scieee Science in your language
[en] (orig)

जागतिकीकरण व भारतीय दुग्ध व्यवसाय

Author: काटकर, अशोक शेनु; काकडे, दिलीप
Publisher: Zenodo
DOI: 10.5281/zenodo.17292411
Source: https://zenodo.org/records/17292411/files/31.pdf
Jou nal o Resea ch and De elopmen
Pee Re iewed In e na ional, Open Access Jou nal.
ISSN : 2230-9578 | Websi e: h ps://j d b.o g Volume-17, Issue-9(I) |Sep - 2025
132
󰲒   󰫰 󰱿
  1, 󰭈. . 󰲑 2
 󰱳󰰏 , 󰫦󰫦 󰭈󰬀,
1 󰫦󰲌, . ( 󰫦󰲌,󰲌),.
2󰰌 ,󰫵  󰫥 󰱳
, .
Manusc ip ID:
JRD -2025(I)-170931
ISSN: 2230-9578
Volume 17
Issue 9(I)|
Pp. 132-136
Sep . 2025
Submi ed: 9 Aug. 2025
Re ised: 20 Aug. 2025
Accep ed: 20 Sep . 2025
Published: 30 Sep . 2025
󰲂󰫦 :-
  󰰍󰫦  󰬆  󰫤󰭃  .  
󰫤󰭃  󰫽󰫦  .   󰱷󰬁  󰫦 󰫼   󰫤󰭃
. 󰫦󰱿󰬎  󰲐 󰫦󰱿󰬎 󰬆  . 󰫳 󰫦󰱿󰬎 󰭈
  󰫤󰭃 󰬶󰫼 󰬎 . 󰫽   󰫳   󰲇
󰫽󰱷     , 󰱷󰬁    
.󰭈       󰫦  󰬆  󰱿
  .   󰫽  󰭈 󰱿 .  󰫦 󰱷 󰬆  .
 ,     󰫦󰱿󰬎 󰫰 󰫤󰭃 󰰍󰫦  .
󰫰 󰱿  󰫦   󰫽 󰲐 󰱿 .   󰲇 󰫦󰱿󰬎
 5 %  . 󰫤󰭃       󰬄 .󰲓
󰬎  󰫳  󰱷 󰬆   󰬉 .  󰬎
󰫰󰫽  󰭈 󰱿 󰬆   .
󰭈󰬎
  󰫰 󰱿 󰭈󰫯 ,󰬆, 󰰎   .  󰫽
 󰬬   󰫦 .  󰫯 󰬀  󰫽 󰭈󰫯
󰬆    .󰬆    󰭈󰫼  󰫽 󰫦  . 󰲐
󰬴󰫳  󰬉 󰲂, 󰬴  󰭈  󰫽  󰬆  
  .  󰫽 󰭈󰫯 , 󰲐,
󰲑󰬎,,󰲑󰬎,󰭊,󰫦,,󰭉󰬁,󰲚,󰬁   
.  󰫽  󰭈 󰬴 .    󰬎
󰫦 󰬆  .    󰫽  󰲇   
󰬎  . 1991󰫳 󰲒 󰭈󰲑󰬴 󰲐 󰫦󰱿󰬎 󰫦 󰫤󰭃 󰬉
󰬉 󰲑 . ,󰱳, 󰭃󰫥  󰫦 󰫤󰭃 󰲒  
.
Quick Response Code:
Websi e:
h ps://j d b.o g/
DOI:
10.5281/zenodo.16885235
C ea i e Commons (CC BY-NC-SA 4.0)
