IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
115
HAJVIY SHЕ’RLAR MATNIDA O‘ZLASHMAGAN SO‘ZLARNING
BADIIY-ESTЕTIK VAZIFALARI
O iqo a Na gizaxon Yoqubjono na
Filologiya anla i boʻyicha alsa a dok o i (PhD)
Anno a siya. Ushbu maqolada haj iy she’ iya da qo‘llaniladigan o‘zlashmagan
(begona, ki ish) so‘zla ning badiiy a es e ik azi ala i ahlil qilinadi. O‘zlashmagan
leksik bi likla ning haj iy ma’no ya a ish, ob azla ni jonlan i ish, ij imoiy anqidni
kuchay i ishdagi o‘ ni ochib be iladi. Maqolada mualli zamona iy a an’ana iy
haj iy she’ la dan misolla kel i ib, ula ning s ilis ik a seman ik xususiya la ini
ahlil qiladi. Shuningdek, begona so‘zla ning ma ndagi kon eks ual moslashu i a
badiiy eksp essi likni oshi ishdagi oli ham yo i iladi. Tadqiqo na ijala i haj iy
adabiyo dagi il osi ala ining unksional imkoniya la ini chuqu oq ushunishga
xizma qiladi.
Kali so‘zla : haj iy she’ , o‘zlashmagan so‘z, s ilis ika, badiiy-es e ik unksiya,
ob az, il eksp essi ligi, leksik bi lik.
Аннотация. В данной статье анализируются художественные и
эстетические функции неосвоенной (иностранной, заимствованной) лексики,
используемой в сатирической поэзии. Раскрывается роль заимствованных
лексических единиц в создании комического смысла, оживлении образов и
усилении социальной критики. Автор приводит примеры из современных и
традиционных сатирических стихотворений, анализируя их стилистические и
семантические особенности. Также освещается роль иностранных слов в
контекстуальной адаптации текста и усилении художественной
экспрессивности. Результаты исследования способствуют более глубокому
пониманию функциональных возможностей языковых средств в сатирической
литературе.
Ключевые слова: сатирическое стихотворение, заимствованное слово,
стилистика, художественно-эстетическая функция, образ, языковая
экспрессивность, лексическая единица.
Anno a ion. This a icle analyzes he a is ic and aes he ic unc ions o non-
assimila ed ( o eign, bo owed) wo ds used in sa i ical poe y. I explo es he ole o
hese lexical uni s in c ea ing humo ous meaning, enli ening image y, and enhancing
social c i icism. The au ho p o ides examples om bo h mode n and adi ional
sa i ical poems, examining hei s ylis ic and seman ic ea u es. Addi ionally, he
a icle highligh s he con ex ual adap a ion o o eign wo ds wi hin he ex and hei
con ibu ion o inc easing a is ic exp essi eness. The esul s o he s udy con ibu e
o a deepe unde s anding o he unc ional po en ial o linguis ic de ices in sa i ical
li e a u e.
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
116
Keywo ds: sa i ical poem, non-assimila ed wo d, s ylis ics, a is ic-aes he ic
unc ion, image y, linguis ic exp essi eness, lexical uni .
Badiiy ma nga ling opoe ik yondashu hamda uning muammola ini o‘ ganishla
na ijasida ilshunoslikda ha bi sa x bi ligi badiiy-es e ik azi a baja ishi haqidagi
ik la ilga i su iladi. O‘zbek ilshunosligida bu bo ada ko‘plab izlanishla olib
bo ilganligiga qa amay, il bi likla ining ba chasi ham es e ik hodisa si a ida
mukammal adqiq qilinmagan. Badiiy asa ilini o‘ziga xos es e ik hodisa si a ida
o‘ ganu chi il sohasi bo‘lgan ling opoe ikaga oid qilingan ishlla da ham bu
bi likla ning ba chasi o‘ ganilgan emas.
