JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH
Volume 3, Issue 4, Oc obe 2025 Online ISSN: 3030-3508
h ps://spaceknowladge.com
===============================================================
===============================================================
Volume 3 Issue 4 [Oc obe 2025] Pages |
117
QAYTA TIKLANADIGAN ENERGIYA MANBALARIDA ENERGIYA
ZAXIRALASHNING ROLI
Mizomo Yusu jon Saydulla o‘gʻli
Buxo o da la exnika uni e si e i, ''Elek a ene ge ika muhandisligi'' ka ed asi
dok o an i
MAQOLA
MALUMOTI
ANNOTATSIYA:
MAQOLA TARIXI:
Ushbu maqolada qay a iklanadigan ene giya
manbala ida ene giya zaxi alash izimla ining o„ ni
a ahamiya i ahlil qilinadi. Quyosh, shamol a
boshqa muqobil manbala dan olinadigan
ene giyaning ba qa o ligi ko„p jiha dan ene giya
zaxi alash exnologiyala ining i ojlanishiga
bog„liq. Tadqiqo da ene giya zaxi alashning
iq isodiy, ekologik a exnik jiha la i, shuningdek,
ula ning “aqlli a moqla ” bilan in eg a siyasi
o„ ganilgan. Maqola na ijala i qay a iklanadigan
ene giya izimla ida zaxi alash exnologiyala ini
jo iy e ish ba qa o ene giya a‟mino i uchun
s a egik ahamiya ga ega ekanini ko„ sa adi.
Recei ed:08.10.2025
Re ised: 09.10.2025
Accep ed:10.10.2025
KALIT SO’ZLAR:
Qay a iklanadigan
ene giya, ene giya
zaxi alash,
sama ado lik, ba qa o
ene giya, aqlli a moq.
Ki ish. So‗nggi yilla da bu un dunyo miqyosida ene giya esu sla iga bo‗lgan alabning
o ishi, an‘ana iy yoqilg‗ila zaxi asining kamayib bo ishi hamda ekologik muammola ning
keskinlashu i qay a iklanadigan ene giya manbala iga bo‗lgan e‘ ibo ni sezila li da ajada
oshi di. Quyosh, shamol, geo e mal a biomassa ene giyasi kabi manbala oza, ekologik
xa siz a uzoq mudda li is iqbolga ega bo‗lsa-da, ula ning asosiy kamchiligi — ene giya
ishlab chiqa ish ja ayonining ba qa o emasligidi . Masalan, quyosh panella i kechasi yoki
bulu li kunda, shamol u binala i esa shamolsiz ob-ha o sha oi ida ene giya ishlab chiqa a
olmaydi. Shu sababli, qay a iklanadigan ene giya manbala ining sama ali ishlashini
a‘minlashda ene giyani zaxi alash izimla i muhim ahamiya kasb e adi. Ene giya
zaxi alash exnologiyala i ishlab chiqa ilgan o iqcha ene giyani saqlab, eh iyoj pay ida
JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH
Volume 3, Issue 4, Oc obe 2025 Online ISSN: 3030-3508
h ps://spaceknowladge.com
===============================================================
===============================================================
Volume 3 Issue 4 [Oc obe 2025] Pages |
118
qay a oydalanish imkonini be adi. Bu izimla yo damida ene giya ishlab chiqa ish a
is e‘mol o‗ asidagi nomu anosiblikni kamay i ish, ene giya a‘mino i ba qa o ligini oshi ish
hamda elek a moqla ining ishonchliligini a‘minlash mumkin. Ayniqsa, ―aqlli a moq‖
(sma g id) izimla i bilan in eg a siyalashgan ene giya zaxi alash qu ilmala i eal aq
ejimida ene giya oqimini boshqa ish, is e‘molchi eh iyojla ini oldindan p ognoz qilish a
izim sama ado ligini oshi ish imkonini ya a adi. Hozi gi kunda dunyo mamlaka la i,
