ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
85
BERDAQTÍ SHAYÍR HÁM BAQSÍ SÍPATÍNDA TÁRIYPLEWI
Omi zako a Sahibjamal Genjemu a qızı
Be daq a ındaǵı QMU “Ta iyx” akul e i
“Ta iyx (mámleke le hám jónelisle boyınsha)” qánigeligi 3-ku s s uden i.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17292701
Anno aciya. Bul maqalada qa aqalpaq xalqınıń ullı shayı la ınıń bi i bolǵan Be daq
shayı hám baqsı ekenligi uw alı, sonıń menen bi ge Be daq shayı haqqında onıń sóz ze ge i
e inde ulıǵlap sóz jazǵan, qosıq dó e ken shayı la ımız Be daq ı á iplegeni haqqında sóz
e ilgen.
Gil sózi: Xalıq, shayı , baqsı, dás an, qosıq, muzıkalı d ama, sóz, dó e pe, ádebiya ,
shıǵa ma.
BERDAQNI SHOIR VA BAXSHI SIFATIDA TA’RIFLASHI
Anno a siya. Bu maqolada qo aqalpoq xalqining ulug‘ shoi la idan bi i bo‘lgan Be daq
shoi a baxshi ekanligi haqida, shuningdek Be daq shoi haqida uning so‘z za ga i si a ida
ulug‘lab so‘z yozgan, she’ ya a gan shoi la imiz Be daqni a’ i lagani haqida so‘z yu i ilgan.
Kali so‘zi: Xalq, shoi , baxshi, dos on, qo‘shiq, musiqali d ama, so‘z, asa , adabiyo ,
asa .
ОПИСАНИЕ БЕРДАКА КАК ПОЭТА И БАХШИ
Аннотация. В данной статье говорится о том, что Бердах, один из великих
поэтов каракалпакского народа, был поэтом и бахши, а также о том, что наши поэты,
писавшие стихи и восхвалявшие Бердаха как мастера слова, писали о нем слова.
Ключевое слово: Народ, поэт, бахши, дастан, песня, музыкальная драма, слово,
произведение, литература, произведение.
DESCRIPTION OF BERDAK AS A POET AND BAKHSHI
Anno a ion. This a icle discusses ha Be daq, one o he g ea poe s o he Ka akalpak
people, was a poe and bakhshi, and ha ou poe s who w o e poems and p aised Be daq as a
mas e o wo ds w o e wo ds abou him.
Key wo ds: People, poe , bakhshi, das an, song, musical d ama, wo d, wo k, li e a u e,
wo k.
Be daq bi qa a maǵlıwma la ǵa hám Be daq ıń ay ım shıǵa mala ında “Xo ezm”,
“Ay ılıq” hám aǵı basqa o ın alǵan. De ekle ge qa aǵanda Qa ǵabay Be daq ıń a asınan
qa apayım xalıq awzında ay ılıp jú gen a ı bolsa al ki abiy nusqadaǵı a ı Muxammed dep
a alǵanı kó se iledi.
1827 – jılı Ámiwdá iyanıń A al eńizine quyıla uǵin je inde “Aq qala” degen awılda
uwılǵan. A ası kámbaǵal kún keshi ip balıqshılıq hám diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan.
A ası onı dáslep awıllıq mek epke oqı qan, keyin ol A al eńizi á i apında belgili bolıp a ı
shıqqan, sol zamandaǵı bul úlken bólim máskanı bolǵan Qa aqum iyshan med esesinde álim
alǵan. Be daq ele jas waq ında a a–anası qazalanǵannan soń oqıwdı dawam e e almay kún kó iw
áshwishle i menen bi az bán bolıp balıqshılıq, gezi kelgende diyxanshılıq e ip, sola menen
qa a baqsı – shayı shılıq ıda kásip e ken. Ol óziniń bi qosıǵında
“Kó dim Xo ezm Buxa di,
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
86
A ı shıqqan kóp sháha di” - dep jazǵanına qa aǵanda Be daq sońǵı waqı la ı óz bilimin
e eńle iw ushın Xiwa, Buxa a shahá le ine ba ıp qay qan. Óziniń ki abiy sawa ın, diniy, ilimiy
bilimle in Xiwa, Buxa a shahá le ine hám qa aqalpaq axunla ınıń sáwbe le inde je ilis i genin
onıń ómi iniń aqı ına aman jazǵan “Sheji e”, “Xo ezm hikoya i” hám basqada bi qa a
shıǵa mala ı ayqın kó se edi.