Tildagi es e ik azi ani ishga solish uchun ijodko o‘z badiiy niya iga ko‘ a ilning
u li i oda imkoniya la idan oydalanadi. Bunday imkoniya la esa ilning one ik,
leksik, mo ologik, sin ak ik a boshqa sa hla ning ba chasida ma jud.
Tilshunos olim A.Nu mono ling opoe ika “ ling is ik poe ikaning qisqa gan
shakli bo‘lib, badiiy asa la da qo‘llanilgan lisoniy bi likla ning( one ik, mo emik,
leksik a boshqala ) badiiy –es e ik azi ala ini, ilning konno a i unksiyasini
o‘ ganadi. Boshqacha ay ganda, ling opoe ika ilshunoslikning badiiy nu qni
o‘ ganu chi bo‘limi” bo‘lib, u ba cha sa x bi likla ining badiiy-es e ik unksiyasini
qam ab olishini a’kidlaydi. [1.164]
M. Yo‘ldoshe badiiy ma nning ling opoe ik ahlilida “badiiy ma nda poe ik
ak uallashgan il osi ala ini aniqlash” [2.156] ni muhim amoyilla dan bi i ekanligini
a’kidlaydi.
Ushbu ishning obyek i si a ida An a Obidjonning eksp essi lik ka ego iyasi
yaqqol oqelangan “Bezgakshamol – Gulma Shoshiyning yo oyi de oni” asa idagi
haj iy she’ la i na’munala i olindi. Gulma Shoshiy – ushbu asa dagi g‘azalla
shaklida yozilgan, shoi ning o‘z a’bi i bilan ay ilganda “ aslida ba mog‘ oq”, ya’ni
ba moq she’ aznidagi haj iy she’ la ning li ik qah amoni bo‘lib she’ la da as i
a bayon uning ilidan i odalanadi. Maho a li haj chi, yozu chi, shoi a d ama u g
An a Obidjonninng 1985 yili “Mush um” ku ubxonasi u kumida bosilgan
“Bezgakshamol” asa iga S.Ahmadning “Us a Gulma ning mi zosi” sa la hali
so‘zboshisida a’kidlaganidek, asa ning bosh qah amoni - o‘ gan as da yashab o‘ gan
Us a Gulma degan shoi . Mualli asa da “unga o‘ziga bop il opgan, she’ iy uslub
ham opgan. G‘azalla ning ha bi bandidan, so‘zla idan, ha o qo iyala idan ham us a
Gulma ning su a i ko‘ inib u ganga o‘xshaydi. An a o‘zining galdi qah amonidan
juda us alik bilan oydalangan. U hamma gapni yumo is ik il bilan jiddiy a zda
ay ayo gandek ko‘ insa-da, aslida maisha pa as lik, dumbul alsa abozlik,
gum ohla cha dindo lik, xudbinlik, qabihona ig‘ oga lik, loqaydlik, manmanlik,
molpa as lik, ichkilikbozlik, giyoh andlik, muno iqlik kabi illa la ni beayo
masxa alaydi.” [3.3]
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
117
Asa qah amonining xa ak e ini aniq shakllan i ish, asa g‘oyasini kuchay i ish
uchun mualli asa da o‘ ni bilan a xaizm, is o izm, dialek izm, ulga izm, ja gon a
a go so‘zla , p o essionalizm, e emizm, kako emizm(dis emizm), e minla ,
kanselya izmla , a a izmla , sinonim, omonim a an onim so‘zla kabi o‘zbek
ilining deya li ba cha leksik bi likla idan unumli oydalangan. Bundan ashqa i asa
ilida mualli nu qining o‘zigagina xos bo‘lgan neologizm, okkazionalizmla ni, maqol,
u g‘un ibo ala , sin ak ik igu ala a opla ni ko‘plab uch a ish mumkin.
Ushbu kichik bi ahlil asnosida asa ma nida keng, unumli a o‘ inli qo‘llanilgan
emo sional-eksp essi bo‘yoqli leksika a kibiga ki ishi mumkin bo‘lgan o‘zlashma
so‘zla - a a izmla ning ling opoe ik ahliliga o‘x alishni maqsad qilindi.
