182
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
Sun’iy yo‘ldosh aloqa kanalla ini modellash i ish a simulya siya qilish asosida sama ado likni
oshi ish usulla i
Xudoybe diye Rahma illo Fozilliddino ich,
Muhammad al-Xo azmiy nomidagi Toshken axbo o
exnologiyala i uni e si e i
Raqamli exnologiyala kon e gensiyasi ka ed asi
e-mail: xudoybe diye [email protected]
Anno a siya. Ushbu maqolada sun’iy yo‘ldosh aloqa kanalla i xususiya la ini modellash i ish a
ahlil qilish usulla i yo i iladi. GEO a LEO ssena iyla i uchun AWGN, Rayleigh, Rician a gib id
modella asosida MATLAB/Simulink, NS-3 hamda STK osi ala ida simulya siyala o‘ kazildi.
GEO–Toshken kanalida o‘ acha SNR 19.7 dB, yomg‘i zonasida esa 11.3 dB gacha pasayishi
kuza ildi. QPSK a 16-QAM modulya siyala i bo‘yicha BER qiyma la i mos a ishda 2.3×10⁻³ (10
dB) a 4.1×10⁻³ (15 dB) ni ashkil e di. LEO (1,200 km) ssena iysida maksimal Dopple siljishi ±190
kHz gacha ye di. Yomg‘i in ensi ligi 25 mm/soa da a ailabili y 87 %, 50 mm/soa da esa 74 % gacha
kamaydi. Na ijala kanal sha oi la ini hisobga olgan holda adap i modulya siya a kodlashni
qo‘llash za u ligini ko‘ sa adi
Kali so‘zla : sun’iy yo‘ldosh aloqa izimla i, kanal modellash i ish, ading, MATLAB, NS-3,
AWGN, Rician, SNR
KIRISH. Zamona iy elekommunika siya
izimla ida sun’iy yo‘ldosh aloqa kanalla i keng
ko‘lamli xizma la ni aqdim e ishda muhim ol
o‘ynaydi. Bunday kanalla ning ishlash si a ini aniqlash
a ula ni sama ali loyihalash uchun u li xil
modellash i ish usulla i a simulya siya
exnologiyala i qo‘llaniladi. Modellash i ish ja ayoni
aloqa izimida yuzaga keladigan izik ja ayonla ni
ma ema ik yoki kompyu e modella i yo damida
i odalashga asoslanadi. Simulya siya esa ushbu
modella ning u li sha oi la da ishlashini aj iba iy
ekshi ish imkonini be adi[1].
Sun’iy yo‘ldosh aloqa kanalla i modella ini
ya a ishda signalla ning a qalish xususiya la i,
sho qin a xalaqi la , a mos e a a’si la i, chas o a
diapazonla i a modulya siya usulla i kabi omilla
hisobga olinadi. Simulya siya exnologiyala i esa
ushbu modella asosida u li ssena iyla ni qay a ishlab,
kanalla ning ba qa o ligi, o‘ kazu chanlik qobiliya i
a uza ish si a ini oldindan baholash imkonini be adi.
Bu yondashu aloqa izimla ini sino dan o‘ kazishda
aq a mablag‘ni ejash bilan bi ga, ula ning
ishonchliligini ham oshi adi[2].
ADABIYOTLAR TAHLILI VA
METODLAR. Mazku adqiqo da sun’iy yo‘ldosh
aloqa kanalla ining izik a s a is ik modella ini ishlab
chiqish a ula ni u li das u iy osi ala yo damida
baholash uchun naza iy manbala , xalqa o a siyala
a amaliy simulya siya muhi la idan oydalanildi.
Bi inchidan, manbala a no ma i hujja la
asos qilib olindi. Jumladan, ITU-R a siyala i (P.618-
13, P.838-3, P.840) kanal yo‘qo ishla ini baholashda
qo‘llanildi. Klassik da slikla (Skla , Rappapo ) o qali
naza iy asosla o‘ ganildi, shuningdek IEEE Xplo e a
NASA ma e ialla i asosida zamona iy ilmiy maqolala
ahlil qilindi.
