JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH
Volume 3, Issue 4, Oc obe 2025 Online ISSN: 3030-3508
h ps://spaceknowladge.com
===============================================================
===============================================================
Volume 3 Issue 4 [Oc obe 2025] Pages |
124
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA TIL VA NUTQ
RIVOJLANISHINING ZAMONAVIY TENDENSIYALARI VA DOLZARB
MUAMMOLARI
Tu aye a Dila uz Rus amboye na
Psixologiya anla i bo‘yicha alsa a dok o i, (PhD) do sen , Toshken xalqa o kimyo
Uni e si e i
Ye aliye a Dilshoda Quchqo qizi
Toshken xalqa o kimyo Uni e si e i mak abgacha alim 2 ku s
magis an i
MAQOLA
MALUMOTI
ANNOTATSIYA:
MAQOLA TARIXI:
Mak abgacha yoshdagi bolala da il a nu q
i ojlanishi sohasidagi zamona iy endensiyala a
dolza b muammola o‘ ganildi. Tadqiqo da bolala
nu qining i ojlanishidagi ij imoiy, psixologik a
biologik omilla , shuningdek, nu q buzilishla ining
oldini olish a da olashda zamona iy me odla
ko‘ ib chiqildi. Mak abgacha a’limda nu q
i ojlanishini qo‘llab-qu a lash uchun amaliy
a siyala be ildi. Bu ish soha mu axassisla i uchun
muhim ilmiy manba hisoblanadi.
Recei ed:08.10.2025
Re ised: 09.10.2025
Accep ed:10.10.2025
KALIT SO’ZLAR:
Mak abgacha yosh,
il i ojlanishi, nu q
buzilishla i, nu q
e ape ikasi,
zamona iy me odla ..
Ki ish. Mak abgacha yoshdagi bolala hayo ining eng muhim da la idan bi i ula ning
il a nu q i ojlanishidi . Shu yoshda bolala a o dagi olamni aqa sezmay, balki ushunib,
uni i odalashni o‘ ganadila . Til a nu q – bu bolala ning shaxsiya i, a akku i a ij imoiy
muhi bilan bog‘liqligini shakllan i u chi asosiy osi ala dan bi idi . Shu sababli,
mak abgacha yoshdagi bolala ning il a nu q i ojlanishini kuza ish a uning sama ali
shakllanishini a’minlash na aqa pedagogik, balki psixologik nuq ai naza dan ham ka a
ahamiya ga ega. So‘nggi yilla da pedagogika a logopediya sohasida olib bo ilayo gan
ilmiy adqiqo la bolala da nu q i ojlanishining yangi endensiyala ini ochib be moqda.
JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH
Volume 3, Issue 4, Oc obe 2025 Online ISSN: 3030-3508
h ps://spaceknowladge.com
===============================================================
===============================================================
Volume 3 Issue 4 [Oc obe 2025] Pages |
125
Xususan, zamona iy bolala na aqa an’ana iy nu q ko‘nikmala ini, balki mul imodal
kommunika siya, aqamli osi ala yo damida i odalash qobiliya ini ham o‘ ganmoqda. Shu
bilan bi ga, exnologiyala ning ki ib kelishi a global kommunika siya muhi ining
kengayishi bolala nu qining i ojlanishida yangi imkoniya la ya a adi, bi oq ay im
holla da il a nu q muammola ini ham kel i ib chiqa ishi mumkin. Mak abgacha yoshdagi
bolala da nu q i ojlanishidagi dolza b muammola asosan ikki yo‘nalishda ko‘ inadi: bi i –
ij imoiy-madaniy muhi bilan bog‘liq bo‘lgan kamchilikla , ikkinchisi – indi idual
i ojlanishdagi a o u la . Masalan, oila iy muloqo ye ishmasligi, ele izo a sma on
kabi exnologiyala ga haddan ashqa i qa amlik bolala da nu q kechikishi yoki so‘z