O‘zbek ilining a ixiy da la iga xos bo‘lgan a bugun ham ma jud o‘zlashma
so‘zla i haqida “O‘zbek ili leksikologiyasi”ning o‘zlashma qa lam so‘zla iga
bag‘ishlangan qismida shunday deyiladi: “O‘zbek ilida hozi da ma jud a
qo‘llanishda bo‘lgan ba cha so‘zla , g amma ik osi ala bu ilning o‘ziniki, uning o‘z
boyligidi . Ammo bu leksik boylik o‘zbek ilida bi dan yuzaga kelgan emas. O‘zbek
ili lug‘a sos a i mu akkab i ojlanish bosqichla ini boshdan kechi gan. Ilk da la da
u u kiy qabila illa i a ba’zi qadimiy che illa ning ay im leksik elemen la ini o‘zida
bi lash i gan hola da bo‘lgan bo‘lsa, keyinchalik o‘zbek ili lug‘a sos a iga o s- ojik
ilidan, a ab ilidan, mo‘g‘ul a xi oy illa idan so‘zla qabul qilingan” . [4.55]
Rus ilshunosligida ay im ilshunosla qabul qilayo gan ilda o‘la o‘zlashib
ke magan yoki o‘zlashayo gan ildagi muqobili aol ishla ilayo gan so‘zla ni
“inos annoye slo o” – che so‘z e mini bilan a aydila . [5.724]
Tilshunos L.M.Bash o‘zlashma so‘z e minini juda keng ma’noda ushunadi. Olim
o‘zlashmala ning 4 a u ini ko‘ sa gan. 1. Va a so‘zla . Muqobili bo‘la u ib,
boshqa ilga ki ib kelgan che so‘zla . Ula o‘zi ki gan so‘zla ning o ush izimiga
moslashmagan bo‘ladi. 2. T ansli e a siya qilingan so‘zla . So‘z o‘z ma’nosini
saqlagan holda aqa bi yozu dan ikkinchi yozu ga o‘gi iladi. 3. Haqiqiy yoki o
ma’nodagi o‘zlashmala . Ula yangi ushunchala ning nomi si a ida qabul qilinadi.
Shakliy uzilishi o‘zga ishi ham, o‘zga masligi ham mumkin. 4. In e na sionalizmla .
Ula chin o‘zlashmala bilan yolg‘on o‘zlashmala o‘ asida o aliq o‘ inni
egallaydi .[6.22]
N.Uluqo a si iga ko‘ a esa, a a so‘z (ba bo ismos)la ona iliga o‘zlashmagan,
o‘zga il hodisasi si a ida qo‘llangan so‘z a ibo ala di . Va a so‘zla o‘z il
ma nla ida ma’lum uslubiy maqsadda qo‘llangani holda, ekzo izmla a jima ma nida
uch aydi. Va a so‘zla asosan uslubiy maqsadda qo‘llanishiga ko‘ a ekzo izmla ga
yaqin u adi. Va a so‘zla che il so‘zla i bo‘lsa ham, ansli e a siya qilinmasligi,
qaysi ilga oid bo‘lsa, ko‘p oq shu il g a ik osi ala ida be ilishi bilan ekzo izmla dan
a q qiladi .[7.46]
Badiiy adabiyo da muayyan as i maqsadi bilan o‘zga ilga oid so‘z a ibo ala
qo‘llanishi kuza iladi. Tilning lug‘a a kibiga ki i ilmagan, aqa gina og‘zaki nu qda
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
118
ma jud bo‘lgan bunday che so‘zla idan 1).badiiy nu qda qah amon xa ak e i; 2).
milliy mansubligi; 3). ichki dunyosi as i ida; 4). oqea-hodisaga xo ijga xoslik
a’kidini be ish maqsadla ida ishla iladi.