Ikkinchidan, izik muhi modellash i ish
usulla i adqiq e ildi. E kin azodagi yo‘qo ish (FSPL)
F iis englamasi o qali hisoblandi, a mos e a a
yomg‘i yu ilishi ITU-R modella i asosida baholandi.
Dopple siljishi, dispe siya a pola iza siya
yo‘qo ishla i naza iy o mulala yo damida hisobga
olindi.
Uchinchidan, s a is ik modella qo‘llanildi.
AWGN (Addi i e Whi e Gaussian Noise) modeli oq
Gauss sho qini a’si ini baholash uchun, Rayleigh
ading modeli ko‘p yo‘lli a qalish sha oi ida
signalla ni modellash i ish uchun, Rician ading
modeli esa asosiy (LOS) yo‘l ma jud bo‘lgan
sha oi la da ishla ildi. Gib id modella yo damida
183
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
AWGN a ading modella ini kombina siyalash o qali
yanada eal sha oi ga yaqin na ijala olindi.
To‘ inchidan, das u iy osi ala a
simulya siya muhi i anlandi. MATLAB/Simulink
AWGN, Rayleigh, Rician a gib id modella da BER–
SNR ahlilini amalga oshi ishda qo‘llanildi. NS-3
pake da ajasida TCP/IP a ik oqimla ini simulya siya
qilish uchun, OMNeT++ esa modul asosida yo‘ldosh
a moqla i a ma sh u lash ja ayonla ini
modellash i ishda ishla ildi. Py hon ku ubxonala i
(NumPy, SciPy, CommPy, PySDR) qo‘shimcha signal
ishlo be ish a ahlil qilishda qo‘llanildi. STK
(Sys ems Tool Ki ) das u i o bi ada yo‘ldosh
ayek o iyasi, qam o zonala i, SNR a la ency ahlili
uchun ishla ildi.
Beshinchidan, aj iba o‘ kazish uslubi ishlab
chiqildi. Ha bi model bo‘yicha u li SNR (0 dB, 5 dB,
10 dB, 15 dB) qiyma la ida BER aniqlanib, g a ikla
qu ildi. MATLAB’da awgn(),
comm.RayleighChannel, comm.RicianChannel
unksiyala i qo‘llanildi. STK o qali Toshken
shah idagi e s ansiyasi a GEO yo‘ldosh o‘ asidagi
aloqa simulya siya qilindi. Olingan na ijala jad al,
g a ik a hisobo shaklla ida hujja lash i ildi.
Shunday qilib, mazku bo‘limda qo‘llangan
ma e ialla a usulla sun’iy yo‘ldosh aloqa
kanalla ining modellash i ish ja ayonida naza iy a
amaliy yondashu la ni uyg‘unlash i ish imkonini
be di.
NATIJALAR. Sun’iy yo‘ldosh aloqa kanalla i
o qali uza iladigan elek omagni signalla bi qancha
izik muhi la dan o‘ adi a bu ula ning si a iga
be osi a a’si qiladi. Kanaldagi ha bi komponen
signalni zai lash i ishi, buzishi yoki kechik i ishi
mumkin. Quyida ushbu xususiya la ba a sil bayon
e iladi:
- e kin azoda yo‘qo ish (FSPL): Bu yo‘qo ish
sun’iy yo‘ldosh bilan e s ansiyasi o asidagi maso a a
signal chas o asiga bog‘liq. Bu quyidagi englama
o qali i odalanadi:L=20log10(d)+20log10( )+92.45 bu
ye da L – yo‘qo ish (dB), d – maso a (km), – chas o a
(MHz). Maso a o gani sayin a yuqo i chas o ala da
signal zai lashadi.