boyligining ye a li i ojlanmasligiga olib kelishi mumkin. Shu sababli, mak abgacha a’lim
muassasala i a o a-onala bolala ning nu q a il ko‘nikmala ini qo‘llab-qu a lashda
kompleks yondashu ni qo‘llashla i lozim. Shuningdek, zamona iy pedagogika aj ibala i
bolala da nu q i ojlanishini aqa indi idual mashg‘ulo la o qali emas, balki o‘yin a
in e ak i aoliya la o qali shakllan i ish mumkinligini ko‘ sa moqda. O‘yin o qali nu q
ko‘nikmala ini i ojlan i ish, hikoya qilish, suhba lashish, she’ a qo‘shiqla o qali so‘z
boyligini oshi ish kabi me odla bolala da kommunika i qobiliya ni mus ahkamlashda
sama ali osi ala hisoblanadi. Shu bois, mak abgacha yoshdagi bolala da il a nu q
i ojlanishining zamona iy endensiyala i a dolza b muammola ini o‘ ganish na aqa
pedagogik naza iyani boyi adi, balki amaliyo da sama ali a’lim- a biya s a egiyala ini
ishlab chiqishga ham yo dam be adi. Ushbu ma zu ayni pay da o‘qu ja ayonining si a ini
oshi ish a bolala ning kelajakdagi ij imoiy, akademik a shaxsiy i ojlanishiga hissa
qo‘shu chi muhim yo‘nalishla dan bi idi . Mak abgacha yoshdagi bolala hayo ining eng
muhim da la idan bi i ula ning il a nu q i ojlanishidi . Shu yoshda bolala a o dagi
olamni na aqa sezadila , balki uni ushunib, i odalashni o‘ ganadila . Til a nu q –
bolala ning shaxsiya i, a akku i a ij imoiy muhi bilan bog‘liqligini shakllan i u chi asosiy
osi ala dan bi i hisoblanadi. Shu sababli, mak abgacha yoshdagi bolala ning il a nu q
i ojlanishini kuza ish a uning sama ali shakllanishini a’minlash na aqa pedagogik, balki
psixologik nuq ai naza dan ham ka a ahamiya ga ega. So‘nggi yilla da pedagogika a
logopediya sohasida olib bo ilayo gan ilmiy adqiqo la bolala da nu q i ojlanishining
yangi endensiyala ini ochib be moqda. Xususan, zamona iy bolala na aqa an’ana iy nu q
ko‘nikmala ini, balki mul imodal kommunika siya, aqamli osi ala yo damida i odalash
qobiliya ini ham o‘ ganmoqda. Shu bilan bi ga, exnologiyala ning ki ib kelishi a global
JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH
Volume 3, Issue 4, Oc obe 2025 Online ISSN: 3030-3508
h ps://spaceknowladge.com
===============================================================
===============================================================
Volume 3 Issue 4 [Oc obe 2025] Pages |
126
kommunika siya muhi ining kengayishi bolala nu qining i ojlanishida yangi imkoniya la
ya a adi, bi oq ay im holla da il a nu q muammola ini ham kel i ib chiqa ishi mumkin.
Mak abgacha yoshdagi bolala da nu q i ojlanishidagi dolza b muammola asosan ikki
yo‘nalishda ko‘ inadi: bi i – ij imoiy-madaniy muhi bilan bog‘liq bo‘lgan kamchilikla ,
ikkinchisi – indi idual i ojlanishdagi a o u la . Masalan, oila iy muloqo ye ishmasligi,
ele izo a sma on kabi exnologiyala ga haddan ashqa i qa amlik bolala da nu q
kechikishi yoki so‘z boyligining ye a li i ojlanmasligiga olib kelishi mumkin. Shu sababli,
mak abgacha a’lim muassasala i a o a-onala bolala ning nu q a il ko‘nikmala ini
qo‘llab-qu a lashda kompleks yondashu ni qo‘llashla i lozim.
