Ok ab , 2025-Yil
32
NOSIRUDDIN RABGʻUZIY VA UNING ASARIDA XALQ OG‘ZAKI IJODI
AN’ANALARI
Olimboye a Shaxnoza Sanja o na
Buxo o da la pedagokika ins i u e Oʻzbek ili a adabiyo i yoʻnalishi alabasi
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17291952
Anno a siya. Ushbu maqolada Nosi uddin Rabgʻuziyning hayo i a ijodi, uning mashhu
asa i Qisasi Rabgʻuziy haqida ba a sil ma’lumo la kel i ilgan. Asa ning kelib chiqishi, kimga
bag‘ishlangani, uning ma jud nusxala i a saqlanish joyla i haqida ma’lumo be ilgan.
Shuningdek, asa ning mazmuni, uslubi, jan xususiya la i a adabiy- a ixiy ahamiya i ahlil
qilinadi.
Kali so‘zla : Nosi uddin Rabgʻuziy, Qisasi Rabgʻuziy, adabiy ahlil, o‘zbek adabiyo i,
a ixiy me os, asa u , diniy hikoyala , qo‘lyozmala ..
Аннотация. В данной статье представлена подробная информация о жизни и
творчестве Насируддина Рабгузи, его знаменитом произведении «Киса Рабгузи».
Приводятся сведения о происхождении произведения, кому оно посвящено, существующих
его экземплярах и местах хранения. Также анализируются содержание, стиль, жанровые
особенности и литературно-историческое значение произведения.
Ключевые слова: Насируддин Рабгузи, Кисаси Рабгузи, литературный анализ,
узбекская литература, историческое наследие, мистика, религиозные сюжеты, рукописи.
Abs ac . This a icle p o ides de ailed in o ma ion abou he li e and wo k o Nasi uddin
Rabguzi, his amous wo k Qisa Rabguzi. In o ma ion is gi en abou he o igin o he wo k, o
whom i is dedica ed, i s exis ing copies and places o s o age. The con en , s yle, gen e ea u es
and li e a y-his o ical impo ance o he wo k a e also analyzed.
Keywo ds: Nasi uddin Rabguzi, Qisasi Rabguzi, li e a y analysis, Uzbek li e a u e,
his o ical he i age, mys icism, eligious s o ies, manusc ip s.
O‘ a as u kiy adabiyo i a aqqiyo i a ixida Nosi uddin Rabgʻuziy nomi alohida o‘ in
u adi. Uning “Qisasi Rabgʻuziy” asa i u kiy xalqla ning diniy, ma’na iy a badiiy a akku ini
i odalagan eng qadimiy yodgo likla dan bi idi . Bu asa na aqa diniy hikoya la majmuasi, balki
xalq og‘zaki ijodi, o‘sha da ij imoiy hayo i, axloqiy qad iya la i a ildagi leksik boylikni
mujassam e gan muhim manbadi .
“Qisasi Rabgʻuziy” o‘z mazmuni, g‘oya iy yo‘nalishi a badiiy shakli bilan u kiy yozma
adabiyo ning shakllanish ja ayonida muhim bosqichni ashkil e adi. Mualli o‘z asa ida Qu ’oni
ka imdagi qissala ni u kiy ilda hikoya qilish o qali diniy-ma’ i iy bilimla ni xalq ommasiga
ye kazishni maqsad qilgan. Shu jiha dan, Rabgʻuziyning asa i diniy-didak ik uhdagi nas iy asa la
o asida o‘ziga xos o‘ in egallaydi.
Mazku adqiqo da Nosi uddin Rabgʻuziyning hayo i, ijodiy me osi a “Qisasi Rabgʻuziy”
asa ining mazmun-mohiya i, jan xususiya la i hamda adabiy-es e ik ahamiya i ahlil e iladi.
Shuningdek, asa ning il, uslub a badiiy i oda osi ala i jiha idan o‘ ganilishi ham ushbu
ma zuning asosiy maqsadla idan bi i hisoblanadi.
Nosi uddin Rabgʻuziy – XIII-XIV as la da yashab ijod e gan yi ik o‘zbek adabiyo chisi a
a ixchisi bo‘lib, u Qisasi Rabgʻuziy nomli asa i bilan mashhu . U Xo azm hududidagi Rabo i
Ok ab , 2025-Yil
33
Oʻgʻuz qishlog‘ida ug‘ilgan a o‘zining mashhu asa ini 1309-1310-yilla da yozgan. Asa
Xo azmdagi Rabo i oʻgʻiz qishlogʻining qozisi Bu honiddin oʻgʻli Nosu iddin omonidan e ibo li
moʻgʻul bekla idan hisoblanib , islom dinini qabul qilgan Nosu iddin Toʻqbugʻabek il imosiga
koʻ a yozilgani e' i o e iladi . Nosu iddin Rabgʻuziyning oʻzi haida ma'lumo bizgacha ye ib
kelmagan, aqa gina ''Qisasi Rabgʻuziy '' asa idagi ay im pa chala da adibning a jimai holi
kel i ib oʻ ilgan.
