Vol.2 №10 (2025). Oc obe
“NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI USTUVOR ISLOHOTLAR
VA ZAMONAVIY TA’LIMNING INNOVATSION YO’NALISHLARI”
www.inno a i epublica ion.uz
13
BADIIY ASAR TARJIMASIDA LINGVOKULTUROLOGIYANING O‘RNI.
MELSOVA MADINABONU SANJAROVNA
QARSHI DAVLAT UNIVERSITETI MAGISTRANTI.
Badiiy a jima ja ayoni badiiy asa ya a ish bilan eng da ajada mu akkab azi a hisoblanadi
desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Bu ja ayonda a jimon na aqa ilni pux a bilishi balki xalq
madaniya idan ham xaba do bo‘lishi ham alab e iladi, chunki asa da qo‘llanilgan bi likla
o‘z ma’nosini, ob azliligini yo‘qo magan holda o‘zga il egasi bo‘lgan o‘qi manga ye ib
kelishi eng us u o azi adi .Realis ik a jima ja ayoni shuni alab e adiki, a jimon asl
nusxani boshqa ilga san’a asa i da ajasida shakl a mazmun uyg‘unligida ya a ishi, asa ning
o‘ziga xos indi idualligini a milliygini saqlab qolishi maqsadga mu o iqdi .
Ta jimashunoslikda milliy kolo i degan ushuncha ma jud bo‘lib, asosan ealiyala
asa la dagi milliy kolo i ni o‘zida aks e i u chi bi likla hisoblanadi a ula ga milliy aomla ,
milliy cholg‘u asbobla i, hay on a o‘simlik nomla i, o‘zg‘o anjomla i, diniy ma osimla ,
umuman olganda xalq madaniya ini o‘zida aks e i u chi p edme la a ula ning nomla ini
misol qilib olishimiz mumkin. Milliylik juda nozik ushuncha ayniqsa gap a jima ja ayoni
haqida ke ayo gan bo‘lsa, chunki bi gina no o‘g‘ i qilingan a jima xalqning madaniya i a
ili haqidagi ik la ni, asa u la ni umuman o‘zga i ib yubo ishi mumkin.
G‘a u G‘ulom qalamiga mansub “Shum bola” asa i ham ko‘plab illa ga a jima qilingan
bo‘lib, ki obxonla omonidan o‘zgacha qiziqish bilan ku ib olingan. Bu asa BBC omonidan
“Ba cha da la ning 100 a eng buyuk bolala ki obi” o‘yxa iga ki i ilganligi ham uning
boshqa illa ga maho a bilan a jima qilinganligidan dalola be adi .Asa ni I.To‘x asino
ingliz iliga, F.Shayhu dino a a A.Naumo us iliga, V.G imich uk ain iliga maho a bilan
badiiy es e ik bo‘yoqla ini saqlagan holda a jima qilgan.Shunga qa amasdan ingliz a o‘zbek
ilidagi a jimala ni solish i adigan bo‘lsak, ling omadaniy bi likla da a ula ning a jimasida
ko‘plab a qlilikla ni ko‘ ishimiz mumkin, chunki o‘zbek ili a xo ijiy il madaniya i a
ula da qo‘llaniladigan so‘zla bi -bi idan ubdan a q qiladi.Shu jiha la ini inoba ga olgan
holda a jimon umumiy yoki eng yaqin ma’no i odalo chi so‘zla dan oydalanadi yoki shu
so‘zni ushi ib qoldi adi.
Misol a iqasida quyidagi jumlani ahlil e aylik:
1. Ilhom samo a chining ka akon choyxonasi bo‘lib unda g ammo on chalina di.
Ingliz ilidagi a jimada: The e is a big eahouse o Ilkham samo a -make and a g amaphone
is playing he e all he ime.