Adabiyo la ahlili. Mak abgacha yoshdagi bolala da il a nu q i ojlanishi masalasi
bugungi kunda xalqa o a mahalliy adqiqo la da keng yo i ilmoqda. Pedagogika a
logopediya sohasidagi olimla bolala ning nu q qobiliya ini shakllan i ishda ij imoiy-
madaniy muhi , oila iy muloqo a pedagogik yondashu la ning ahamiya ini
a’kidlamoqdala [1]. So‘nggi adqiqo la shuni ko‘ sa adiki, bolala ning so‘z boyligi a
nu q i ojlanishi oila iy muhi bilan be osi a bog‘liq. Bolala bilan doimiy muloqo , hikoya
inglash, suhba lashish a o‘yin o qali in e ak i aoliya la nu q ko‘nikmala ini
mus ahkamlashga yo dam be adi [2]. Shu bilan bi ga, exnologiyala , jumladan, sma on a
planshe la ning haddan ashqa i ishla ilishi nu q i ojlanishida kechikish a ij imoiy
aloqala ning kamayishiga olib kelishi mumkinligi qayd e ilgan [3]. Bundan ashqa i,
pedagogik ilmiy adabiyo la da mak abgacha yoshdagi bolala da nu qni i ojlan i ish
me odla i u licha a si langan. Masalan, o‘yin me odla i, hikoya a e akla o qali so‘z
boyligini oshi ish, she’ a qo‘shiqla ni qo‘llash o qali ala uzni i ojlan i ish sama ali deb
hisoblanadi [4]. Shu bilan bi ga, nu q a il i ojlanishidagi indi idual a qla ham ka a
ahamiya ga ega. Ha bi bola o‘zining psixologik xususiya la i, qobiliya la i a eh iyojla iga
qa ab nu q ko‘nikmala ini u licha i ojlan i adi [5]. Zamona iy adqiqo la bolala da nu q
i ojlanishining yangi endensiyala ini ham yo i moqda. Jumladan, mul imodal
kommunika siya osi ala ini qo‘llash, aqamli in e ak i o‘yinla o qali nu qni i ojlan i ish,
hamda global kommunika siya muhi ida bolala ni aol nu qiy muloqo ga jalb qilish muhim
ahamiya kasb e adi [6]. Shu bilan bi ga, adqiqo chila mak abgacha yoshdagi bolala da
nu q kechikishi a il bilan bog‘liq muammola ni oldini olishda oila iy a mak abgacha
a’lim muassasala idagi kompleks yondashu za u ligini a’kidlamoqdala [7]. Shuni
a’kidlash lozimki, il a nu q i ojlanishi na aqa bolaning kommunika i qobiliya ini
shakllan i adi, balki uning a akku i, ij imoiy ko‘nikmala i a shaxsiya i i ojlanishiga ham
JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH
Volume 3, Issue 4, Oc obe 2025 Online ISSN: 3030-3508
h ps://spaceknowladge.com
===============================================================
===============================================================
Volume 3 Issue 4 [Oc obe 2025] Pages |
127
be osi a a’si qiladi. Shu sababli, mak abgacha yoshdagi bolala ning nu q i ojlanishidagi
zamona iy endensiyala ni o‘ ganish a dolza b muammola ni aniqlash pedagogik a
psixologik adqiqo la uchun muhim ahamiya ga ega [8].
Ma e ialla a usulla . Mak abgacha yoshdagi bolala da il a nu q i ojlanishini
o‘ ganishda u li ilmiy a amaliy manbala , shuningdek, pedagogik kuza ish a
ekspe imen al usulla qo‘llaniladi. Tadqiqo da oydalanilgan ma e ialla quyidagila dan
ibo a : pedagogik adabiyo la , logopediya bo‘yicha ilmiy maqolala , mak abgacha a’lim
muassasala ida olib bo ilgan kuza u na ijala i a bolala ning nu q aoliya ini baholash
uchun ayyo langan es la . bilan bi ga, adqiqo ja ayonida bolala ning so‘z boyligi,
ala uzi, g amma ik uzilishi a kommunika i qobiliya ini aniqlash uchun u li in e ak i
o‘yinla , hikoya a e akla , she’ a qo‘shiqla ishla ilgan. Tadqiqo usulla i si a ida esa
quyidagila qo‘llanildi: kuza ish, ekspe imen , so‘ o noma, es a diagnos ik me odla .
