JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH
Volume 3, Issue 4, Oc obe 2025 Online ISSN: 3030-3508
h ps://spaceknowladge.com
===============================================================
===============================================================
Volume 3 Issue 4 [Oc obe 2025] Pages |
132
OTA-ONALARNING FARZAND TARBIYASIDA JAMIYAT OLDIDAGI
BURCH VA MAJBURIYATLARI, PEDAGOGLARNING TAFSIYALARI
Muhamedjono a Ma uda Rus ambeko na
Toshken xalqa o kimyo Uni e si e i magis an i
Shi ino M.K.
PhD, do s, Toshken xalqa o kimyo Uni e si e i
MAQOLA
MALUMOTI
ANNOTATSIYA:
MAQOLA TARIXI:
Ushbu adqiqo ishi o a-onala ning a zand
a biyasida jamiya oldidagi bu ch a
majbu iya la ini, shuningdek, pedagogla ning
be adigan a siyala i a a siyala ini o‘ ganishga
qa a ilgan. Tadqiqo ning maqsadi o a-onala ning
a biya iy mas’uliya ini oshi ish, a zandla ning
ij imoiy a axloqiy i ojlanishini a’minlash,
shuningdek, pedagogik yondashu la ni sama ali
a biq e ish usulla ini aniqlashdi . Tadqiqo
da omida o a-onala a pedagogla o‘ asidagi
hamko likni i ojlan i ish s a egiyala i ham ahlil
qilinadi.
Recei ed:08.10.2025
Re ised: 09.10.2025
Accep ed:10.10.2025
KALIT SO’ZLAR:
O a-ona a biyasi,
a zand a biyasi,
jamiya oldidagi
majbu iya la ,
pedagogik a siyala ,
o a-ona mas’uliya i,
ij imoiy a biya, o a-
onala a pedagogla
hamko ligi, a biya iy
s a egiyala ,
a zandning axloqiy
i oji, pedagogik
maslaha la
Ki ish. O a-ona a biyasi ha bi jamiya ning ba qa o ligi a a zandla ning ij imoiy,
ma’na iy, axloqiy i ojlanishida muhim o‘ in u adi. Jamiya o‘z a’zola idan na aqa
shaxsiy mas’uliya ni, balki bolala ning a biyasiga ham e’ ibo qa a ishni alab qiladi.
JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH
Volume 3, Issue 4, Oc obe 2025 Online ISSN: 3030-3508
h ps://spaceknowladge.com
===============================================================
===============================================================
Volume 3 Issue 4 [Oc obe 2025] Pages |
133
Fa zand a biyasi aqa oilaning ichki masalasi emas, balki bu un jamiya uchun muhim
azi a hisoblanadi. Shu bois o a-onala o‘z a zandla ini a biyalashda na aqa shaxsiy, balki
ij imoiy bu chla ini ham amalga oshi adila . Bugungi kunda zamona iy pedagogika a
psixologiya ilmiy adqiqo la i o a-onala ning a biya iy olini aniqlash, ula ning a zandla
bilan sama ali muloqo qilish usulla ini ishlab chiqish, hamda pedagogla ning maslaha la ini
hayo ga a biq e ishning ahamiya ini ko‘ sa adi. O a-onala a pedagogla o‘ asidagi
hamko lik a zandning shaxsiy i ojlanishi, ij imoiy qobiliya la i, axloqiy me’yo la ni
o‘zlash i ishida ka a ol o‘ynaydi. Shuningdek, a zand a biyasida o a-onala ning jamiya
oldidagi majbu iya la i ula ning shaxsiy mas’uliya i bilan chamba chas bog‘liq bo‘lib, bu
ja ayonda pedagogla maslaha la i a a siyala i juda muhim hisoblanadi. Tadqiqo ning
asosiy maqsadi — o a-onala ning a biya iy mas’uliya ini oshi ish, pedagogik
yondashu la ni hayo ga a biq e ish a o a-onala hamda pedagogla o‘ asidagi sama ali
hamko likni i ojlan i ishdi . O a-onala ning a zand a biyasidagi oli ha bi jamiya
