайтириш.
• Рақамли платформалар: CRM, ERP ва электрон ҳужжат айланмаси тизимлари орқали
самарадорликни ошириш.
• Хорижий тажриба:
• Жанубий Кореяда кичик бизнес марказлари инновация кластерлари билан интеграция
қилинган.
• Польшада рақамли аутсорсинг хизматлари кичик бизнеснинг экспорт салоҳиятини
оширган.
Туркияда бизнес марказлари тадбиркорлик инкубаторлари билан ҳамкорликда
ишлайди.
Тавсиялар ва амалий йўналишлар. Кичик бизнес марказлари рақобатбардошлигини
ошириш учун қуйидаги услубий тавсиялар таклиф қилинади:
1. Диверсификация – хизмат турларини кенгайтириш (бухгалтериядан ташқари IT, HR,
маркетинг хизматларини жорий этиш).
2. Рақамли технологиялар – электрон платформа, онлайн маслаҳат, виртуал бухгалтерия
хизматларини йўлга қўйиш.
3. Кадрлар тайёргарлиги – марказ ходимларини халқаро стандартлар асосида қайта
тайёрлаш.
4. Илмий ҳамкорлик – университетлар ва илмий марказлар билан ҳамкорлик орқали
тадқиқот ва инновацияларни амалиётга жорий этиш.
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE IMPACT OF ECONOMY, TOURISM
AND BUSINESS MANAGEMENT ON THE DEVELOPMENT OF THE COUNTRY”, MAY 23, 2025
613
Қонунчилик ва давлат қўллаб-қувватлаши – имтиёзли кредитлар, солиқ
енгилликлари ва давлат–хусусий шериклик асосида бизнес марказларини ривожлантириш.
Кичик бизнес марказлари амалиётини такомиллаштириш замонавий назарий
ишланмаларни ўз ичига олган тегишли методик таъминлашсиз имконсиз. Масалан
бухгалтерия хизматларини кўрсатувчи аутсорсинг компаниялари фаолиятини тадқиқ этиш
жараёнида биз «аутсорсинг мониторинги» тушунчасини комплекс равишда ўрганишга
бағишланган илмий ишлар деярли мавжуд эмаслигига ҳамда аутсорсинг мониторингини
ўтказишдаги мақсад, вазифа ва хусусиятларга аниқ талқин йўқлигини аниқладик. Инглизча
“moni o ” сўзидан келиб чиққан «мониторинг» тушунчаси назорат, баҳолаш ва кузатув
сўзларининг синоними ҳисобланади. Асосан, мониторинг икки жиҳатдан қаралади —
ахборот олиш, оммавий коммуникация воситалари ёки кузатув орқали маълумот йиғиш,
эҳтимолий вазиятлар ҳақида огоҳлантириш ва прогноз қилиш.
Жахон амалиётида кичик бизнес марказлари функцияларидан бири бўлган
бухгалтерия аутсорсинг бозори мониторинги етакчи компаниялар учун ҳар йили “Expe
RA” рейтингов агентлиги томонидан ўтказилади. Унун натижалари ушбу хизматлар
соҳасида даромадлар ўсишининг барқарорлашувини кўрсатади. Сўнгги йилда талаб
доимий мижозлар ҳисобига қўллаб-қувватланган бўлса, ривожланиш драйверлари меҳнат
қонуноти нормаларидаги ўзгаришлар, бухгалтерия ҳажмининг оширилиши ва персонал
лизинги тарқалиши ҳисобланади.
Кичик бизнес марказларининг хизматлари соҳасининг ривожланиши, биз
фикримизча, умумий иқтисодиёт билан боғлиқ, яъни динамик бозор шароитида, агар бизнес
учун биринчи ўринда самарадорлик, бошқарувчанлик ва шаффофлик масалалари турса,
аутсорсингга талаб тез ўсади.
Бизнинг фикримизча, Кичик бизнес марказлари соҳасининг ривожланиши умумий
иқтисодиёт билан чамбарчас боғлиқ - аутсорсингга бўлган талаб тез суръатларда ўсади, агар
бизнес учун биринчи ўринда самарадорликни ошириш, бошқарувчанлик ва шаффофлик
масалалари турса, яъни динамик бозор шароитида. Ҳозирча маҳаллий бизнес томонидан
аутсорсингга оммавий талаб кузатилмаяпти, бухгалтерия аутсорсинги сегменти асосан
хорижий компаниялар ҳисобига ўсмоқда. Умуман олганда, бухгалтерия аутсорсинги
йўналишларининг барчасида ижобий ўсиш суръатлари кузатилди.
Рейтинг иштирокчи компанияларининг энг катта даромад ҳажми бухгалтерия ва
солиқ ҳисоби юритиш бўйича комплекс хизматларга тўғри келади: 2023 йил якунлари
бўйича умумий даромад 2,6 млрд. сумни ёки рўйхатдаги умумий тушумнинг 42%ини
ташкил этди, унинг ўсиш суръати эса 27%ни ташкил қилди.
Тадқиқотимиз натижаларига кўра, хизматларга бўлган талаб асосан доимий
мижозлар ҳисобига, айниқса Ўзбекистондаги хорижий ташкилотлар ҳисобига қўллаб-
қувватланмоқда. Бу ташкилотларга бизнес-процессларни аутсорсинг қилиш модели яхши
таниш.
