ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
69
TEMURIYLAR DAVRIDA SAMARQAND — SHARQNING ILM-FAN MARKAZI
Abdulloye a Shuk ona Xushbax o na
Yuksalish mak abi Sama qand iliali huquq an oʻqi u chisi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17292399
Anno a siya. Ushbu maqolada Temu iyla da ida Sama qandning ilm- anga bo‘lgan
yuksak e’ ibo i, Ulug‘bek asadxonasining ahamiya i a Sama qand ilmiy mak abining xalqa o
maydondagi o‘ ni o’g’ isidagi ma’lumo la kel i ilgan.
Kali so‘zla : Temu iyla da i, Sama qand, ilm- an, madaniya , Ulug‘bek, mad asala ,
ilmiy me os, as onomiya, a ix, O‘zbekis on a ixi.
SAMARKAND — CENTER OF SCIENCE OF THE EAST DURING THE TIMURID
ERA
Anno a ion. This a icle con ains in o ma ion abou he high a en ion o Sama kand o
science du ing he Timu id e a, he impo ance o Ulugbek Obse a o y and he ole o
Sama kand Scien i ic School in he in e na ional a ena.
Keywo ds: Timu id e a, Sama kand, science, cul u e, Ulugbek, mad asas, scien i ic
he i age, as onomy, his o y, his o y o Uzbekis an.
ПРИ ТИМУРИДАХ САМАРКАНД-ЦЕНТР НАУКИ ВОСТОКА
Аннотация. В этой статье представлена информация о высоком внимании
Самарканда к науке при Тимуридах, значении улугбекской обсерватории и месте
Самаркандской научной школы на международной арене.
Ключевые слова: эпоха тимуридов, Самарканд, наука, культура, Улугбек, медресе,
научное наследие, астрономия, история, история Узбекистана.
Ki ish
O‘zbekis on a ixida Temu iyla da i alohida o‘ in u adi. XIV as oxi i a XV as ning
bi inchi ya mi — Mo a ounnah ning siyosiy, madaniy a ilmiy jiha dan yuksalgan da idi .
Sohibqi on Ami Temu (1336–1405) a uning o isla i, xususan, Mi zo Ulug‘bek
(1394–1449) boshchiligidagi siyosiy a madaniy siyosa na ijasida Sama qand Sha qning eng
yi ik ilm- an ma kaziga aylandi. Bu da da ilmiy anjumanla , mad asala , ku ubxonala ,
asadxona a me’mo iy obidala ba po e ildi. Sama qandda yig‘ilgan olimla Sha q a G‘a b
ilm- anini uyg‘unlash i ib, yangi ilmiy yu uqla ga e ishdila . Temu iyla da i (XV as )
Sama qandni na aqa siyosiy poy ax , balki jahon ilm- ani ma kazla idan bi iga aylan i di.
Ayniqsa, Mi zo Ulug‘bek (1394–1449) ilm- an a as onomiyaga ka a e’ ibo be ib,
shaha ni sha qiy Ye opada beqiyos ilmiy ma kazga aylan i di.
Ushbu maqolaning maqsadi — Temu iyla da ida Sama qandning ilm- anga bo‘lgan
yuksak e’ ibo i, Ulug‘bek asadxonasining ahamiya i a Sama qand ilmiy mak abining xalqa o
maydondagi o‘ nini ahlil e ishdi .
Temu iyla da ida ilm- anning i oji uchun ya a ilgan sha oi haqida o’x aladigan
bo’lsak Ami Temu da la boshqa u ida ilm-ma’ i a ni yuqo i qad ladi.
Uning “Kuch — adola da” amoyiliga mos a ishda, da la ning ha biy a iq isodiy
qud a i bilan bi qa o da, madaniy a aqqiyo ham i ojlan i ildi.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
70
Sama qand, Buxo o, Shah isabz kabi shaha la obod qilindi, me’mo iy inshoo la qu ildi,
mad asala aoliya i qo‘llab-qu a landi.
Temu o‘z a monla i bilan u li mamlaka la dan ilm ahli a huna mandla ni
Sama qandga olib kelgan. Na ijada, ilm- an, adabiyo a san’a bi ma kazda jam bo‘ldi. Ilm ahli
yuqo i da ajada qad landi.ilm olish ha bi musulmon uchun a z ekanligi xalqqa ye kazishga
imkon qada ha aka la qilindi.
Ayniqsa Temu iyzodala dan bo’lgan Mi zo Ulug‘bek — buyuk as onom a ilm homiysi
si a ida dunyo sahnasida alohida e’ i o e ilib kelinadi. Mi zo Ulug‘bek 1409-yilda Sama qand
hukmdo i bo‘lganidan so‘ng, shaha ni ilm-madaniy ma kazga aylan i ishga in ildi. 1417–1420-
yilla da u Regis on maydonida mashhu Ulug‘bek mad asasini ba po e di. Bu olimla a
alabala yig‘iladigan ilmiy ma kazga aylandi . Mi zo Ulug‘bek na aqa buyuk hukmdo , balki
Sha qning eng yi ik olimla idan bi i si a ida a ixga ki di. Bu mad asa o‘z da ida na aqa diniy
a’lim, balki ma ema ika, as onomiya, a ix, alsa a, geome iya kabi dunyo iy anla ni o‘qi ish
ma kaziga aylandi. Mad asada Qozizoda Rumiy, G‘iyosiddin Jamshid al-Koshiy, Ali Qushchi
kabi olimla aoliya yu i dila .
