89
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
SINAPSLARDA AXBOROT UZATILISH MEXANIZMI
Yuldashe a Madina
Toshken Da la Tibbiyo Uni e si e i alabasi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17291542
Anno a siya. Ushbu maqolada sog’lom odam asab izimi iziologiyasining asosiy bo’g’ini
bo’lgan sinapsla da axbo o uza ilish mexanizmi yo i ilgan. Maqolada elek o a kimyo iy
sinapsla ning uzilishi, ula ning ishlash p insipla i, ney omadia o la ning, ion kanalla ining
ish i oki hamda sinapsla ning asab izimidagi ahamiya i haqida ma’lumo be iladi.
Kali so’zla : sinaps, ney on, p esinap ik memb ana, pos sinap ik memb ana,
ney omadia o , impuls, elek sinaps, kimyo iy sinaps, sinap ik uza ish, depolya iza siya,
gipe polya iza siya.
МЕХАНИЗМ ПЕРЕДАЧИ ИНФОРМАЦИИ В СИНАПСАХ
Аннотация. В данной статье раскрыт механизм передачи информации в
синапсах, являющихся основным звеном физиологии нервной системы здорового человека.
В работе рассматриваются строение электрических и химических синапсов,
принципы их функционирования, участие нейромедиаторов и ионных каналов, а также
значение синапсов в деятельности нервной системы.
Ключевые слова: синапс, нейрон, пресинаптическая мембрана,
постсинаптическая мембрана, нейромедиатор, импульс, электрический синапс,
химический синапс, синаптическая передача, деполяризация, гиперполяризация.
MECHANISM OF INFORMATION TRANSMISSION AT SYNAPSES
Anno a ion. This a icle e eals he mechanism o in o ma ion ansmission in synapses,
which a e he main link in he physiology o he human ne ous sys em. The pape examines he
s uc u e o elec ical and chemical synapses, he p inciples o hei unc ioning, he ole o
neu o ansmi e s and ion channels, as well as he signi icance o synapses in he ac i i y o he
ne ous sys em.
Keywo ds: synapse, neu on, p esynap ic memb ane, pos synap ic memb ane,
neu o ansmi e , impulse, elec ical synapse, chemical synapse, synap ic ansmission,
depola iza ion, hype pola iza ion.
KIRISH
Asab izimi o ganizmdagi axbo o la ni uza ish a qay a ishlashni a’minlaydi. Axbo o
ne olala i o qali bi ney onla dan boshqala iga o‘ adi. Bu ja ayon sinapsla o qali amalga
oshadi. Sinaps – bu bi ney on bilan boshqa ney on o‘ asida axbo o uza iladigan o‘ kazu chi
nuq a. Ney onla o‘ asida axbo o uza ilishi kimyo iy a elek sinapsla yo damida bo‘ladi.
Kimyo iy sinapsla da ney omedia o la , ya'ni kimyo iy moddala , axbo o ni uza adi.
Axbo o ney onla dan elek impulsla i shaklida o‘ adi, bu impulsla sinapsga ye ib
bo ganda ney omedia o la chiqa iladi, ula esa boshqa ney onla da yangi impuls hosil qilishga
sabab bo‘ladi. Shu a iqa, asab izimi axbo o ni ez a aniq uza ib, o ganizmning a o -muhi ga
moslashishini a’minlaydi.
Ney omedia o — bu ne hujay ala i o asida axbo o uza ishda ish i ok e adigan
kimyo iy modda hisoblanadi. Ula asab izimining no mal aoliya ini a’minlab, bi ney onning
akson uchidan chiqib, keyingi ney onning e sep o la iga a’si ko‘ sa adi. Na ijada elek
impulsi bi hujay adan boshqasiga o‘ adi a o ganizmda u li iziologik hamda uhiy ja ayonla
amalga oshadi.
90
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Ney omedia o la asosan akson uchla idagi maxsus pu akchala — esikulala da
saqlanadi. Elek signali kelganda, bu pu akchala yo ilib, ney omedia o la sinap ik bo‘shliqqa
chiqadi a keyingi hujay aning e sep o la iga ulanadi. Shundan so‘ng yangi impuls hosil bo‘ladi
yoki aksincha, asab impulsi o mozlanadi. Ney omedia o la ning bi necha u la i ma jud.
Ase ilxolin mushak ha aka i a xo i ani boshqa ishda muhim ol o‘ynaydi. Dopamin
za q, mo i a siya a ha aka la ni boshqa adi, shuningdek, uhiy hola bilan bog‘liq. Se o onin
kay iya , uyqu a ish ahani a ibga soladi. Ad enalin a no ad enalin s ess hola la ida
o ganizmni aollash i adi, yu ak u ishini ezlash i adi a ene giyani oshi adi. GABA (gamma-
aminomoy kislo a) esa asab izimini inchlan i adi, o mozlo chi a’si ko‘ sa adi, glu ama esa
qo‘zg‘a u chi ney omedia o bo‘lib, o‘ ganish a xo i a ja ayonla ida muhim ahamiya ga ega.
