IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
101
O‘SMIRLARDA DESTRUKTIV AXBOROTLARGA NISBATAN
MAFKURAVIY IMMUNITET SHAKLLANTIRISHDA TA’LIM-TARBIYA
DASTURLARINING AHAMIYATI
Tu gunbaye Jumadillo Xabibullo oʻgʻli
Toshken da la Sha qshunoslik uni e si e i psixologiya magis a u a
2-bosqich alabasi
Anno a siya. Mazku maqolada o‘smi yoshidagi shaxsla ning ongida des uk i
axbo o la ga qa shi ma ku a iy immuni e ni shakllan i ish masalasi yo i ilgan. Unda
o‘qu chi-yoshla ongini himoyalashda a’lim- a biya das u la ining oli, psixologik
a ij imoiy-pedagogik yondashu la asosida ishlab chiqilgan me odik asosla ahlil
qilingan. Shuningdek, o‘smi la ning axbo o makonidagi xulq-a o i, media
sa odxonligi a anqidiy a akku ko‘nikmala ini i ojlan i ish o qali ma ku a iy
ba qa o likni oshi ish mexanizmla i ko‘ sa ib o‘ ilgan.
Kali so‘zla : o‘smi , des uk i axbo o , ma ku a iy immuni e , a’lim- a biya
das u i, media sa odxonlik, axbo o xa sizligi.
Ki ish. Globallashu a aqamli exnologiyala i ojlanishi sha oi ida o‘smi
yoshidagila u li manbala dan kelayo gan axbo o oqimi a’si ida qolmoqda. Ula ning
psixikasi a dunyoqa ashi o‘liq shakllanmaganligi sababli des uk i axbo o la ga
nisba an sezu chanlik da ajasi yuqo i bo‘ladi. Shuning uchun bu yosh da ida
ma ku a iy immuni e ni shakllan i ish da la a jamiya oldida muhim azi ala dan
bi i hisoblanadi.
Ma ku a iy immuni e — bu shaxsning za a li, buzg‘unchi, manipulya i
g‘oyala ga nisba an anqidiy yondasha olishi, ula ni anglab, o‘z dunyoqa ashiga zid
ekanligini ushunib, qa shi u a olish qobiliya idi .
O‘zbekis on Respublikasi P eziden i Sh.M. Mi ziyoye o‘z nu qla ida
a’kidlaganidek, yoshla ning ongini zaha lo chi axbo o la a’si iga qa shi ku ashish
uchun “ a’lim- a biya izimida ma ku a iy immuni e ni shakllan i ish” za u .
Des uk i axbo o la — bu shaxsning axloqiy, milliy a ij imoiy qad iya la iga zid
bo‘lgan, uni buzg‘unchi g‘oyala sa i undo chi, uhiy hola iga salbiy a’si
ko‘ sa u chi axbo o la di . O‘smi la o asida bu kabi axbo o la quyidagi shaklla da
namoyon bo‘ladi:
➢ ij imoiy a moqla da ag essi kon en la ;
➢ eks emis ik yoki zo‘ a onlikni a g‘ib qilu chi ideola ;
➢ shaxsni jamiya dan aj a u chi, i ual hayo ga bog‘lo chi axbo o la .
Psixologik jiha dan o‘smi la o‘zligini izlash bosqichida bo‘lganligi sababli ula
o‘ziga o‘xshash namunala ni in e ne dan izlaydi. Bu esa des uk i axbo o la ga
nisba an ochiqlikni oshi adi.
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
102
O‘smi la ning ma ku a iy immuni e i quyidagi psixologik ko‘ sa kichla o qali
aniqlanadi:
➢ anqidiy a akku ning shakllanganlik da ajasi;
➢ ij imoiy mas’uliya hissi;
➢ milliy qad iya la a shaxsiy pozi siyaning mus ahkamligi.
Psixolog G.V. Loza o (2021) a’kidlaganidek, i ual olamdagi aollikning o ishi
bilan shaxsda “axbo o ga psixologik qa shilik” izimi shakllan i ilishi za u .