Samo a -make - samo a chi
Yuqo ida kel i ib o‘ ganimizdek, samo a chi so‘zining ingliz ilida aynan a jimasi
bo‘lmaganligi u ayli bu ye da samo a so‘ziga make so‘zi shu kasbda ishlo chi degan
Vol.2 №10 (2025). Oc obe
“NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI USTUVOR ISLOHOTLAR
VA ZAMONAVIY TA’LIMNING INNOVATSION YO’NALISHLARI”
www.inno a i epublica ion.uz
14
ma’noni be ish uchun qo‘llanilgan.Bu a jimada qo‘shimcha yoki so‘z qo‘shish me odi
deyiladi.
Teahouse - choyxona
Bu so‘zdagi a jimada esa ea (choy) a house so‘zla i qo‘shilishi o qali aynan muqobil
a ian qo‘llanilgan.
2. U us iga yak ak kiygan edi.
He wo e a yak ak (o ien al obe) on his shoulde .
Yak ak - o ien al obe .
Bu ye da yak ak so‘zining inglizcha muqobil a ian i bo‘lmaganligi sababli so‘zning
o‘zi qo‘llanilgan a izoh si a ida o ien al obe ya’ni Sha qqa xos bo‘lgan keng ochiq kiyim
ma’nosi be ib ke ilmoqda.Bu a jimada as i iy usul bo‘lib, milliylikni i odalagan so‘zni
ya’ni ealiyani aniq as i lab ke moqda.
3. Qo‘ndoqdan aj agan kakku bolasiday, qo‘na ga shox- bo‘ oqsiz.
I was walking like a child o an owl which was sepe a ed om he lock.
Kakku bolasi - child o owl
Bu ye da kakku bolasiday o‘xsha ishi li e al ansla ion ya’ni so‘zma - so‘z a jima qilingan
bo‘lib, bu me odda ko‘pincha ling omadaniy bi likla ning shakliy omoni saqlanadi, bi oq
seman ik a madaniy ang- ba anglik o‘laligicha o‘z i odasini opmaydi.
4. Poshshoxon - Queen
Bu so‘zdagi a jima ja ayonida ek i alen likdan oydalanilgan bo‘lib, bu usulda asl
ma ndagi ma’noni, ob azlilik a badiiy a’si kuchini boshqa ilda shu kabi a’si li bo‘lgan a
shu so‘zga mos keladigan i oda bilan ye kazishga ha aka qilinadi. Shuningdek a jimada
madaniy moslash i ish muhim ol o‘ynaydi. Xalq og‘zaki ijodiga oid ibo ala , maqolla ,
ismla kabi milliy unsu la ni a jima qilishda ek i alen la dan oydalanish o qali a jimon
o‘zbek madaniya iga xos kolo i ni saqlab qolishga ha aka qilgan. Bu esa ingliz ilidagi
o‘qi manla ga ma nni na aqa ushunish, balki o‘zbek xalqining hazil- mu oyibasi, a akku i
a qad iya la ini his qilish imkonini be gan. Asa da ko‘plab madaniy xususiya ga ega bo‘lgan
bi likla ma jud bo‘lib, ula ni ingliz ilida ye a li da ajada i odalash uchun a jimon u li
yondashu la dan oydalangan. Masalan, “do‘ppi” so‘zi ingliz ilidagi a jimada “skullcap”
a zida i odalangan. Bu esa so‘zning o‘g‘ idan- o‘g‘ i ek i alen i bo‘lib, uni a si lo chi
yondashu o qali ushun u ish ham alab e iladi, chunki “do‘ppi” o‘zbek xalqining milliy
bosh kiyimi si a ida ancha keng ma’noni angla adi. Yana bi misol “palo ” so‘zining “pila ”
shaklida a jima qilinishidi .Bu yondashu ek i alen a jima usuliga ki adi, bi oq “palo ”
so‘zining o‘ziga xos ayyo lanish usuli a ma osimla dagi o‘ ni o‘liq ye kazilmay qoladi.