Asa haqida gapi ishdan oldin uning yozilish yili bilan bogʻliq axminla ni koʻ ib oʻ ish
joizdi .Rabgʻuziy bu asa ni bi yil da omida yozib uga gani sh' iy pa chada kel i ib oʻ adi. Hij iy
710-yilning hu oyida ki obni yozib uga gan. Hu hij iy-shamsiy aq imning soʻnggi oyidi . Buni
milodiy hisobga aylan i ganda, 1332-yilning e al - ma oyla iga oʻgʻ i keladi deb ay ib oʻ ilgan
Rahim Vohido a Husniddin Eshonqulo ning '' Oʻzbek mum oz adabiyo i a ixi'' ki obida.
Ammo, E. Fozilo '' Qisasi Rabgʻuziy'' ki obiga yozgan soʻz boshisida esa 710-yilning hu oyi
melodiy 1310-yilga oʻgʻ i keladi deb ay ib oʻ gan.Shunday ekan , asa yozilish yili bilan bi
qancha malumo la bo hech qaysi ma'lumo ni no oʻgʻ i deyolmaymiz. Chunki ay im manbala da
1309-yil , ay imla ida 1310 ,1311 a ba'zi manbala da 1332-yilla kel i ib oʻ ilgan.
Ushbu uga im bu ki obni ,ey yo onla , ye yuzi,
Bi yil ich a kechdi oning yoy ,qishi, yozi, kuzi.
Oy qoʻpo dim , uzdim, soʻzni uzdim unla men,-
E a u dim, xoma u dim, emganib un- kunduzi .
Ye i yuz oʻn yilgakim bi ildi bu ki ob ,
Tugʻmish e di ul ugu da hu -saoda yulduzi(2. 216-217).
Ba'zi adabiyo la da asa ning ''Qissasi Rabgʻuziy '' a zda yozilgan shaklini ham koʻ ishimiz
mumkin lekin asa 72 qissadan ibo a di , bu a zda yozish no oʻgʻ i chunki bu yozu da bi lik
a zada kelgan . Shuning uchun ham uni '' Qisasi Rabgʻuziy '' a zda yozish koʻplik ma'nosini
be adi a oʻgʻ i shakli hisoblanadi. Hamd, na' ,muqaddima, li ik kechinmala a xo ima kabi
a kibiy qismla dan ibo a .Rabgʻuziy ''Qisasi Rabgʻuziy '' ni yozish uchun asosiy manba qilib
muqaddas ki ob Qu' oni ka im, Qu 'oni ka imda yoʻq paygʻamba la haqidagi qissala ni yozishda
esa Abu Is'hoq Nishopu iyning '' Qisasul-anbiyo'' asa idan a islomga oid boshqa adabiyo la dan
oydalangan.
Asa ning bi necha qo‘lyozma nusxala i bizgacha ye ib kelgan bo‘lib, hozi gi kunda uning
eng mashhu nusxala i Is anbul, Toshken a boshqa shaha la dagi ku ubxonala da saqlanadi.
Ushbu nusxala o asida eng qadimiy a o‘liq oq bo‘lgani Is anbuldagi To‘pqopi sa oy
ku ubxonasida joylashgan. O‘zbekis ondagi Adabiyo muzeyida ham ushbu asa ning ay im
qo‘lyozma pa chala ini uch a ish mumkin.
Asa o‘z da ining muhim diniy-axloqiy me osla idan bi i bo‘lib, unda Rabgʻuziy o‘z
zamonasi odamla i uchun ib a li hikoya la o qali axloqiy pand-nasiha la ni ye kazishni maqsad
qilgan. Qisasi Rabgʻuziyda joy olgan hikoyala na aqa diniy, balki ma’ i iy mazmunga ham ega
bo‘lib, unda xalq og‘zaki ijodi bilan bog‘liq ko‘plab qiziqa li jiha la uch aydi.
Asa dagi qissala dan bi i – Ib ohim payg‘amba a Nam ud hikoyasi. Ushbu qissada zolim
podshoh Nam ud a uning Ib ohim payg‘amba ga bo‘lgan ado a i as i lanadi. Hikoyada Ib ohim
payg‘amba o‘zining o‘g‘ i yo‘ldan yu ishi a adola pa a ligi bilan aj alib u adi. Nam ud esa,
aksincha, zolimlik a kib bilan as i lanib, oxi -oqiba xudoning jazosi bilan halok bo‘ladi.