Ma ku a iy immuni e ni shakllan i ishda a’lim- a biya das u la i quyidagi
maqsadla ga xizma qiladi:
1. O‘qu chila da media sa odxonlikni oshi ish;
2. Tanqidiy ik lashni i ojlan i ish;
3. Milliy g‘u u a ij imoiy aollikni mus ahkamlash;
4. In e ne xa sizligiga oid amaliy ko‘nikmala ni be ish.
5. P o ilak ik Psixologik eningla ashkil e ish.
Ushbu das u la da psixologik eningla , olli o‘yinla , in e ak i semina la ,
“sog‘lom axbo o muhi i” da sla i sama ali na ija be adi. Misol uchun, “Axbo o
il la i” mashg‘ulo la i o‘qu chila ga ij imoiy a moqla da yolg‘on a manipulya i
kon en ni aniqlash ko‘nikmasini be adi.
O‘smi lа dа dеs uk i аxbо о lа gа nisbа аn mus аhkаm mа ku а iy immuni е
shаkllаn i ishgа qа а ilgаn еningglа u li- umаn bo‘lib, ulа ni аsni lаsh u liсhа
mеzоnlа gа аsоslаnаdi. Аgа psixоlоgik еning mаqsаdidаn kеlib сhiqqаn hоldа
аsni lаydigаn bo‘lsаk, ulа ni shа li а ishdа аniq mаlаkаlа ni shаkllаn i ish
еninglа idаn о ib, о shаxsiy i оjlаnish еninglа igасhа аj а ish mumkin. Bi inсhi
hоlа dа еning shаxs o‘zgа ishigа оlib kеlu сhi аniq xulq-а о nаmunаlа ini
shаkllаn i ish оmili bo‘lib gа dаlаnsа, ikkinсhi hоlа dа аsоsiy sаmа а iсhki sоhаdа
kuzа ilаdi, yа’ni dаs lаb shаxsning iсhki dunyоsi (o‘zini o‘zi bаhоlаsh, mо i а siyа,
qаd iyа lа izimi а bоshqаlа ), kеyin еsа xulq-а о o‘zgа аdi. Shu bilаn bi qа о dа
еningning sаmа аdо lik mеzоnlа i hаm bi -bi idаn а qlаnаdi: аy im mеzоnlа
оbyеk i di (mаsаlаn, ish i оkсhilа dа qаndаydi mаlаkаning shаkllаngаnlik dа аjаsi),
bоshqа bа’zi mеzоnlа subyеk i di (mаsаlаn, ish i оkсhilа ning o‘z shаxsiy
hоlа idаgi o‘zgа ishlа hаqidаgi his-kесhinmаlа ). Bu un еning jа аyоnidаn а аl
hаm, аlоhidа еning mаshg‘ulо lа ini аshkil qilishdаn оldin hаm, mаqsаdni аniqlаb
оlish а аlаbgа jа оb bе аdigаn аzi аlа ni shаkllаn i ish zа u . O‘smi lа dа yо ,
buzg‘unсhi, аy оnkо g‘оyа а mа ku аlа gа qа shi mа ku а iy immuni е
shаkllаnishidа ulа ning o‘z xulqа о lа ini, o‘zini o‘zi nаzо а qilishini, o‘zining
o‘zligi, yа’ni milliy xа аk е i, qаd iyа lа izimi, u -оdа lа i, ij imоiy nо mаlа i,
dаxldо lik, bunyоdkо lik, insоnpа а lik kаbi аzilа lа ini shаkllаn i ishgа qа а ilgаn
еninglа dа, оdа dа, quyidаgi mаqsаdlа gu uhi ko‘zlаnаdi:
1. Оdаmlа bilаn sаmа аli а sаmimiy munоsаbа o‘ nа ish uсhun shаxslа а о
o‘zа о hаmkо lik uslublа i, mеxаnizmlа i hаmdа psixоlоgik qоnuniyа lа ini o‘ gаnish.