Kuza ish usuli o qali pedagogla bolala ning nu q aoliya ini kundalik hola da baholash
imkoniga ega bo‘lishdi, bu esa nu q i ojlanishidagi o‘ziga xos xususiya la ni aniqlashga
yo dam be di. Ekspe imen al me od o qali esa u li pedagogik a in e ak i
mashg‘ulo la ning bolala ning nu q ko‘nikmala iga a’si i sino dan o‘ kazildi. Shu bilan
bi ga, so‘ o noma a es me odla i bolala ning nu q boyligi, ala uzi a g amma ik
qobiliya ini sis ema ik baholash imkonini be di.Bundan ashqa i, adqiqo da si a li a
miqdo iy ahlil usulla i ham qo‘llanildi. Si a li ahlil o qali bolala ning nu q i ojlanishidagi
indi idual xususiya la , ula ning so‘z boyligi a muloqo dagi ish i oki ba a sil o‘ ganildi.
Miqdo iy ahlil esa olingan na ijala ni s a is ik jiha dan qay a ishlash a umumiy
endensiyala ni aniqlash imkonini be di. Shu a zda, ma e ialla a usulla ni kompleks
qo‘llash bolala ning nu q a il i ojlanishini ha omonlama baholashga, zamona iy
pedagogik yondashu la ni sinashga a dolza b muammola ni aniqlashga yo dam be di.
Jad al 1. Bolala ning so‘z boyligi a nu q i ojlanishi da ajasi (6–7 yosh)
Bolala
gu uhi
So‘z boyligi
da ajasi (so‘z)
Tala uz
aniqligi (%)
G amma ik
uzilish da ajasi (bal)
Kommunika i
qobiliya (bal)
Gu uh
A (n=15)
120–140
90
8
9
Gu uh
B (n=15)
100–119
80
7
8
Gu uh
80–99
70
6
7
JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH
Volume 3, Issue 4, Oc obe 2025 Online ISSN: 3030-3508
h ps://spaceknowladge.com
===============================================================
===============================================================
Volume 3 Issue 4 [Oc obe 2025] Pages |
128
Bolala
gu uhi
So‘z boyligi
da ajasi (so‘z)
Tala uz
aniqligi (%)
G amma ik
uzilish da ajasi (bal)
Kommunika i
qobiliya (bal)
C (n=15)
Gu uh
D (n=15)
60–79
60
5
6
Jad al 2. Nu qni i ojlan i ish me odla ining sama ado ligi (bolala gu uhi bo‘yicha)
Me odla u i
Gu
uh A
Gu
uh B
Gu
uh C
Gu
uh D
O‘ acha
sama ado lik (bal)
O‘yin o qali nu q
i ojlan i ish
9
8
7
6
7.5
Hikoya a e akla o qali
mashg‘ulo
8
7
6
5
6.5
She’ a qo‘shiqla o qali
mashg‘ulo
9
8
7
6
7.5
In e ak i exnologiyala
yo damida
7
6
5
4
5.5
Bi inchi jad alda mak abgacha yoshdagi bolala ning so‘z boyligi, ala uz aniqligi,
g amma ik uzilish a kommunika i qobiliya da ajala i ko‘ sa ilgan. Na ijala shuni
ko‘ sa diki, so‘z boyligi yuqo i bo‘lgan bolala ala uz a g amma ik uzilish bo‘yicha ham
yuqo i na ijala ni ko‘ sa adila . Masalan, Gu uh A bolala i 120–140 so‘z boyligi bilan
ala uzi 90% a g amma ik uzilish 8 ball da ajasida i ojlangan. Shu bilan bi ga, so‘z
boyligi kam bo‘lgan bolala da nu q qobiliya i pas oq da ajada bo‘lib, bu gu uhla ning
ij imoiy a kommunika i aoliya i ham cheklangan. Ushbu jad al bolala ning nu q
i ojlanishidagi indi idual a qla ni a so‘z boyligi bilan bog‘liq endensiyala ni aniqlash
imkonini be adi. Ikkinchi jad al nu qni i ojlan i ish usulla ining sama ado ligini
ko‘ sa adi. Jad aldan ko‘ inib u ibdiki, o‘yinla , hikoya a e akla , she’ a qo‘shiqla
o qali mashg‘ulo la bolala da nu q i ojlanishini eng sama ali a zda oshi adi. Shu bilan
bi ga, in e ak i exnologiyala yo damida mashg‘ulo la ham oydali bo‘lsa-da, ula
an’ana iy pedagogik me odla ga nisba an sama ado ligi bi oz pas oq. Bu na ijala
pedagogla ga nu q i ojlanishini oshi ishda me odla ni anlash a mashg‘ulo la ni
ejalash i ishda amaliy a siyala be adi. Umuman olganda, ikkala jad al na ijala i bi -bi ini
JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH
Volume 3, Issue 4, Oc obe 2025 Online ISSN: 3030-3508
h ps://spaceknowladge.com
===============================================================
===============================================================
Volume 3 Issue 4 [Oc obe 2025] Pages |
129
o‘ldi ib, mak abgacha yoshdagi bolala da nu q a il i ojlanishidagi dolza b endensiyala
a indi idual a qla ni yaqqol ko‘ sa adi. Shu bilan bi ga, me odik yondashu la ni anlashda
sama ado lik a indi idual xususiya la ni hisobga olishning ahamiya i ham ochib be iladi.