Бизнинг фикримизча, бухгалтерия аутсорсинг хизматлари бозорини мониторинг
қилиш унинг ҳолатини назорат қилиш, бухгалтерия хизматларига бўлган талаб ва таклифни
тўплаш, тизимлаштириш ва таҳлил қилиш; мазкур бозор ривожланиш тенденцияларини
аниқлаш; янги турдаги хизматларни ишлаб чиқиш ва жорий этиш чора-тадбирлари
тизимидан иборатдир.
Кичик бизнес марказлари мониторинги вазифалари таркибига қуйидагилар киради:
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE IMPACT OF ECONOMY, TOURISM
AND BUSINESS MANAGEMENT ON THE DEVELOPMENT OF THE COUNTRY”, MAY 23, 2025
614
• хизмат кўрсатилаётган мижозларни сақлаб қолиш;
• бухгалтерия хизматлари қисмида бозорнинг муайян сегментида ўз имижини
шакллантириш ва мустаҳкамлаш;
• хизматлар ҳажмини ошириш;
• мижозлар ишончини қўллаб-қувватлаш;
• аутсорсинг фаолияти самарадорлигини ошириш.
2-жадвал
Кичик бизнес марказлари соқавий даромадлари тақсимоти 2023 йил учун
Йўналиш
Ўртача
фоиз (%)
Изоҳлар
Бухгалтерия ва солиқ
ҳисоби (бухгалтерия ва
налоговый учёт)
тахминий
44 %
Усходят к комплексу услуг по ведению
бухгалтерского и налогового учёта. (i-ias. u)
Ҳисоблаш (ўз жумласида
маош ҳисоблаш)
тахминий
22 %
Расчёт заработной платы. (i-ias. u)
Ҳисоботлар тайёрлаш
(МСФО ва миллий
стандартларга мувофиқ)
тахминий 8
%
Подготовка отчетности по МСФО. (i-ias. u)
Қадрлар ҳисоби ва кадр
ҳужжатларини тайёрлаш
маълум
эмас ёки
кичик фоиз
Маълумотларда бу йўналишнинг аниқ фоизи
кўрсатилмаган ёки бир неча иштирокчи
компаниялардаги “кадровий учет и кадровое
делопроизводство” қисмлари “другие
направления” қопламасига киради. (RAEX)
Бошқа соҳалар (IT-
қўллаб-қувватлаш,
юридик хизматлар, back-
o ice функциялари ва
бошқалар)
қуёшча <
10-15 %
“Другие направления аутсорсинга учёта”
сифатида умумий даромаднинг бир қисми
ҳисобланади. (RAEX)
Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, хизматлар мониторинги ва мижозларнинг мақсадли
аудиториясини мониторинг қилишда аутсорсерлар мақсад ва вазифаларининг турли-
туманлигига қарамасдан, уларни амалга ошириш воситалари ва методологияси анча ўхшаш
бўлади. Масалан, мониторинг тадқиқотлари учун асосий материал сифатида маълумотлар
хизмат қилади.
Кичик бизнес марказлари миллий иқтисодиётнинг барқарор ва рақобатбардош
ривожланиши учун муҳим институт ҳисобланади. Улар тадбиркорлик субъектларига
молиявий, ҳуқуқий, ахборот ва инновацион қўллаб-қувватлаш кўрсатиб, рақамли
иқтисодиёт шароитида бизнес муҳитининг самарадорлигини таъминлайди. Тадқиқот
натижаларига кўра, кичик бизнес марказлари сони ва хизматлар тури йилдан-йилга ортиб
бормоқда, аммо уларнинг тўлиқ салоҳиятини рўёбга чиқариш учун давлат қўллаб-
қувватлаши ва самарали услубий ёндашувлар зарур.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАP
1. Ризаева Н. Ўзбекистонда кичик бизнес ривожланишининг хусусиятлари. — Ame ican
Jou nal o Business P ac ice, т.2, №4, 2025.
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE IMPACT OF ECONOMY, TOURISM
AND BUSINESS MANAGEMENT ON THE DEVELOPMENT OF THE COUNTRY”, MAY 23, 2025
615
2. Ўзбекистонда аутсорсингни ташкил этишнинг афзалликлари. — Global Resea ch
Ne wo k (AJEBM), 2024/2025.
3. Мамлакат иқтисодий ривожланишида кичик бизнес ва тадбиркорликнинг роли. —
JMMF Uzbekis an, илмий мақола, 2025.
4. Собирова М.Н., Бакиева И.А. Ўзбекистон Республикасида кичик бизнес ва хусусий
тадбиркорликни ривожлантириш йўллари. — Eu asian Resea ch Bulle in, т.15, декабрь,
2022.
5. Хусанов Ч.К., Эркабоев А.Б. Ўзбекистонда халқаро аутсорсингни ривожлантириш
истиқболлари. — De gipa k, 2023.
6. Ўзбекистонда хусусий сектор рақобатбардошлигини ошириш учун рақамли
кўникмалар. — OECD ҳисоботи, Париж, 2023.
7. Ўзбекистонда кичик бизнес ривожланишининг динамикаси ва истиқболлари. —
CAJITMF Jou nal, 2024.
8. Қаражанова Г.Т. Ўзбекистоннинг реал секторида кичик бизнес иқтисодий ривожланиш
муаммолари. — In e na ional Jou nal o Diplomacy and Poli ical Rela ions, 2024.
9. Юлчиева Х., Баширу Джибрил А. Ўзбекистонда кичик ва ўрта бизнес ривожланиши
учун маркетинг стратегияси асослари. — In e na ional Jou nal o En ep eneu ship, 2024.
