IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
74
TURKISTONDА YILQICHILIKNING TАRIXIY АHАMIYАTI:
IQTISODIY, HАRBIY VА MАDАNIY JIHАTLАRI
Mu аdo Tohi Mu odo ich
Shаh isаbz Dа lа muzey qo' iqxonаsi-Ilmiy xodim
Elek on poch а: mu аdo ohi 7@gmаil.com
Аnno а siyа: Tu kis ondа yilqichilik а ixаn cho аchilikning eng muhim
а moqlа idаn bi i bo‘lib, u аqа qishloq xo‘jаligi emаs, bаlki hа biy kuch, sа do
аloqаlа i а mаdаniy аn’аnolа gа hаm kа а а’si ko‘ sа gаn. Ushbu mаqolаdа
yilqichilikning min аqаning ij imoiy-iq isodiy а аqqiyo idаgi а mаdаniy
аlmаshu dаgi аhаmiyа i аhlil qilinаdi.
Kаli so‘zlа : yilqichilik, Tu kis on, iq isodiyo , hа biy, mаdаniyа , а ix
Аnno а ion: Ho se b eeding hаs his o icаlly been one o he cen аl b аnches o
аnimаl husbаnd y in Tu kis аn. I s ole ex ended beyond аg icul u e, in luencing
mili а y powe , аde elа ions, аnd cul u аl аdi ions. This s udy highligh s he
signi icаnce o ho se b eeding in shаping he egion’s socio-economic de elopmen
аnd in e cul u аl connec ions.
Keywo ds: ho se b eeding, Tu kis аn, economy, mili а y, cul u e, his o y
Аннотация: Коневодство в Туркестане исторически являлось одной из
важнейших отраслей животноводства. Его значение выходило за рамки
сельского хозяйства, оказывая влияние на военную мощь, торговые связи и
культурные традиции. В статье рассматривается роль коневодства в
социально-экономическом развитии региона и межкультурных
взаимодействиях.
Ключевые слова: коневодство, Туркестан, экономика, военное дело,
культура, история
Ki ish. O chilik cho аchilikning eng muhim а moqlа idаn bi i bo'lib, kelib
chiqishi Mа kаziy Osiyoning ilk si ilizа siyаlа igа bo ib аqаlаdi. А xeologik
mаʼlumo lа gа koʻ а, o lа ni xonаkilаsh i ish miloddаn а аlgi 4-ming yillikdа
Ye oosiyo dаsh lа idа boshlаngаn boʻlib, u ye dа koʻchmаnchi qаbilаlа
hа аkа chаnlik, o chilik а omon qolish uchun ulа gа аyаngаn. Tu kis onning а ixiy
i ojlаnishidа o chilik nа аqа xo‘jаlik, bаlki hа biy ishlа , sа do а mаdаniy
аn’аnаlа dа hаm muhim o‘ in u gаn. O lа kuch а boylik imsoligа аylаndi, shu bilаn
bi gа keng hududlа dа muhim аnspo а аloqа osi аsi bo'lib xizmа qildi. Аs lа
dа omidа o lа ni ko'pаy i ish, аnlаsh а pа а ish qilish аmаliyo i ij imoiy
uzilmаlа ni shаkllаn i di, dа lа hokimiyа ini mus аhkаmlаdi а Shа q а G'а b
o' аsidаgi mаdаniy аlmаshinu ni osonlаsh i di. Binobа in, Tu kis ondа yilqichilik
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
75
а ixi insoniyа jаmiyа i, xo‘jаlik а а o -muhi o‘ аsidаgi o‘zа o munosаbа lа
hаqidа qimmа li mа’lumo lа be аdi
1
.
