ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
77
ISLOM DININING MOVAROUNNAHRGA KIRIB KELISHI
Naza o a Gulsa a Axado na
“Jo’ybo i Kalon” o’ a maxsus islom a’lim muassasasi o’qi u chisi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17292528
Anno a siya. Ushbu maqolada islom dinining Mo a ounnah hududiga ki ib kelishi,
uning das labki da dagi a qalish ja ayoni, mahalliy aholining e’ iqodga bo‘lgan munosaba i
a islomning bu min aqada mus ahkamlanish omilla i ahlil e ilgan. Shuningdek, islomning
siyosiy, madaniy a ma’na iy hayo ga ko‘ sa gan a’si i a ixiy manbala asosida yo i iladi.
Kali so‘zla : Mo a ounnah , A ab xali aligi, Qu ayba ibn Muslim, Buxo o, Sama qand,
islom dini, za dush iylik, Somoniyla , madaniya .
THE ENTRY OF ISLAM INTO MOVAROUNNAHR
Anno a ion. This a icle analyzes he en y o Islam in o he e i o y o Mo a ounnah ,
i s ea ly sp ead, he a i ude o he local popula ion o he ai h, and he ac o s ha con ibu ed
o he consolida ion o Islam in his egion. The impac o Islam on poli ical, cul u al, and
spi i ual li e is also discussed based on his o ical sou ces.
Keywo ds: Mo a ounnah , A ab Calipha e, Qu ayba ibn Muslim, Bukha a, Sama kand,
Islam, Zo oas ianism, Samanids, cul u e.
ПРОНИКНОВЕНИЕ ИСЛАМА В МОВАРОУННАХР
Аннотация. В статье анализируется проникновение ислама на территорию
Мовароуннахра, его раннее распространение, отношение местного населения к вере и
факторы, способствовавшие укреплению ислама в этом регионе. Также на основе
исторических источников рассматривается влияние ислама на политическую,
культурную и духовную жизнь.
Ключевые слова: Мовароуннахр, Арабский халифат, Кутейба ибн Муслим, Бухара,
Самарканд, ислам, зороастризм, Саманиды, культура.
Ki ish
Islom dini VII as ning boshla ida A abis on ya im o olida paydo bo‘lib, qisqa aq ichida
keng hududla ga a qaldi. Uning g‘oyala i na aqa diniy, balki siyosiy, madaniy a ij imoiy
jiha dan ham bu un Sha q olamiga ka a a’si ko‘ sa di. Mo a ounnah (ya’ni “Amuda yoning
na igi omoni”) o‘zining geog a ik, iq isodiy a madaniy ahamiya i u ayli islom a ixi uchun
alohida o‘ in u adi.
Bu hudud — qadimiy So‘g‘d, Buxo o, Sama qand, Xo azm, Fa g‘ona, Te miz kabi
shaha la ni o‘z ichiga olgan a a ab is ilola igacha boy si iliza siyaga ega bo‘lgan makon edi.
1. Islomdan oldingi Mo a ounnah : diniy hola
Islomdan a al Mo a ounnah aholisi u li diniy e’ iqodla ga amal qilgan:
Za dush iylik — eng keng a qalgan din bo‘lib, olo ga sig‘inish, “A es o” a’limo iga
e’ iqod asosiy diniy qa ash edi;
Budda iylik a Manixeylik — asosan Sha qiy Tu kis on a Fa g‘ona odiysida
a qalgan;
Mahalliy ang iga sig‘inish ( eng chilik) — u kiy qabilala o asida keng yoyilgan edi.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
78
Demak, islom dini bu hududga ki i ilgan pay da Mo a ounnah allaqachon o‘zining
mus ahkam diniy an’anala iga ega edi.
2. A abla yu ishla i a islomning ki ib kelishi
Islom dini Mo a ounnah ga A ab xali aligining ha biy yu ishla i na ijasida ki ib keldi.
Bu ja ayon VIII as boshla ida, xali a Valiyd ibn Abdulmalik (705–715) da ida boshlangan.
Asosiy ha aka la ni Qu ayba ibn Muslim al-Bahiliy (705–715-yilla da Xu oson noibi)
olib bo di. U das lab:
706-yilda Buxo oni,
707-yilda Sama qandni,
708–709-yilla da esa Fa g‘ona a Xo azmni egalladi.