- a mos e a yu ilishi: Signal kislo od, azo a
su bug‘la i bilan o‘qnashganida so‘ iladi. Ayniqsa
yuqo i chas o ala da (masalan, Ka-band) bu a’si
sezila li bo‘ladi.
- yomg‘i o qali yu ilish: Yomg‘i za ala i
signalni yu adi a sochadi[3]. Bu ayniqsa opik
zonala da a yuqo i chas o a diapazonla ida (Ku a
Ka) sezila li. ITU-R P.838-3 a siyasi o qali yomg‘i
a’si ini modellash i ish mumkin.
- bulu a qo a’si i: Bulu la a qo ham
signalni yu ilishiga olib keladi[4]. Bu xususiya la
ITU-R P.840 modeli bilan baholanadi.
- dopple siljishi: Pas Ye o bi asidagi (LEO)
yo‘ldoshla ha aka lanayo ganligi sababli signal
chas o asi qabul qilu chida o‘zga adi[2]. Bu hola
chas o aga bog‘liq sinx oniza siya muammola ini
kel i ib chiqa adi a mobil oydalanu chila uchun
sezila li bo‘lishi mumkin.
- aza bu ilishi: Signal o‘ gan muhi la da u li
kechikishla ga uch aydi, bu esa signalning aza iy
komponen ini buzadi. Fazaning o‘zga ishi
sinx oniza siyani buzishi yoki qabul qilingan signalni
no o‘g‘ i dekodlashga olib kelishi mumkin.
- dispe siya: Signalning u li spek
komponen la i bi -bi idan a qli ezlikda ye ib bo adi,
bu esa impulsning cho‘zilishiga olib keladi. Bu ayniqsa
keng polosali signal uza ishda muhim.
- pola iza siya yo‘qo ishla i: Qabul qilu chi
an enna signalning no o‘g‘ i pola iza siyasiga mos
bo‘lmaganda yo‘qo ishla yuzaga keladi. Maso a a
chas o aga qa ab FSPL yo‘qo ishla ining ahlili 1-
jad alda kel i ib o‘ ilgan.
1-jad al. Maso a a chas o aga qa ab FSPL
yo‘qo ishla i
Chas o a
diapazoni
Maso a
(km)
FSPL
(dB)
Qo‘llanish
sohasi
C-band (6
GHz)
36 000
196 dB
TV
ansla siyasi
Ku-band
(14 GHz)
36 000
206 dB
In e ne ,
VSAT
Ka-band
(30 GHz)
36 000
214 dB
Keng polosali
xizma la
Ka-band
(30 GHz)
1 200
(LEO)
163 dB
S a link,
OneWeb
184
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
Ushbu izik a’si la ni o‘g‘ i hisobga olish a
modellash i ish o qali aloqa izimining ishonchliligi,
uza ish si a i a u g‘unligi a’minlanadi.
Kanal xususiya la ini i odalo chi modella
quyidagila ga bo‘linadi:
De e minis ik yondashu la : Bu yondashu la
eal muhi dagi pa ame la ni aniq o‘lchashga
asoslanadi. Masalan, e kin azodagi yo‘qo ish (FSPL)
F iis englamasi o qali hisoblanadi[5]. Bundan
ashqa i, ITU-R omonidan akli e ilgan modella
(P.618, P.838, P.676) signalning a mos e adagi
yu ilishi, yomg‘i a’si i a boshqa sha oi la ni qa ’iy
pa ame la asosida hisoblaydi. Misol: Ka-banddagi
aloqa izimla ida yomg‘i yu ilishini ITU-R P.838
modeli asosida 10 km maso aga 35 mm/soa
yog‘inga chilik bo‘yicha aniqlash mumkin.
