IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
93
TALABALARNI TA’LIM KLASTERI SHAROITIDA TAYANCH
KOMPETENSIYALARINI RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGIK
SHART-SHAROITLARI.
Yangiye Sha ka No kobulo ich
Qa shi da la exnika uni e si e i assis en i
E-mail: yangiye sha ka @gmail.com
Anno a siya: Maqolada bo‘lajak muhandisla ni kasbiy ayyo lash naza iyasi a
amaliyo ini akomillash i ish ishla ni yo‘lga qo‘yish, anla ni o‘ ganish ja ayonida
alabala o‘ asida loyiha yondashu ining asosla i shakllan i ish a ku s hamda
bi i u malaka iy ishla ini baja ish da omida ushbu ko‘nikmala ni eal
muammola ni hal qilishda amaliy qo‘llash a kompleks oydalanish masalala i yu i ib
be ilgan.
Kali so‘zla : Loyiha, a’lim, adqiqo , amoyil, klas e , izimli yondashu ,
pedagogi, AKT, munosaba .
PEDAGOGICAL CONDITIONS OF DEVELOPMENT OF BASIC
COMPETENCES OF STUDENTS IN EDUCATIONAL CLUSTER
CONDITIONS.
Yangiye Sha ka No kobulo ich
Assis an o he Ka shi S a e Technical Uni e si y
E-mail: yangiye sha ka @gmail.com
Abs ac : In he a icle, i is ecommended o s a wo k on imp o ing he heo y
and p ac ice o p o essional aining o u u e enginee s, o o m he basis o he
p ojec app oach among s uden s in he p ocess o lea ning subjec s, and o apply
hese skills in sol ing eal p oblems du ing he cou se and g adua ion quali ica ion
wo k. The issues o applica ion and complex use a e discussed.
Keywo ds: P ojec , educa ion, esea ch, p inciple, clus e , sys ema ic app oach,
pedagogy, ICT, a i ude.
ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ УСЛОВИЯ РАЗВИТИЯ БАЗОВЫХ
КОМПЕТЕНЦИЙ СТУДЕНТОВ В УСЛОВИЯХ ОБРАЗОВАТЕЛЬНОГО
КЛАСТЕРА
Янгиев Шавкат Норкобулович
Ассистент Каршинского государственного технического университета
E-mail: yangiye sha ka @gmail.com
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
94
Аннотация: В статье рекомендуется начать работу по
совершенствованию теории и практики профессиональной подготовки будущих
инженеров, формировать у студентов основу проектного подхода в процессе
изучения предметов и применять эти навыки при решении реальных задач в
процессе обучения. Обсуждаются вопросы применения и комплексного
использования курсовой и выпускной квалификационной работы.
Ключевые слова: Проект, образование, исследование, принцип, кластер,
системный подход, педагогика, ИКТ, отношение.
KIRISH.
Ta’limni mode niza siyalash ja ayonini amalga oshi ish asosla idan bi i zamona iy
jamiya ning na aqa maxsus ma’lumo la ga ega bo‘lgan, balki axbo o oqimla ini
boshqa a oladigan, ha aka chan, yangi exnologiyala ni o‘zlash i a oladigan, o‘zini
o‘zi boshqa ishi mumkin bo‘lgan, ye ishmayo gan esu sla ni izlash a ula dan
oydalana oladigan odamla ga bo‘lgan eh iyojla ini qondi ishdi
ADABIYOTLAR TAHLILI.
Pedagogik ja ayonla ni ilmiy adqiq e ishning zamona iy ye akchi yo‘nalishla idan
bi i izimli yondashu di . U pedagogik hodisa a ja ayonla ni ula ning o‘za o
bog‘liqligi a uzluksizligida ha omonlama ahlil qilish a ko‘ ib chiqish za u ligi
haqidagi g‘oyaga asoslanadi. Keling, uning mohiya ini qisqacha ochib be aylik.