Tadqiqo muhokamasi. Mak abgacha yoshdagi bolala da il a nu q i ojlanishini
o‘ ganish na ijala i shuni ko‘ sa diki, nu qning shakllanishi mu akkab a ko‘p qi ali
ja ayon bo‘lib, u na aqa bolaning indi idual xususiya la iga, balki ij imoiy a pedagogik
muhi ga ham be osi a bog‘liq. Tadqiqo da omida kuza ilgan bolala ning nu q aoliya i
ula ning so‘z boyligi, ala uz aniqligi, g amma ik uzilish a kommunika i
qobiliya la ining da ajasiga qa ab u licha i ojlanayo ganini ko‘ sa di. Ba’zi bolala da so‘z
boyligi yuqo i bo‘lsa, boshqala ida ala uz a gap uzilishi bilan bog‘liq muammola
uch adi. Bu esa indi idual yondashu za u ligini yaqqol namoyon e di. Shuningdek, o‘yin
a in e ak i mashg‘ulo la nu q i ojlanishida muhim osi a ekanligi aniqlangan. Bolala
e ak inglash, hikoya qilish, she’ a qo‘shiqla bilan shug‘ullanish o qali yangi so‘zla ni
o‘zlash i adi, ala uz a g amma ik uzilishni yaxshilaydi, muloqo ko‘nikmala ini
mus ahkamlaydi. Kuza u na ijala i shuni ko‘ sa diki, mun azam in e ak i mashg‘ulo la
bolala ning nu q i ojlanishini ezlash i adi a ula ning so‘z boyligini sezila li da ajada
oshi adi. Bi oq, adqiqo ja ayonida ba’zi dolza b muammola ham aniqlangan. Masalan,
exnologiyala ga haddan ashqa i qa amlik, oila iy muloqo ning ye a li bo‘lmasligi yoki
ij imoiy-madaniy muhi dagi cheklo la bolala da nu q kechikishiga olib kelishi mumkin.
Shu bois, mak abgacha a’lim muassasala i a o a-onala bolala ning nu qini i ojlan i ishda
kompleks yondashu ni qo‘llashla i lozim. Bu ye da pedagogik s a egiyala , o‘yin aoliya i
a in e ak i mashg‘ulo la bilan bi qa o da, oilada muloqo madaniya ini i ojlan i ish
ham ka a ahamiya kasb e adi. Na ijala shuni ko‘ sa diki, zamona iy pedagogik
yondashu la bolala ning nu q a il i ojlanishini sama ali qo‘llab-qu a lashga imkon
be adi. Shu bilan bi ga, indi idual xususiya la ni inoba ga olgan holda me odla ni anlash,
mun azam kuza ish a baholash o qali bolala nu qidagi kamchilikla ni aq ida aniqlash a
uza ish mumkin. Shu a zda, adqiqo muhokamasi mak abgacha yoshdagi bolala da nu q
i ojlanishining zamona iy endensiyala i a dolza b muammola ini yanada chuqu oq
anglashga yo dam be adi a amaliy pedagogik a siyala ishlab chiqishga asos bo‘ladi.
