PROBLEMS AND SOLUTIONS OF
SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH
Volume 02, Issue 09, 2025
12 PROBLEMS AND SOLUTIONS OF SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH uni e salcon e ence.us
Tijo a bankla i ak i la i sama ado ligini oshi ishning us u o yo‘nalishla i
Ruziye Bax iyo Salimboye ich
Toshken Da la Iq isodiyo uni e si e i mus aqil izlanu chisi, Toshken Da la
sha qshunoslik Uni e si e i o’qi u chisi
Е-mail: bax [email protected]
ORCID: 0009-0002-4431-6659
Anno a siya: Tijo a bankla i ak i la i sama ado ligini oshi ish bugungi kunda
moliya iy ba qa o lik a iq isodiy o‘sishni a’minlashning eng muhim sha la idan
bi idi . Ushbu adqiqo da bank ak i la i sama ado ligiga a’si e u chi asosiy omilla
— k edi po eli si a i, lik idlik da ajasi, oiz s a kala i, kapi al ye a liligi a isk
boshqa u i izimla i ahlil qilinadi. Shuningdek, O‘zbekis on ijo a bankla i misolida
ak i la en abelligini oshi ishning us u o yo‘nalishla i si a ida aqamli bank
xizma la ini kengay i ish, muammoli k edi la ni kamay i ish, esu s bazasini
di e si ika siya qilish hamda xalqa o s anda la asosida ak i la ni boshqa ish
mexanizmla ini akomillash i ish akli e iladi. Tadqiqo na ijala i ijo a bankla ining
moliya iy sama ado ligini oshi ish a aqoba ba doshligini mus ahkamlashga xizma
qiladi.
Kali so‘zla : ijo a bankla i, ak i la sama ado ligi, isk boshqa u i, lik idlik, kapi al
ye a liligi, O‘zbekis on bank izimi.
Аннотация: Повышение эффективности активов коммерческих банков
является одним из ключевых факторов обеспечения финансовой устойчивости и
экономического роста. В исследовании анализируются основные факторы,
влияющие на эффективность активов банков, такие как качество кредитного
портфеля, уровень ликвидности, процентные ставки, достаточность капитала и
системы управления рисками. На примере коммерческих банков Узбекистана
предлагаются приоритетные направления повышения рентабельности активов:
развитие цифровых банковских услуг, сокращение проблемных кредитов,
диверсификация ресурсной базы и совершенствование механизмов управления
активами в соответствии с международными стандартами. Полученные
результаты могут быть использованы для повышения финансовой
эффективности и конкурентоспособности банковского сектора.
Ключевые слова: коммерческие банки, эффективность активов, управление
рисками, ликвидность, достаточность капитала, банковская система
Узбекистана.
PROBLEMS AND SOLUTIONS OF
SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH
Volume 02, Issue 09, 2025
13 PROBLEMS AND SOLUTIONS OF SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH uni e salcon e ence.us
Anno a ion: Enhancing he e iciency o comme cial banks’ asse s is one o he c ucial
condi ions o ensu ing inancial s abili y and sus ainable economic g ow h. This s udy
analyzes key ac o s a ec ing asse e iciency — including c edi po olio quali y,
liquidi y le el, in e es a es, capi al adequacy, and isk managemen sys ems. Using
he case o Uzbekis an’s comme cial banks, he pape highligh s p io i y di ec ions
such as expanding digi al banking se ices, educing non-pe o ming loans,
di e si ying he esou ce base, and imp o ing asse managemen mechanisms in line
wi h in e na ional s anda ds. The indings aim o s eng hen inancial pe o mance and
compe i i eness wi hin he banking sec o .
Keywo ds: comme cial banks, asse e iciency, isk managemen , liquidi y, capi al
adequacy, banking sys em o Uzbekis an.
KIRISH
Mamlaka iq isodiy izimida ijo a bankla i muhim o‘ in egallaydi. Ula moliya iy
osi achilik o qali iq isodiyo da kapi alning sama ali aqsimlanishini a’minlab, ishlab
chiqa ish ja ayonla ini moliyalash i ish, aholining jamg‘a mala ini jalb qilish a
in es i sion loyihala ni qo‘llab-qu a lashda asosiy ins i u si a ida aoliya yu i adi.