uchun eng muhim masalala dan bi idi . Fa zandning ij imoiy, axloqiy a ma’na iy
i ojlanishi be osi a o a-onaning a biya iy yondashu la iga bog‘liqdi . Shu bois, o a-
onala na aqa oila iy bu chla ni, balki jamiya oldidagi majbu iya la ini ham o‘liq anglab,
ula ni amalda baja ishla i lozim. Fa zand a biyasi aqa gina oila iy masala bo‘lib qolmay,
bu un jamiya ning ba qa o ligi a kelajagi bilan chamba chas bog‘liqdi . Zamona iy
pedagogik adqiqo la shuni ko‘ sa adiki, o a-onala ning a biya iy aolligi a pedagogla
bilan hamko ligi a zandning shaxsiy i ojlanishida hal qilu chi ahamiya ga ega. O a-onala
a zandning ij imoiy me’yo la ni o‘zlash i ishida, axloqiy qad iya la ni shakllan i ishda a
mas’uliya li shaxs si a ida ye ishishda be osi a ol o‘ynaydi. Shu bilan bi ga, pedagogla
omonidan be ilgan maslaha la a a siyala o a-onala ning a biya iy aoliya ini sama ali
qilu chi muhim osi a si a ida xizma qiladi. Tadqiqo ning amaliy ahamiya i shundaki, o a-
onala ning a biya iy mas’uliya ini oshi ish, pedagogla ning a siyala ini sama ali a biq
e ish a o a-onala bilan pedagogla o‘ asida mun azam hamko likni yo‘lga qo‘yish o qali
a zandla ning ij imoiy a ma’na iy i ojlanishiga sezila li hissa qo‘shish mumkin. Shu
nuq ai naza dan, ushbu adqiqo o a-onala ning a zand a biyasidagi jamiya oldidagi
bu chla ini aniqlash, pedagogla ning a siyala i bilan a zand a biyasini mus ahkamlash a
o a-onala hamda pedagogla o‘ asidagi sama ali hamko likni i ojlan i ishga qa a ilgan.
Fa zand a biyasi ha bi jamiya ning ba qa o ligi, axloqiy a ij imoiy i ojlanishida muhim
o‘ in u adi. O a-onala a zandning shaxsiya i, ij imoiy xulqi a ma’na iy qad iya la ini
shakllan i ishda be osi a ol o‘ynaydi. Shu bois, o a-onala ning a biya iy yondashu la i a
JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH
Volume 3, Issue 4, Oc obe 2025 Online ISSN: 3030-3508
h ps://spaceknowladge.com
===============================================================
===============================================================
Volume 3 Issue 4 [Oc obe 2025] Pages |
134
jamiya oldidagi majbu iya la ini o‘liq anglab, ula ni amalda baja ishi juda muhimdi .
Fa zand a biyasi aqa oila iy masala bo‘lib qolmay, balki bu un jamiya ning kelajagi bilan
chamba chas bog‘liqdi . Zamona iy pedagogik adqiqo la shuni ko‘ sa adiki, o a-
onala ning a biya iy aolligi a pedagogla bilan sama ali hamko ligi a zandning ij imoiy,
axloqiy a ma’na iy i ojlanishiga be osi a a’si qiladi. O a-onala pedagogla ning
a siyala ini amalda qo‘llash o qali a zandning mas’uliya li qa o la qabul qilish
qobiliya ini a axloqiy qad iya la ni mus ahkamlashga yo dam be adi. Bundan ashqa i,
a zand a biyasida o a-onala ning jamiya oldidagi majbu iya la ini amalga oshi ish a
pedagogla ning a siyala ini a biq e ish o a-onala a pedagogla o‘ asidagi hamko likni
kuchay i adi. Tadqiqo ning maqsadi shundan ibo a ki, o a-onala ning a biya iy
mas’uliya ini oshi ish, pedagogik yondashu la ni sama ali a biq e ish a o a-onala hamda
pedagogla o‘ asida sama ali hamko likni i ojlan i ish o qali a zandla ning ij imoiy a
axloqiy i ojlanishiga hissa qo‘shishdi .
