ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
72
BUXORO HUDUDIDA ISLOM DINIGA BO‘LGAN MUNOSABAT
Naza o a Gulsa a Axado na
“Jo’ybo i Kalon” o’ a maxsus islom a’lim muassasasi o’qi u chisi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17292464
Anno a siya. Ushbu maqolada Buxo o hududida islom dinining ki ib kelishi, uning
ij imoiy-siyosiy a madaniy hayo dagi o‘ ni, shuningdek, mahalliy aholi omonidan islom
e’ iqodiga nisba an bo‘lgan munosaba a ixiy ja ayonla asosida ahlil e iladi. Buxo oning
“Islom gumbazi” si a ida shakllanishi, so e da ida e’ iqodga bo‘lgan bosim a mus aqillik
yilla ida diniy qad iya la ning iklanish ja ayoni ilmiy asosda yo i ilgan.
Kali so‘zla : Buxo o, islom dini, Somoniyla , mad asala , iqh, hadis, asa u , Mi
A ab, e’ iqod, ma’na iya .
ATTITUDE TOWARDS ISLAM IN THE TERRITORY OF BUKHARA
Anno a ion. This a icle analyzes he pene a ion o Islam in he Bukha a e i o y, i s
place in socio-poli ical and cul u al li e, as well as he a i ude owa ds he Islamic ai h by local
esiden s on he basis o his o ical p ocesses. The p ocess o he o ma ion o Bukha a as an
“Islamic Dome”, he p essu e on ai h in So ie imes and he eco e y o eligious alues du ing
he yea s o independence we e co e ed on a scien i ic basis.
Keywo ds: Bukha a, Islam, Somanis, mad asas, iqh, Hadi h, Su ism, Mi A ab, ai h,
spi i uali y.
ОТНОШЕНИЕ К ИСЛАМУ НА ТЕРРИТОРИИ БУХАРЫ
Аннотация. В данной статье анализируются исторические процессы
проникновения ислама на территорию Бухары, его роль в общественно-политической и
культурной жизни, а также отношение местного населения к исламской вере. Научно
освещено становление Бухары как “купола ислама”, давление на веру в советское время и
процесс возрождения религиозных ценностей в годы независимости.
Ключевые слова: Бухара, ислам, Саманиды, медресе, фикх, хадисы, суфизм, Мир
Араб, вера, духовность.
Ki ish
Islom dini O‘ a Osiyo, xususan, Buxo o a ixida chuqu iz qoldi gan. A ab xali aligi
is ilola i da ida bu hududga ki ib kelgan islom das lab yangi diniy ma ku a si a ida qabul
qilindi.
Ammo aq o‘ ishi bilan u bu ye ning ij imoiy uzilmasi, siyosiy boshqa u i a madaniy
hayo ining aj almas qismiga aylandi. Buxo o shah ining islom dunyosidagi ma qei juda yuqo i
bo‘lib, u “Qubba ul-islom” – “Islom gumbazi” nomini olgan.
1. Islomning Buxo o hududiga ki ib kelishi
Islom dini VIII as da A ab xali aligining Mo a ounnah ga yu ishla i na ijasida ki ib
keldi.
Das labki da da mahalliy aholining aksa iya i za dush iylik, budda iylik a shomonlik
e’ iqodla iga amal qilgan. A ab lashka la ining Buxo oga ki ib kelishi bilan bi ga, islom dini
as a-sekin mahalliy hayo ga ki ib bo di. Das lab qa shilikla bo‘lgan bo‘lsa-da, keyinchalik
sa do, siyosiy aloqala a madaniy almashinu o qali islom e’ iqodi keng yoyildi.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
73
2. Somoniyla da ida islomning yuksalishi
IX–X as la da Somoniyla sulolasi hukm onligi da ida islom dini da la ma ku asi
si a ida e’ i o e ildi. Buxo o poy ax da ajasiga ko‘ a ildi a islom ilmla ining ma kaziga
aylandi.
Bu da da:
Masjid a mad asala qu ilishi a j oldi;
Sha ia qonunla i asosida boshqa u izimi shakllandi;
A ab yozu i keng qo‘llanila boshlandi;
Ilm- an, adabiyo a alsa ada diniy-ma’na iy uh us unlik qildi.
Aynan shu da da buyuk alloma Imom Ismoil al-Buxo iy (810–870) ye ishib chiqdi.
Uning “Al-jome‘ as-sahih” asa i islom dunyosida Qu ’ondan keyingi eng ishonchli
manba si a ida e’ i o e ilgan.
