INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
665
CHET EL TAJRIBASIDA IPOTEKA KREDITLASHNING
O‘ZIGA XOS JIHATLARI
Ma diye Ak om Djumaboye ich
Xalqa o No dik uni e si e i mus aqil adqiqo chisi
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17288651
Anno a siya. Maqolada che el aj ibasida ipo eka k edi lash ja ayonining o‘ziga xos
jiha la i Rossiya Fede a siyasi, AQSh a Ge maniya Fede a i Respublikasi misolida yo i ib
be ilgan. Ushbu mamlaka la da ipo eka k edi lash izimining us unlikla i hamda kamchilikla i
ahlil qilingan. Shuningdek, ipo eka k edi lash ja ayonida ish i ok e u chi omonla ning huquq
a majbu iya la i o‘ ganilgan. Ipo eka k edi lashning umumiy sha la ini qo‘llash bilan bi ga
milliy xususiya la ni saqlab qolish aj ibasiga ham alohida e’ ibo qa a ilgan. Rossiya
Fede a siyasi, AQSh a Ge maniya Fede a i Respublikasidagi aj ibala asosida O‘zbekis onda
ipo eka k edi lash izimini akomillash i ish bo‘yicha qo‘llash mumkin bo‘lgan a siyala ishlab
chiqilgan.
Kali so‘zla : ipo eka k edi lash, im iyozli k edi lash, ix isoslashgan kompaniyala , uzoq
mudda li in es i siya, ipo eka bozo i.
Ki ish
Bugungi kunda uy-joy masalasi na aqa O‘zbekis onda, balki dunyoning ko‘plab
i ojlangan a i ojlanayo gan mamlaka la ida ham eng dolza b ij imoiy-iq isodiy
muammola dan bi i hisoblanadi. Aholining o‘sishi, shaha sozlik ja ayonla ining jadallashu i,
u baniza siyaning kuchayishi a mehna mig a siyasi uy-joyga bo‘lgan alabni keskin
oshi moqda. Shu sha oi da uy-joy so ib olishni moliyalash i ishning zamona iy shaklla idan bi i
si a ida ipo eka k edi lash izimining ahamiya i o ib bo moqda.
Ipo eka k edi lash — bu moliya bozo i osi ala idan bi i bo‘lib, u uqa ola ga uzoq
mudda li qa z asosida u a -joy so ib olish imkoniya ini be adi. Ipo eka k edi lash izimining
i ojlanishi na aqa aholini uy-joy bilan a’minlash, balki bu un iq isodiyo ning ba qa o
o‘sishini a’minlashda ham muhim ol o‘ynaydi. Chunki ipo eka o qali moliya iy esu sla
qu ilish sohasi a unga yaqin a moqla ga yo‘nal i iladi, bu esa in es i siya ja ayonla ini
aollash i adi, yangi ish o‘ inla ini ya a adi hamda ichki is e’mol bozo ini kengay i adi.
Xo ijiy aj ibaga naza ashlaydigan bo‘lsak, ipo eka k edi lash izimi u li mamlaka la da
o‘ziga xos shakllanib, milliy iq isodiy, huquqiy a ij imoiy sha oi la ga moslashgan. Masalan,
Rossiya Fede a siyasida ipo eka k edi lash ko‘p oq uy-joy muammosini hal qilish osi asi
si a ida ko‘ ilsa, AQShda bu izim keng i ojlangan moliya iy bozo a in es i siya
mexanizmla iga ayangan holda aoliya yu i adi. Ge maniyada esa ipo eka k edi lashning
o‘ziga xos modeli ma jud bo‘lib, u aholining keng qa lamla ini a zon k edi la bilan a’minlash
o qali uy-joy siyosa ini sama ali amalga oshi ishga xizma qilmoqda. Shuningdek, xo ijiy
aj ibani o‘ ganish o qali ipo eka k edi lash ja ayonining a zallikla i, kamchilikla i, ma jud
muammola a ula ni hal qilish yo‘lla ini aniqlash mumkin. Bu esa O‘zbekis onda ipo eka
k edi lash izimini akomillash i ish, aholining uy-joyga bo‘lgan eh iyojini yanada sama ali
qondi ish hamda iq isodiy o‘sishga hissa qo‘shish uchun muhim naza iy-amaliy asos bo‘lib
xizma qiladi.