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
103
2. O‘zining milliy qаd iyа lа izimi, u -оdа lа , ij imоiy nо mаlа , milliy xа аk е
xususiyа lа ini аnglаsh аsоsidа yо , bеgоnа, аy оnkо hаmdа buzg‘unсhi g‘оyа а
mа ku а iy in о mа siyаlа ni sа аlаy оlishi.
3. Shаxs а аqqiyо i jа аyоnigа а’si o‘ kаzish, ijоdiy imkоniyа ni yuzаgа сhiqа ish,
u mush dа аjаsini, оmаd а bаx hissini оp imаl dа аjаgа yе kаzish.
4. Iсhki dunyо а xulq-а о dаgi o‘zgа ishlа аsоsidа kеlib сhiqаdigаn еmо siоnаl
buzilishlа dа o‘zini o‘zi аnglаb yе ish а o‘zining us idа ishlаshni i оjlаn i ish.
5. Gu uh ish i оkсhilа ining psixоlоgik muаmmоlа ini izlаsh а ulа ni hаl qilishgа
yо dаm bе ish.
6. Bunyоdkо – ijоbiy mо i а siyаlа ni shаkllаn i ish, buzg‘unсhi –sаlbiy
mо i а siyаlа ni kо еksiyаlаsh xususiyа lа igа оlib kеlish.
7. Psixоlоgik sаlоmа likni mus аhkаmlаsh. O‘smi lа bilаn еning mаshg‘ulо lа ini
аshkil qilish bi qа о qоidаlа gа binоаn аmаlgа оshi ilаdi. Xususаn, bugungi kundа
o‘smi lа bilаn dеs uk i аxbо о lа gа nisbа аn mus аhkаm mа ku а iy immuni е
shаkllаn i ishgа qа а ilgаn еning mаshg‘ulо lа ini А.G.G еsо ning quyidаgi
аmоyillа gа аsоslаnib аshkil qilish hаm mаqsаdgа mu о iq. O‘zbekis on sha oi ida
ay im mak ab a li seyla negizida “Media madaniya asosla i”, “Axbo o madaniya i”
kabi akul a i ku sla jo iy e ilgan. Bundan ashqa i, O‘zbekis on yoshla i i oqi,
“Ma’ i a ” jamg‘a masi hamda oliy a’lim muassasala i hamko ligida o‘ kazilayo gan
“Yoshla a ma ku a iy ba qa o lik” eningla i ijobiy na ijala be moqda.
Xulosa
O‘smi la uchun mo‘ljallangan a’lim- a biya das u la i ula ning dunyoqa ashi a
ma ku a iy ba qa o ligini shakllan i ishda hal qilu chi ahamiya kasb e adi.
Des uk i axbo o la ning a’si iga qa shi immuni e ni i ojlan i ish — bu na aqa
a’lim muassasala i, balki oila, jamoa ashkilo la i a omma iy axbo o osi ala ining
hamko likdagi azi asidi .
Shunday qilib, yoshla ning media sa odxonligini oshi ish, anqidiy a akku ini
i ojlan i ish a milliy qad iya la ga asoslangan a’lim das u la ini keng jo iy e ish
o qali ma ku a iy immuni e ni sama ali shakllan i ish mumkin.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Mi ziyoye Sh.M. “Yangi O‘zbekis on s a egiyasi”. – Toshken : O‘zbekis on,
2021.
2. Loza o G.V. Vi ual olamga qa amlikning psixologik mexanizmla i. – Toshken :
Fan, 2022.
3. Ka imo a V.M. Yosh da psixologiyasi. – Toshken : TDPU nash iyo i, 2020.
4. Abdullaye a M. “Media sa odxonlik o qali ma ku a iy immuni e ni
i ojlan i ish yo‘lla i”. // Psixologiya a Pedagogika ju nali, №2, 2023.
5. UNESCO. Media and In o ma ion Li e acy Cu iculum o Teache s. – Pa is,
2021.