Shu sabab a jimon izohli a jima usulidan ham oydalanishi maqsadga mu o iqdi . Asa da
uch aydigan “qulog‘ini ushlab qolmoq” kabi ibo ala , aslida o‘zbek ilida hech na sasiz
qolib ke moq, beayb odam jab ko‘ moqda degan ma’noni bildi sa-da, ingliz ilidagi
Vol.2 №10 (2025). Oc obe
“NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI USTUVOR ISLOHOTLAR
VA ZAMONAVIY TA’LIMNING INNOVATSION YO’NALISHLARI”
www.inno a i epublica ion.uz
15
a jimada: “Did he poo , innocen c a sman jus walk away emp y-handed?” a zida
i odalangan. Bu ye dagi “walk away emp y-handed” ibo asi mazmunan yaqin ek i alen
bo‘lsa-da, asl ibo aning emo sional, xalqona i odasi a konno a siyasi o‘liq o‘z aksini
opmaydi
1
. Xuddi shuningdek, “ikki ba mog‘imni bu nimga iqib bo amanmi” degan
ibo a ham be oyda yu moq,
anjimoq ma’nosini angla adi. Ingliz ilidagi a jimada esa bu jumla: “...pu ing inge s o
ou nose” shaklida li e al (so‘zma-so‘z) a jima qilingan
2
. Na ijada, na aqa ibo aning
ma’na iy qa lami, balki uning xalq og‘zaki ijodiga xos ob azliligi ham a jimada yo‘qolgan.
Bu a jimada li e al ansla ion uslubining sama asizligi yaqqol ko‘zga ashlanadi. Bunday
hola la da a jimon kompensa siya, madaniy ek i alen , yoki izohli a jima (explici a ion)
kabi s a egiyala dan oydalanishi maqsadga mu o iq bo‘ladi
3
. Masalan, Nida a Tabe
(1969) o‘z asa la ida “ek i alen lik” ushunchasini ko‘p da ajali, ya’ni konno a i , madaniy
a p agma ik jiha dan baholash za u ligini a’kidlaydi
4
. Aynan shunday yondashu o‘zbekcha
ibo ala ni xo ijiy audi o iyaga ye kazishda asqo adi. Yana bi muhim jiha — “nas bosgan
pes deganimcha bo bola ekansan” kabi ibo ala ning a jimada soddalash i ilib, “You a e
a di y and s upid boy” a zida be ilishi ham seman ik minimaliza siya hola iga sabab
bo‘ladi. Bu ibo a aslida hazil, kinoya a achchiq achchiq so‘zlash a zini o‘zida mujassam
e gan milliy i oda bo‘lib, a jimada aqa ma’nosining asosiy qa lamigina saqlab qolingan.
Na ijada asa ning badiiy-es e ik qiyma i kamaygan. Pe e Newma k (1988) a’kidlaganidek,
a jimonda “seman ic ansla ion” a “communica i e ansla ion” o‘ asidagi mu ozana ni
saqlash, ayniqsa milliy madaniy bi likla ga boy asa la ni a jima qilishda dolza b
hisoblanadi
5
. “Shum bola” a jimasida esa aksa iya holla da kommunika i a jima yo‘li
kasb e gan. Bi oq bu usul ling okul u ologik boylikla ning yo‘qolishiga olib keladi. “Shum
bola” asa ining ingliz iliga a jimasi o‘zbek xalqining milliy kolo i ini o‘liq i odalashda
ay im holla da mu a aqiya li, ba’zan esa ye a licha sama ali emas. Ayniqsa, xalqona
ibo ala , soma ik azeologizmla a madaniy ealiyala ning a jimasida a jimon madaniy
a akku ni ye kazishda eh iyo ko lik
bilan ishlashi lozim. Ta jimon aqa ilni emas, balki xalq uhiya ini, xalqning o‘ziga xos
ko‘zqa ashla ini ham a jima qilu chi osi achidi
6
.
Shuningdek asa da uch aydigan muomala i odala i - “o axon”, “bolajon” kabi so‘zla
ingliz iliga a jima qilina ekan, ula ning ma’na iy a madaniy yukini ye kazish muhim
1
G‘ulom, G‘. (1958). Shum bola. Toshken : G‘a u G‘ulom nomidagi Adabiyo a san’a nash iyo i.