Pedagogik hodisala ni ahlil qilishga izimli yondashish V.P.Bespalko [3],
N.V.Kuzmina [5], Y.A.Kus o [6], N.F.Talizina [10] a boshqala ning ishla ida ochib
be ilgan. M.M.Maxmu o [8, 9] V.S. Bez uko a [4] shunday yozadi: “Pedagogik
naza iyaning yangi bosqichda i ojlanishining asosi a biya a a’lim hodisala ini
ko‘ ib chiqishga izimli yondashishdi ”. Demak, a’limda qandaydi ja ayon yoki
hodisani qay a qu ish za u a i ug‘ilsa, uni pedagogik izim si a ida ko‘ ish ke ak.
TADQIQOT METODOLOGIYASI.
Bugungi kunda ilg‘o pedagogik aj iba a maxsus olib bo ilgan adqiqo la shuni
ko‘ sa moqdaki, bo‘lajak muhandisla ining loyiha me odikasi asosida ayanch
kompe ensiyasini shakllan i ish izimini ishlab chiqish a amaliyo ga adbiq e ishda
ushbu muammola ning ba chasini kompleks, izimli a ishda hal e ish za u iya i
haqida a siyala kel i ib o‘ ildi.
TAHLILLAR VA NATIJALAR.
Talabala ning ayanch kompe ensiyasini shakllan i ishda loyiha me odidan
oydalanishning izim modelini loyihalashni boshlash uchun izimni shakllan i ishning
eng sama ali omilini anlash ke ak. Shunindik, aj ibala ni loyihalashda izimli
yondashishdan ibo a bo‘lgan loyiha me odi asosida ishlab chiqilgan, exnika oliy
a’lim muassasala i alabala ining ayanch kompe ensiyasini shakllan i ish izimidan
modelining bi inchi konsep ual amoyili kelib chiqadi.
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
95
1- izimli yondashu ni amalga oshi ish amoyili. Ushbu amoyil quyidagi bi
qa o alabla ni baja ish za u a i bilan bog‘liq:
- loyiha me odidan oydalanish izimli a izchil bo‘lishi ke ak. Demak, mazku
me oddan OTM o‘qu ejasidagi ba cha anla ni o‘qi ish ja ayonida ham ba cha o‘qu
ku sla ida alabala bilan o‘qu a a biya iy ishla olib bo ishda qo‘llanilishi;
- loyiha azi ala i a opshi iqla ining mu akkabligi ku sdan ku sga o ib bo ishi
ke ak;
- loyihala usuli alabala ning bilim a ijodiy aolligini oshi ishning boshqa usulla i
bilan bi galikda qo‘llanilishi ke ak;
- izim ham loyihala uslubini, ham oliy a’lim muassasala i p o esso -
o‘qi u chila i aoliya ini loyihalash ja ayonini ula ning ke ma-ke munosaba la iga
ki i ishi ke ak;
- bo‘lajak muhandisla ining ayanch kompe ensiyasini shakllan i ishda loyiha
me odidan oydalanish bilan bi aq da alabala bilan kelajakdagi kasbiy aoliya ida
loyiha me odini keng qo‘llash ko‘nikmala ini shakllan i ish.
M.M.Maxmu o [8, 9] V.S. Bez uko ala ning[4] a’ i la iga ko‘ a, izimni ashkil
e u chi omilla ga quyidagila ki adi:
- izim a kibiy qismla ini yagona bi bu unlikka bi lash i ish;
- ula ni maqsadli yo‘nal i ish;
- yaxli aol namoyon bo‘lishni ag‘ba lan i ish;
- ma’lum bi xususiya ni saqlab qolishga qodi bo‘lgan hodisa, hola yoki obyek ,
ha bi komponen ning mus aqilligi a o‘ziga xosligi.
2- a’limning kasbga yo‘nal i ilganligi amoyili. Bu esa o‘z na ba ida ishlab
chiqilayo gan izimning sama ado ligi a yaxli ligini a’minlashda kasbiy amoyilla
izimni ashkil e u chi ye akchi omil bo‘lib, xizma qiladi.
