10-SON 1-JILD OKTABR 2025 – YIL 1-QISM
13
TA’LIM FIDOYILARI
JIFac o : 8.2
ISSN 2181-2160
TOPISHMOQLARDA METAFORIK TAGMA’NO VA UNING IFODALANISHI
METAPHORICAL IMPLICATION IN RIDDLES AND ITS EXPRESSION
Muyassa SAPARNIYAZOVA,
ilologiya anla i dok o i (DSc), do sen .
Na uza MAMAJONOVA,
Al aganus uni e si e i o‘qi u chisi
Muhammadsodiq SHODMONOV,
Al aganus uni e si e i alabasi
Anno a siya. Ushbu maqolada xalq og‘zaki ijodining qadimiy a be ak o
namunala idan bi i bo‘lgan opishmoqla dagi me a o ik agma’no ahlil qilingan. Me a o ik
agma’no opishmoqla da axbo o ning yashi in bayonini i odalo chi osi a si a ida
namoyon bo‘lib, ik lash aoliya ini i ojlan i u chi muhim omil si a ida ko‘ ilishi ochib
be ilgan. Shuningdek, subyek , obyek a p edika la ning me a o ik u la i, ula ning
sin ak ik hola i a ma ndagi unksiyasi misolla bilan ahliliy ik la asosida yo i ilgan.
Kali so‘zla : opishmoq, me a o ik agma’no, yashi in ma’no, subyek , obyek ,
p edika , p edika i lik, seman ik komponen , xalq og‘zaki ijodi.
Abs ac . This a icle analyzes he me apho ical implica ion in iddles, which a e one
o he ancien and unique examples o olklo e. Me apho ical implica ion is e ealed as a
means o exp essing hidden in o ma ion in iddles, and i s ole as an impo an ac o in
de eloping hinking ac i i ies is elucida ed. Fu he mo e, he me apho ical ypes o subjec s,
objec s, and p edica es, hei syn ac ic s a us, and hei unc ion in speech a e illus a ed wi h
examples and analy ical a gumen s.
Key wo ds: iddle, me apho ical meaning, hidden meaning, subjec , objec ,
p edica e, p edica i e unc ion, seman ic componen , o al olk li e a u e.
Topishmoqla da ik lash aoliya ining na ijasida noma’lum oqelikning ma’lum
oqelikka aylanishi uchun i odada yashi in seman ik komponen ish i ok e adi, ya’ni
opishmoqda so‘zlo chi naza da u gan axbo o oshko a bayon qilinmasdan, yashi in
mazmun ko‘ inishla idan ibo a bo‘ladi.
M.Hakimo yashi in mazmun i odalash shaklla i u licha ko‘ inishla dan ibo a
bo‘lganligi uchun ula ni umumiy a xususiy yashi in ma'nola deb ikki gu uhga aj a adi. U
10-SON 1-JILD OKTABR 2025 – YIL 1-QISM
14
TA’LIM FIDOYILARI
JIFac o : 8.2
ISSN 2181-2160
shunday yozadi: “Umumiy yashi in ma’nola so‘zlo chi, inglo chi a ba cha nu q
ish i okchila i anglab olishi mumkin bo‘lgan yashi in ma’nola di . Bula ga ibo a, eplika,
maqol, ma al, opishmoq a shu kabila ki adi” [Hakimo M.X, 2001:35]
Axbo o ning oshko a bayoni i odaning ha qanday ko‘ inishida ma jud bo‘lib, nu q
p edme i haqidagi p opozi siyani angla adi. Axbo o ning yashi in bayoni esa ana shu
oshko a bayon a kibiga joylash i iladi. Topishmoqla da be ilgan axbo o bayoni xuddi
shunday yashi in xa ak e da bo‘lib, biz bu ma’noni me a o ik agma’no (M.Qah amono )
a amasi bilan be ishni ma’qul ko‘ dik.