jumladan O‗zbekis on ham qay a iklanadigan ene giya manbala ini i ojlan i ish
s a egiyala ida ene giya zaxi alash exnologiyala iga alohida e‘ ibo qa a moqda. Bu
bo ada elek oximik ba a eyala , supe kondensa o la , gid oakumulya sion izimla , issiqlik
a mexanik ene giya zaxi alash qu ilmala i keng miqyosda qo‗llanilmoqda. Ha bi
izimning o‗ziga xos a zallik a cheklo la i ma jud bo‗lib, ula ene giya izimining
uzilishiga, geog a ik sha oi ga hamda iq isodiy omilla ga bog‗liq. Shunday qilib, qay a
iklanadigan ene giya manbala ida ene giya zaxi alashning oli na aqa ene giya
xa sizligini a‘minlash, balki ene giya sama ado ligini oshi ish, ekologik ba qa o likni
mus ahkamlash a ene giya izimla ini aqamlash i ish uchun ham hal qilu chi omil
hisoblanadi. Ushbu adqiqo ana shu omilla ni ilmiy jiha dan ahlil qilish, ene giya
zaxi alash exnologiyala ining amaliy imkoniya la ini o‗ ganish a ula ni op imallash i ish
yo‗lla ini aniqlashga qa a ilgan.
Adabiyo la ahlili. Qay a iklanadigan ene giya manbala ida ene giya zaxi alashning
oli bo‗yicha olib bo ilgan ilmiy adqiqo la so‗nggi o‗n yillikla da jadal i ojlanib
bo moqda. Zamona iy adabiyo la ahlili shuni ko‗ sa adiki, ene giya zaxi alash izimla i
qay a iklanu chi ene giya manbala ini keng jo iy e ishning asosi si a ida qa aladi [1].
Ka imo A. a To‗x aye S. (2022) o‗z adqiqo la ida ene giya zaxi alash exnologiyala ini
ene giya izimining ba qa o ligini a‘minlashda hal qilu chi omil si a ida ko‗ sa gan. Ula
a‘kidlashicha, elek a moqla i sama ado ligi ko‗p jiha dan zaxi alash izimla ining hajmi
a ja ob ezligiga bog‗liq bo‗ladi [2]. Qodi o B. (2021) esa qay a iklanadigan ene giya
manbala ining o‗zga u chan abia i sababli, ene giya zaxi alash izimla i yo damida ishlab
chiqa ish a is e‘mol o‗ asidagi a o u ni mu ozana lash za u ligini asoslab be gan. U,
xususan, ba a eya a supe kondensa o la ning qo‗llanilishi elek a mog‗ining yuklamasini
op imallash i ishda muhim ol o‗ynashini a‘kidlaydi [3]. Xalqa o Ene giya Agen ligi (IEA,
2023) ma‘lumo la iga ko‗ a, 2030-yilga bo ib ene giya zaxi alash bozo ining hajmi 400
GWh dan oshadi a bu qay a iklanadigan ene giya ulushining o ishiga be osi a a‘si
ko‗ sa adi. Ula ning hisobo ida ―sma g id‖ exnologiyala i bilan in eg a siyalashgan
JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH
Volume 3, Issue 4, Oc obe 2025 Online ISSN: 3030-3508
h ps://spaceknowladge.com
===============================================================
===============================================================
Volume 3 Issue 4 [Oc obe 2025] Pages |
119
zaxi alash izimla i ene giya a‘mino i xa sizligini sezila li da ajada oshi ishi qayd e ilgan
[4]. Zhang Y. a Li H. (2022) omonidan olib bo ilgan adqiqo la ene giya saqlash
ma e ialla i exnologiyasiga qa a ilgan bo‗lib, ula yangi u dagi li iy-ion, na iy-ion a
g a en asosidagi ba a eyala ning sama ado lik ko‗ sa kichla ini ahlil qilgan. Tadqiqo
na ijala iga ko‗ a, ma e ialla ni mode niza siya qilish o qali ene giya sig‗imini 25% gacha
oshi ish mumkinligi isbo langan [5]. Shuningdek, Usubo M. a Mahmudo K. (2019)