Ushbu konsep ual qoida ba a sil oq ko‘ ib chiqishni alab qiladi: kasbiy yo‘nal i ish
amoyilining mohiya i nimadan ibo a ligini, uning unksiyala i, o‘qi u chila a
alabala ning a’lim a a biya ja ayonidagi aoliya iga qo‘yiladigan alabla a
qoidala i nimadan ibo a ligini aniqlash ke ak.
Ta’limning kasbga yo‘nal i ilganligi amoyili oliy a’lim muassasala iga o‘ziga xos
didak ik amoyilla dan bi idi . Uning o‘z azi ala i, alabla i, sha la i a amalga
oshi ish qoidala i ma jud.
Ta’limning kasbga yo‘nal i ilganligi amoyilining asosiy azi ala i: uslubiy a
no ma i .
Kasbiy yo‘nal i ilganlik amoyilining uslubiy azi asi - zamona iy ij imoiy
mehna aqsimo i a buning na ijasida inson aoliya ining yuqo i p o essionallashu i
o‘ asidagi ij imoiy qa ama-qa shilikni olib ashlashdi .
Tamoyilning no ma i azi asi - bu shaxsning kasbiy yo‘nalishi bo‘lib, indi idual
o‘qu anla i, umumiy a kasbiy a’limning in eg a siyasini a’minlash, yuqo i si a li
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
96
kasbiy a’lim uchun sha oi ya a ish maqsadida a’lim mazmuni, usulla i, osi ala i
uzilishini o‘zga i ish o qali bo‘lajak mu axassis shaxsini a biyalash.
Kasbga yo‘nal i ish amoyili alabla ini ahlil qilish, yoshla ni kasbiy ayyo lash
izimining uzilishi, mazmuni a boshqa a kibiy qismla iga oid bi qa o muhim
xulosala ga olib keladi.
A alo, exnika oliy a’lim muassasala ida mu axassislikning izim uzu chi olini
oshi ish za u . Bunday yondashu ning mohiya i shundan ibo a ki, oliy a’lim
muassasala i o‘qu das u la ida asosiy izim ashkil e u chi omil mu axassislik anla i
bo‘lishi ke ak. Biz o‘ ganayo gan ayanch kompe ensiyala ham aynan muaxassislik
anla ni o‘ ganish ja ayonidan shakllanadi. Bu olingan bilimla ni qo‘llash, ula ning
o‘g‘ iligini ekshi ish sohasi hisoblanadi. Bilim bo‘lajak mu axassisla uchun ma’lum
bi kasb bo‘yicha bilimla izimining elemen i si a ida mos kelgan aqdi dagina
qimma lidi .
Talabala ning ayanch kompe ensiyala ini i ojlan i ish a uni amalga oshi ishni
i odalash uchun biz o‘qu ejasidagi anla ga quyidagi alabla ni qo‘yamiz:
- undamen al a gumani a ku sla ning ye akchi ushunchala i izimi a
alabala ning bilim aoliya i muayyan mu axassislik bo‘yicha umumkasbiy a
ix isoslik anla da ma jud bo‘lgan exnik, kasbiy bilim a ko‘nikmala izimi bilan
bog‘liq bo‘lishi ke ak;
- anla mazmuni a ma zula ini ishlab chiqa ish ko xonala i alabla idan kelib
chiqib shakllan i ish;
- alabala da exnika a exnologiya obyek la ining, ishlab chiqa ishning o‘za o
gene ik bog‘liqligi, ula ayyo layo gan kasbiy aoliya a bunda oydalaniladigan
ilmiy appa a la haqida ilmiy asoslangan asa u ga ega bo‘lishi;
- umumiy naza iy, gumani a , umumiy kasbiy a maxsus ayyo ga lik
munosaba la i naza iya a amaliyo o‘ asidagi bog‘liqlikni mus ahkamlashi, o‘z
sohasida keyingi kasbiy yuksalishi uchun alabala ning ijobiy maqsadla ining
shakllanishiga yo dam be ishi ke ak.