“Tagma’noning bunday ko‘ inishla ida so‘zlo chi inglo chini ma’lum bi
p edme la ga o‘xsha ish asosidagi p opozi siyani be ish bilan o‘zi naza da u gan axbo o
ko‘ inishiga isho a qiladi” [Hakimo M.X, 2001:35]. Topishmoqla da me a o ik agma’no
quyidagi ko‘ inishla da namoyon bo‘ladi:
1. Gapning mazmuniy uzilish bi ligi bo‘lgan subyek “shaxs”, subyek “noshaxs
[Abdullaye a D. T., 2001:6]” yashi in ma’noga ega bo‘ladi, bunda u o‘z aniqlo chisi bilan
desk ip i hola da (bi nech a so‘zdan ashkil opgan, bi ikmali) bo‘ladi.
2. Subyek me a o ik agma’no eal a no eal mazmun negizida hosil bo‘ladi. Mazku
opishmoqla “… ikki pa allel ma’no sa higa ( ashqi a ichki, ochiq a yashi in) so‘zla esa
ikki yoqlama aloqado lik xususiya iga ega, binoba in, bi aq ning o‘zida ha ikki ma’no
sa hida ham ma jud” [Abdullaye J.X., 1993:14]. Boshqacha qilib ay ganda, opishmoq
xaba , da ak bildi u chi oddiy gapdan a q qilmaydi. Rus ilshunosi A.I.Ye imo ning
a’kidlashicha, “Oda da badiiy asa da ob azli igu ali ma’noda qo‘llangan so‘z unga obe
bo‘lgan, mazmunan unga bog‘langan a u singa i ko‘chma – me a o ik ma’noda
qa nashu chi bu un bi so‘z zanji ini ham o‘ziga o ib u adi. Tushunish uchun o‘ziga xos
agma’no za u bo‘lgan yaxli me a o ik ma n ujudga keladi. Me a o ik ma n asosida
o‘ziga xos ma’no iy pa allellizm, ikki mazmun qa o ining ma judlik hola i si a ida
ushuniladigan ma’no iy ju sa hlik yo adi” [Ефимов А.И. , 1957:123].
Fo ima – Zuh a u ishadi,
Me osini bo‘lishadi. (Qaychi)
Qo‘shnimning a qoni de o dan oshib ushdi. (Oshqo oq)
10-SON 1-JILD OKTABR 2025 – YIL 1-QISM
15
TA’LIM FIDOYILARI
JIFac o : 8.2
ISSN 2181-2160
Bu opishmoqla da Fo ima-Zuh a – egizakla , qaychining ikki ig‘iga isho a; eal
deno a - Fo ima-Zuh a, me a o ik agma’no – qaychi. Qo‘shnimning a qoni – eal deno a ,
oshqo oq – me a o ik agma’no.
No eal mazmun negizida subyek me a o ik agma’no hosil qiladi:
Bi yap oqda o' iz kelin soch a aydi. (Oy, kunla )
Ka a oppoq das u xon hamma yoqni qoplagan. (Qo )
Bula da bi yap oqda o' iz kelin soch a ashi, das u xonning hamma ye ni qoplashi
no eal oqeadi . Subyek me a o ik agma'no – opishmoqla da opilishi ke ak bo‘lgan,
jumboqlanayo gan so‘z ega azi asida keladi.
2. Ob'yek umumyashi in ma’noga ega bo‘ladi. O‘z na ba ida obyek me a o ik
agma’no ham ikki ko‘ inishda bo‘ladi:
a) Real mazmunli obyek – me a o ik agma’no:
Qizil buzoqimni og‘ildan qay a sam, chiqmaydi. (Til)
Yu ib, oq o uqimni yo‘qo dim. (Tupuk)
b) No eal mazmunli obyek – me a o ik agma’no:
Esonboy akamning qissasini el yig‘ilib ikolmas. (Ye yo iği)
Ajab bi gumbazlik uy ko‘ dim, na eshigi bo , na eshigi. (Yomg‘i ko‘pigi)
Obyek me a o ik agma’no gapning o‘ldi u chi kons uk i bo‘lagi si a ida keladi.