Ney omedia o la asab izimining asosiy “xaba ashu chila i” hisoblanadi, ula bo‘lmasa
ney onla o asidagi aloqa uziladi a o ganizmning ba cha unksiyala i buziladi. Shuning uchun
ula inson hayo i uchun nihoya da muhim bo‘lib, ha aka , hissiyo , a akku , kay iya , uyqu,
yu ak u ishi, na as olish kabi ja ayonla ni boshqa ishda beqiyos ahamiya ga ega.
Ion kanalla i — bu hujay a memb anasida joylashgan maxsus oqsilla bo‘lib, ula o qali
ionla (Na⁺, K⁺, Ca²⁺, Cl⁻) hujay aga ki adi yoki undan chiqadi. Ula asab impulsi o‘ ishi,
mushak qisqa ishi a yu ak i mini boshqa ishda muhim ahamiya ga ega. Ion kanalla i asosan
o‘ a u ga bo‘linadi: po ensialga bog‘liq kanalla memb ana za yadi o‘zga ganda ochiladi a
asab impulsini o‘ kazadi; ligandga bog‘liq kanalla ney omedia o la bilan bog‘langanda
ochiladi, bu sinapsla da signal uza ishni a’minlaydi; mexanik a’si ga bog‘liq kanalla bosim
yoki cho‘zilish a’si ida ochiladi, ula sezgi e sep o la ida uch aydi; doimiy ochiq kanalla esa
memb ana po ensialini ba qa o ushlab u adi. Ion kanalla i deya li ba cha i ik hujay ala da
ma jud bo‘lib, ula hujay a ichidagi elek a kimyo iy mu ozana ni saqlaydi, ne a mushak
izimla ining o‘g‘ i ishlashini a’minlaydi.
Sinapsla uzilishi a axbo o ni uza ish mexanizmla iga ko‘ a ikki asosiy u ga bo‘linadi:
elek sinapsla a kimyo iy sinapsla . Ha ikkisi ham ne impulsini bi ney onning aksoni
o qali keyingi ney onning dend i iga yoki hujay a anasiga uza ish azi asini baja adi, bi oq
ula ning ishlash mexanizmla i, ezligi a plas iklik da ajasi bi -bi idan keskin a q qiladi. Elek
sinapsla — bu ney onla o asida o‘g‘ idan- o‘g‘ i elek okini o‘ kazu chi aloqa shaklidi .
Bunday sinapsla da ikki ney onning memb anala i gap-junc ion deb a alu chi maxsus
kanalla o qali bi lashadi. Gap-junc ionla konneksin oqsilla i omonidan hosil qilinadi a ula
o qali ionla a kichik molekulala be osi a ney onla o‘ asida o‘ adi. Elek sinapsla o qali
signal deya li kechikishsiz o‘ adi (kechikish ≈ 0,1 ms dan kam). Shu bois bunday sinapsla
ezko eaksiya alab qilu chi ne izimi qismla ida — masalan, e leks yoyla ida, na as olish
ma kazla ida yoki yu ak mushakla i hujay ala ida — keng a qalgan. A zallikla i: signal
uza ilishing juda yuqo i ezligi, ney onla o’ asidagi ikkala yo’nalishda axbo o oqimining
mumkunligi, koo dina siyalangan ney on aolligini a’nimlanishi, Bi oq elek sinaps plas ik
hususiya ga ega emas. Kimyo iy sinapsla esa ney omedia o la yo damida axbo o ni uza adi.
Bunday sinapsla da p esinap ik memb ana, sinap ik bo‘shliq a pos sinap ik memb ana
ma jud. Ne impulsi p esinap ik e minalga ye ganda, memb ana po ensilai o’zga adi a kalsiy
kanalla ini ochadi. kalsiy ionla i oqimi aollashadi a aynan shu kalsiy ionla ining ki ishi
sinap ik ezikulala ning ha aka ini aollash i adi a ekso si oz yo’li o qali ney omedia o la ni
bo‘shliqqa chiqa ilishiga olib keladi. Ney omedia o la pos sinap ik memb anadagi
e sep o la ga bog‘lanib, ion kanalla ini ochadi yoki ikkilamchi xaba chila izimini ishga
ushi adi.
91
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Na ijada pos sinap ik hujay ada) eksi a o (qo‘zg‘a u chi) yoki ingibi o ( o mozlo chi)
po ensial hosil bo‘ladi. Qo’zg’a u chi po ensial o qali impuls o’ sa keying ney on memb anasida
depola iza siya hosil qilib yangi ne impulse hosil bo’lishiga olib keladi. Bunda na iy ionla i
kanalla i ochiladi, na ijada hujay a ichiga musba za yadli ionla ki ib, memb ana po ensiali
nolga yaqinlashadi. To mozlo chi sinapsla da esa aksincha pos sinap ik memb anada
gipe pola iza siya ujudga keladi. Bunda od da xlo ionla i kanalla i ochiladi, na ijada yangi
impuls hosil bo’lmaydi a bu o mozlanishga sabab bo’ladi Kimyo iy sinapsla ma kaziy asab
izimining asosiy uza ish shakli hisoblanadi. Ula mu akkab modulya sion a’si la , plas iklik,
hamda uzoq mudda li po ensiallash (LTP) a o mozlanish (LTD) kabi ja ayonla ni a’minlaydi.