Be daq qa aya kele Qa aqum iyshanǵa qol be ip suwpı boladı.
1900 – jılı 73 jasında qazalanıp, Qa aqum iyshan qábi is anına je lenedi.[1]
Be daq ózi jasaǵan dáwi degi qa aqalpaq xalqınıń a iyxın, so siyallıq jaǵdayla ın óz
dó e pele inde sáwlelendi ilgen, a ginal uwındı qa aqalpaq ádebiya ına iyka salǵan demok a ik
shayı . Ol qa aqalpaq xalqınıń jazba ádebiya ınıń ólmes kó kem sóz us ası hám basqınshılıq
a awında Be daq baqsı mek ebiniń iyka ın salıwshı a aqlı qa aqalpaq baqsısı. Be daq shayı dıń
baqsıshılıq óne i xızme le i usı waqı qa shekem olıq ashılmay, ize lenbey keldi. Du ısında ol
ullı shayı ǵana emes xalqınıń óz aldına mek ebi ba úlken baqsısıda. N.Dawqa ae XIX ási degi
qa aqalpaq ádebiya ı wákille iniń o che alıq ózgeshelikle in kó se iw menen ola dan bi azın
“XIX ási de jasaǵan qa aqalpaq shayı la ınıń ba lıǵı de lik sázende bolǵan. Bul dáwi degi
qa aqalpaq shayı la ınıń kópshiligi xalıq ıń u as sawa sız jaǵdayında ózle iniń qosıqla ın
duw a ǵa qosıp ay ıw a qalı kópshilik a asında a a ıwǵa májbú bolǵan. Sonlıq anda shayı la
“baqsı” dep a alǵan. Máselen “Be daq baqsı” degen laqap a usınnan shıqqan dep kó se edi.
Be daq o che asın ize lewshi I.T. Saǵi o a shayı dıń ómi bayanın sóz e kende
“Be daq baqsı degen a aqqa iye bolıp, dańqı ju qa jayıla baslaydı el a alap qosıq ay ıp shayı lıq
sóz óne i menen kún kó e uǵın boladı” - dep kel i edi. Q.Ay imbe o ashıq an – ashıq “Be daq
ek ǵana bi shayı shılıq óne ine iye bolmas an qosıqshı hám baqsı bolǵan. Ol baqsı sıpa ında
dás anla dı ay qan. Ol xalıq dás anla ın hám óziniń shıǵa mala ın duw a ǵa qosıp ay ıwı a qalı
“Be daq baqsı” - degen laqapqa iye bolǵan” dep jazadı.
Ol Be daq ıń baqsı bolǵanın onıń “Ta ı” qosıǵı menen qızı Hu limanǵa, Hu limannıń
balası Qa ajan baqsıǵa miy as bolıp qalǵan duw a ı menen de dálilleydi, sonıń menen bi ge ol
shayı dıń “Aqmaq Pa sha” mısalında Be daq ı qa aqalpaq awızeki ádebiya ınıń jıynawshısı
sıpa ında bahalaydı.
Qa aqalpaq xalqında, sonıń ishinde shayı la ımızda xalqımızdıń súyikli ulla ınıń bi i
e inde Be daq ıń a ın bá qulla ulıǵlaǵanı bizge belgili.