A abla Mo a ounnah ni bosib olish bilan bi ga, bu ye da islom dini a g‘ibo ini ham olib
bo dila .
3. Das labki qa shilikla a as a-sekin islomlashu . Aholi das lab a abla kel i gan yangi
dinga eh iyo ko ona, ha o ba’zan qa shilik bilan munosaba da bo‘ldi. Bunga sabab:
Islom dini mahalliy e’ iqodla ga zid bo‘lishi;
A abla omonidan soliq (xi oj a jizya) izimining jo iy e ilishi;
Siyosiy mus aqillikning yo‘qo ilishi edi.
Ammo aq o‘ ishi bilan islom as a-sekin mahalliy hayo ga ki ib bo di. Buning asosiy
sababla i:
Islomning adola , englik, halollik a bag‘ ikenglik g‘oyala i xalq o asida chuqu a’si
qoldi di;
A abla bilan sa do a madaniy aloqala kuchaydi;
Mahalliy hukmdo la islomni da la dini si a ida qabul qila boshladila (masalan, Buxo o
xonadonla i).
4. Islomning Mo a ounnah da mus ahkamlanishi
IX–X as la da Somoniyla da ida islom dini Mo a ounnah da o‘liq mus ahkamlandi.
Bu da da:
Islom dini da la ma ku asi da ajasiga ko‘ a ildi;
Masjidla , mad asala , ku ubxonala qu ildi;
A ab ili a yozu i ilm- an a adabiyo ili si a ida ki ib keldi;
Islom huquqi — sha ia asosida boshqa u izimi shakllandi.
Somoniyla poy ax i Buxo o “Qubba ul-islom” — “Islom gumbazi” deb a algan, chunki
bu ye da buyuk ulamola , hadis a iqh olimla i ye ishib chiqdi.
Ilm- an a madaniya i ojida islomning oli
Islom dini Mo a ounnah da ilm- anning, madaniya ning yuksalishiga zamin ya a di. Bu
da da:
Imom Ismoil al-Buxo iy, Abu Mansu Mo u idiy, Imom Te miziy kabi allomala yashab
ijod qildila ;
Qu ’on, hadis, iqh, a si , alsa a, man iq, ibbiyo , ma ema ika sohala ida asa la
ya a ildi;
Me’mo chilikda yangi islomiy uslubla paydo bo‘ldi (masalan, Masjidi Kalon, Mi A ab
mad asasi, Sama qand Regis oni).
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
79
Bu ja ayon Mo a ounnah ni bu un islom olamining ilmiy ma kazla idan bi iga aylan i di.
Islomning ij imoiy a ma’na iy a’si i
Islom dini Mo a ounnah xalqining dunyoqa ashi, axloqi a u mush a zini ubdan
o‘zga i di.
Jamoa bi ligi, halollik, adola , insonpa a lik kabi qad iya la mus ahkamlandi;
Diniy ma osimla (namoz, o‘za, zako , haj) keng a qaldi;
Mahalliy u -oda la islom qad iya la i bilan uyg‘unlashib bo di.
Bu ja ayon na ijasida Mo a ounnah aholisi islomni aqa e’ iqod emas, balki hayo
alsa asi si a ida qabul qildi.
Xulosa. Islom dinining Mo a ounnah ga ki ib kelishi a a qalishi uzoq a mu akkab
a ixiy ja ayon bo‘ldi. Das lab kuch ishla ish bilan ki ib kelgan bu din keyinchalik xalqning qalbi
a a akku iga chuqu singdi.
Islom dini Mo a ounnah da:
Ma’na iy uyg‘onish,
Ilm- an a madaniya i oji,
Milliy o‘zlik a axloqiy qad iya la ning shakllanishiga asos bo‘ldi.
Bugungi kunda ham islom Mo a ounnah xalqla i madaniya ining eng muhim a kibiy
qismi, ma’na iy uyg‘onish manbai si a ida qad lanadi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Na shaxiy, Buxo o a ixi. — Toshken : Fan, 1966.
2. Alimo R., Islom madaniya i a O‘ a Osiyo si iliza siyasi a ixida Mo a ounnah ning
o‘ ni. — Toshken , 2019.
3. Ka imo I.A., Yuksak ma’na iya — yengilmas kuch. — Toshken , 2008
4. Toshpo’la o a, S. (2024). TARIX FANINI O’QITISHDA SAMARALI
METODLAR. Mode n Science and Resea ch, 3(11), 774-782.