Shuningdek, oqeala bo‘lib o‘ ayo gan o‘ inga isho a qilish yoki nu qiy
aziya a unda ish i ok e ayo ganla ning milliy mansubligi haqida ma’lumo be ish
is agi bilan ham ki i ilishi mumkin. Bunday bi likla a a izm (ay im adabiyo la da
ekzo izm)la deb yu i iladi.
“Va a izm (yun. ba ba ismos ). Ona iliga o‘zlashmagan, o‘zga il hodisasi si a ida
qo‘llangan so‘z yoki ibo a. Va a izmla dan, oda da o‘zga ye ga xos asm-oda la ni
as i lashda, mahalliy kolo i ni ya a ishda oydalaniladi: madam, missis a b.: Ich
madam, po om gulya ga bo amiz (Oybek).” [8.27]
“Ekzo izmla ( yunon. “begona”, “boshqa ye niki” ) - boshqa xalqla ning hayo ini
as i lash uchun oydalaniladigan so‘zla . M: mis e (ingl.),sino ina (i al.), sul on
( u k.)” [9.463]
Va a izm(ekzo izm)la ham boshqa emo sional-eksp essi bo‘yoqli leksik bi likla
kabi badiiy ma nni lisoniy ahlil qilish ja ayonida yozu chining ildan oydalanish
maho a ini namoyon e adigan, badiiy asa ning g‘oya iy-badiiy konsepsiyasi, adabiy
qah amonning xa ak e ini ochib be ishda muhim so‘z a ibo ala sanaladi.
A.Obidjon bu asa dagi haj iy she’ la ida XIX as dagi ij imoiy hayo ning achchiq
haqiqa la ini o‘zining komik qah amoni Gulma ilidan us alik bilan bayon qila kan
uning ilida o‘sha da da oddiy so‘zlashu ilida keng qo‘llangan ay im us, ingliz,
ansuz, a ab, ojik illa idagi a xalqa o so‘zla ni ham qo‘llaydi. Masalan, us ilidan
elik( elikiy – ulug‘, buyuk), agi (agi a siya - a g‘ib, ash iq), lampo(lampa - chi oq),
shlyapo(shlyapa - bosh kiyim), kala o (k o a – yo oq jihozi), bolsha oy(bolshe ik),
mensha oy(menshe ik), la ka(kichik do‘kon), pajaliska(pojaluys a - il imos),
xa o‘sh(xo oshiy - yaxshi), be i(ol), papa(dada), zakun(zakon - qonun),
izdi aska(zd a s uy - salom), skuchna(skuchno –ze ika li), ab ikon( ab ika),
d ujna(d ujno – do‘s ona), k aso‘ ka(k aso ka – go‘zal ayol), zala o‘y(zolo oy – illa),
malado‘y(molodoy - yosh, na qi on), nachaylik(nachalnik – boshliq),
as a o‘jna(os o ojno-eh iyo ko ona), das idayni( dos idaniye-xay ), lublu(lyublyu-
se aman) a boshqa; ojik ilidan yak(bi ), du(ikki), biyo(kel), ko joma( us ki kiyim)
a boshqa; ansuz ilidan banjo‘ (bonju -salom), ak( old qismi kal a o qasi uzun
e kakla us kiyimi) a boshqa; a ab ilidan as og‘ i ullo(as ag‘ i ullah - Allohga a ba
qildim), alhamdu(maq o bo‘lsin), ja ha i limu( limon kislo asi) a boshqa; ingliz a
xalqa o is e’moldagi so‘zla gu be na o (gube na o – ka a hududning ahba i),
gin ol(gene al), ma uze li(mauze o‘pponchasi) a boshqa so‘zla .
“...De emishki bolsha o‘yi: “Mensha o‘yning do‘konin bos!
O‘g‘i lang‘on - uning ombo ida Ma kosning shapkosi.”