S a is ik yondashu la : Signalning s a is ik
xa i-ha aka ini modellashda qo‘llaniladi. Bu ye da
asodi iy omilla muhim ol o‘ynaydi. Asosiy s a is ik
modella quyidagila di :
AWGN (Addi i e Whi e Gaussian Noise)
modeli – bu eng oddiy kanal modeli bo‘lib, aqa oq
sho qinni hisobga oladi[6]. Ha qanday signalga gauss
aqsimo li sho qin qo‘shiladi. Masalan, MATLAB’da
awgn(signal, SNR) unksiyasi yo damida AWGN
sho qini qo‘shilishi mumkin.
Rayleigh ading modeli – ko‘p yo‘lli
a qalishda (mul ipa h) asosiy yo‘l ma jud bo‘lmagan
hola la da qo‘llaniladi. Bu modelda signal ampli udasi
Rayleigh aqsimo i bo‘yicha o‘zga adi. Bu model
mobil qu ilmala yoki baland binola bilan o‘silgan
muhi la uchun mos. Misol: Shaha hududida, bino
o qasida joylashgan an ennala da signal Rayleigh
adingga uch aydi.
Rician ading modeli – asosiy (LOS – Line o
Sigh ) yo‘l ma jud bo‘lgan hola la da qo‘llaniladi[7].
Signal ampli udasi kuchli asosiy komponen a bi
nech a a qalgan komponen la dan ashkil opadi.
Masalan, ochiq hududda joylashgan e s ansiyasi a
GEO yo‘ldosh o asidagi aloqa.
Ushbu modella yo damida BER (Bi E o
Ra e) ahlili a SNR (Signal- o-Noise Ra io)
o‘zga ishini s a is ik baholash mumkin.
Gib id modella : Bu yondashu izik a
s a is ik modella ni bi lash i adi. Masalan, signalga bi
aq ning o‘zida AWGN a Rayleigh adingni qo‘shish
mumkin. MATLAB Simulink yoki Py hon’da bu
u dagi simulya siyala o qali eal muhi ga yaqin
modellashu ga e ishiladi. Gib id yondashu
yo damida a moq op imallash i ish, kanal kodekla ini
anlash, modulya siya da ajasini moslash kabi
unksiyala ahlil qilinadi.
Masalan, gib id modelda quyidagi hola
modellash i iladi: 8 km maso adagi GEO yo‘ldosh
bilan aloqa o‘ na iladi. Signal 14 GHz chas o ada
uza iladi. Modelda FSPL, AWGN, yomg‘i yu ilishi a
Rayleigh ading bi galikda hisoblanadi. Na ijada, SNR
da ajasining aq bo‘yicha o‘zga ishi g a ik a zda
ahlil qilinadi. Bu esa izimga a oma ik qu a
boshqa u i (APC) kabi algo i mla ni qo‘llash imkonini
be adi.
Aloqa kanalla ini modellash i ishda
qo‘llaniladigan zamona iy exnikala a das u iy
osi ala quyidagila ni o‘z ichiga oladi:
MATLAB a Simulink: Bu muhi kanal
modelini izual blokla yo damida ya a ish imkonini
be adi. MATLABda comm.AWGNChannel,
comm.RayleighChannel kabi ayyo blokla ma jud
bo‘lib, ula o qali signalni u li s a is ik sha oi la da
simulya siya qilish mumkin. Simulink esa g a ik
in e eys yo damida mu akkab izimla ning eal aq li
modelini ya a ishga yo dam be adi.
NS-3 (Ne wo k Simula o 3): Bu ochiq manbali
C++ asosidagi a moq simulya o i bo‘lib, pake
da ajasida aloqa simulya siyasini baja adi[8]. Sun’iy
yo‘ldosh aloqala ining yuqo i qa lamdagi (TCP/IP)
a ik oqimla ini modellash i ishda keng qo‘llaniladi.
Foydalanu chi NS-3 o qali mobil ugunla ha aka i,
signal kechikishi a yo‘qo ishla ni baholay oladi.