Shu bois bank ak i la ining sama ado ligi na aqa bank izimi ba qa o ligini, balki
bu un iq isodiyo ning aqoba ba doshligi a i ojlanish su ’a la ini belgilo chi muhim
omil hisoblanadi.
So‘nggi yilla da O‘zbekis on bank izimida aol isloho la amalga oshi ilmoqda.
Xususan, ijo a bankla ining ak i la ini di e si ika siya qilish, kapi al ye a liligini
oshi ish, k edi po eli si a ini yaxshilash, iskla ni boshqa ish mexanizmla ini
akomillash i ish hamda xalqa o moliya iy hisobo s anda la iga bosqichma-bosqich
o‘ ish ja ayoni da om e moqda. 2024-yil yakunla iga ko‘ a, mamlaka ijo a
bankla ining jami ak i la i hajmi 700 illion so‘mdan oshgan bo‘lib, ula ning 60
oizdan o ig‘ini k edi la ashkil e gan. Shu bilan bi ga, muammoli k edi la ulushi
(NPL a io) 3,8 oiz a o ida bo‘lib, bu ko‘ sa kichni xalqa o s anda la da ajasiga
yaqinlash i ish za u a i ma judligini ko‘ sa adi.
Shuningdek, global moliya bozo la idagi beqa o lik, oiz s a kala ining
o‘zga u chanligi, xalqa o me’yo iy alabla ning kuchayishi hamda aqamli bank
xizma la iga o‘ ish ja ayonining jadallashu i sha oi ida ijo a bankla i aoliya ining
sama ado ligini oshi ish masalasi yanada dolza b us olmoqda. Shu nuq ai naza dan,
O‘zbekis on ijo a bankla ining ak i la sama ado ligini oshi ishning us u o
yo‘nalishla ini aniqlash, amaldagi mexanizmla ni ahlil qilish a ula ni
PROBLEMS AND SOLUTIONS OF
SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH
Volume 02, Issue 09, 2025
14 PROBLEMS AND SOLUTIONS OF SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH uni e salcon e ence.us
akomillash i ish bo‘yicha ilmiy asoslangan akli la ishlab chiqish bugungi kunning
dolza b azi ala idan bi i hisoblanadi.
Asosiy qism, Tijo a bankla i aoliya ining sama ado ligi, a alo, ula ning
ak i la idan oqilona a oydali oydalanish da ajasi bilan belgilanadi. Ak i la ning
sama ali boshqa ilishi bank izimining ba qa o ligini, oyda olish imkoniya la ini,
k edi siyosa ining si a ini a isk da ajasini be osi a belgilab be adi. Shu jiha dan
qa aganda, ak i la sama ado ligini oshi ish iq isodiy o‘sishning moliya iy
poyde o ini mus ahkamlo chi asosiy omil si a ida namoyon bo‘ladi.
Tijo a bankla i ak i la ining sama ado ligi ko‘plab ichki a ashqi omilla ga bog‘liq.
Ichki omilla qa o iga kapi al ye a liligi, lik idlik siyosa i, k edi po eli si a i,
iskla ni boshqa ish izimi, ak i la uzilmasi a da omadlilik da ajasi ki adi. Tashqi
omilla esa mak oiq isodiy muhi , in lya siya da ajasi, Ma kaziy bankning pul-k edi
siyosa i, xalqa o moliya iy bozo la hola i a aqoba muhi ining da ajasi bilan
belgilanadi. O‘zbekis on Ma kaziy bankining so‘nggi yilla dagi hisobo la iga ko‘ a,
2023–2024-yilla da ijo a bankla ining o‘ acha ak i en abelligi (ROA) 2,2 oiz,
kapi al en abelligi (ROE) esa 15 oiz a o ida bo‘lgan. Bu na ijala ijobiy bo‘lsa-da,
i ojlangan da la la aj ibasida bu ko‘ sa kichla ancha yuqo i ekanligi, O‘zbekis on
bank izimida hali ma jud salohiya o‘liq ishga solinmaganini angla adi.