Bu gapla din bezillab men dedim: as og‘ i ulloh, kim
Omon u sin bizi ombo , Temu ning go‘ da sa posi.” [10.39)
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
119
Bu she’ iy pa chada qo‘llangan us a a ab ilidan o‘zlashgan so‘zla ni buzib
ala uz qilinishi so‘zlo chi – Gulma ning o‘zlashgan so‘zning imlosini o‘g‘ i
asa u qilmasligi, boshqa milla ga mansubligi na ijasida qilayo gan xa osidan
mualli poe ik as i ya a ishda maho a li oydalangan. Qola e sa, ushbu o‘zga ildan
o‘zlashgan so‘zla o qali kinoya, piching a zaha handa kulguni i odalayap i.
Bolshe ikla menshe ik, ya’ni o‘sha da dagi uzumga qa shi boyla ni ancha yilla
bu un o‘ ib ke gan Ma ksning bosh kiyimini o‘g‘i lagan, degandek man iqsiz
ayblo la i haqidagi as i ni o‘sha da da yu imizda us mus amlakachila i
omonidan alon- a oj qilingan milliy boylikla imiz –“bizning ombo ” ga o‘xsha adi.
“Temu ning go‘ da sa posi” omon u sin, jumlasi o qali esa ajdodla imizning
ka anigacha alon- a oj qilinganiga sa i ik usulda isho a qilmoqda. Va a izmla esa
ushbu g‘oya iy maqsadni i odalash uchun bi lisoniy osi a si a ida azi a
baja moqda.
Gulma ning Pe e bu g shah iga bo gani haqidagi hangoma she’ da deya li 50%
so‘zla us ilidan o‘zlashgan a buzib ala uz e ilgan a a izmla di .
“Ya ma kada qa o la ka,
Bi do‘kondo u di gapga:
“Xa o‘sh po‘s in”, “Be i shapka”,
Ko‘p us amon a o ekan.
...Bi mas kelib dedi: “Papa”,
Yig‘loqi, beozo ekan.
...Ba ishnala ochib yuzni,
Muzqaymoqqa qa o ekan.” [10.53] Bu she’ iy pa chada a a izmla
qah amonning us ilni yaxshi bilmasligi, o‘zga joy, muhi haqidagi asa u a
bilimla i ye a li emasligini ko‘ sa ish o qali yengil kulgi qo‘zg‘a ish maqsadida
qo‘llangan.
Quyidagi pa chadagi p as o‘y(p os oy-oddiy) a a izmini qo‘llash bilan o‘ziga
bino qo‘ygan bi go‘zal ayolga oshiq bo‘lgan Gulma ning komik hola i ochib
be ilmoqda. Xudo, sajda, banda kabi diniy ma’nodagi so‘zla o asida qo‘llanayo gan
bi gina p as o‘y - uscha, buzib ala uz qilinayo gan, banda so‘ziga si a lash bo‘lib
kelayo gan so‘z kulguga sababchi bo‘lmoqda:
“...Xudo ongla mu u o‘zni husnig‘a qilsala sajda,
Sab aylay, ke ib husni, p as o‘y banda bo‘lg‘uncha.” [10.9]
O‘sha da dagi ba’zi kishila ning ho ijiy buyum a jihozla ga o‘chligi, moddiy
boylikka ujo‘ qo‘yganlikla ini kulgu os iga olgan mualli she’ qah amoni bayonida
a a izmla ni badiiy o‘xsha ishla a kibiga shunday maho a bilan joylaganki,
quyidagi she’ iy pa chadagidek aniq a komik as i yuzaga kelgan:
“Azimboyning uyi, hay-hay, qas i sul onni esla gay,
Qa o qi qinchi lampola yona qumg‘onni esla gay.
...Mushuk uxla kala o da, suyuq janonni esla gay.
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
120
...Yu u am- am, shlyaposi buzuq ay onni esla gay.” [10.10]
Ho ijiy yu la da a’lim olgan yoshla ning o‘z ilini mensimay nu qiga shzga ildagi
so‘zla ni qo‘shib ishla ishini haj iy anqid os iga olgan shoi poe ik as i da yana
a a izmla dan unumli oydalanadi:
“Fa angla din olib a’lim Shoshga qay mish bi olimcha,
Bu un us inda aylang‘on bu aq sochi soqolimcha.