OMNeT++: NS-3ga o‘xshash C++ asosida
ishlab chiqilgan simulya o . Lekin OMNeT++
modulga asoslangan uzilishi, g a ik in e eysi a
kengay i ilgan model ku ubxonala i bilan aj alib
u adi. INET F amewo k yo damida sun’iy yo‘ldosh
a moqla i, signal ma sh u lash a a ik oqimla i
simulya siya qilinadi.
Py hon asosidagi ku ubxonala :
185
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
✓ SciPy a NumPy: Ma ema ik hisob-ki obla a
s a is ik ahlil uchun.
✓ PySDR: So wa e De ined Radio uchun
signalni qay a ishlash.
✓ CommPy: Raqamli aloqa izimla i (BER, SNR,
kanal modella ) bo‘yicha unk siyala . Bu
osi ala yo damida oydalanu chi o‘zining
maxsus kanal modelini ya a ib, u li s a is ik
a’si la os ida signalni ahlil qilishi mumkin.
STK (Sys ems Tool Ki ): AGI omonidan
ishlab chiqilgan bu das u sun’iy yo‘ldosh
ayek o iyasi, qam o zonala i ( oo p in ), signal
kuchi, SNR ahlili a elek omagni sho qin muhi ini
baholashda oydali[9]. STK yo damida signalning
o bi adagi ha aka i aq ga bog‘liq a zda anima sion
ko‘ inishda modellash i iladi.
Mazku exnik a das u iy osi ala ni
bi galikda qo‘llash o qali eal muhi ga yaqin bo‘lgan
ahlilla olib bo iladi. Bundan ashqa i, ha bi
pla o ma o‘zining a zallikla iga ega bo‘lib, adqiqo
maqsadiga qa ab ula dan bi i yoki bi nech asini
anlash mumkin. 2-jad alda das u iy osi ala ni
solish i ish ahlili kel i ib o‘ ilgan.
2-jad al. Das u iy osi ala ni solish i ish
ahlili.
Qo‘shimcha BER–SNR aqqoslash na ijala i
shuni ko‘ sa adiki, Rayleigh ading sha oi ida BER
AWGN modeliga qa aganda sezila li da ajada yuqo i.
Shu sababli kodlash a modulya siya usulla ini
anlashda eal muhi sha oi la i alba a inoba ga
olinishi ke ak. Simulya siya na ijala i, ahlil a hisobo
shakli quyidagi simulya siyala MATLAB a STK
das u la i yo damida baja ildi a sun’iy yo‘ldosh aloqa
kanalla ining xa i-ha aka la i u li sha oi la da
baholandi. Ha bi ekspe imen na ijasi g a ikla ,
jad alla a asmiy hisobo shaklla ida hujja lash i ildi.
AWGN modelida: MATLAB muhi ida awgn()
unksiyasi o qali sun’iy sinusoidal signalga u li
da ajadagi oq Gauss sho qini qo‘shildi. SNR da ajala i
0 dB, 5 dB, 10 dB a 15 dB bo‘yicha o‘zga i ilib,
ula ning BER (Bi E o Ra e) ga a’si i aniqlanib,
quyidagi 1- asmdagi g a ikda kel i ildi.
1- asm. BER s. SNR(AWGN modeli
bo‘yicha o‘zga ishla .
Rayleigh ading modelida:
comm.RayleighChannel yo damida ha aka lanu chi
oydalanu chining 30 km/soa ezlikdagi hola i
modellash i ildi. Signal ampli udasining
o‘zga u chanligi g a ik ko‘ inishda 2- asmda
kel i ilgan. G a ikda signal ampli udasining aq ga
bog‘liq a ishda o‘zga ishi, pasayish sohala i a signal
yo‘qo ilishi ko‘ sa ildi.
2- asm. Rayleigh ading os ida signal
ampli udasi (30 km/soa ezlik).