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
666
Uy-joy qu ilishi mamlaka iq isodiy i ojlanishining asosiy omilla idan bi i bo‘lib,
iq isodiyo ning u li a moqla ini qo‘llab-qu a lashga xizma qiladi. Aholining asosiy
eh iyojla ini qondi ish, a alo, ula ning a o onlik da ajasini oshi ishga olib keladi. Uy-joy bilan
a’mino ning yuqo i da ajaga ko‘ a ilishi esa mamlaka dagi demog a ik ja ayonla ga ijobiy a’si
ko‘ sa adi. Shu jiha dan ipo eka k edi la i na aqa iq isodiy o‘sish a moliya bozo ini
i ojlan i ish, balki aholi u mush da ajasi a bank izimining ba qa o ligiga ham a’si qilib,
mamlaka a aqqiyo ida muhim ahamiya kasb e adi.
Asosiy qism. Ri ojlangan mamlaka la aj ibasida ipo eka k edi lash ja ayoni muhim
ij imoiy muammola ni hal e ishda asosiy osi ala dan bi i hisoblanadi. U moliya izimining
ba qa o ligini a’minlash bilan bi ga qu ilish sohasini ag‘ba lan i adi hamda aholi uy-joyga
bo‘lgan alabini qondi ishga yo dam be adi. Zamona iy bozo iq isodiyo i sha oi ida ipo eka
k edi lash keng a qalgan moliyalash i ish shaklla idan bi i si a ida e’ i o e iladi. So‘nggi
yilla da Rossiya Fede a siyasida ipo eka k edi lash izimi g‘a b da la la i singa i sezila li
da ajada i ojlanib bo moqda.
So‘nggi yilla da ipo eka k edi lash izimi dunyo mamlaka la ida aholining uy-joyga
bo‘lgan eh iyojini qondi ishda asosiy moliya iy osi ala dan bi iga aylandi. Uy-joy ondini
kengay i ish, qu ilish sohasini i ojlan i ish hamda aholining u mush da ajasini yaxshilashda
ipo eka k edi la i muhim ol o‘ynaydi. Ha bi mamlaka o‘zining iq isodiy imkoniya la i,
moliya iy bozo la i i ojlanish da ajasi a qonunchilik izimidan kelib chiqqan holda ipo eka
k edi lashni ashkil e adi. Shu bois, xo ijiy aj ibani o‘ ganish O‘zbekis on uchun ham dolza b
masalala dan bi idi .
1. Ipo eka k edi lash izimining umumiy amoyilla i
Dunyo amaliyo ida ipo eka k edi lash quyidagi umumiy amoyilla ga asoslanadi:
• uzoq mudda li k edi lash (10–30 yilgacha);
• pas oiz s a kala i a subsidiya mexanizmla idan oydalanish;
• ga o si a ida ko‘chmas mulkni qo‘llash;
• da la omonidan aholining kam a’minlangan qa lamiga qo‘llab-qu a lash
mexanizmla ini jo iy e ish.
Ushbu amoyilla ba cha i ojlangan mamlaka la da o‘z aksini opadi, bi oq amaliyo da
ula u licha shaklda qo‘llaniladi.
2. AQSh aj ibasi
AQSh ipo eka k edi lash bozo ini i ojlan i ish bo‘yicha eng ka a aj ibaga ega
mamlaka la dan bi idi . Bu ye da:
• Fannie Mae a F eddie Mac kabi da la omonidan qo‘llab-qu a lanu chi
moliya ins i u la i aoliya yu i adi;
• k edi la ning aksa iya i ikkilamchi ipo eka bozo iga chiqa ilib, obliga siyala ga
aylan i iladi;
• uqa ola ga 15 yildan 30 yilgacha bo‘lgan mudda li ipo eka k edi la i aqdim
e iladi;
• oiz s a kala i 3–6% o alig‘ida bo‘lib, bozo dagi umumiy iq isodiy aziya ga
qa ab o‘zga adi.
Mazku izim aholining keng qa lami uchun uy-joy so ib olish imkoniya ini ya a adi.
3. Ge maniya aj ibasi
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
667
Ge maniyada ipo eka k edi lashning o‘ziga xos xususiya i shundaki, u ye da
“Bauspa kassen” deb nomlanu chi maxsus jamg‘a ma-k edi ins i u la i aoliya ko‘ sa adi. Bu
izimda:
• uqa o a al ma’lum miqdo da pulni jamg‘a adi;
• keyin shu mablag‘ asosida ipo eka k edi i olish huquqiga ega bo‘ladi;
• k edi la asosan uzoq mudda li a pas oiz s a kali bo‘ladi.