This is an open access jou nal, and a icles a e dis ibu ed unde he e ms o he C ea i e Commons
A ibu ion-NonComme cial-Sha eAlike 4.0 In e na ional Public License, which allows o he s o emix,
weak, and build upon he wo k noncomme cially, as long as app op ia e c edi is gi en and he new
c ea ions ae licensed unde he iden ial e ms.
Add ess o co espondence:
  , 󰱳󰰏 , 󰫦󰲌, . ( 󰫦󰲌,󰲌),.
How o ci e his a icle:
  , 󰲑 ,(2025). 󰲒   󰫰 󰱿
, Jou nal o Resea ch &
De elopmen , 132-136
O iginal A icle
Jou nal o Resea ch and De elopmen
Pee Re iewed In e na ional, Open Access Jou nal.
ISSN : 2230-9578 | Websi e: h ps://j d b.o g Volume-17, Issue-9(I) |Sep - 2025
133
󰲒 󰫰 󰱿  󰲐  . 󰲒 󰫰 󰱿 
󰱿, 󰱿 󰬎󰰉 󰭈󰱺  . 󰲒 󰫰 󰱿 󰫽  󰫽 󰬁 󰭈
󰲐󰬉 󰲑 . 󰫽 󰫼󰫳  󰭃󰫥  ,󰲐   󰬬 
 󰲗󰫦 󰫽  󰰎󰬀   .󰲒 󰫰 󰱿 󰱿󰲐 󰬎󰰉 󰭈󰱺
 . 󰫽 󰲒  󰫽  󰫰 󰱿  󰲐  󰬅   . 󰫽
 󰫯 󰭈 󰱷 󰭓 󰬆   󰫰󰬁 󰫦  󰲑󰰗󰲑  .  2022-23 
  󰫽󰫳  22%  󰫽  .  󰱿   󰲐  󰱿 . 󰬶
  󰫼    󰫼  󰭈  󰬆 󰫰 󰱿    . 󰫽
󰫯 󰬌 󰭈 󰭈   󰫽 󰫼    .󰲇  󰫽 󰬴  .󰰏 󰲐
 1969  1996  󰬉  󰬃 󰫳 󰬀 .󰬀 ....  󰬎  
.
󰲒  󰫰󰱿 󰭈 󰬉
1 󰲒
 󰫦󰱿󰬎  󰬎 󰬁  󰫼 󰭈󰲑󰬴 󰬆 󰲒 .
 󰬎 󰫽󰲑 󰬎 󰫦    󰬁  󰬎 󰫽 󰭃󰫥 󰰎  󰱇 
 󰬆 󰲒 
2 󰫰󰫽
   󰬁 󰲐 󰫼  󰫦 󰬎󰰉 󰫽 󰬆 󰫰󰫽. 󰫰 󰱿 .
 /󰱯
󰭈󰬎  󰬀    󰭈 󰱯  󰭈  .
1  󰫰 󰱿  .
2 󰲒 󰲂󰫦   󰬉  .
3  󰫰 󰱿 󰱳󰬎  .
4 󰲒   󰫰 󰱿 󰬎  󰲐 󰬅.
 󰱮
󰭈󰬎  󰬅 󰫦󰫽  󰱮  󰫼  .󰭈󰬎   󰱳
󰬎 󰫾󰲆 󰫳  󰫦󰫽 󰲄  .   󰬅 󰬄 󰬇
󰬶  󰫼  . 󰬇 󰬶󰬀 󰭈󰫯 󰫰 󰱿 󰫽 
,󰫦󰭃,󰬎, ,  󰫽󰰎  󰫼  .