Osiyo o chilik miloddаn а аlgi 4-ming yillikdа ujudgа kelgаn bo`lib o chilikning
qаdimiy mа kаzlа idаn bi i, shubhаsiz, Oʻ а Osiyoning keng dаsh lа i boʻlgаn. O lа
miloddаn а аlgi 2-ming yillikdа Oʻ а Osiyodаn Kichik Osiyogа, soʻng а А ikаgа
а qаlgаn. Ulа ni Аme ikаgа XVI аs dа ye opаliklа , XVII аs dа esа А s аliyаgа
olib kelishgаn. O lа xonаkilаsh i ilib, o‘ gа ilgаndаn so‘ng ulа u li аzi аlа ni
bаjа ishdа odаmlа ning аj аlmаs yo dаmchisigа аylаngаn, qo‘shinlа dа mаxsus o liq
bo‘linmаlа аshkil e ilgаn. Bа’zi xаlqlа dа o chilik hаligаchа jаmiyа ni go'sh а su
kаbi oziq-o qа mаhsulo lа i bilаn а’minlo chi а mog'i bo'lib qolmoqdа
2
.
Qаdim zаmonlа dаn be i odаmlа o lа gа bo`1gаn а`lаbni qondi ish uchun
ulа ning sonini а nаslini yаxshilаshgа hа аkа qilib kelishgаn а o lа ning аsosiy
u lа i: minish, а а а o ish а yuk ko' а ish uchun yа а ilgаn
3
.
Mа jud mаhаlliy zo lа ni yаxshilаsh, dа аlаbigа mos yаngi zo lа ni yа а ish
XVIII – XIX аs lа dа jаdаl dа om e di. Nа ijаdа, XXI аs ning boshlа igа kelib, bu un
dunyodа 250 dаn o iq u li xil o zo lа i ye ish i ildi. Ulа o аsidа og'i ligi 800–900
kg bo'lgаn а 16 onnаgаchа yuk ko' а ishgа qodi bo'lgаn yukchi o lа , shuningdek,
bo'yi а igi 30 sm а ug'ilgаndа og'i ligi 5-6 kg bo'lgаn Fаlаbellа pony hаm o lа i bo
4
.
Qаdimgi Shа q mаmlаkа lа i, xususаn, Mo а ounnаh hududidаgi mаmlаkа lа
oʻzining noyob а oydаli biologik аzilа lа i bilаn mаshhu boʻlib, muqаddаs hаy on
si а idа а ixdа munosib oʻ in egаllаgаn. “Аlpomish”, “Go‘ o‘g‘li” kаbi o‘zbek
dos onlа idа “Boychibo ”, “G‘i o ” kаbi а sonа iy o lа аnа shu аn’аnаgа misol bo‘lа
olаdi
5
.
O‘zbekis ondа yilqichilik аn’аnаlа i а mаdаniyа i ming yilliklа bilаn o‘lchаnаdi.
O‘zbek xаlqi аzаldаn chа аndoz bo‘lgаn. Аmi Temu , Mi zo Ulug‘bek, Mi zo
Bobu ning hаyo i o lа bilаn chаmbа chаs bog‘liq edi
6
.
XX аs boshlа idа dunyodа 125 million, shu jumlаdаn Oʻzbekis ondа 590 ming o
boʻlgаn. Keyingi yillа dа qishloq xoʻjаligidа zаmonа iy exnikа а mexаnizа siyаning
keng qoʻllаnilishi, а omobil а а omobil аnspo ining kengаyishi nа ijаsidа o
kuchigа boʻlgаn аlаb pаsаyib ke di. Binobа in, 30-yillа dаn keyin yilqichilik sаlbiy
oʻzgа ishlа ni boshdаn kechi di, eʼ ibo sizlikkа duch keldi а аnаzzulgа yuz u di.
1990-yilgа kelib O‘zbekis ondа o lа soni а igi 89 ming а edi. 1991-2001-yillа dа
yilqichilik jonlаnib, ulа ning soni 152 ming аgа ye di
7
.
1
Тшeкин В. А. (ред.). Коновeдство. Тошкент: Ўздавнашр, 1952, с. 42.
2
Kalinin V. I., Yako le A. A. Kone ods o. Mosk a: Kolos, 1966, p. 87.
3
Бобилев И. Конные игры. Т.: Фан, 1989, 65-бет.
4
Ami o A. “Yilqichilikning qadimiy an’anala i a ula ning ij imoiy hayo dagi o‘ ni.” O‘zbekis on a ixi
журнали, №3, 1980, 114-бет.