Boshimni i g‘asam g‘ay i lisonda u dedi: “banjo‘ ”,
Ta akkaldin dedim “mixlo‘sh” menam o‘zimning holimcha.” [10.29] Ushbu
pa chadagi “mixlo‘sh” so‘zi hech qanday ilga mansub emasligi, qah amon omonidan
“ a akkaldan” o‘zgacha alik olish uchun a aylab o‘qilgan so‘z ekanligini mualli ning
sahi a os ida ilo a qilgan “bu so‘zning asl ma’nosini aniqlay olmadik” degan izohidan
ham ko‘ ish a ushbu izoh ham kulgu qo‘zg‘a ish uchun kel i ilganini anglash
mumkin.
Bu kabi misolla ni An a Obidjon qalamiga mansub “Bezgakshamol” haj iy-
she’ iy asa idan ko‘plab kel i ish mumkin. Xulosa qilib ay adigan bo‘lsak, badiiy asa
ilida a a izmla dan badiiy i oda osi asi si a ida oydalanish qah amon nu qini
indi iduallash i ish; i odani og‘zaki - jonli nu qqa yaqinlash i ish; ay im o‘ inla da
yengil kulgi qo‘zg‘a ish; ma jud illa la ni haj qilib, anqid os iga olish; o‘zlashgan
so‘zning imlosini o‘g‘ i asa u qilmasligi, boshqa milla ga mansubligi na ijasidagi
no o‘g‘ i ala uzni ko‘ sa ish o qali poe ik as i ya a ish; kinoya, piching a
zaha handa kulguni yuzaga kel i ish maqsadida qo‘llangan. Ushbu maqsadla ning
ba chasini amalga oshi ish bilan badiiy asa mualli i ilning emo sional-eksp essi lik
angla ish azi asini ishga solgan, badiiy nu qda ijodko o‘z badiiy niya iga ko‘ a
ilning ko‘plab i oda imkoniya la i, bi likla i qa o ida a a izmla dan ham
maho a li oydalangan.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Нурмонов А. Тилшуносликнинг адабиёт билан муносабати/Танланган
асарлар.3жилдлик.-Т.,2012.3-жилд.163-164-б.
2. Йўлдашев М. Бадиий матн лингвопоэтикаси. –Т.: “Фан”,2008.156 –б.
3. А.Обиджон Безгакшамол. Т.,1985. 3-бет
4. Муаллифлар жамоаси. Ўзбек тили лексикологияси. – Тошкент: Фан, 1981.
– Б.55
5. Маринова Е.В. Иноязычная лексика современного русского языка: учеб.
пособие. – М.: Флинта, 2013. – 296 с.; Чжан К. Понимание термина
заимствованное слово в русской и китайской лингвистике // Вестник РУДН.
Серия: Теория языка. Семиотика. Семантика. Vol.8, – №3. – М., 2017. – С.724-
734.
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
121
6. Баш Л.М. Дифференциация термина «заимствование»: хронологический и
этимологический аспекты // Вестник Моск. ун-та. Серия 9. Филология. – М.,
1989. – С.22-34.
7. Улуқов Н. Экзотик лексика. Монография. – Тошкент: “Усмон Носир
медиа” нашриёти, 2021. – Б.46-47.
8. Ҳожиев А. Тилшунослик терминларининг изоҳли луғати. -Т.: 2002. 27-бет
9. Жеребило Т. В. Словарь лингвистических терминов. Изд.5-е, испр.и доп.:
Назрань- Издательство ООО «Пилигрим» - 2010. Стр.463.
10. А.Обиджон Безгакшамол. n.ziyouz.com h ps://n.ziyouz.com › ca ego yPDF
анвар обиджон гулмат шошийнинг ёввойи девони - Ziyouz.com.