Adabiyo la ahlili. Fa zand a biyasi a o a-onala ning jamiya oldidagi majbu iya la i
masalasi ko‘plab adqiqo chila omonidan o‘ ganilgan. Masalan, P. F eydning psixologik
naza iyala i o a-onaning a biyadagi oli a a zandning shaxsiy i ojlanishi o‘ asidagi
bog‘liqlikni yo i adi [1]. Shuningdek, V. Vygo skiy ij imoiy o‘ ganish a a zandning
ij imoiy muhi bilan in eg a siyasini o‘ ganib, o a-onala a pedagogla o‘ asidagi
hamko likning ahamiya ini a’kidlaydi [2]. O‘zbek olimla i ham o a-onaning a biya iy
olini a jamiya oldidagi majbu iya la ini ahlil qilgan. Masalan, R. Xudoybe diye o a-
onala ning a biya iy s a egiyala i a a zandning axloqiy i oji o‘ asidagi bog‘liqlikni
adqiq qilgan [3]. Shu bilan bi ga, pedagogla ning maslaha la i a me odik a siyala i
a zandning ij imoiy a ma’na iy i ojlanishiga sezila li a’si ko‘ sa adi, bu esa zamona iy
pedagogik ilmiy adabiyo la da ham asdiqlangan [4]. Shuningdek, xalqa o adqiqo la da o a-
onala ning a biyadagi oli a a zandning shaxsiy i ojlanishidagi ij imoiy ak o la keng
yo i ilgan. Masalan, A. Bandu a ij imoiy o‘ ganish naza iyasi o qali o a-onaning
a zandning axloqiy a ij imoiy xulqiga a’si ini ahlil qiladi [5]. Shu bilan bi ga, o a-onala
a pedagogla o‘ asidagi sama ali hamko lik, a biya iy s a egiyala ni qo‘llash a
pedagogik a siyala ni a biq e ish masalala i ham ko‘plab adqiqo la da muhim ma zu
si a ida ko‘ sa ib o‘ ilgan [6]. Adabiyo la ahlilidan ko‘ inib u ibdiki, o a-onaning
a biya iy mas’uliya i, jamiya oldidagi majbu iya la i a pedagogla ning a siyala i
a zandning shaxsiy, ij imoiy a axloqiy i ojlanishida hal qilu chi ahamiya ga ega. Shu
JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH
Volume 3, Issue 4, Oc obe 2025 Online ISSN: 3030-3508
h ps://spaceknowladge.com
===============================================================
===============================================================
Volume 3 Issue 4 [Oc obe 2025] Pages |
135
sababli, adqiqo ning amaliy qismi o a-onala a pedagogla o‘ asidagi sama ali
hamko likni i ojlan i ish usulla ini aniqlashga qa a ilgan.
Ma e ialla a usulla . Tadqiqo da o a-onala ning a zand a biyasida jamiya oldidagi
bu ch a majbu iya la ini aniqlash a pedagogla ning a siyala ini o‘ ganish maqsad
qilingan. Tadqiqo obyek i si a ida Toshken shah idagi mak abgacha a boshlang‘ich a’lim
muassasala idagi o a-onala a pedagogla anlangan. Tadqiqo sub’ek la i si a ida 50 na a
o a-ona a 20 na a pedagog ish i ok e gan. Tadqiqo da quyidagi usulla qo‘llanildi:
so‘ o noma, in e yu, obse s a siya a adabiyo la ahlili. So‘ o noma o qali o a-
onala ning a biya iy yondashu la i, jamiya oldidagi majbu iya la ga munosaba i a
pedagogla ning maslaha la idan oydalanish da ajasi o‘ ganildi. In e yu usuli
pedagogla ning o a-onala ga be adigan a siyala i a me odik yondashu la ini chuqu oq
aniqlashga xizma qildi. Obse a siya o qali esa a zand a biyasidagi eal ja ayonla a o a-
onala hamda pedagogla o‘ asidagi muloqo la kuza ildi. Tadqiqo ma e iali si a ida
akademik adabiyo la , ilmiy maqolala a ilg‘o pedagogik aj ibala ahlil qilindi. Ushbu
me odla yo damida o a-onala a pedagogla ning a biya iy s a egiyala i, jamiya oldidagi
majbu iya la ga munosaba la i a sama ali pedagogik a siyala ni aniqlash imkoniya i
ya a ilgan. Tadqiqo na ijala i s a is ika a g a ik usulla yo damida ahlil qilindi, bu esa
ma’lumo la ni izual ko‘ inishda aqdim e ish a xulosala ni aniq chiqa ishga xizma qildi.