Xulosa. Mak abgacha yoshdagi bolala da il a nu q i ojlanishi bolaning shaxsiya i,
a akku i a ij imoiy muhi bilan bog‘liqligini aniqlo chi muhim ja ayonla dan bi i
hisoblanadi. Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, nu q a il i ojlanishi na aqa bolaning
indi idual xususiya la iga, balki uning oila iy a ij imoiy-madaniy muhi iga ham be osi a
JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH
Volume 3, Issue 4, Oc obe 2025 Online ISSN: 3030-3508
h ps://spaceknowladge.com
===============================================================
===============================================================
Volume 3 Issue 4 [Oc obe 2025] Pages |
130
bog‘liq. Shu bois, pedagogla a o a-onala bolala ning nu q ko‘nikmala ini shakllan i ishda
kompleks yondashu ni qo‘llashla i za u . Tadqiqo da omida aniqlangan asosiy
endensiyala dan bi i shuki, o‘yin a in e ak i mashg‘ulo la bolala ning so‘z boyligini
oshi ish, ala uzni i ojlan i ish a muloqo ko‘nikmala ini mus ahkamlashda sama ali
osi a hisoblanadi. Shu bilan bi ga, exnologiyala dan o iqcha oydalanish a oila iy
muloqo ning ye a li bo‘lmasligi kabi ij imoiy omilla bolala da nu q kechikishiga yoki il
bilan bog‘liq muammola ga olib kelishi mumkin. Shuning uchun mak abgacha a’lim
muassasala i a o a-onala bolala ning nu q i ojlanishini qo‘llab-qu a lashda pedagogik
s a egiyala , o‘yin aoliya i, in e ak i mashg‘ulo la a oila iy muloqo ni
uyg‘unlash i ishla i lozim. Tadqiqo shuni ham ko‘ sa diki, indi idual yondashu
bolala ning nu qdagi kamchilikla ini aq ida aniqlash a uza ishga imkon be adi. Umuman
olganda, mak abgacha yoshdagi bolala da il a nu q i ojlanishini o‘ ganish na aqa
pedagogik naza iyani boyi adi, balki amaliyo da sama ali me od a s a egiyala ishlab
chiqish, bolala ning ij imoiy, akademik a shaxsiy i ojlanishiga hissa qo‘shish imkonini
be adi. Shu jiha dan, adqiqo na ijala i mak abgacha a’lim muassasala i aoliya ini
akomillash i ish a bolala da nu q i ojlanishini op imallash i ish bo‘yicha muhim ilmiy
asos bo‘lib xizma qiladi.
Foydalanilgan adabiyo la .
1. Boboe a, S. (2020). Mak abgacha yoshdagi bolala da il a nu q i ojlanishi
me odikasi. Toshken : O‘zbekis on pedagogika uni e si e i nash iyo i.
2. Ka imo , A. & Islomo a, D. (2019). Bolala da nu q kechikishi a uning oldini olish
yo‘lla i. Pedagogika ilmiy ju nal, 4(2), 45-53.
3. Rahma o a, N. (2021). In e ak i o‘yinla o qali mak abgacha yoshdagi bolala da
so‘z boyligini i ojlan i ish. Toshken : Fan a exnologiya.
4. Tu suno , B. (2018). Nu q a il i ojlanishida oilaning oli. O‘zbekis onda
mak abgacha a’lim, 2, 12-20.
5. Sobi o a, L. (2022). Mul imodal kommunika siya a bolala da il i ojlanishi.
Pedagogika a psixologiya, 5(1), 30-38.
6. Yusupo , M. (2020). Texnologiyala a bolala ning nu q i ojlanishi. Inno a sion
pedagogika, 3, 55-63.
JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH
Volume 3, Issue 4, Oc obe 2025 Online ISSN: 3030-3508
h ps://spaceknowladge.com
===============================================================
===============================================================
Volume 3 Issue 4 [Oc obe 2025] Pages |
131
7. E gashe , R. & Xolmi zae a, F. (2019). Mak abgacha a’limda nu q i ojlanishining
zamona iy endensiyala i. Toshken : Ilm- an.
8. Alimo a, Z. (2021). Bolala da il a nu q i ojlanishida pedagogik yondashu la .
O‘zbekis on pedagogik ju nali, 6(4), 14-22.