Ushbu izimni ishlab chiqish na aqa kasbiy yo‘nal i ish amoyili asosida, balki oliy
a’lim muassasala iga xos bo‘lgan boshqa amoyilla : alimning poli exniklik,
in eg a i lik, o‘qish a mehna ga mo i a siya, a’lim a a biyaning bi ligi, o‘za o
bog‘liqlik a boshqa amoyilla i bilan o‘za o bog‘liq bo‘lgan – a’limning uzluksizligi
amoyiliga alohida o‘x alib o‘ amiz. Bu uchinchi kon sep ual amoyilidi .
Bo‘lajak muhandisla ining ayanch kompe ensiyasini shakllan i ishda ula ning
shakllanish da ajasini a keyingi i ojlanishini s a egik ejalash i ishni hisobga olgan
holda, uning a kibiy qismla ini i ojlan i ishning ma’lum bi ke ma-ke ligiga ioya
qilish ke ak.
Ushbu alabni amalga oshi ishga bo‘lajak muhandisla ining ayanch
kompe ensiyasini uzluksiz a izchil shakllan i ish a i ojlan i ishda uzluksizlik
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
97
amoyili yo dam be adi. Ko‘pgina adqiqo chila uzluksizlikni bi o na saning oldingi
bosqichdan keyingi i ojlanish bosqichiga o‘ kazish deb ushunadila
Uzluksizlikning asosiy unksiyala idan bi i shundaki, alabaning ayanch
kompe ensiyasini shakllan i ishda uch a pedagogik o‘lcho (o‘ mishda, hozi a
kelajakda) yahli ligi us ida kons uk i ishlaydi. Buning mohiya i shundan ibo a ki
a’limning uzliksizligini a’minlash maqsadida o‘ mishdagi an’ana iy o‘qi ish
me odla idan oz kechib, hozi da ma jud ilg‘o pedagogik exnologiyala dan
oydalanish a uni kelajakda mun azam i ojalan i ib bo ish ke ak.
Bo‘lajak muhandisla ini ayyo lash mazmunining exnologiya a ishlab chiqa ish
bilan bog‘liqligini a’minlashning ilmiy asosla ining muhim a kibiy qismi bu exnik
bilimla ni i ojlan i ish, alabala ni naza iy a amaliyo da ishlab chiqa ishning ba cha
asosiy a moqla i bilan bog‘lash hisoblanadi [2, 7].
Oliy a’lim muassasala i alabala ining ayanch kompe ensiyasini shakllan i ishning
o‘ inchi kon sep ual amoyili - das u iy-maqsadli yondashu amoyili bo‘lib, bu
mu axassisla ni ayyo lashning ba cha a kibiy qismla ini: maqsadla , mazmun,
o‘qi ish exnologiyasi, o‘qi u chila a alabala aoliya ini qay a qu ishga, kasbiy
yo‘nal i ish p insipi alabla iga a loyiha usulla idan sama ali oydalanishga xizma
qiladi.
Bu maqsadda oxi gi yilla da oliy a’lim muassasala ida magis a u a
mu axassislikla i bo‘yicha qabul k o ala i keskin oshi ildi.[1]
Das u iy maqsadli yondashu ni amalga oshi ish o‘qu ejasining ba cha anla i a
ba cha ku sla ida loyiha me odidan kompleks oydalanish asosida anspo
muhandisla ini ayyo lash si a ini oshi ish maqsadini belgilash a unga e ishishni
naza da u adi. Texnika oliy a’lim muassasala ida Bi i u malaka iy ishi a kelgusi
mus aqil ishla ja ayoni ba cha anla bo‘yicha das u la a o‘qu qo‘llanmala ida
pedagogik aziya la modella i, opshi iqla , azi ala a loyihala ning ma zula i
aynan ishlab chiqa ish, xizma ko‘ sa ish sohala ida ma jud muammola asosida
shakllan i ishga, ula ni amalga oshi ish alabala ning bilim a kons uk i aolligini
oshi ishga, loyiha me odidan oydalanish ko‘nikmala ini i ojlan i ishga qa a ilgan.