O‘zbekis on bankla ining ak i la uzilmasiga naza ashlasak, ula ning asosiy qismini
k edi la ashkil e adi, ya’ni jami ak i la ning qa iyb 60–65 oizi aynan k edi
ope a siyala iga o‘g‘ i keladi. Bi oq, bu hola lik idlikni pasay i ish xa ini kel i ib
chiqa adi. Shu sababli bank ak i la ini di e si ika siya qilish, ya’ni u li moliya iy
osi ala ga – da la obliga siyala i, xalqa o depozi la , in es i siya loyihala i a
aqamli moliya ins umen la iga yo‘nal i ish o qali balansni mu ozana lash i ish za u .
2020-yilda muammoli k edi la ulushi (NPL) 5,7 oizni ashkil e gan bo‘lsa, 2024-yil
yakunida bu ko‘ sa kich 3,8 oizgacha kamaygan. Bu esa ijo a bankla ida k edi
moni o ingi a iskla ni boshqa ish izimla i bosqichma-bosqich akomillashib
bo ayo ganidan dalola be adi.
Hozi gi sha oi da aqamli exnologiyala bank ak i la i sama ado ligini oshi ishda
s a egik omilga aylanmoqda. Mobil ilo ala , onlayn k edi lash izimla i, “open
banking” pla o mala i a “big da a” ahlil usulla ining keng qo‘llanilishi na ijasida
ijo a bankla i iskla ni aniqlash a boshqa ishda ezko likka e ishmoqda, k edi
po elining si a ini yaxshilamoqda a ope a sion xa aja la ni kamay i moqda.
Masalan, 2024-yilda O‘zbekis onda aqamli bank xizma la idan oydalanu chi
jismoniy shaxsla soni 18 milliondan oshdi. Bu ko‘ sa kich 2020-yilga nisba an 2,3
PROBLEMS AND SOLUTIONS OF
SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH
Volume 02, Issue 09, 2025
15 PROBLEMS AND SOLUTIONS OF SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH uni e salcon e ence.us
ba a a ko‘p bo‘lib, bank xizma la ining aqamli sek o ga o‘ ishi na ijasida ak i la
aylanish ezligi sezila li da ajada o gan.
Kapi al ye a liligi a isk boshqa u i izimla i ham ak i la sama ado ligini belgilo chi
muhim a kibiy qismla hisoblanadi. Basel III alabla iga ko‘ a, kapi al ye a lilik
koe i sien i kamida 13 oiz bo‘lishi lozim. O‘zbekis on bank izimida bu ko‘ sa kich
o‘ acha 16,5 oiz a o ida shakllangan bo‘lib, bu nisba an yuqo i ba qa o likni
bildi adi. Shunga qa amay, iskla ni aniqlash a ula ga ezko ja ob qay a ish
mexanizmla ini yanada kuchay i ish lozim. Xususan, k edi iskini modellash i ish,
“s ess- es ”la o‘ kazish, “Value a Risk (VaR)” usulidan oydalanish hamda ssena iy
ahlilla i o qali ak i la qiyma ining po en sial yo‘qo ishla ini oldindan p ognozlash
amaliyo i kengay i ilishi ke ak.
Bugungi kunda ijo a bankla i uchun eng muhim us u o yo‘nalishla dan bi i – bu
aqamli ans o ma siyani jadallash i ishdi . Bankla mijozla ga ezko , a zon a
sha o xizma la ko‘ sa ish o qali na aqa oydalilik da ajasini oshi adi, balki
ak i la dan olinadigan da omadni ham ba qa o lash i adi. Shu bilan bi ga, k edi
po eli si a ini yaxshilash, yuqo i iskli sohala da k edi lashni kamay i ish, ishlab
chiqa ish a ekspo yo‘nal i ilgan loyihala ni moliyalash i ishni kengay i ish ham
muhim ahamiya kasb e adi.
Shuningdek, kapi al a esu s bazasini mus ahkamlash, uzoq mudda li depozi la ni jalb
qilish, xalqa o moliya ins i u la i bilan hamko likni kengay i ish o qali bankla o‘z
ak i la ini ko‘pay i ish imkoniya iga ega bo‘ladi. Ak i la ni xalqa o s anda la
asosida – ya’ni IFRS a Basel me’yo la iga mu o iq baholash, ula ni qay a asni lash
izimini jo iy e ish ham muhim bosqich hisoblanadi. Bula ning ba chasi ijo a
bankla ining ba qa o moliya iy izim si a ida shakllanishiga, aqoba ba doshligini
oshi ishga a iq isodiyo ning eal sek o iga ko‘p oq k edi esu sla i yo‘nal i ishga
xizma qiladi.