Ok ab , 2025-Yil
34
Ushbu qissa o qali Rabgʻuziy zulm a adola ku ashini ko‘ sa ib, ha bi inson o‘g‘ i yo‘ldan
yu ishi lozimligini uq i adi. Qissadan kelib chiqadigan xulosa shuki, kuch a mansab aq inchalik
bo‘lib, haqiqiy buyuklik – ezgulik a adola di .
Asa ning ili sodda a a on bo‘lib, o‘sha da dagi xalq ili a adabiy il o‘ asidagi
mu ozana ni aks e i adi. Bu jiha Qisasi Rabgʻuziyni na aqa diniy, balki ilshunoslik nuq ayi
naza idan ham muhim manba si a ida qad lashga asos ya a adi. Undagi badiiy as i osi ala i,
qah amonla ning dialogla i a oqeala i oji aniq, lo‘nda a jonli i odalangan.
Adabiy jiha dan ahlil qilganda, Qisasi Rabgʻuziy hikoya iy-diniy jan ga mansub bo‘lib,
unda epik as i la bilan bi ga li izm unsu la i ham uch aydi. Ay im qissala da qah amonla ning
ichki kechinmala i as i langan bo‘lib, bu esa asa ning badiiy qiyma ini oshi adi.
Ushbu asa na aqa o‘zbek adabiyo i, balki bu un u kiy xalqla ning diniy a badiiy
me osiga ka a a’si ko‘ sa gan. O‘ a as adabiyo ining i ojlanishida, ayniqsa, asa u a
axloqiy- a’limiy yo‘nalishdagi asa la ning shakllanishida muhim o‘ in egallaydi. Shu bois Qisasi
Rabgʻuziy bugungi kunda ham na aqa a ixiy manba si a ida, balki adabiy yodgo lik si a ida ham
qimma lidi .
Xulos. Nosi uddin Rabgʻuziyning ushbu nodi asa i o‘zining ma’na iy- a biya iy
mazmuni, diniy a badiiy yondashu i bilan alohida o‘ inga ega. Uning hikoyala idan bugungi
kunda ham yosh a lod uchun ib a li xulosala chiqa ish mumkin. Qisasi Rabgʻuziy aqa gina diniy
asa emas, balki unda o‘sha da ij imoiy muammola i, axloqiy qad iya la a hayo haqiqa la i
aks e i ilgan. Men alaba si a ida bu asa dan juda ka a aassu o oldim. Ha bi qissani
o‘qiganimda, o‘z hayo im bilan solish i ib ko‘ dim a axloqiy saboqla ni angladim.
Asa da ilga i su ilgan g‘oyala , iymon, sab , haqiqa pa as lik, o‘g‘ ilik kabi insoniy
azila la bugungi kunda ham muhimligini anglayman. Ayniqsa, yosh a lodni a biyalashda
bunday asa la ka a o‘ in u adi. “Qisasi Rabgʻuziy” o qali biz na aqa diniy bilimla , balki
badiiy-es e ik a akku , a ixiy dunyoqa ash, il boyligi, ibo a li ik lash kabi ko‘nikmala ni ham
i ojlan i amiz. Ha bi qissada be ilgan ib a li ik la bugungi hayo imizda ham muhim
ahamiya ga ega. Bu asa ni chuqu o‘ ganish o qali men o‘zligimni, xalqimning adabiy me osini
chuqu oq anglay boshladim.
Shu jiha dan qa aganda, Qisasi Rabgʻuziy biz – yangi a lod uchun ham bebaho xazina,
ma’na iy yo‘lko‘ sa kich a adabiy namuna bo‘lib xizma qiladi. Uni o‘ ganish, ahlil qilish,
boshqa engdoshla imga ham a g‘ib e ish mening alabaga xos bu chim deb bilaman.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Sha ipo a, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONI VA BOSHQA JANRLAR
MUNOSABATI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 44(44).
2. Sha ipo a, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA IFODA ETILGAN
MAROSIMLARDA ARXAIK EPOS XUSUSIYATLARI TALQINI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 44(44).
3. Sha ipo a, M. (2023). MAKTABGACHA TA’LIMDA INNOVATSION FAOLIYATNI
TASHKIL ETISH FUNKSIYALARI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz), 44(44).
Ok ab , 2025-Yil
35
4. Sha ipo a, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA NIKOH MAROSIMINING
ARXAIK-BAIIY XUSUSIYATLARI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz), 44(44).
5. Sha ipo a, M. (2023). MAKTABGACHA TA’LIMDA INNOVATSION FAOLIYATNI
TASHKIL ETISH FUNKSIYALARI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz), 44(44).