5. Тошполатова, Ш. (2024). THE PRESENT IRANIANS. Журнал универсальных
научных исследований, 2(5), 453-462.
6. Toshpo’la o a, S. (2024). BUXORODAGI SAROYLAR. Mode n Science and
Resea ch, 3(5), 522-529.
7. Toshpo’la o a, S., & Xudoyqulo , S. (2024). His o y And E hnology O Olo
Dis ic . Mode n Science And Resea ch, 3(5), 148-151.
8. Toshpo’la o a, S., & Jo’ aye a, M. (2024). HISTORY AND ARCHITECTURAL
MONUMENTS OF JONDOR DISTRICT. Mode n Science and Resea ch, 3(2), 447-450.
9. Qizi, R. S. S., Shukh a o na, T. S., & Ka ama o na, M. A. (2024). Implemen a ion o
Educa ion and P o ec ion o Child en's Righ s in he age o Technology. SPAST
Repo s, 1(7).
10. Shuh a o na, T. S. (2024). Linguis ic An h opology. Eu opean Jou nal O Inno a ion In
Non o mal Educa ion, 4(3), 432-437.
11. Toshpo‘la o a, S. S., & Naimo , I. N. (2023). MS ANDREYEV–O’RTA OSIYO
XALQLARI ETNOGRAFIYASINING YIRIK OLIMI. Inno a ions in Technology and
Science Educa ion, 2(8), 1214-1222.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
80
12. Toshpo’la o a, S., & Tu sun osho a, S. (2024). Khoja Abdulkholiq Gijdu ani. Mode n
Science and Resea ch, 3(2), 87-93.
13. Toshpo’la o a, S. (2024). E hnolinguis ics O E hnologies O Bukha a. Mode n Science
and Resea ch, 3(2), 1004-1011.
14. Toshpo’la o a, S. (2024). E hnolinguis ics. Mode n Science and Resea ch, 3(2), 500-507.
15. Toshpo’la o a, S. (2024). Religious An h opology. Mode n Science and Resea ch, 3(1),
504-510.
16. Shakhnoza Shuh a o na, T. (2023). MS And eye ’S Way O Li e. Ame ican Jou nal o
Language, Li e acy and Lea ning in STEM Educa ion (2993-2769), 1(10), 655-659.
17. Shuh a o na, T. S. (2023). E hnological Analysis O Na ional Cos umes And Ri uals O
Tajiks In The Wo ks O MS And eye . In e na ional Jou nal O His o y And Poli ical
Sciences, 3(12), 42-47.
18. Toshpo’la o a, S. (2023). MS And eye -Scien i ic Ca ee . Mode n Science and
Resea ch, 2(12), 801-807.
19. Shuh a o na, T. S. (2023). E ymology O Tajik Ma iage Ce emony. In e na ional
Jou nal O His o y And Poli ical Sciences, 3(11), 17-23.
20. Toshpo’la o a, S., & Ashu o a, G. (2023). THE HISTORY AND DESCRIPTION OF
THE WORK OF MS ANDREYEV-" ARK BUKHARI". Mode n Science and
Resea ch, 2(9), 404-409.
21. Toshpo’la o a, S. (2023). ETHNOLOGICAL ANALYSIS OF CALENDRICAL
CALCULATION AND LENGTH MEASUREMENTS OF KHUF VALLEY TAJIKS IN
THE RESEARCHES OF MS ANDREYEV. Mode n Science and Resea ch, 2(10), 291-
299.
22. Toshpo’la o a, S. (2023). A STUDY OF THE WEDDING CEREMONY OF THE
TAJIKS OF AFGHANISTAN. Mode n Science and Resea ch, 2(9), 84-89.
23. Naimo , I., & Toshpo‘la o a, S. (2023). Ma iage Ce emony O Tajiks In The Wo k O
Mikhail S epano ich And eye “Tadjiki Dolini Khu ”. In e na ional Jou nal o
In ellec ual Cul u al He i age, 3(1), 12-16.
24. Toshpo‘la o a, S. S. (2023). Tojikla Milliy Kiyim-Kechakla i Va “Beshmo ak”
Ma osimining E nologik Tahlili. Schola , 1(28), 395-401.