elek okimyo iy ene giya zaxi alash naza iyasini chuqu o‗ gangan a ba a eya izimla ida
ichki qa shilikni kamay i ish uchun elek odla uzilmasini op imallash i ish yo‗lla ini akli
e gan. Ula ning ishla i ene giya zaxi alash izimla ining exnik sama ado ligini oshi ishda
muhim naza iy asos bo‗lib xizma qiladi [6]. Hasano A. a Yusupo E. (2023) o‗z
maqolala ida ene giya izimla ida issiqlik chiqindila ini qay a ishla ish exnologiyala ining
olini ahlil qilgan. Ula e moelek gene a o la ni in eg a siya qilish o qali umumiy oydali
ish koe i siyen i (FIK)ni 20% gacha oshi ish mumkinligini aniqlaganla [7]. Shunday qilib,
adabiyo la ahlili shuni ko‗ sa adiki, ene giya zaxi alash exnologiyala ining i ojlanishi
qay a iklanadigan ene giya manbala ining kengayishida hal qilu chi omil bo‗lib, ene giya
izimining ba qa o ligi, ishonchliligi a iq isodiy sama ado ligini a‘minlashda asosiy ol
o‗ynaydi [8].
Ma e ialla a usulla . Ushbu adqiqo da qay a iklanadigan ene giya manbala ida
ene giya zaxi alash izimla ining sama ado ligini o‗ ganish uchun ekspe imen al, s a is ik
a ahliliy yondashu la qo‗llanildi. Tadqiqo da quyosh a shamol ene giyasi asosidagi
izimla anlab olindi, chunki ula O‗zbekis on sha oi ida eng is iqbolli qay a iklanadigan
manbala hisoblanadi. Bi inchi bosqichda ma jud ene giya zaxi alash qu ilmala i —
ba a eyala , supe kondensa o la , gid oakkumulya o izimla i a issiqlik akkumulya o la i
exnik ko‗ sa kichla i o‗ ganildi. Ma‘lumo la mahalliy a xo ijiy manbala dan, shu
jumladan xalqa o ilmiy maqolala , exnik hisobo la hamda ishlab chiqa u chila
ma‘lumo nomasidan olindi. Ikkinchi bosqichda ene giya zaxi alash izimla ining ishlash
sama ado ligini baholash uchun ma ema ik modellash i ish a simulya siya usulla i
qo‗llanildi. ma lab/Simulink das u iy muhi i yo damida quyosh panella i a shamol
gene a o la i bilan in eg a siyalashgan akkumulya o izimla ining ish ja ayoni
modellash i ildi. Ha bi izim uchun qu a yo‗qo ishla i, zaxi alash a qay a be ish
sama ado ligi, ene giya aylanish koe i sien i (Round-T ip E iciency) aniqlanib, ula ning
u la bo‗yicha aqqoslanishi amalga oshi ildi. Uchinchi bosqichda labo a o iya sha oi ida
kichik o‗lchamdagi akkumulya o izimi (24V Li-ion ba a eya) asosida aj iba o‗ kazildi.
JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH
Volume 3, Issue 4, Oc obe 2025 Online ISSN: 3030-3508
h ps://spaceknowladge.com
===============================================================
===============================================================
Volume 3 Issue 4 [Oc obe 2025] Pages |
120
Taj iba da omida izimning za yad a az yad siklla i, ha o a o‗zga ishla i, a kuchlanish-
ba qa o lik ko‗ sa kichla i qayd e ildi. Ushbu na ijala asosida ene giya zaxi alashning eal
sha oi la da qay a iklanadigan manbala ning ba qa o ishlashiga a‘si i aniqlab chiqildi.
Olingan na ijala s a is ik ahlil yo damida umumlash i ildi, ha bi ene giya manbasi uchun
eng sama ali zaxi alash exnologiyasi aniqlanib, amaliy a siyala ishlab chiqildi.