3. Buxo o — “Qubba ul-islom”
Buxo o o‘ a as la da musulmon olamining eng nu uzli diniy ma kazla idan bi iga
aylandi.
Bu shaha na aqa iqh a hadis ilmla ining, balki asa u ning ham i oj opgan
o‘chog‘iga aylandi.
Abu Ha s al-Kabi , Abu Mansu Mo u idiy, Bahouddin Naqshband kabi allomala islom
aqidasi a axloqiy- a’limiy qa ashla ni chuqu asoslab be dila .
Mo u idiylik a’limo i o qali Buxo o mo‘ adil islom — aql, adola a e’ iqod uyg‘unligini
a g‘ib qilu chi mak ab si a ida anildi. Bu yondashu hozi gi zamon diniy bag‘ ikenglik a
mo‘ adillik amoyilla ining asosidi .
4. Islom a madaniya ning uyg‘unligi
Buxo o na aqa diniy, balki madaniy-ma’na iy yuksalish ma kaziga aylandi. Islom
me’mo chiligi a san’a i o‘zining yuksak namunala ini ya a di:
Masjidi Kalon – Buxo oning amzi si a ida anilgan ulug‘ masjid;
Masjidi Kalon (“Ka a masjid”) — Buxo o shah ining ma kazida joylashgan eng ulug‘
diniy inshoo la dan bi i bo‘lib, u O‘ a Osiyodagi eng qadimiy a eng ka a jome masjidla dan
bi idi . U Po‘i Kalon majmuasi a kibiga ki adi a Mi A ab mad asasi hamda Kalon mino asi
bilan bi galikda yagona me’mo iy ansamblni ashkil e adi.
Masjid Buxo oning “Islom gumbazi” degan nomini oqlo chi eng muhim amzla dan
bi idi .
Masjidi Kalon das lab 1127-yilda Qo axoniyla sulolasidan A slonxon da ida qu ilgan.
Ammo keyinchalik, XIII as da mo‘g‘ulla is ilosi pay ida Chingizxon qo‘shinla i
omonidan ay on qilingan.
Hozi gi ko‘ inishdagi masjid esa XV as oxi i – XVI as boshla ida, Shayboniyla da ida
(1514-yilda) Abdullaxon I omonidan qay a iklangan. Shundan so‘ng u Buxo o shah ining bosh
jome masjidi si a ida aoliya yu i gan.
Me’mo iy uzilishi. Masjidi Kalon o‘zining beqiyos me’mo iy ulug‘ o ligi bilan aj alib
u adi:
Umumiy maydoni — 1,3 gek a (130x80 me a o ida).
Masjid bi aq ning o‘zida 10 mingdan o iq namozxonni sig‘di a olgan.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
74
Bino pishiq g‘ish dan bunyod e ilgan, de o qalinligi 1,5 me ga yaqin.
Ichki ho lisi o‘ omondan a oqla bilan o‘ algan.
Ho lining o‘ asida kichik ho uz a so uq ha o ki ishini a’minlo chi yo‘lakla ma jud.
Masjidning gumbazli asosiy zali g‘a biy qismda joylashgan bo‘lib, u meh ob (Qibla
de o i) a minba bilan beza ilgan.
Bezagi a san’a uslubi. Masjidi Kalonning me’mo iy bezakla i o‘z da ining eng yuksak
san’a namunala idan bi idi : Tashqi de o la i mo iy, ha o ang, oq a ko‘k angdagi koshinla
bilan beza ilgan; A ab yozu ida ku iy a suls uslubla ida Qu ’on oya la i bi ilgan; Ichki gumbaz
qismi na is geome ik naqshla a islimiy o namen la bilan beza ilgan; Me’mo iy uslubda
Timu iyla da i an’anasi da om e i ilgan, ammo unda Shayboniyla da ining o‘ziga xos uslubi
ham aks e adi.
Diniy a ij imoiy ahamiya i. Masjidi Kalon na aqa iboda joyi, balki: Islom ilm- ani,
a si a hadis a’limo i o‘qi ilgan maskan bo‘lgan; Juma namozla i shu ye da o‘qilgan, bu esa
Buxo o musulmonla i uchun siyosiy-ij imoiy ahamiya ga ega yig‘in bo‘lgan; U Mi A ab
mad asasi bilan bi galikda Buxo o ulamola i ma kazi si a ida aoliya yu i gan.
Masjidi Kalon a Po‘i Kalon majmuasi. Masjidi Kalon quyidagi obidala bilan bi
ansamblni ashkil e adi:
Kalon mino asi (Mino ai Kalon) – 47 me balandlikda bo‘lib, 1127-yilda qu ilgan; u
namozga chaqi ish (azon) uchun xizma qilgan.