Bo‘lajak anspo muhandisla ining alohida kompe ensiyasini sama ali
shakllan i ish uchun sha -sha oi ya a ishda ushbu ja ayonni oliy a’lim muassasasini
o‘ ab u gan muhi , jamiya bilan chamba chas bog‘liq holda amalga oshi ishni
a’minlash ka a ahamiya ga ega. Bunga a’lim muhi i amoyilini amalga oshi ish
yo dam be adi. Bu beshinchi kon sep ual amoyilidi .
Ta’lim muhi i amoyili loyiha azi ala i a opshi iqla ini ayyo lashda aqa
is e’mol qilish, saqlash, balki yangi madaniy a moddiy qad iya la ni ya a ish uchun
oliy a’lim muassasasi joylashgan muhi dan (so‘zning keng ma’nosida) maksimal
da ajada oydalanishni, alabala ning ijodiy qobiliya la i a yo‘nalishini
shakllan i ishni naza da u adi.
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
98
Bo‘lajak anspo muhandisla ining maxsus kon sepsiyasini shakllan i ishning
ol inchi kon sep ual amoyili si a ida biz ushbu izimning kasbiy a pedagogik aoliya ,
ij imoiy aollik a ijodiy aol subyek la i si a ida alabala ning uzluksiz a yaxli
kasbiy a shaxsiy shakllanishiga yo‘nal i ililgan -o‘z-o‘zini i ojlan i ish amoyilini
ko‘ ib chiqamiz.
Yuqo idagi a’lim amoyilla idan ashqa i qishloq xo‘jaligini
mexaniza siyalash i ish yo‘nalishi alabala ining ayanch kompe ensiyasini
i ojlan i ishda quyidagi kon sep ual yondashu la ham muhim ahamiya kasb e adi.
Ula quyidagila ni o‘z ichiga oladi: klas e li yondashu , di e ensial yondashu ,
me adologik yondashu , shaxsga yo‘nal i ilgan yondashu , kon eks li yondashu ,
indi idual yondashu , loyiha iy yondashu .
Pedagogikada “sha -sha oi la ”–deganda pedagogik izimi ishlash sama ado ligiga
bog‘liq omilla , hola la ushuniladi. Zamona iy didak ikada “sha -sha oi ”
ushunchasi o‘qi ishning mu a aqiya ligini a’minlo chi omilla , komponen la
yig‘indisi–deb izohlagan. Ilmiy adabiyo da pedagogik sha -sha oi – deganda
pedagogik ja ayonning muhim komponen i ushuniladi, u o‘zida qo‘yilgan maqsadga
e ishishga yo‘nalgan, pedagogik ja ayonning ma’lum o‘lcho la i yig‘indisini bi
bu un qilib bi lash i adi.
Bundan ashqa i pedagogik sha -sha oi la deganda, pedagogik izimning
elemen la idan bi i ushuniladi, bu a’lim muhi i imkoniya la i yig‘indisi bo‘lib, uning
ha aka i ushbu izimning shaxsiy a ja ayoniy omonla iga a’si ko‘ sa ish o qali
uning sama ali ishlashiga yo dam be adi.
Pedagogik sha la ning uch gu uhini aj a amiz: ashkiliy-pedagogik, psixologik-
pedagogik a p edme li-didak ik.
Tashkiliy-pedagogik sha -sha oi la gu uhiga exnika OTM a’lim ja ayoni
subyek la i a o‘qu aoliya ining ashkiliy shaklla i o‘ asidagi o‘za o a’si qilish
usulla i o‘plami ki adi, ula zamona iy boshqa u osi ala idan oydalanish
sama ado ligini oshi ish uchun mazmuniy elemen la ini maqsadli ejalash i ish
na ijasidi .
Psixologik-pedagogik sha -sha oi la ga biz alabala ni axbo o -kommunika siya
kompe ensiyala ini i ojlan i ish sama ado ligini oshi ishga a’si qilishning aniq
pedagogik cho a- adbi la ini a’minlashga a exnika OTM a’lim ja ayoni
sama ado ligini oshi ishga yo dam be ishga qa a ilgan bi qa o sha la ni olamiz. Shu
bilan bi ga, a’si mus aqillik, ik lashning anqidiyligi a sama ado ligi, ha aka la ni
haqiqa an ham baholash, umumlash i ish a yakuniy na ijaga e ishish kabi
p o essional muhim shaxs xususiya la iga a’si qiladi.