2
Gulom, G. (1980). Scamp ( ansl. Khakimo , S.). Tashken : P og ess Publishe s.
3
Bake , M. (1992). In O he Wo ds: A Cou sebook on T ansla ion. London: Rou ledge.
4
Nida, E., & Tabe , C. (1969). The Theo y and P ac ice o T ansla ion. Leiden: B ill.
5
Newma k, P. (1988). A Tex book o T ansla ion. New Yo k: P en ice Hall.
6
Akba o a, S. (2015). “Ling okul u ologik bi likla ning a jimada i odalanishi.” // Til a a jima, №2.
Vol.2 №10 (2025). Oc obe
“NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI USTUVOR ISLOHOTLAR
VA ZAMONAVIY TA’LIMNING INNOVATSION YO’NALISHLARI”
www.inno a i epublica ion.uz
16
hisoblanadi.”O axon” so‘zi “ old man” shaklida oddiy qilib be ilgan, bu esa so‘zning iliqlik
a hu ma angla u chi ma’nosini o‘liq ye kazmaydi.Shunday hola la da a si iy a jima
(desc ip i e ansla ion) o qali mazmunni boyi ish za u bo‘ladi. Ling omadaniy bi likla
a jimasida uch aydigan asosiy muammo bu - seman ik a madaniy moslikni opishdi . Ha
bi ilda ma jud bo‘lgan madaniy ushunchala boshqa il a madaniya da o‘g‘ idan - o‘g‘ i
muqobilga ega bo‘lmasligi mumkin. Ta jimada ek i alen lik keng qo‘llaniladi.Bu ayniqsa
maqolla , ibo ala a kinoyali so‘zla da namoyon bo‘ladi.Masalan, “Qo‘shning inch, sen
inch” o‘zbek maqoli ingliz ilida “Good ences make good neighbou s” a zida be ilishi
mumkin.Ga chi bu ek i alen o‘g‘ idan - o‘g‘ i i odalangan bo‘lmasa-da, lekin u ij imoiy
mazmun a kay iya ni saqlab qoladi.Shuningdek, us ilidagi “Хороший сосед - лучше
дальнего родственника” maqoli bilan ham seman ik yaqinlik ma jud.Ta jima ja ayonida
kengay i ish usulidan oydalanish o qali ham madaniy ushunchani izoh bilan ushun i ishga
e ishiladi. Masalan, “Tandi da pishgan non” ingliz iliga “b ead baked in a clay o en called
andi ” deb be ilishi, o‘qu chiga yangi madaniy ushunchani o‘zlash i ishga yo dam be adi.
Bunday yondashu milliy kolo i ni saqlab qolish bilan bi ga, madaniya la a o anglashu ni
kuchay i adi.Yuqo idagi ik -mulohazala ni ahlil e adigan bo‘lsak, ling omadaniy
bi likla ni a jima qilishda aqa lug‘a iy emas, balki madaniy yondashu ham za u di .
“Shum bola” asa i bu bo ada ideal ahlil obyek idi , chunki unda o‘zbek xalqining u mush
a zi, qad iya la i, ilning o‘ziga xoslikla i yo qin i odalangan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI.
1. G‘ulom, G‘. (1958). Shum bola. Toshken : G‘a u G‘ulom nomidagi Adabiyo a
san’a nash iyo i.
2. Gulom, G. (1980). Scamp ( ansl. Khakimo , S.). Tashken : P og ess Publishe s.
3. Bake , M. (1992). In O he Wo ds: A Cou sebook on T ansla ion. London:
Rou ledge.
4. Nida, E., & Tabe , C. (1969). The Theo y and P ac ice o T ansla ion. Leiden: B ill.
5. Newma k, P. (1988). A Tex book o T ansla ion. New Yo k: P en ice Hall.
6. Akba o a, S. (2015). “Ling okul u ologik bi likla ning a jimada i odalanishi.” // Til
a a jima, №2.