Mi A ab mad asasi – XVI as da (1530-yilla ) qu ilgan, hozi gacha aol diniy a’lim
maskani.
Masjidi Kalon – majmuaning ma kaziy elemen i si a ida Po‘i Kalon (“Buyuk ag”)
nomini be gan. Bu uch inshoo Buxo oning me’mo iy uyg‘unligini a islom madaniya idagi
yuksak da ajasini i odalaydi.
Hozi gi hola i. Masjidi Kalon bugungi kunda ham aoliya yu i moqda. U:
UNESCOning Bu unjahon me osi o‘yxa iga ki i ilgan (Buxo o a ixiy ma kazi
a kibida);
O‘zbekis on musulmonla i uchun ziyo a goh a ax manbai hisoblanadi;
Mahalliy a xo ijiy u is la eng ko‘p ash i buyu adigan joyla dan bi idi .
Masjid da la himoyasiga olingan a es a a siya ishla i mun azam olib bo ilmoqda
Mi A ab mad asasi – islom a’limining eng qadimiy o‘choqla idan bi i;
Labi Ho uz majmuasi – diniy-ma’na iy ma kaz si a ida anilgan.
Islom a’si ida Buxo oda ilm- an, alsa a, ibbiyo , ma ema ika a man iq sohala ida ham
buyuk olimla ye ishib chiqdi.
So e da ida e’ iqodga munosaba
XX as da so e ma ku asi da ida islom dini asmiy siyosa da ajasida cheklo la ga
uch adi. Buxo oda ko‘plab masjid a mad asala yopildi, diniy a’lim aqiqlanib, uhoniyla
a’qib qilindi.
Shunga qa amay, xalq o asida diniy qad iya la yashi in a zda saqlanib qoldi. Qu ’on
o‘qish, Ramazon a Qu bon hayi la ini nishonlash, sunna o‘yla i kabi an’anala yasho chan
bo‘lib qoldi.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
75
Mus aqillik yilla ida islom qad iya la ining iklanishi
1991 yildan keyin O‘zbekis on mus aqillikka e ishgach, islom dini jamiya hayo ida
o‘zining qonuniy o‘ niga ega bo‘ldi. Buxo oda yuzlab masjidla a mad asala qay a iklandi,
diniy-ma’ i iy aoliya e kinlashdi.
Mi A ab mad asasi, Bahouddin Naqshband maqba asi, Cho -Mino a boshqa
ziyo a gohla xalq e’ iqodining ma kaziga aylandi.
Da la siyosa ida ham diniy bag‘ ikenglik, milliy an’anala a islom qad iya la ini
uyg‘unlash i ish amoyili us u o ahamiya kasb e moqda.
Hozi gi da da Buxo oda islomga munosaba
Bugungi Buxo o iloya ida islom dini:
Ma’na iya manbai,
Axloqiy a biya osi asi,
Tinchlik a bag‘ ikenglik imsoli si a ida qa aladi.
Mahalliy aholining diniy e’ iqodi mo‘ adil, eks emizm a zo‘ a onlik g‘oyala iga qa shi
qa ’iy. Yoshla o asida diniy-ma’ i iy bilimni chuqu lash i ish, ilmiy a axloqiy ye uklikni
oshi ish yo‘nalishida aol ishla olib bo ilmoqda.
Xulosa. Buxo o hududida islom diniga bo‘lgan munosaba a ix da omida bosqichma-
bosqich i ojlandi. Das labki qa shilikla dan boshlab, Somoniyla da idagi yuksalish, so e
da idagi azyiq a mus aqillikdan keyingi iklanishgacha bo‘lgan ja ayonla bu hududning
islomga sadoqa ini yaqqol ko‘ sa adi.
Bugungi kunda Buxo o na aqa O‘zbekis on, balki bu un musulmon olami uchun ilm,
e’ iqod a bag‘ ikenglik ma kazi si a ida qad lanadi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Al-Buxo iy, Imom Ismoil. Al-jome‘ as-sahih. – Qohi a, 1998.
2. Ba hold V.V. Tu kes an epoxu mongolskogo nashes iya. – Mosk a, 1963.
3. Alimo R., Islom madaniya i a O‘ a Osiyo si iliza siyasi a ixida Buxo oning o‘ ni. –
Toshken , 2019.
4. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining “Diniy-ma’ i iy aoliya ni i ojlan i ish
o‘g‘ isida”gi qa o i. – Toshken , 2018.