Ulug‘bek asadxonasining qu ilishi a ilmiy aoliya i haqida o’x aladigan bo’lsak
eng a alo 1424–1428 yilla da Ko‘hak epaligida uch qa a li, 30 m balandlikda silind
shaklidagi bino qu ildi. Diame i axminan 46 m, ichida adiusi 40–41 m bo‘lgan gigan k ad an
(sex an ) o‘ na ildi. Ushbu asbob ye os ida ham joylashgan bo‘lib, eng aniq as onomik
kuza u la qilishga imkon be gan. A xeolog V. L. Vya kin 1908–1914 yilla da bu asadxonaning
qoldiqla ini qazib opdi. Ilmiy yu uqla ga e ishildi jumladan: “Ziji jadidi Ko‘ agoniy”-Ulug‘bek
a uning olimla i (Qozizoda Rumiy, Jamshid al-Koshiy, Ali Qushchi) as onomik kuza u la
asosida “Ziji jadidi Ko‘ agoniy” yulduzla ka alogini ya a dila . Unda 1018 yulduzning
koo dina ala i kel i ilgan. Bundan ashqa i, ula quyidagi as onomik pa ame la ni aniqlashdi:
yulduz yili: 365 kun 6 soa 10 daqiqa 8 soniya — hozi gi ma’lumo la bilan
solish i ilganda a qi aqa 58 soniya;
eklip ikaning eğimi: 23° 30′ 17″, bu ham juda yuqo i aniqlikka ega;
sin 1° ni 18-chi oniyga qada hisoblash — noyob nume ik aniqlik.
Rasadxonaga Jamshid al-Koshiy, Qozizoda Rumiy, Ali Qushchi kabi mashhu olimla
jalb qilindi. Ula Sama qanddagi as onomiya mak abining asosiy us unla ini ya a dila .
Rasadxona haloka idan so‘ng, Ali Qushchi ushbu ilmiy me osni Usmonlila impe iyasiga
olib bo ib, uning dunyo iy nishonla ga ye ib bo ishiga xizma qildi. “Ziji” ka alogi keyinchalik
Ye opada ham mashhu bo‘lib, 1648-yilda Oks o dda bi inchi ma a chop e ilgan.
Sama qand — ilmiy muloqo a madaniy uyg‘onish ma kazi si a ida an
olindi.Temu iyla da ida Sama qandga Hindis on, Xi oy, E on, Ol in O‘ da, Mis , Su iya, Rum
a boshqa o‘lkala dan elchila , sa doga la a olimla kelib u a di. Bu ja ayon ilmiy muloqo ni
kuchay i di, u li xalqla ning bilimla i a aj ibala i uyg‘unlashdi. Sama qanddagi
ku ubxonala da minglab qo‘lyozmala saqlana , ula dan olimla oydalana edi. Bu da da
ma ema ika, ibbiyo , geog a iya, a ix, a xi ek u a, adabiyo a boshqa anla da yi ik asa la
ya a ildi. Masalan, G‘iyosiddin al-Koshiyning π (pi) sonini 17 xona aniqlikda hisoblaganligi
ma ema ik a ixida muhim oqea hisoblanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
71
Temu iyla da ida qu ilgan me’mo iy obidala na aqa es e ik go‘zalligi, balki ilmiy
ahamiya i bilan ham aj alib u adi. Sama qanddagi Regis on majmuasi, Gu -Emi maqba asi,
Bibi Xonim masjidi, Ulug‘bek mad asasi — ilm a san’a uyg‘unligining yo qin namunala idi .
Bu inshoo la da o‘sha da ma ema ikasi, muhandislik san’a i a geome iya bilimla i
amalda qo‘llangan.Temu iyla da i ilm- anining a ixiy ahamiya i haqida gapi adigan bo’lsak.
Temu iyla da i ilm- ani keyingi as la uchun mus ahkam poyde o bo‘ldi.
Ulug‘bekning as onomik kuza u la i Ye opa olimla i omonidan ham o‘ ganildi. XVII
as da Tycho B ahe a Ioann Keple singa i ye opalik as onomla Ulug‘bek ziji
ma’lumo la idan oydalandila . Bu esa Temu iyla da idagi ilm- anning global ahamiya ini
ko‘ sa adi. Temu iyla da idagi ilm- an yuksalishi bi inchidan, yu dagi siyosiy ba qa o lik,
homiylik a moddiy a’mino ga, ikkinchidan, Ulug‘bekning shaxsiy ilmiy-ij imoiy salohiya iga
bog‘liq edi. Ulug‘bek asadxonasida ahlil qilingan as onomik yo‘nalishla Yaqin Sha q a
Ye opa ilm- aniga be osi a a’si ko‘ sa di.
Xulosa
Temu iyla da ida, xususan, Sama qandda ya a ilgan ilmiy a madaniy muhi bugungi
kunda ham a ixiy ax imizdi . Bu da — ilm- an, adabiyo a san’a ning uyg‘onish da i
bo‘lib, u O‘zbekis onning na aqa milliy, balki jahon a ixidagi o‘ ni a ahamiya ini yuksak
da ajada namoyon qiladi. Temu iyla da ida ya a ilgan boy ilmiy me osni chuqu o‘ ganish a
kelajak a lodga ye kazish bizning a ixiy bu chimizdi .
Foydalanilgan adabiyo la
1. Ba old V.V. Tu kes an epokhu mongolskogo nashes iya. Mosk a, 1963.
2. Boyle, J.A. The Camb idge His o y o I an, Volume 5: The Timu id and Sa a id Pe iods.
Camb idge Uni e si y P ess, 1968.
3. Rashido , R. O‘zbekis on a ixi. Toshken : O‘qi u chi, 2015.
4. Ulugh Beg. Zij-i Sul ani. Is anbul, 1648 (qadimiy qo‘lyozma nash i
5. Woods, J.E. The Timu id Dynas y. Blooming on: Indiana Uni e si y, 1990.
6. Qayumo , A. Ami Temu a Temu iyla da i madaniya i. Toshken : Fan, 1996.