Umuman olganda, ijo a bankla i ak i la i sama ado ligini oshi ish masalasi
mu akkab, ammo s a egik ahamiya ga ega ja ayon bo‘lib, u bank kapi alining
uzilmasini akomillash i ish, iskla ni boshqa ish izimini mus ahkamlash, aqamli
yechimla dan keng oydalanish hamda xalqa o moliya iy s anda la ni bosqichma-
bosqich jo iy e ish o qali amalga oshi iladi. Shu yo‘l bilan mamlaka imiz bank izimi
na aqa moliya iy ba qa o likni, balki iq isodiy o‘sishning asosiy d ay e la idan bi ini
shakllan i adi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Tijo a bankla i ak i la i sama ado ligini oshi ish iq isodiy o‘sishning moliya iy
asosla ini mus ahkamlash, in es i sion muhi ni yaxshilash a bank izimining
PROBLEMS AND SOLUTIONS OF
SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH
Volume 02, Issue 09, 2025
16 PROBLEMS AND SOLUTIONS OF SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH uni e salcon e ence.us
aqoba ba doshligini oshi ishda muhim ahamiya ga ega. Tadqiqo da omida
aniqlanishicha, bank ak i la i sama ado ligi ko‘p jiha dan kapi al ye a liligi, lik idlik
da ajasi, k edi po eli si a i, iskla ni boshqa ish mexanizmla i hamda aqamli
exnologiyala ni jo iy e ish da ajasiga bog‘liq. Shu nuq ai naza dan, ak i la ni
boshqa ish izimini akomillash i ish moliya iy ba qa o lik a oydalilikni
oshi ishning za u sha i si a ida qa alishi lozim.
O‘zbekis on aj ibasi shuni ko‘ sa moqdaki, so‘nggi yilla da bankla ak i la ining
hajmi o ib, ula ning si a i bosqichma-bosqich yaxshilanmoqda. Muammoli k edi la
ulushi 2020-yildagi 5,7 oizdan 2024-yilda 3,8 oizgacha kamaygani bankla ning
iskla ni boshqa ish izimi sama ado ligini oshi ish yo‘lida muhim na ijadi . Shu bilan
bi ga, ak i la uzilmasining yuqo i da ajada k edi la ga ayanib qolishi bank
izimining lik idlik xa ini kuchay i adi. Shuning uchun ak i la ni di e si ika siya
qilish, ya’ni u li moliya iy ins umen la — da la obliga siyala i, qimma li qog‘ozla ,
xalqa o in es i sion loyihala a aqamli moliya osi ala iga sa moya ki i ish muhim
ahamiya kasb e adi.
Shuningdek, aqamli exnologiyala ni jo iy e ish ijo a bankla i aoliya ida
sama ado likni keskin oshi u chi omilga aylandi. Onlayn k edi lash, mobil ilo ala ,
“open banking” a “big da a” ahlil izimla idan oydalanish na ijasida bankla iskla ni
ezko baholash, ope a sion xa aja la ni kamay i ish a mijozla bilan aloqala ni
op imallash i ish imkoniya iga ega bo‘ldila . Bu esa ak i la ning aylanish ezligini
oshi ib, ula ning en abelligini yaxshilaydi. Yana bi muhim jiha – bu kapi al
ye a liligini mus ahkamlashdi . Basel III s anda la iga mu o iq, kapi al ye a lilik
da ajasini yuqo i saqlash bankning ba qa o ligi a o‘lo qobiliya ini a’minlaydi.
O‘zbekis on bank izimida ushbu ko‘ sa kich o‘ acha 16,5 oiz a o ida shakllangan
bo‘lib, bu min aqa iy mezonla ga nisba an ijobiy na ijadi . Bi oq, bank kapi alining
si a a kibini yaxshilash, uzoq mudda li esu sla ulushini oshi ish a xalqa o moliya
ins i u la i bilan hamko likni kengay i ish za u .