5. Ka imo I.A. Yuksak ma’na iya – yengilmas kuch. – Toshken , 2008.
6. Toshpo’la o a, S. (2024). TARIX FANINI O’QITISHDA SAMARALI
METODLAR. Mode n Science and Resea ch, 3(11), 774-782.
7. Тошполатова, Ш. (2024). THE PRESENT IRANIANS. Журнал универсальных научных
исследований, 2(5), 453-462.
8. Toshpo’la o a, S. (2024). BUXORODAGI SAROYLAR. Mode n Science and
Resea ch, 3(5), 522-529.
9. Toshpo’la o a, S., & Xudoyqulo , S. (2024). His o y And E hnology O Olo
Dis ic . Mode n Science And Resea ch, 3(5), 148-151.
10. Toshpo’la o a, S., & Jo’ aye a, M. (2024). HISTORY AND ARCHITECTURAL
MONUMENTS OF JONDOR DISTRICT. Mode n Science and Resea ch, 3(2), 447-450.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
76
11. Qizi, R. S. S., Shukh a o na, T. S., & Ka ama o na, M. A. (2024). Implemen a ion o
Educa ion and P o ec ion o Child en's Righ s in he age o Technology. SPAST
Repo s, 1(7).
12. Shuh a o na, T. S. (2024). Linguis ic An h opology. Eu opean Jou nal O Inno a ion In
Non o mal Educa ion, 4(3), 432-437.
13. Toshpo‘la o a, S. S., & Naimo , I. N. (2023). MS ANDREYEV–O’RTA OSIYO
XALQLARI ETNOGRAFIYASINING YIRIK OLIMI. Inno a ions in Technology and
Science Educa ion, 2(8), 1214-1222.
14. Toshpo’la o a, S., & Tu sun osho a, S. (2024). Khoja Abdulkholiq Gijdu ani. Mode n
Science and Resea ch, 3(2), 87-93.
15. Toshpo’la o a, S. (2024). E hnolinguis ics O E hnologies O Bukha a. Mode n Science
and Resea ch, 3(2), 1004-1011.
16. Toshpo’la o a, S. (2024). E hnolinguis ics. Mode n Science and Resea ch, 3(2), 500-507.
17. Toshpo’la o a, S. (2024). Religious An h opology. Mode n Science and Resea ch, 3(1),
504-510.
18. Shakhnoza Shuh a o na, T. (2023). MS And eye ’S Way O Li e. Ame ican Jou nal o
Language, Li e acy and Lea ning in STEM Educa ion (2993-2769), 1(10), 655-659.
19. Shuh a o na, T. S. (2023). E hnological Analysis O Na ional Cos umes And Ri uals O
Tajiks In The Wo ks O MS And eye . In e na ional Jou nal O His o y And Poli ical
Sciences, 3(12), 42-47.
20. Toshpo’la o a, S. (2023). MS And eye -Scien i ic Ca ee . Mode n Science and
Resea ch, 2(12), 801-807.
21. Shuh a o na, T. S. (2023). E ymology O Tajik Ma iage Ce emony. In e na ional Jou nal
O His o y And Poli ical Sciences, 3(11), 17-23.
22. Toshpo’la o a, S., & Ashu o a, G. (2023). THE HISTORY AND DESCRIPTION OF THE
WORK OF MS ANDREYEV-" ARK BUKHARI". Mode n Science and Resea ch, 2(9),
404-409.
23. Toshpo’la o a, S. (2023). ETHNOLOGICAL ANALYSIS OF CALENDRICAL
CALCULATION AND LENGTH MEASUREMENTS OF KHUF VALLEY TAJIKS IN
THE RESEARCHES OF MS ANDREYEV. Mode n Science and Resea ch, 2(10), 291-
299.
24. Toshpo’la o a, S. (2023). A STUDY OF THE WEDDING CEREMONY OF THE TAJIKS
OF AFGHANISTAN. Mode n Science and Resea ch, 2(9), 84-89.
25. Naimo , I., & Toshpo‘la o a, S. (2023). Ma iage Ce emony O Tajiks In The Wo k O
Mikhail S epano ich And eye “Tadjiki Dolini Khu ”. In e na ional Jou nal o In ellec ual
Cul u al He i age, 3(1), 12-16.
26. Toshpo‘la o a, S. S. (2023). Tojikla Milliy Kiyim-Kechakla i Va “Beshmo ak”
Ma osimining E nologik Tahlili. Schola , 1(28), 395-401.