󰭈󰬎  󰬀  󰭈   
1  󰫰 󰱿   󰭃󰫥   .
2   󰫽  󰬎 󰬋 .
3   󰫽 󰱿    󰫽 󰭃   .
4 󰲒 󰫰󰫽 󰱿 󰱿 󰬎󰫦 󰫦  .
5 󰫰󰫽 󰱿 󰫦 󰫽 󰲐  󰬉 󰲑 .
󰲄
 󰫦󰱿󰬎 󰭈  󰬆  󰱿  .  󰫽 󰫯 󰭈 
󰰍  󰫦 󰫼 󰫤 󰬀 .   󰱿 󰬆 󰫰 󰱿    
󰰉  󰭃󰫥  󰰉   󰫰󰫽 󰱿   .
5.1 󰲒 󰭈󰲑󰬴  
 󰲒 󰰈 󰫦󰭃 .󰲓 󰫳 󰫦 .24  1991󰫳 󰲗󰫦 
 󰬀 󰲒 󰭈󰲑󰬴 󰰈 . ...   󰲐  󰫤󰭃 󰱮 󰬉 󰲑
.  󰫦󰱿󰬎  󰫤󰭃  󰬁 .  󰫤󰭃󰬀 󰫦 󰱿 󰬆  
󰫰󰫽  . 󰫳 󰫳   󰫰 󰲗󰫦 󰫽  󰬎 󰱿󰫳 󰬎󰰉  
. 󰬀 󰭈󰫯     󰫰 󰭈󰲑󰬴 󰱇 󰫦  . 󰫰󰭈󰲑󰬴 󰱳 󰲗󰫦 󰱳 󰫦
Jou nal o Resea ch and De elopmen
Pee Re iewed In e na ional, Open Access Jou nal.
ISSN : 2230-9578 | Websi e: h ps://j d b.o g Volume-17, Issue-9(I) |Sep - 2025
134
    .󰱇 󰱿    󰫤󰭃 󰬆 󰫰 󰱿    󰬉
󰲑 .
5.2  󰫰󰫽 󰫮 
 󰫰󰫽 󰬉   󰭈 󰬎 .    󰫦   
 󰫯 .  󰫦    .    󰫯 536.76 󰫤
 .  󰫰󰫽   󰭃 ,  󰬬 󰲐 󰫳  󰫯, 
󰲇󰬀 󰬎 . 󰫰󰫽  󰫦 󰰍 󰬎󰫳 󰱳 .  󰫼 , 󰬎󰫳 󰫼
,   󰫱 , 󰭃,󰫽   󰰗󰭅 󰰎  󰱚 󰭈 󰰉 󰲇
󰫰󰫽 󰱿 󰬶 . 󰬀 󰭈󰫯 󰲐,  󰲇, .󰲇  .
󰫰󰫽 󰱳󰬎  2023-24 󰫳   󰭈  .
.󰬴
 󰫽󰲑 
  󰫽
 󰫤 󰲐󰬾 
 󰬴
1