Bunday mexanizm aholining pul mablag‘la ini jalb qilish bilan bi ga, moliya bozo ida
ba qa o likni a’minlaydi.
4. Yaponiya aj ibasi
Yaponiyada ipo eka k edi lash izimi da la omonidan kuchli qo‘llab-qu a lanadi.
Asosiy xususiya la i:
• da la uy-joy qu ilish jamg‘a masi o qali uqa ola ga qulay sha la da ipo eka
be adi;
• k edi la asosan uzoq mudda li bo‘lib, 35 yilgacha cho‘zilishi mumkin;
• oiz s a kala i juda pas , ay im holla da 1–2% a o ida bo‘ladi;
• ene giya ejamko uy-joy qu ilishiga alohida im iyozla aqdim e iladi.
Ushbu aj iba uy-joy bozo ini i ojlan i ish bilan bi ga, aholining yashash sha oi la ini
sezila li da ajada yaxshilashga xizma qilmoqda.
5. Rossiya aj ibasi
Rossiyada ipo eka k edi lash izimi 2000-yilla dan boshlab aol i ojlandi. Bugungi
kunda:
• Rossiya ipo eka agen ligi ikkilamchi ipo eka bozo ini shakllan i ishda muhim ol
o‘ynaydi;
• oiz s a kala i 7–10% o alig‘ida bo‘lib, aholining hamma qa lami uchun ham
qulay emas;
• da la omonidan yosh oilala ga, ko‘p bolali oilala ga hamda ij imoiy himoyaga
muh ojla ga im iyozli ipo eka das u la i jo iy qilingan.
6. Xo ijiy aj ibani O‘zbekis on amaliyo iga a biq e ish imkoniya la i
O‘zbekis on uchun xo ijiy aj ibadan quyidagi jiha la oydali bo‘lishi mumkin:
1. AQSh aj ibasidagi kabi ikkilamchi ipo eka bozo ini i ojlan i ish;
2. Ge maniya modeliga o‘xshash jamg‘a ma-k edi izimini kengay i ish;
3. Yaponiya aj ibasidan kelib chiqib, ekologik oza a ene giya ejamko uy-
joyla ga im iyozli ipo eka aqdim e ish;
4. Rossiya amaliyo iga o‘xshab, yosh a ko‘p bolali oilala ni da la omonidan
qo‘llab-qu a lashni kuchay i ish.
Xulosa. Rossiya Fede a siyasi aj ibasi shuni ko‘ sa adiki, aholining uy-joy bilan
a’minlanishi mamlaka dagi eng dolza b ij imoiy a siyosiy muammola dan bi idi . Ushbu
masala hal e ilishi uy-joy qu ilishi i ojlanish su ’a la i, aholining moddiy ah oli hamda da la
siyosa i bilan chamba chas bog‘liq. Tu a -joy so ib olish uchun k edi la izimining jo iy e ilishi
uy-joy bozo ida moliya iy oqimla ni kuchay i adi, qu ilish sohasiga in es i siyala ni jalb e adi
a na ijada ish o‘ inla ining ko‘payishiga hamda aholining da omadla ining oshishiga xizma
qiladi. Shu bilan bi ga, uzoq mudda li in es i siya esu sla ining ye ishmasligi, in es o la uchun
soliq im iyozla ining ma jud emasligi a huquqiy bazaning o‘liq shakllanmagani ipo eka
k edi lash izimining sus i ojlanishiga olib kelmoqda. Shunday bo‘lsa-da, Rossiyada ipo eka
k edi lash uy-joy muammosi a kapi al qu ilishni moliyalash i ish masalasini hal qilishning eng
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
668
muhim mexanizmla idan bi i si a ida ko‘ ilmoqda. Ipo eka k edi la i mamlaka iq isodiy
o‘sishiga ijobiy a’si ko‘ sa moqda, ishlab chiqa ishning pasayishi oldini olish, mode niza siya
ja ayonla ini qo‘llab-qu a lash hamda mahsulo si a ini oshi ish imkonini be moqda.