Yuqo idagi ahlilla asosida quyidagi amaliy akli la ni ilga i su ish mumkin.
Bi inchidan, ijo a bankla ida aqamli ans o ma siyani jadallash i ish, ya’ni “ aqamli
bank” konsepsiyasini keng jo iy e ish lozim. Bu na aqa xizma ko‘ sa ish ezligini
oshi adi, balki ak i la dan oydalanish sama ado ligini ham sezila li da ajada oshi adi.
Ikkinchidan, k edi po elini di e si ika siya qilish a yuqo i iskli k edi la ni
kamay i ish o qali ak i la ning si a ini yaxshilash za u . Uchinchi jiha si a ida, kapi al
a esu s bazasini mus ahkamlash, uzoq mudda li depozi la ni jalb qilish hamda
bankla ning xalqa o ey ing agen likla i bilan hamko likni kengay i ish lozim.
To‘ inchidan, ak i la ni xalqa o moliya iy hisobo s anda la iga (IFRS) mu o iq
PROBLEMS AND SOLUTIONS OF
SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH
Volume 02, Issue 09, 2025
17 PROBLEMS AND SOLUTIONS OF SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH uni e salcon e ence.us
baholash izimini o‘liq jo iy e ish, bu o qali ula ning eal qiyma ini aniqlash a
boshqa u qa o la ini yanada asosli qabul qilish imkoniya ini ya a ish za u .
Beshinchidan, bank xodimla ining malakasini oshi ish, xususan, iskla ni boshqa ish,
moliya iy ahlil a ak i la ni modellash i ish sohala ida doimiy o‘qu das u la ini
yo‘lga qo‘yish muhimdi .
Umuman olganda, ijo a bankla i ak i la i sama ado ligini oshi ish – bu aqa
moliya iy ko‘ sa kichla ni yaxshilash emas, balki bu un bank izimining
aqoba ba doshligini mus ahkamlash, iq isodiyo ning eal sek o ini qo‘llab-qu a lash
a mamlaka ning ba qa o iq isodiy i ojlanishiga hissa qo‘shish demakdi . Shu
maqsadda ishlab chiqilgan s a egik cho a- adbi la na aqa bankla ning ichki
ba qa o ligini a’minlaydi, balki O‘zbekis onning global moliya iy izimdagi o‘ nini
mus ahkamlashga xizma qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. O‘zbekis on Respublikasi P eziden i Sh. M. Mi ziyoye ning Oliy Majlisga
Mu ojaa nomasi. — Toshken : P eziden .uz, 2024-yil 20-dekab .
2. O‘zbekis on Respublikasi Ma kaziy banki. Bank izimi ko‘ sa kichla i bo‘yicha
yillik hisobo , 2024. — www.cbu.uz
3. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining “Bank izimini isloh qilish a
ba qa o ligini oshi ish cho a- adbi la i o‘g‘ isida”gi PQ–3270-son qa o i. —
Toshken , 2024-yil.
4. Basel Commi ee on Banking Supe ision (BCBS). Basel III: A global
egula o y amewo k o mo e esilien banks and banking sys ems. — Bank o
In e na ional Se lemen s, 2019.
5. Wo ld Bank. Financial De elopmen and S abili y Indica o s. — Washing on,
D.C., 2024.
6. Mishkin, F. S. The Economics o Money, Banking and Financial Ma ke s. —
13 h Edi ion, Pea son Educa ion, 2021.
7. Saunde s, A., & Co ne , M. M. Financial Ins i u ions Managemen : A Risk
Managemen App oach. — 10 h Edi ion, McG aw-Hill Educa ion, 2020.
8. Ruziye , B. S. Tijo a bankla ida ak i la si a ini boshqa ish mexanizmla ini
akomillash i ish. — Toshken : TDIU nash iyo i, 2022.
9. Jumaye , Sh. O‘zbekis on bank izimida moliya iy ba qa o likni a’minlash
yo‘nalishla i. — Iq isodiyo a a’lim ju nali, №4, 2023.
10. IMF. Uzbekis an Financial Sys em S abili y Assessmen . — Washing on, D.C.,
2023.