6. SHARIPOVA, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONINI O’ZBEK VARIANTLARI
ORASIDAGI MAROSIMLARNING BADIIY TALQINI. Jou nal o Resea ch and
Inno a ion, 1(10), 45-52.
7. Baxshilloye na, S. M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA SUNNAT TO ‘YI
MAROSIMINING BADIIY TALQINI. Научный Фокус, 1(2), 1091-1095.
8. Baxshilloye na, S. M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONINI O ‘RGANISH
BOSQICHLARI, METODLARI HAMDA KUYLASH ETOSI. Научный Фокус, 1(2),
1096-1100.
9. Sha ipo a, M. (2023). MAKTABGACHA TA’LIM TIZIMIDA ETNIK MADANIY
TA’LIM VA UNING TARIXIY ILDIZLARI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz), 35(35).
10. Sha ipo a, M. (2023). MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA IFODALI
NUTQNING IJTIMOIY-PEDAGOGIK FUNKSIYALARI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 32(32).
11. Sha ipo a, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA NIKOH TO’YI URF-ODATLARI
TASVIRI VA TALQINI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 30(30).
12. Sha ipo a, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA NIKOH TO’YI URF-ODATLARI
TASVIRI VA TALQINI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 30(30).
13. Sha ipo a, M. (2020). O'qu chi yoshla a biyasida o'lmas an'ana a ma osimla ning
ahamiya i. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 1(1).
14. Sha ipo a, M. B., & Nozi o a, M. J. Q. (2021). O’ZBEK XALQ DOSTONLARINI
O’QITISHDA KOMPYUTER IMKONIYATLARI. Scien i ic p og ess, 2(7), 1102-1108.
15. Sha ipo a, M. B., & Fa mono a, G. S. Q. (2021). NIKOHDAN SO’NG ADO
ETILADIGAN URF-ODATLAR TASVIRI (“ALPOMISH” DOSTONI
MISOLIDA). Scien i ic p og ess, 2(7), 1125-1129.
16. Sha ipo a, M. B. (2021). XALQ DOSTONLARIDA SOVCHILIK MAROSIMI BADIIY
IFODASI (“ALPOMISH” DOSTONI MISOLIDA). Scien i ic p og ess, 2(7), 1120-1124.
17. Sha ipo a, M. B., & Mi zaye a, X. N. (2021). XALQIMIZ MADANIYATINING
HAYOTBAXSH SARCHASHMASI. Scien i ic p og ess, 2(7), 1135-1138.
18. Шарипова, М. Б., & Неьматова, Ш. Н. (2020). Формирование эстетической культуры
воспитанников дошкольных образовательных учреждений. Вестник магистратуры,
(3-3 (102)), 113-114.
19. Sha ipo a, M. (2020). Qah amonlik eposi-milliy madaniya imizning nodi xazinasi ("
Alpomish" dos oni misolida). ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 1(1).
20. MA’NAVIY, Y. A. R. V., & O’RNI, D. B. Q. E. DOI: 10.53885/edin es. 2021.17. 14.046
Sha ipo a Maxbuba Baxshilloye na BuxDU. Mak abgacha a’lim.
Ok ab , 2025-Yil
36
21. Sha ipo a, M. B., & Shoki o a, N. Z. Q. (2021). «ALPOMISH» DOSTONI–BADIIY
BARKAMOL ASAR. Scien i ic p og ess, 2(7), 1145-1148.
22. Sha ipo a, M. (2020). ХУДОЖЕСТВЕННАЯ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ ОБРЯДОВ В
ЭПОСЕ «АЛПОМИШ». ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 1(1).
23. Шарипова, М. Б., & Хусаинова, З. Х. ВЕСТНИК НАУКИ И
ОБРАЗОВАНИЯ. ВЕСТНИК НАУКИ И ОБРАЗОВАНИЯ Учредители: Олимп, 106-
108.
24. Sha ipo a, M. (2024). EPOS HAMDA MAROSIM MUNOSABATINING
QADIMIYLIGI VA AN’ANAVIYLIGI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz), 46(46).
25. Sha ipo a, M. (2024). His o ical-Vi al Bases o Epos And Ri ual Exp ession (In The
Example o he Epic “Alpomish”). ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz), 46(46).
26. Sha ipo a, M. B., & G’a u o a, A. A. (2024). METHODOLOGY OF STAGING IN THE
DEVELOPMENT OF CHILDREN'S SPEECH IN THE PRESCHOOL EDUCATION
SYSTEM. THE ROLE OF SCIENCE AND INNOVATION IN THE MODERN
WORLD, 3(1), 21-29.
27. Sha ipo a, M. (2023). O ‘ZBEK FOLKLORSHUNOSLIGIDA ALPOMISHSHUNOSLIK
TA’LIMOTI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 44(44).