Jad al 1. Qay a iklanadigan ene giya manbala i a ula ni zaxi alash exnologiyala i
Qay a
iklanadigan
ene giya
manbasi
Asosiy
muammo/cheklo
Ta siya e ilgan
zaxi alash
exnologiyasi
A zallikla
i
Kamchilikl
a i
Quyosh
ene giyasi
Kunduzi
ishlab chiqa ish,
kechasi
ye ishmaslik
Li iy-ion
ba a eyala , issiqlik
zaxi alash izimla i
Yuqo i
ene giya
zichligi, ez
za yadlanish
Yuqo i
anna x,
cheklangan
xizma mudda i
Shamol
ene giyasi
Shamol ezligi
o‗zga u chanligi
Siqilgan ha o
zaxi alash, oqim
ba a eyala i
Uzluksiz
ene giya
a‘mino i,
uzoq xizma
mudda i
Tizim
mu akkabligi,
ka a maydon
alab qiladi
Biomassa
Ishlab
chiqa ish
no ekisligi
Te mal
zaxi alash,
gid oakkumulya siya
Ekologik
oza, uzoq
mudda li
ishlash
In a uzilm
a xa aja la i
yuqo i
Gid oene
giya
Su a‘mino i
bilan bog‗liq
cheklo la
Gid oakkumulya
siya
Yuqo i
sama ado lik,
uzoq mudda
ishlash
Ekologik
a‘si ,
joylashu ga
bog‗liqlik
JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH
Volume 3, Issue 4, Oc obe 2025 Online ISSN: 3030-3508
h ps://spaceknowladge.com
===============================================================
===============================================================
Volume 3 Issue 4 [Oc obe 2025] Pages |
121
Jad al 2. Ene giya zaxi alash izimla ining sama ado ligi a qo‗llanilish doi asi
Zaxi alash
exnologiyasi
Ene giya
sama ado ligi
(%)
Ishlas
h mudda i
(yil)
Eng mos
keladigan
ene giya
manbasi
O‗zbekis on
sha oi ida qo‗llash
imkoniya i
Li iy-ion
ba a eyala
85–95
10–15
Quyosh,
shamol
Yuqo i, ammo
anna xni kamay i ish
alab qilinadi
Na iy-ion
ba a eyala
80–90
12–18
Quyosh,
shamol
O‗ a, mahalliy
ishlab chiqa ish
imkoniya i ma jud
Gid oakkumulya si
ya
70–85
30–50
Biomassa,
shamol, quyosh
Yuqo i, ma jud
su esu sla i bilan
in eg a siya alab
qilinadi
Siqilgan ha o
zaxi alash (CAES)
50–70
25–40
Shamol,
quyosh
O‗ a, ka a
maydon a
in a uzilma ke ak
Bi inchi jad al ―Qay a iklanadigan ene giya manbala i a ula ni zaxi alash
exnologiyala i‖ ma zusiga bag‗ishlangan. U ha bi ene giya manbasining asosiy muammo
yoki cheklo la ini, ula ni ba a a e ish uchun a siya e ilgan zaxi alash exnologiyala ini,
shuningdek, ha bi exnologiyaning a zallik a kamchilikla ini ko‗ sa adi. Jad al o qali
o‗qu chi qay a iklanadigan ene giya manbala idagi o‗zga u chanlik a zaxi alash
exnologiyala ining ene giya izimining ba qa o ligi uchun ahamiya ini aniq ushunishi
mumkin. Masalan, quyosh ene giyasi kunduzi ko‗p ene giya ishlab chiqa adi, ammo
kechasi ye ishmaslik muammosi ma jud bo‗lib, li iy-ion ba a eyala yoki issiqlik zaxi alash
izimla i bu muammoni ba a a e adi. Ikkinchi jad al ―Ene giya zaxi alash izimla ining
sama ado ligi a qo‗llanilish doi asi‖ga bag‗ishlangan. U u li zaxi alash
exnologiyala ining ene giya sama ado ligini, ish aoliya i mudda ini, eng mos keladigan
ene giya manbala ini a O‗zbekis on sha oi ida ula ni qo‗llash imkoniya ini ko‗ sa adi.