P edme li-didak ik sha -sha oi la gu uhi – bu umumiy maqsadni amalga
oshi ishga (di e ensial yondashu asosida alabala ning axbo o -kommunika siya
kompe ensiyala ini i ojlan i ish) didak ik unksiyaga us u o lik be ish o qali
mazmun elemen la ini, boshqa ishning ashkiliy shaklla i a usulla ini anlash,
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
99
loyihalash, ula dan oydalanish na ijasidi . Bu alabala ni a’lim klas e i sha oi ida
alabala ni ayanch kompe ensiyala ini i ojlan i ishga yo‘nal i ilgan a amaliy ishla
majmuini, muammoli- aziya li azi ala ni, baholash osi ala ini o‘z ichiga olgan
in eg al amaliyo ga yo‘nal i ilgan exnologiyani amalga oshi ishga yo dam be adigan
sha -sha oi la alohida o‘ in u adi.
Ta’lim klas e i sha oi ida zamona iy AKT osi ala i yo damida shakllan i iladigan,
pedagogik maqsadla a elek on a’lim izimida axbo o -in e ak i hamko lik
sha la ini amalga oshi ish imkonini be u chi, ayanch kompe ensiyala i
i ojlan ishning a kibiy komponen la ining mazmuni, shaklla i a osi ala i
a si langan. Bo‘lajak muhandisla ning kasbiy aoliya ida asos bo‘lgan bakala
alabaning o‘zini a biyalash a yangi axbo o la bilan o‘z-o‘zini i ojlan i ish uchun –
shaxsiy aoliya ini mu a aqiya li i ojlan i ish a a’lim ja ayonla i a
exnologiyala idan oydalanish, elek on a’lim exnologiyala ini aol qo‘llash za u .
Xulosa o‘ nida, exnika oliy a’lim muassasala ida a’lim klas e i sha oi ida
alabala ning ayanch kompe ensiyala ini i ojlan i ishning pedagogik- ashkiliy,
peadagogik-psixologik, p edme li-dedak ik sha -sha oi la i bulu li exnologiyala ga
asoslangan esu sli, kommunika i , ashkiliy-boshqa u unksiyala ni baja ilishini
a’minlash hamda didak ik di e ensiyaga us u o lik be ish asosida akomillash i ildi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining qa o i. “O‘zbekis on
Respublikasining Oliy a’lim muassasala iga o‘qishga qabul qilishning da la
buyu masi pa ame la i o‘g‘ isida”, 2021 yil 22 iyundagi PQ-5157-son.
2. Атyтов П.Р. Политехническое образование в современных yсловиях. М.,
1985.
3. Беспалько В.П. О возможностях системного подхода в педагогике // Сов.
педагогика, 1990- № 7 - С. 59 - 60.
4. Безрyкова B.С. Педагогика: Yчеб. для инж. - пед. спец. / Екатеринбyрг,
обл. ин-т развития регионального образования. Екатеринбyрг, 1994-337 с.
5. Кyзьмина П.В. Методы системного педагогического исследования. Л.ЛГY,
1980-179 с.
6. Кyстов Ю.А. Единство и преемственность пдагогических действий в
высщей школе. Издательство Самарского гос. yн-та.-Самара,1993.
7. Кyчинская Е.Ю. Проектирование содержания и технология реализации
интегрированного кyрса графики в системе непрерывнога инженерно-
педагогического образования. Дисс..к.п.н., 2000-172 с.
8. Махмyтов М.И. Современный yрок. Вопросы теории 2-е изд., испр. и доп.
М.: Педагогика, 1985-184 с.
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
100
9. Махмyтов М.И., Безрyкова В.С. Принципы обyчения как
системообразyющий фактор взаимосвязи общего и профессионального
образования yчащихся средних ПТY./Под.ред.М.И.Махмyтова. М.:Изд. АПН
СССР, 1983.
10. Талызина Н.Ф. Управлние процессом yсвоения знаний. М.:МГУ,1984.