239.2
󰭈
2
 
155.4
󰱨
3
󰲐
130

4
󰲑󰬎
65.78
󰫦
5

41.24

󰭓 h ps:/www.pib.go .in
5.3  󰫰 󰱿
󰭈     󰱿 󰬆 󰫰󰫽  .    󰭈  󰲐 󰱿
  .       󰫦 . 󰫦 󰬆 󰰏  󰫯 
.    󰫽 󰫤󰭃   󰬁 󰭃   .  󰫽    󰱿
󰲆  󰫽 󰫤󰭃  󰬎  󰬎󰰘   .
 󰲗󰫦 󰫰     2023-24 󰬀 5% .  2024-25󰬀 5.7%   .  󰬁
󰲇   󰫽 󰲗󰫦    1)󰲐 0.9% 2 )󰬁 .59%  󰬉 󰲑 . 
   󰬀   󰫵 󰫳 󰲑󰬀  󰬉 󰲑 .  󰫽
󰫵   󰫦  󰫽 󰬬 󰫵󰬀 1) 󰰌 󰭈 2) 󰬎 3) 4)󰬀 󰭈 5 ) 󰭆
󰭈  󰬴 .
󰲒  󰫰 󰱿 󰲐
󰲐,   󰲇,󰬁,,󰫦   󰬀 󰫰 󰱿 󰬎󰰉 󰱿 󰬉
󰲑 .󰬎  󰭈 󰱚 󰭈 ,  󰫰󰭃󰫥  󰰎󰫳 󰬄  󰲇󰬀
󰫰󰫽 󰭃  󰬉 󰲑 . 󰫦,󰲐, 󰬁 󰬀 󰫽   , 󰬎 
󰭃 󰭈 󰰎   .   󰰗󰭅   . 󰫰 󰱿   󰬎
󰰣 󰱳  .  󰬎  󰫰 󰱿  󰬉 󰫽   󰫽 󰱿 
󰲐 󰫽  󰫽 󰬁 󰱮  .
󰫽 󰲐
1  󰫰 󰭃󰫥 
 󰫰 󰱿  󰬎   . 󰫽   󰬎  󰫽 󰫦 .
 󰫽    󰭃󰫥 .󰫽   󰫰 󰱿 󰬬 󰬬  󰭈󰲑󰬴
. 󰭃󰫳 󰲎  󰫼󰫳  󰱮,  󰫼󰫳   󰱮󰰎   󰫰
󰱿  󰫦  .
Jou nal o Resea ch and De elopmen
Pee Re iewed In e na ional, Open Access Jou nal.
ISSN : 2230-9578 | Websi e: h ps://j d b.o g Volume-17, Issue-9(I) |Sep - 2025
135
2 󰲐 󰲐    
󰬎 󰲑󰭉,󰰏, 󰭊 󰬎    󰫽 󰲐 󰭈󰱮 .󰰏  󰲐  
  󰫽 󰱚 󰭈  .   󰬀 , ,  󰲓, ,
, , ,  󰫳 󰰎  .󰲐    󰲗󰫦 󰫼
󰭃󰫥 󰲑  󰫰 󰱿 󰬉 󰲑 .   󰫽 󰰏  󰬎
󰲑󰭉  󰭈   󰬉 . 󰱍  󰫽     󰫼 󰫤   
󰬎 󰰎 󰫽    󰫽 .  󰬎󰰘  󰫰 󰱿 󰫽 
󰰎  .
3   󰫽 󰭈󰲑󰬴  󰬋 󰬎
 󰬎  󰫽  󰭈 󰬎 . 󰬎   󰫽  2024 󰬀  
25% 󰰩  . 1998     󰬎 󰭈  󰫽  󰬆  .  
󰫦  󰫰 󰱿  󰭈 63 󰱆 .  󰫽 󰬎  󰬎 󰬉  󰫽
󰱿   󰬎    󰫦  .
  󰫽 󰭈
.󰬴.
 󰫽
󰫦
󰫽
 󰲐󰬾

1
2014-15
146.30
2
2015-16
155.49
3
2016-17
165.40
4
2017-18
176.30
5
2018-19
187.70
6
2019-20
198.40
7
2020-21
209.96
8
2021-22
221.06
9
2022-23
230.58
10
2023-24
239.30
11
2024-25
__________
󰭓.. h ps:/www.nddb.coop ____h ps:/www.pib.go .in
Jou nal o Resea ch and De elopmen
Pee Re iewed In e na ional, Open Access Jou nal.
ISSN : 2230-9578 | Websi e: h ps://j d b.o g Volume-17, Issue-9(I) |Sep - 2025
136
 󰲗󰫦  󰫽   63.56%  󰲗󰫦   5.7%...
  󰫽  2021-22.󰬀 .930 󰫤 󰲐󰬾   .  󰲗󰫦   2.2%  . 
󰫽    25%(2023-24) 󰭈 󰬎 .
󰭈 ,  󰫦  󰫰 󰫽 󰫽 󰲐 󰬉 󰲑  󰬀 󰭈󰫯
1 󰲐 󰲐  󰫳  󰫦
2 󰱳󰲒 󰬬 
3  󰫰󰬁 󰫦  󰫦  󰫦 󰫼 󰬬 
4 󰫰 󰱿   󰬎󰰉  󰫽 󰬬 󰲗󰫦  
5 󰫰 󰱿 󰫦  󰫽 󰲐
6 󰲐  󰫽󰫦 󰬎.
 󰫦 󰰎   󰫰󰫽 󰱿󰬀  󰫼 󰲂 󰫰󰫽 󰭃    
 .󰫵 󰫦   󰫽  󰫽  .
󰫦  :-
1)  , 󰫦󰱿󰬎, 󰭈,.
2) 󰫵 󰲗󰫦  , 󰫤󰭃 , 2018
3 ) 󰲑 ,󰲌  󰱮 ,.68,74
󰬄󰬶󰲑 :-
1 h ps://www.nddb.go .in
2 h ps://www.pib.go .in
3 h ps:// www.i cndai y.o g
4 h ps://www.wo ldai yexpo.com