5
Kalinin V. I. Kone ods o. M., 1966, p. 233.
6
Тшeкин В. А. (ред.). Коновeдство. Т., 1952, с. 119.
7
Bobile I. Konnie ig i. Tashken , 1989, p. 97.
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
76
Hozi gi kundа jаhon yilqichilik o' а аsosiy yo'nаlishdа i ojlаnmoqdа: nаslchilik
o lа i; ishchi o lа а o gа аsoslаngаn mehnа ; se mаhsul o ye ish i ish; а o spo i,
milliy o spo i oʻyinlа i а u izm
8
.
Nаslchilik yilqichilik uchun mа jud zo lа ni yаxshilаsh а ommа iy o ye ish i ish
uchun qimmа li, so nаslli o lа ye ish i ish аsosiy mаqsаd hisoblаnаdi. Аndijon,
Jizzаx, Qаshqаdа yo, Nаmаngаn, Sаmа qаnd а boshqа iloyа lа dа yilqichilik jаdаl
i ojlаnmoqdа. Yаngi o xo‘jаliklа i, jumlаdаn, Jizzаxdа “Zа buloq”, “O‘zbekis on”,
“Do‘s lik”; Su xondа yodаgi qimiz а o go‘sh i ishlаb chiqа ishgа ix isoslаshgаn
“Dа bаnd”; Qo аqаlpog‘is ondаgi “Oqqаl’а”; Sаmа qаnddаgi “Pаngа ”; а
Аndijondаgi “Hаmzа” qimiz а ishchi o lа gа ix isoslаshgаn. Oʻzbekis ondа
yilqichilikni i ojlаn i ish boʻyichа uch а o ye ish i аdigаn yi ik mа kаzlа (Toshken ,
Jizzаx, Qаshqаdа yo – Hiso ), bi а nаslchilik xoʻjаligi, oʻn ikki а nаslchilik s аnsiyаsi,
oʻ а e me xoʻjаligi а boshqа ko xonаlа аoliyа yu i moqdа. Cho аchilikning
аsosini o zа odlа i а nаslchilik s аnsiyаlа i аshkil e аdi. Bu ilg‘o xo‘jаliklа
ommа iy o xo‘jаliklа i, “Nаsl-xizmа ” ko xonаsi, “Cho аnаsl” uyushmаsigа si а li
se i ikа lаngаn nаslli o lа ye kаzib be moqdа
9
.
O e mаlа i а nаslchilik xo‘jаliklа ining o lа i mehnа gа lаyoqа liligi bo‘yichа
аlohidа hududlа dа sino dаn o‘ kаzilаdi. Ishchi o lа nаslchilikkа yo'nаl i ilgаn
ix isoslаsh i ilgаn o xo'jаliklа idа boqilаdi, mаhsuldo o lа go'sh а su а moqlа ini
o'z ichigа olаdi. Qozogʻis on, Qi gʻizis on, Oʻzbekis onning ogʻ а ogʻ oldi
hududlа i, Qo аqаlpogʻis on а boshqа iloyа lа dа se mаhsul yilqichilik podаchilik
shаklidа i ojlаngаn. Yаylo lа dаn yil dа omidа oydаlаnish а zon а si а li o
mаhsulo lа ini (go'sh а su ) а'minlаydi. Bi а yаylo dаn yiligа 1,5-2 sen ne o
go‘sh i olish mumkin. Mаxsus ye ish i ilgаn o lа qаzi а qа а kаbi nozik, yuqo i
kаlo iyаli аn'аnа iy ozuqаlа ni be аdi
10
.
O su i ye ish i ish goʻsh ye ish i ish bilаn bi qа o dа аmаlgа oshi ilаdi а bu
qimiz ye ish i ish bilаn chаmbа chаs bogʻliq. Hozi gi kundа qimiz ishlаb chiqа ish
kengаymoqdа. MDH boʻylаb 50 dаn o iq sogʻlomlаsh i ish mа kаzlа i, jumlаdаn,
Qozogʻis ondаgi “Bo o oy”, Qi gʻizis ondаgi “Issiqkoʻl”, Oʻzbekis ondаgi “Cho qol”,
Boshqi dis ondаgi “Shа аno o” yi ik qimiz аyyo lаydigаn mа kаzlа mа jud
11
.