Rician ading modelida: MATLAB’da
comm.RicianChannel yo damida K- ak o 10 dB
bo‘lgan hola da LOS komponen ma jud bo‘lgan kanal
ahlil qilindi. BER da ajala i Rayleigh modeliga
nisba an ancha pas bo‘lgani 3- asmda kel i ilgan.
STK o qali mos kel i ilgan geog a ik ayek o iya bilan
aqqoslanib, ishonchlilik ahlil qilindi.
186
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
3- asm. BER s. SNR(Rician ading modelida,
K=10 dB).
Gib id simulya siya: AWGN a Rayleigh
adingni bi galikda qo‘llash o qali signalning
kompleks eal modeldagi xa i-ha aka i baholandi. 4-
asmda kanal xususiya la i (SNR, BER) bi galikda
kel i ildi.
4- asm. BER s. SNR (Gib id model: AWGN
+Rayleigh).
Gib id simulya siya: AWGN a Rayleigh
adingni bi galikda qo‘llash o qali signalning
kompleks eal modeldagi xa i-ha aka i baholandi.
G a ik 3’da kanal xususiya la i (SNR, BER) bi galikda
chizildi. G a ik 4 esa BER a la ency o asidagi
bog‘liqlikni as i laydi. Hisobo ga a oma ik kodlash
s a egiyala i asosida op imallash i ish a siyala i ilo a
qilindi.
STK (Sys ems Tool Ki ) simulya siyasi: STK
das u i yo damida GEO o bi asidagi sun’iy yo‘ldosh
(masalan, In elsa -22) a ye s ansiyasi (Toshken )
o‘ asidagi aloqa izimi ha omonlama
modellash i ildi:
T ayek o iya a qam o : 3D anima siya o qali
yo‘ldosh ayek o iyasi a signalning e ga ushu chi
qam o zonasi ( oo p in ) izualiza siya qilindi.
Qam o zonasi +35°/-35° azimu o alig‘ida a 42 dBm
signal kuchi asosida baholandi.
SNR a la ency: STK Communica ion Link
Budge yo damida ha bi signal uza ish hola i uchun
SNR qiyma la i hisoblandi. O‘ acha SNR ≈ 19.7 dB
bo‘lib, yomg‘i zonala ida bu qiyma 11.3 dB gacha
pasaydi. La ency 150 ms dan 60 ms o alig‘ida bo‘lib,
bu na ijala 5- asmda (SNR ga nisba an BER a
La ency) aniq i odalangan.
5- asm. SNRga nisba an BER a La ency
(Gib id model).
Bu na ijala kanal modelining o‘g‘ i anlanishi
aloqa si a i a ishonchliligiga be osi a a’si
ko‘ sa ishini isbo laydi. Ula yo damida eal aq li
izimla uchun uza ish s a egiyala ini
op imallash i ish mumkin bo‘ladi.
3-jad al. Tu li ssena iyla da sun’iy yo‘ldosh
aloqa kanalla ining SNR, BER a ma judlik da ajasi
MUHOKAMA. Tadqiqo dan ko‘ inib
u ibdiki, eal sha oi la da bi nech a modellash i ish
usulla ini kombina siyalash eng sama ali na ijala ni
be adi. AWGN, Rayleigh, Rician a gib id modella
u li kanal sha oi la ini o‘ ganishda o‘za o o‘ldi u chi
yondashu la si a ida ishla ildi. STK o qali esa azo iy
187
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
a geog a ik sha oi la , signal qam o i, la ency a
SNR g a ik asosida aniqlash i ildi.
MATLAB yo damida amalga oshi ilgan
chizmala aloqa sama ado ligining ma ema ik asosla i,
NS-3 a Py hon esa a moq da ajasida a ik a
uzilishla p edik siyasi uchun qulay pla o mala bo‘lib
xizma qildi. Ayniqsa, gib id simulya siyala o qali
signalning kompleks xa i-ha aka ini, hamda
oydalanu chining ha aka lanishi a muhi sha oi la i
a’si ida uza ish si a i qanday o‘zga ishini ko‘ sa ish
mumkin bo‘ldi.