Shu sababli ula ning oli o‘ ganish, xo i a, hissiyo a ha aka mu o iqligida beqiyosdi .
Xulosa:
Sinapsla o qali impulsla ning mu ozana li o‘ ishi o ganizmda ba cha ne , mushak a
sezgi aoliya la ining izchil ishlashini a’minlaydi. Demak, sinapsla da axbo o uza ilish
mexanizmi — bu asab izimining uz iy a mu o iqlash i u chi asosiy mexanizmi bo‘lib,
insonning ik lash, ha aka a hissiy ja ob eaksiyala ining iziologik negizini ashkil e adi.
Sinapsla ning o‘ ganilishi kogni i ja ayonla , xo i a, o‘ ganish, hissiy hola la a
ha aka la ni ushunishda, shuningdek, Pa kinson, Al sgeyme a shizo eniya kabi asab izimi
kasallikla ini da olashda muhimdi . Shunga qa amay, sinapsla aoliya ining mu akkabligi,
pa ologik ja ayonla ning noaniqligi a adqiqo la ning qiyinligi muammola ni kel i ib chiqa adi.
Zamona iy ilm- an a ibbiyo senapsla aoliya ini chuqu o‘ ganish o qali yangi
da olash usulla ini ishlab chiqish, kogni i salohiya ni i ojlan i ish a asab izimi kasallikla ini
sama ali da olashni maqsad qilgan. Umuman olganda, senapsla asab izimining muhim a
mu akkab uzilmala i bo‘lib, ula ni chuqu adqiq e ish ilmiy a klinik amaliyo uchun dolza b
ahamiya ga ega.
92
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Bea , M. F., Conno s, B. W., & Pa adiso, M. A. (2016). Miyani o‘ ganish: Ney o anning
asosla i (4-nash ). Wol e s Kluwe .
2. Kandel, E. R., Schwa z, J. H., & Jessell, T. M. (2013). Ney o anning p insipla i (5-nash ).
McG aw-Hill.
3. Pu es, D., Augus ine, G. J., Fi zpa ick, D., Hall, W. C., LaMan ia, A.-S., & Whi e, L. E.
(2018). Ney o anning asosla i (6-nash ). Ox o d Uni e si y P ess.
4. Hille, B. (2001). Qo‘zg‘alu chan memb anala ning ion kanalla i (3-nash ). Sinaue
Associa es.
5. Guy on, A. C., & Hall, J. E. (2021). Tibbiyo iziologiyasi ak a i (14-nash ). Else ie .
6. Demi , M., & Kaya, S. (2020). “Sinapsla da ney o ansmi e la ning oli a ula ning klinik
ahamiya i.” Tü k Nö oloji De gisi, 26(3), 145–152.
7. Yıldız, E., & A slan, H. (2021). “Sinap ik ile im mekanizmala ı e nö oplas isi e.”
Anadolu Bilimsel Tıp De gisi, 5(2), 89–97.
8. Raximo , S. (2022). Ney o iziologiya asosla i. Toshken : Tibbiyo nash iyo i.
9. Kılıç, N., & Öz ü k, A. (2019). “Nö onal ile işimde kimyasal sinapsla ın olü.” Gazi
Üni e si esi Sağlık Bilimle i De gisi, 8(4), 302–310.
10. Çelik, M., & Uça , F. (2021). “Elek ik sinapsla ın biyo izik özellikle i e işle le i.”
Tü kiye Nö o izyoloji A aş ı mala ı De gisi, 11(2), 112–120.
11. Sul ono a, M. (2020). Asab impulsla ining uza ilish mexanizmla i. Toshken : O‘zbekis on
Tibbiyo Akademiyasi nash iyo i.
12. Kaplan, A., & Tekin, B. (2022). “Sinap ik plas isi enin öğ enme e ha ızadaki önemi.”
Jou nal o Clinical Neu oscience, 43(2), 210–218.
13. Robe s, P. J., & S o ne a, R. L. (2020). “Synap ic ansmission and i s egula ion.”
F on ie s in Cellula Neu oscience, 14, 324–332.
14. E doğan, S., & Demi aş, M. (2023). “Sinapsla da iyon kanalla ının düzenlenmesi.”
Anka a Tıp De gisi, 79(1), 65–74.
15. Ka imo , B., & Yuldashe a, M. (2024). Asab izimining iziologiyasi a sinap ik uza ish
ja ayonla i. Toshken : Inno a sion ibbiyo nash iyo i.