Subyek a obyek umumyashi in ma’noga ega bo‘lganda, opishmoq a kibida eal deno a
si a ida ish i ok e adi. Topishmoqla da me a o ik agma’noning yana shunday ko‘ inishi
ham ma judki, ula da me a o a p edme i ish i ok e maydi. Tinglo chi aniq kommunika i
aziya da so‘zlo chi omonidan be ilgan i oda mazmunini qabul qila ekan, i odaning
mazmunida so‘zlo chi nimani naza da u ganligini aniqlashi za u bo‘ladi. Buning uchun
inglo chi so‘zlo chi nu qiga xos “A” i odasidan “B” seman ik xulosani opib olishi sha
hisoblanadi. Me a o ik agma’noning bu ko‘ inishini sha li a ishda p edika me a o ik
agma’no deb a ashni ma’qul ko‘ dik.
Tu gan ye ini uza . (Ombi )
U masdan yig‘la adi. (Piyoz)
Umumyashi in ma’no kasb e gan ha aka – p edika la yashi in deno a – opishmoq
ja obi bilan bi galikda p edika i i oda hosil qiladi: Ombi uzadi, piyoz yig‘la adi kabi.
10-SON 1-JILD OKTABR 2025 – YIL 1-QISM
16
TA’LIM FIDOYILARI
JIFac o : 8.2
ISSN 2181-2160
Shuni a’kidlash ke akki, asosiy man iqiy u g‘uni ha aka , ya’ni p edika o‘z us iga
olishiga qa amasdan (uzish – ombi ning, yig‘la ish – piyozning asosiy xususiya i) kesim
ham desk ep i hola da bo‘lishni aqozo e adi.
Axbo o ni ushunish ja ayonida kesimning a gumen bo‘lakla i ba chasi ba oba
xizma qiladi. P edika me a o ik agma’nola ining mazmuniy a uyush i u chi ma kazi e’l
p edika la a o p edika la sanaladi.
Fe’l p edika la ning alen likla ini o‘ldi ib kelgan sin ak ik qu ilmala desk ip i
kesimning hosil bo‘lishida asosiy ol o‘ynaydi. Shunga ko‘ a, p edika me a o ik
agma’nola ni quyidagi gu uhla ga aj a ish mumkin:
Subyek uz li p edika me a o ik agma’no:
Pas osmondan qo yog‘a . (Elak)
Momom ke ib bo yap i,
Kulchasi qolib bo yap i. (Tuya oyog‘ining izi)
O‘ in-pai uz li p edika me a o ik agma’no:
Kunu un yu adi, doim bi joyda u adi. (Soa )
Qishda yaxlamaydi, yozda yaxlaydi. (Sho‘ ye )
Ta z uz li p edika me a o ik agma’no:
Uchib kela g‘oz kabi,
O‘ in sola muz kabi,
G‘iji la sax iyon kabi,
Achchiq bo‘la uz kabi. (Qo , ayoz)
Sha uz li p edika me a o ik agma’no:
Yo sa u mas,
Tu sa yo mas. (Qop)
Bi o‘kilsa, qay a o‘lmas. (Ob o‘, nomus)
Xalq opishmoqla ida ko‘zda u ilgan mazmun ixcham, yashi in i odalanadi. Shu
bilan oqelikdagi na sa-hodisala ni qiyosan anglash, his e ish, o‘ ganishga keng imkon
ya a adi, man iqiy a akku a aqqiyo i uchun eng qulay a muhim osi a bo‘lib xizma
qiladi.
10-SON 1-JILD OKTABR 2025 – YIL 1-QISM
17
TA’LIM FIDOYILARI
JIFac o : 8.2
ISSN 2181-2160
Topishmoqla ik ning ichham i odalanish xususiya iga ega bo‘lganligi sababli ko‘p
holla da subyek ga chi eksplici i odalansa ham, u be osi a hola , belgi egasi bo‘la olmaydi.
Topishmoqla da eksplisi i odalangan subyek ashqi a ichki ma’no sa higa ega
bo‘ladi.Masalan: Sa iboy akam ichka i, soqolla i ashqa i. (Sabzi) Bu opishmoqda subyek
– Sa iboy akam ashqi ma’no sa hida eal deno a ni i odalab kelganday bo‘ladi. Ichki ma’no
sa hida esa Sa iboy aka – sa iq angli p edme ga, ya’ni sabziga isho a qiladi. Bunday
subyek ni biz sha li a ishda man iqiy qa ola subyek la deb nomladik. “Ha ola bo‘lak”,
“Ha ola bi lik” e minla iga N.Maxmudo , A.Nu mono [Нурмонов А. Маҳмудов М.,
1995:172] umumiy ilshunoslikdagi “deyksis belgila ”ga bog‘lab a’ i be ishadi, olmosh,
nisbiy so‘zla kabila ni deyksis belgila si a ida qo‘shma gapla da qa nashu chi qa ola
bo‘lakla i deb nomlaydi. Subyek ko‘pincha man iqiy ha ola bo‘lakla azi asida keladi.