AQSh aj ibasi esa ipo eka k edi lashning dunyodagi eng i ojlangan namunasi si a ida
e’ i o e iladi. Ipo eka k edi lash ja ayoni bu mamlaka da o‘ gan as ning 30-yilla ida
shakllangan. K edi lash ikki u ga bo‘linadi: qu ilish uchun k edi la a u a -joy so ib olish
uchun k edi la . AQShda ipo eka bo‘yicha alohida qonunchilik ma jud bo‘lmasa-da, mamlaka
moliya iy osi ala ining i ojlanganligi, sha o ikkilamchi bozo izimi a kuchli ashkiliy-
moliya iy modeli u ayli ye akchi ma qega ega. AQShda ikki bosqichli ipo eka izimi ma jud:
bi lamchi bozo da kichik bankla a ipo eka agen likla i jismoniy shaxsla ga k edi be adi,
so‘ng a ula ikkilamchi bozo da yi ik in es i sion bankla a ko po a siyala ga so iladi. AQSh
ipo eka k edi la i boshqa k edi la dan a qli a ishda oda da 20–30 yil mudda ga be iladi, bu esa
qa zdo uchun uzoq mudda li a qulay o‘lo imkoniya la ini ya a adi hamda k edi xa ini
pasay i adi.
AQSh ipo eka bozo i uch a asosiy yo‘nalishga ega:
1. Uy-joy so ib olish uchun k edi la .
2. Ipo eka k edi la ini qay a moliyalash i ish – bunda mijozla soliq o‘lo idan
im iyozla ga ega bo‘ladila .
3. Teska i ipo eka k edi la i – asosan 60 yoshdan oshgan uqa ola o‘ asida keng
a qalgan bo‘lib, ula uyla ini bankka so ib, za u a ga qa ab o‘lo ni bosqichma-bosqich oladila .
Umuman olganda, Rossiya a AQSh aj ibasi ipo eka k edi lash izimini i ojlan i ishda
milliy sha oi ni hisobga olish za u ligini ko‘ sa adi. Rossiyada ipo eka ko‘p oq ij imoiy
muammoni hal qilish osi asi si a ida ko‘ ilsa, AQShda bu ja ayon keng qam o li moliya iy
izim a bozo mexanizmla iga ayanadi.
Rossiya Fede a siyasida ipo eka bozo i 1990-yilla da shakllanib, 1998-yil 16-iyulda
qabul qilingan 102-FZ-sonli “Ipo eka (ko‘chmas mulk ga o i) o‘g‘ isida”gi Fede al qonun a
1997-yilda ashkil e ilgan “Ipo eka k edi ini i ojlan i ish agen ligi” aoliya i bilan jadal
i ojlanishga yuz u di. Shuningdek, uqa ola ning ay im oi ala ini qo‘llab-qu a lashga
qa a ilgan da la das u la ining amalga oshi ilishi ham bu ja ayonni ezlash i di. Shunga
qa amay, uy-joy xa sizligi a aholining uy-joy bilan ye a licha a’minlanishi masalasi
Rossiyada eng dolza b muammola dan bi i bo‘lib qolmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Ka imo A. “Ipo eka k edi lash izimining i ojlanish is iqbolla i”. – Toshken : Iq isodiyo
nash iyo i, 2021.
2. Mi zaye Sh., Xasano a N. “Uy-joy bozo ini i ojlan i ishda ipo eka k edi la ining oli”. –
O‘zbekis on moliya ju nali, №4, 2020. – B. 34-41.
3. Qodi o B. “Moliya iy izim a ipo eka k edi la i: naza iya a amaliyo ”. – Toshken : TDIU
nash iyo i, 2019.
4. Россия Федерацияси Ҳукумати. “О программе льготной ипотеки”. Постановление
Правительства РФ №1711 от 30.12.2017.
5. Россия Федерацияси Ҳукумати. “О программе сельской ипотеки”. Постановление
Правительства РФ №1567 от 30.11.2019.
6. Дом.РФ. “Ипотека в России: современное состояние и перспективы развития”. –
Москва: Аналитический центр ДОМ.РФ, 2021.
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
669
7. Fede al Housing Adminis a ion (FHA). “Annual Repo o Cong ess on he Financial S a us
o he FHA Mu ual Mo gage Insu ance Fund”. – Washing on D.C., 2022.
8. U.S. Depa men o Housing and U ban De elopmen (HUD). “Housing Finance Re o m
Plan”. – Washing on D.C., 2019.
9. OECD. “Housing and Mo gage Ma ke s in OECD Coun ies”. – Pa is: OECD Publishing,
2020.
10. Eu opean Mo gage Fede a ion (EMF). “Hypos a – A Re iew o Eu ope’s Mo gage and
Housing Ma ke s”. – B ussels, 2022.