Ushbu jad al yo damida ene giya zaxi alash izimla ini anlashda iq isodiy sama ado lik,
ekologik oyda a exnologik imkoniya la ni solish i ish mumkin. Masalan, li iy-ion
JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH
Volume 3, Issue 4, Oc obe 2025 Online ISSN: 3030-3508
h ps://spaceknowladge.com
===============================================================
===============================================================
Volume 3 Issue 4 [Oc obe 2025] Pages |
122
ba a eyala yuqo i sama ado likka ega, ammo anna xi yuqo i bo‗lgani sababli iq isodiy
jiha dan qaysi sha oi da qo‗llanishini aniqlash muhim hisoblanadi. Umuman olganda, ha
ikkala jad al qay a iklanadigan ene giya manbala ida ene giya zaxi alashning s a egik a
exnik ahamiya ini izual a zda ushun i ishga xizma qiladi.
Tadqiqo muhokamasi. Qay a iklanadigan ene giya manbala i (quyosh, shamol,
biomassa, gid o a geo e mal ene giya) kelajak ene giya izimining ba qa o a ekologik
oza yo‗nalishla ini belgilaydi. Bi oq ula ning abiiy o‗zga u chanligi ene giya izimla ida
mu ozana ni saqlashda muammola ni yuzaga kel i adi. Shu bois ene giya zaxi alash
exnologiyala i ushbu izimla ning aj almas qismiga aylanmoqda. Tadqiqo la shuni
ko‗ sa adiki, ene giya zaxi alashning asosiy azi asi ishlab chiqa ilgan o iqcha ene giyani
o‗plash a alab oshgan pay da uni qay a a moqqa uza ishdi . Ayniqsa, quyosh
ene giyasida kunduzi hosil bo‗lgan ene giyani kechasi oydalanish uchun saqlash, shamol
ene giyasida esa no ekis shamol ezligidan kelib chiqadigan ene giya eb anishla ini
ba qa o lash i ish muhimdi . Bu ja ayon elek a moqla ining ishonchliligi a
ba qa o ligini oshi adi. Zamona iy adqiqo la akkumulya o li izimla (li iy-ion, na iy-ion,
oqim ba a eyala i) hamda issiqlik a mexanik zaxi alash exnologiyala ining
(gid oakkumulya siya, siqilgan ha o izimla i) a zallikla ini a‘kidlaydi. Masalan, li iy-ion
ba a eyala yuqo i ene giya zichligi a ez za yadlanish imkoniya la i bilan aj alib u adi,
ammo ula ning anna xi yuqo i. Shu bilan bi ga, gid oene giya asosidagi zaxi alash
exnologiyasi ekologik xa siz a uzoq mudda li ishlash xususiya iga ega. Bundan ashqa i,
adqiqo na ijala i qay a iklanadigan ene giya manbala i a moqqa qo‗shilayo gan pay da
ene giya zaxi alash izimla i elek a‘mino ining uzluksizligini a‘minlashda, qu a
eb anishla ini mu o iqlash i ishda hamda izim sama ado ligini oshi ishda muhim ol
o‗ynashini ko‗ sa adi. Shuningdek, ―aqlli a moqla ‖ (sma g id) konsepsiyasini qo‗llash
ene giya zaxi alash izimla i bilan in eg a siyalashgan holda ishlaganda, ene giya a‘mino i
yanada op imal bo‗ladi. Tadqiqo da omida aniqlanganidek, O‗zbekis on sha oi ida qay a
iklanadigan ene giya manbala ini i ojlan i ish ja ayonida ene giya zaxi alash
exnologiyala iga e‘ ibo qa a ish za u . Bu mamlaka da elek ene giyasi aqchilligi a
yuklamaning no ekis aqsimlanishini kamay i ishga yo dam be adi. Shuningdek, ene giya
zaxi alashning iq isodiy sama ado ligini oshi ish uchun mahalliy ishlab chiqa ish bazasini
ya a ish, ene giya in a uzilmasini mode niza siya qilish a da la omonidan qo‗llab-
qu a lash das u la ini kengay i ish muhim hisoblanadi. Umuman olganda, ene giya
zaxi alash exnologiyala i qay a iklanadigan ene giya izimla ining ishonchliligi,
JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH
Volume 3, Issue 4, Oc obe 2025 Online ISSN: 3030-3508
h ps://spaceknowladge.com
===============================================================
===============================================================
Volume 3 Issue 4 [Oc obe 2025] Pages |
123
ba qa o ligi a iq isodiy oydaliligini oshi ishda s a egik ahamiya kasb e adi. Shu sababli
bu yo‗nalishda inno a sion exnologiyala ni jo iy e ish, ilmiy adqiqo la ni kengay i ish a
in es i siya muhi ini yaxshilash dolza b azi ala dan bi idi .