Ha bi das u iy pla o maning o‘ziga xos
kuchli jiha la i ma jud bo‘lib, adqiqo ning maqsadiga
qa ab ula ni mos a kompleks holda anlash o qali
sun’iy yo‘ldosh aloqasi izimla ining ishonchliligi a
sama ado ligini sezila li da ajada oshi ish mumkin.
XULOSA. Bu na ijala kanal modelining
o‘g‘ i anlanishi aloqa si a i a ishonchliligiga
be osi a a’si ko‘ sa ishini isbo laydi. Ula yo damida
eal aq li izimla uchun uza ish s a egiyala ini
op imallash i ish, mos modulya siya anlash a adap i
algo i mla ni jo iy e ish mumkin bo‘ladi. aloqa si a i a
ishonchliligiga be osi a a’si ko‘ sa ishini isbo laydi.
Ula yo damida eal aq li izimla uchun uza ish
s a egiyala ini op imallash i ish, mos modulya siya
anlash a adap i algo i mla ni jo iy e ish mumkin
bo‘ladi.
Na ijala shuni ko‘ sa diki, yomg‘i in ensi ligi
25–50 mm/soa bo‘lganda izim a ailabili y 99 % dan
74 % gacha pasaydi. Bu esa ba qa o aloqa uchun
adap i e modula ion and coding (AMC), shuningdek,
ain ade ma gin ≥ 10 dB alab e ilishini ko‘ sa adi.
Simulya siya ja ayonida an enna poin ing e o ,
ha dwa e impai men s (phase noise, ampli ie non-
linea i y) a eal dala o‘lcho la i hisobga olinmadi.
Sun’iy yo‘ldosh aloqa kanalla ini
modellash i ish zamona iy aqamli aloqa izimla ini
op imallash i ishda hal qilu chi ahamiya ga ega.
Ushbu maqolada u li yondashu la asosida izik a
s a is ik modella , das u iy osi ala a aj iba na ijala i
ahlil qilindi.
Kelajak izlanishla i:
- Mashina o‘ ganish asosida kanal p ognozi;
- 5G/6G sun’iy yo‘ldosh in eg a siyasi uchun
modella ;
- O‘zbekis on hududida iqlim sha oi la iga
moslash i ilgan kanal modella i;
- K an aloqa yo‘ldoshla i uchun sho qin a
zai lashu modella ini ishlab chiqish.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Ma al, G.; Bousque , M. Sa elli e
Communica ions Sys ems: Sys ems, Techniques and
Technology, 5 h ed.; Wiley: London, UK, 2020.
2. Rappapo , T.S. Wi eless Communica ions:
P inciples and P ac ice, 2nd ed.; Pea son: New Je sey,
USA, 2010.
3. ITU-R Recommenda ion P.838-3. Speci ic
a enua ion model o ain o use in p edic ion
me hods, 2005.
4. ITU-R Recommenda ion P.840-8. A enua ion
due o clouds and og, 2019.
5. ITU-R Recommenda ion P.618-13.
P opaga ion da a and p edic ion me hods equi ed o
he design o Ea h-space elecommunica ion sys ems,
2017.
6. Skla , B. Digi al Communica ions:
Fundamen als and Applica ions, 2nd ed.; P en ice Hall:
Uppe Saddle Ri e , USA, 2001.
7. A apoglou, P.D.; Liolis, K.; Panagopoulos,
A.D.; Co is, P.G. MIMO o e Sa elli e: A Re iew.
IEEE Communica ions Su eys & Tu o ials, 2020,
22(3), 1895–1927.
8. NS-3 Conso ium. NS-3 Documen a ion.
h ps://www.nsnam.o g
9. AGI Sys ems Tool Ki (STK). Technical Guide
– Sys ems Tool Ki O icial Docs.
h ps://www.agi.com/p oduc s/s k