Buning mohiya i shundan ibo a ki, ula mazmunni, oqea, belgi, na sala ni be osi a
i odalamaydi, balki ula ga isho a, ha ola qiladi, shunga ko‘ a ula ni mazmunan kuchsiz,
bo‘sh so‘zla si a ida qa ash mumkin. [ Вейнрейх У., 1970:177-183].
Yuqo idagi opishmoqda Sa iboy akam ha ola bo‘lagi bo . U subyek - ega azi asida
kelgan. Mazku subyek ning opishmoq ja obiga (sabzi) qa ola qilinishiga ko‘ a mazmunan
ega o‘ niga qo‘yib id ok qilinadi: Sabzi ichka ida, palagi ashqa ida. Demak, pa allel ma’no
sa hla i bo‘yicha mazku opishmoq subyek la i:
Sa iboy aka – ashqi ma’no sa hi – man iqiy qa ola bo‘lak bo‘lsa,
sabzi – ichki ma’no sa hida eal deno a di . Yoki: Ol mish ikki aybni oq yopa .
(Qa iq). Oq – ashqi ma’no sa hi – man iqiy qa ola bo‘lak bo‘lsa,
qa iq – ichki ma’no sa hida eal deno a di . Bu gapni: Ol mish ikki aybni qa iq yopa
deb ans o ma siya qilish mumkin.
Xulosa qilinganda, opishmoqla da i o ik so‘ oq gapdan anglashilu chi ja obga
isho a qilu chi bo‘lakka inglo chi e’ ibo i jalb qilinmaydi, balki opishmoqda
jumboqlanayo gan p edme ning me a o ik “muqobili” logik u g‘u oladi. Na ijada, i o ik
so‘ oq gapdan anglashiladigan ja ob opishmoq ja obi sanaladi.
Eksplisi subyek o a o lashgan so‘zla o qali i odalanadi a gapda ega, o‘ldi u chi
a qa a qich pozi siyala ida keladi.
10-SON 1-JILD OKTABR 2025 – YIL 1-QISM
18
TA’LIM FIDOYILARI
JIFac o : 8.2
ISSN 2181-2160
Xalq opishmoqla ida subyek ning implisi , ya’ni g amma ik jiha dan i odalanmagan,
man iqan ko‘zda u ilgan hola i ham ma jud, opishmoqla da implisi sub’yek opishmoq
ja obi o qali eallashadi. Shuningdek, opishmoqla da noma’lum oqelikning ma’lum
oqelikka aylanishi uchun i odada yashi in seman ik komponen – me a o ik agma’no
ish i ok e ishi alab e iladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Abdullae J.X. O‘zbek xalq opishmoqla ining leksik-seman ik xususiya la i: Filol.
anla i nomzodi ... dis. – T., 1993. – 114 b.
2. Abdullae a D.T. Mazmuniy subyek a uning o‘zbek ilida i odalanishi: Filol. anla i
nomzodi. dis. ... a o e . – T., 2001. – 25 b.
3. Hakimo M.X. O‘zbek ilida ma nning p agma ik asni i Filol. Fanla i nomzodi d- i
dis. … a o e . – T., 2001. – 35 b.
4. Nu mono A. Mahmudo M. O‘zbek ilining naza iy g amma ikasi. – T.: O‘qi u chi,
1995. – 232.
5. Вейнрейх У. О семантической структуре язика. В кн. Новое в лингвистик Веил
У. – М: Прогресс. 1970. –183 с.
6. Ефимов А.И. Стилистика художественной речи. – М.: МГУ, 1957 – 123 с.
7. Сапарниязова М. Ўзбек халқ топишмоқларининг семантикаси ва синтаксиси. –
Тошкент, Низомий номидаги ТДПУ, 2009.