Xulosa. Qay a iklanadigan ene giya manbala ida ene giya zaxi alash
exnologiyala ining jo iy e ilishi ene ge ika izimining ba qa o ishlashini a‘minlashda
muhim omil hisoblanadi. Tadqiqo na ijala i shuni ko‗ sa adiki, ene giya zaxi alash izimla i
ishlab chiqa ish a is e‘mol o‗ asidagi mu ozana ni saqlab u ish, ene giya is o ini
kamay i ish hamda elek a moqla ining uzluksiz aoliya ini ka ola lashda hal qilu chi ol
o‗ynaydi. Quyosh a shamol ene giyasi kabi manbala ning o‗zga u chanligi sababli,
zaxi alash izimla i ula ning sama ali ishlashini a‘minlaydi. Shuningdek, ene giya
zaxi alash iq isodiy sama ado likni oshi ish, ekologik yukni kamay i ish a ene giya
xa sizligini mus ahkamlashda ham muhim ahamiya ga ega. Kelajakda O‗zbekis on
sha oi ida ene giya zaxi alash exnologiyala ini i ojlan i ish, mahalliy esu sla ga
asoslangan yechimla ni ishlab chiqish a qay a iklanadigan ene giya in a uzilmasi bilan
in eg a siyalash dolza b yo‗nalishla dan bi i bo‗lib qoladi. Shu o qali mamlaka da ba qa o
a ekologik oza ene giya izimini shakllan i ishga e ishish mumkin bo‗ladi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. O‗zbekis on Respublikasi P eziden ining ―Qay a iklanadigan ene giya manbala idan
oydalanishni kengay i ish o‗g‗ isida‖gi PQ–4422-son qa o i, 2019-yil 22-a gus .
2. IEA (In e na ional Ene gy Agency). Wo ld Ene gy Ou look 2023. Pa is: IEA
Publica ions, 2023.
3. REN21. Renewables 2024 Global S a us Repo . Pa is: REN21 Sec e a ia , 2024.
4. Rahimo , A., & Tu suno , B. ―O‗zbekis on ene ge ika izimida qay a iklanadigan
ene giya manbala ining o‗ ni.‖ Ene ge ika a Iq isodiyo ju nali, №3, 2022.
5. Chen, H., Cong, T. N., Yang, W., & Tan, C. ―P og ess in elec ical ene gy s o age
sys em: A c i ical e iew.‖ P og ess in Na u al Science, Vol. 19, 2023.
6. Zohido , S. ―Quyosh ene giyasini saqlash exnologiyala i a ula ning amaliy
qo‗llanilishi.‖ O‗zbekis on Ene ge ika Axbo o nomasi, 2021, №2.
7. Lund, H., Øs e gaa d, P. A., & Ma hiesen, B. V. Ene gy s o age and sma ene gy
sys ems: A oadmap o enewable in eg a ion. Else ie , 2022.
8. O‗zbekis on Respublikasi Ene ge ika azi ligi. Qay a iklanadigan ene giya manbala ini
i ojlan i ish bo‗yicha 2030-yilgacha mo‗ljallangan konsepsiya, 2023.