Be daq edi shayı la dıń daqası,
Sózine iyildi adam balası.
Yamasa:
Neshshe sózle ay ı qo ıqpay zalımnan,
Shayı lıq a ó pes Maq umqulı onnan,- dep Be daq ıń qa aqalpaq xalqına eń qádi li shayı
ekenligin ay qan edi. “Qı ǵzdıń Ala awında shoqqıla kóp ola diń bi ewle i biyik bolsa, basqala ı
onnanda biyik. Xalqımız usı bálen shoqqıla dı “Tuǵ shoqqı”, yaǵniy “Tuw shoqqı”, - dep
a aydı. Be daq a kóp mille li uwısqan ádebiya imizdıń uw shoqqıla ınıń bi i” – dep bahalaǵan
edi. Be daq ıń shıǵa mala ı 1940-jildan baslap baspa sózde ja ıq kó e basladı.
Kele–kele Be daq ıń dó e pele i Ózbek, qı ǵız, qazaq, ú kmen, us, g uzin, a a , noǵay,
bashqu hámde basqa xalıqla ille ine awda ıldı.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
87
Qa aqalpaq xalıq shayı ı Abbaz Dabiylo “Be daq haqqında qos qosıq”, (1950), S.
Nu ımbe o “Be daq shayı ”, (1950) a lı qosıqla ın, al J. Aymu zae “Be daq” a lı muzıkalı
d amanı dó e i. Sonday-aq Ib ayim Yusupo , Tilwbe gen Jumamu a o , Naw ız Japaqo hám
aǵı basqa kóplegen shayı la da Be daq ı á ipledi. Abbaz Dabılo
Xalıq ushın jı ladıń há ú sóz benen,
Qıyalap kóp qa ap alǵı kóz benen,
Ájiniyaz, Be daq an qalǵan iz benen,
Qosıq s ille in apqan shayı sań
-dep Be daq ı bá she Qa aqalpaq shayı la dıń us azı sıpa ında á iypleydi.
Shayı diń “Be daqqa” a lı shıǵa ması -142- qa a dan iba a bolıp, onıń:
Sa ı ki pik shapan, belinde ú me,
Ayaq a aq push a, bas a shógi me,
Súw e e shekelep, duw a ı bizge,
Ózi shıq ı qalmas bolıp Be daq ıń – degen qosıq qa a la ınan Be daq oyı, Be daq ob azı,
kóz aldıńa keledi.
“Ala Moynaq duw a , gúmis shap i ǵan,
Bes ba maqqa on ó pe de u ı ǵan,
Namala ı us iń suwın ju ı ǵan,
Sháki le i oyǵa keldi Be daq ıń.
Sháki dep oylamań Japaq, Eshjandı,
Ay ıp u Be daq an qalǵan dás andı,
Jaqla ıp hawazı, je di aspandı,
Aqlıǵı Qa ajan bizde Be daq ıń.
Sonday-aq qa aqalpaq shayı la ı ishinen S. Nu imbe o a Be daqqa a nap “Be daq”
poemasın dó e i. Usı poema Be daq uw alı jazılǵan kólemli shıǵa mala dan bolıp esaplanıladı.
Poema kólemi jaǵınan -800- qa a dan aslam.[2]
Qaysı jazıwshı, shayı shıǵa mala ın oqıp qa asaq a, Be daq uw alı piki ay paǵan, onıń
ádebiy miy asınan ná almaǵan sóz ze ge in abıw qıyın. Ola dıń ba lıgınıńda Be daq ı us az,
kó kem sózdiń shebe i, dep bahalaydı.
Paydalanǵan ádebiya la
1. Be daq “Tańlamalı shıǵa mala ı” Nókis “Qa aqalpaqs an” 1987-jıl
2. Be daq (Be dimu a ) “Tańlamalı shıǵa mala ı” Qa aqalpaqs an mámleke lik baspası Nókis-
1956-jıl