Jad al 1. O a-onala ning a zand a biyasidagi jamiya oldidagi majbu iya la ga
munosaba i (% bo‘yicha)
O a-onala
gu uhi
Mas’uliya bilan
baja adi (%)
Ba’zan e’ ibo siz
qoladi (%)
Kam aollik
ko‘ sa adi (%)
20–30 yosh
65
25
10
31–40 yosh
60
30
10
41–50 yosh
55
35
10
51 yosh a
undan ka a
50
40
10
Jad aldan ko‘ inib u ibdiki, yosh o ishi bilan o a-onala ning jamiya oldidagi
majbu iya la ni mas’uliya bilan baja ish da ajasi bi oz kamayadi, ammo ba’zan e’ ibo siz
qolish da ajasi oshadi. Shu bilan bi ga, o a-onala ning kam aollik ko‘ sa ish ko‘ sa kichi
ba cha gu uhla da deya li bi xil. Jad al 1 o a-onala ning a zand a biyasidagi jamiya
oldidagi majbu iya la ga munosaba ini yosh gu uhla i bo‘yicha ko‘ sa adi. Jad aldan
JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH
Volume 3, Issue 4, Oc obe 2025 Online ISSN: 3030-3508
h ps://spaceknowladge.com
===============================================================
===============================================================
Volume 3 Issue 4 [Oc obe 2025] Pages |
136
ko‘ inib u ibdiki, yosh o ishi bilan o a-onala ning mas’uliya bilan majbu iya la ni baja ish
da ajasi bi oz kamayadi, shu bilan bi ga ba’zan e’ ibo siz qolish da ajasi o adi. Jad al
shuningdek, o a-onala ning kam aollik ko‘ sa ish ko‘ sa kichi ba cha yosh gu uhla ida
deya li bi xil ekanligini ko‘ sa adi
Tadqiqo muhokamasi. Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, o a-onala ning a zand
a biyasida jamiya oldidagi bu ch a majbu iya la ga munosaba i yuqo i da ajada a q
qiladi. So‘ o noma na ijala i asosida o a-onala ning 60% i a biya iy yondashu la ni
mas’uliya bilan baja adi, 25% i esa ba’zan e’ ibo siz qoladi, a 15% i esa bu bo ada
ye a licha aollik ko‘ sa maydi. Shu bilan bi ga, pedagogla o a-onala ga be adigan
a siyala ning a zand a biyasida sezila li a’si i aniqlangan: pedagogla ning a siyala iga
amal qiladigan oilala da a zandla ning ij imoiy a axloqiy i ojlanishi yuqo i da ajada
kuza ilgan. Obse a siya na ijala i o a-onala a pedagogla o‘ asidagi sama ali
muloqo ning a zandning shaxsiy i ojlanishiga ijobiy a’si ko‘ sa ishini asdiqlaydi.
Masalan, mun azam maslaha lashu la a pedagogik a siyala ni hayo ga a biq e ish
a zandning axloqiy qa o la qabul qilish qobiliya ini oshi adi a ij imoiy me’yo la ni
mus ahkamlashga yo dam be adi. Shu bilan bi ga, o a-onala ning jamiya oldidagi
majbu iya la ini chuqu ushunishi a amalda baja ishi a zandning mas’uliya li a
ma’na iy ye uk shaxs si a ida shakllanishida hal qilu chi ol o‘ynaydi. Tadqiqo na ijala i
shuni ko‘ sa diki, pedagogla a o a-onala o‘ asidagi hamko likni i ojlan i ish, o a-
onala ga a biya iy s a egiyala bo‘yicha qo‘llanmala be ish a ula ni mun azam a ishda
pedagogik a siyala bilan qo‘llab-qu a lash za u . Shu asosda, adqiqo o a-onala ning
a zand a biyasidagi olini yanada sama ali qilish, jamiya oldidagi majbu iya la ni o‘liq
anglash a pedagogla ning a siyala ini hayo ga a biq e ish bo‘yicha a siyala ishlab
chiqish imkoniya ini ya a adi. Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, o a-onala ning a zand
a biyasida jamiya oldidagi majbu iya la ga munosaba i yosh, ma’lumo da ajasi a oila iy
hola ga qa ab a qlanadi. So‘ o noma na ijala i asosida, yuqo i ma’lumo li o a-onala
a zand a biyasida pedagogla ning a siyala ini ko‘p oq qo‘llashadi, shu bilan bi ga
a zandla ning axloqiy a ij imoiy i oji yuqo i da ajada kuza iladi. Pas ma’lumo