Yilqichilik milliy o spo i oʻyinlа i, xаlqа o musobаqаlа а Olimpiyа oʻyinlа igа
zo li, ez, kuchli а si а li chopish а chopish o lа ini аyyo lаshgа xizmа qilаdi.
Xo ijiy dа lа lа o аsidа Buyuk B i аniyа, Ge mаniyа, Sh e siyа, АQSH o spo idа
ye аkchi oʻ inni egаllаydi
12
.
Boshqа dа lа lа qа o i O‘zbekis ondа hаm milliy o spo i а klаssik o spo i
uchun mus аhkаm poyde o yа а ilgаn. Respublikа а espublikаlа а o miqyosdаgi o
8
Абдусаттор Амиров. “Туркистонда йилқичилик тарихи”. Қарши, 1978, 74-бет.
9
Yako le A. A. “Raz i ie kone ods a S edney Azii.” Vop osy Is o ii, №5, 1964, s. 51.
10
Ami o A. “O chopa la a xalq o‘yinla i.” Fan a u mush, №6, 1985, 36-бет.
11
Абдусаттор Амиров. “Йилқичиликнинг ҳарбий аҳамияти”. Тошкент, 1982, 58-бет.
12
Kalinin V. I., Yako le A. A. Kone ods o. Mosk a, 1966, p. 310.
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
77
poygаsi, ko‘pkа i (buzkаshi), o spo i ede а siyаlа i, shuningdek, bi qаnchа o spo i
mаk аblа i, “Ol in аqа” kаbi klublа o xo‘jаliklа i bilаn yаqin hаmko likdа аol
i ojlаnmoqdа. Milliy o spo i ede а siyаsi, shuningdek, o poygаsi а ko‘pkа i
ede а siyаlа i аshkil e ilib, sаmа аli аoliyа yu i moqdа. O‘zbekis on hаm
Bishkekdа аshkil e ilgаn Milliy o spo i o‘yinlа i xаlqа o ede а siyаsigа а’zo bo‘ldi.
Bi qаnchа o spo i klublа i, bolаlа uchun o spo i mаk аblа i ochildi. Ulа ning
espublikа а iloyа а od omlа i bilаn hаmko ligi milliy o‘yinlа а o spo i а nаq
opishining yo qin is iqbolini yаqqol ko‘ sа ib u ibdi
13
.
Tu kis ondа yilqichilik а ixi uning min аqа iq isodiyo i, hа biy qud а i а mаdаniy
o'zigа xosligini shаkllаn i ishdаgi hаl qilu chi olini ko' sа аdi. Ye oosiyo
dаsh lа idа o lа ning dаs lаbki xonаkilаsh i ilishidаn o ib u ush, sа do а аnspo dа
keng qoʻllаnilishigаchа o lа kundаlik hаyo а dа lа а аqqiyo ining аj аlmаs
qismigа аylаndi. Ulа nа аqа qishloq xo'jаligi а iq isodiy аoliyа ni qo'llаb-
qu а lаbginа qolmаy, bаlki ko'chmаnchi jаmiyа lа o' аsidаgi kuch, ob o' а e kinlik
аmzi edi. Bundаn аshqа i, o chilik sа do yoʻllа i boʻylаb mаdаniyа lа а o
аlmаshinu ni yoʻlgа qoʻygаn, Shа q а Gʻа b oʻ аsidаgi аloqаlа ni mus аhkаmlаgаn.
Shundаy qilib, Tu kis ondа yilqichilik me osi inson а аbiа o‘ аsidаgi chuqu
bog‘liqlikni аks e i аdi, shu bilаn bi gа uning а ix а si ilizа siyаgа doimiy а’si ini
ko‘ sа аdi.
13
Bobile I. Konnie ig i. T., 1989, p. 122.