da ajasiga ega o a-onala da esa ba’zan a biya iy aoliya ye a licha bo‘lmaydi, bu esa
a zandning ij imoiy a axloqiy i ojiga salbiy a’si ko‘ sa ishi mumkin. Obse a siya a
in e yu na ijala i shuni ko‘ sa adiki, pedagogla ning mun azam maslaha la i a o a-onala
bilan ochiq muloqo a zand a biyasida sezila li ijobiy o‘zga ishla kel i adi. Masalan, o a-
onala pedagogla ning a siyala ini amalda qo‘llaganda, a zandla ij imoiy me’yo la ni
JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH
Volume 3, Issue 4, Oc obe 2025 Online ISSN: 3030-3508
h ps://spaceknowladge.com
===============================================================
===============================================================
Volume 3 Issue 4 [Oc obe 2025] Pages |
137
yaxshi oq anglaydi, mas’uliya li qa o la qabul qiladi a axloqiy qad iya la ni mus ahkam
o‘zlash i adi. Shuningdek, adqiqo ko‘ sa diki, o a-onala a pedagogla o‘ asidagi
sama ali hamko likni i ojlan i ish uchun mun azam eningla , maslaha sessiyala i a
a biya iy qo‘llanmala ni jo iy e ish za u . Bu na aqa o a-onala ning a biya iy
mas’uliya ini oshi adi, balki pedagogla ning a siyala i o qali a zandla ning shaxsiy,
ij imoiy a axloqiy i ojlanishini ham sama ali a’minlaydi. Shu sababli, adqiqo o a-onala
a pedagogla o‘ asidagi in e ak i hamko likni kuchay i ish a a biya iy s a egiyala ni
amaliyo ga a biq e ishning muhimligini yana bi bo asdiqlaydi.
Xulosa. Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, o a-onala ning a zand a biyasida jamiya
oldidagi bu ch a majbu iya la ini o‘liq anglashi a amalga oshi ishi a zandla ning
ij imoiy, ma’na iy a axloqiy i ojlanishida muhim ol o‘ynaydi. Shu bilan bi ga,
pedagogla ning a siyala i a maslaha la i o a-onala omonidan o‘g‘ i qabul qilinib,
amaliyo ga a biq e ilganda, a zandning shaxsiy i ojlanishida ijobiy o‘zga ishla
kuza iladi. Tadqiqo da omida o a-onala a pedagogla o‘ asidagi sama ali hamko likni
i ojlan i ish, a biya iy s a egiyala ni qo‘llash a pedagogik a siyala ni a biq e ishning
ahamiya i aniqlandi. Shu bilan bi ga, o a-onala ning a biya iy mas’uliya ini oshi ish a
jamiya oldidagi majbu iya la ini amalga oshi ish bo‘yicha mun azam qo‘llab-qu a lash
za u ekanligi asdiqlandi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. F eud, S. (1923). The Ego and he Id. London: Hoga h P ess.
2. Vygo sky, L. S. (1978). Mind in Socie y: The De elopmen o Highe
Psychological P ocesses. Camb idge, MA: Ha a d Uni e si y P ess.
3. Xudoybe diye , R. (2019). O a-onaning a biya iy s a egiyala i. Toshken :
O‘zbekis on.
4. Zoki o a, M. (2021). Pedagogik a siyala a a zand a biyasi. Toshken :
Ta’lim.
5. Bandu a, A. (1977). Social Lea ning Theo y. Englewood Cli s, NJ: P en ice
Hall.
6. Da ling, N., & S einbe g, L. (1993). Pa en ing s yle as con ex : An in eg a i e
model. Psychological Bulle in, 113(3), 487–496.
JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH
Volume 3, Issue 4, Oc obe 2025 Online ISSN: 3030-3508
h ps://spaceknowladge.com
===============================================================
===============================================================
Volume 3 Issue 4 [Oc obe 2025] Pages |
138
7. Baum ind, D. (1966). E ec s o au ho i a i e pa en al con ol on child beha io .
Child De elopmen , 37(4), 887–907.
8. B on enb enne , U. (1979). The Ecology o Human De elopmen : Expe imen s
by Na u e and Design. Camb idge, MA: Ha a d Uni e si y P ess.
