ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
94
VIRUSLI INFEKSIYALAR: GRIPP VA COVID-19 HAQIDA
Choʻliye a Dildo a E kinjono na
Baza o a Gulno a Rus amo na
Toʻlqino Hamidullo Xamdam oʻgʻli
ALFRAGANUS UNIVERSITY noda la oliy a’lim ashkilo i,
Tashken , Uzbekis an.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17307624
Anno a siya. G ipp – o‘ ki i usli kasallik bo‘lib, u umumiy zaha lanish bеlgila i,
ana ha o a ining ko‘ a ilishi, yuqo i na as yo‘li, yu ak qon- omi a asab sis еmasining
za a lanishi kabi aloma la bilan a si lanadi. G ipp i usi odamla o asida doimiy
aylanib yu ib, xa 2-3 yilda epidеmiya bе ib u adi. Bu epidеmiyala i usning u li xil
sе ologik a ian la i omonidan chaqi iladi. A - i usining yangi sе o ipla i paydo
bo‘lganda esa (xa 10-30 yilda) pandеmiya sodi bo‘ladi. A i usini u li ha xil uzoqqa
uchu chi qushla a hay onla ga o‘ ishi a ula dan odamla ga o‘ ishi kuza ilgan. Bu hola
i usning yangi sе o ipla ini paydo bo‘lishida asosiy omil bo‘lsa, ajab emas.
Kali so’zla : i usli in eksiyala , g ipp, COVID-19, ko ona i us, SARS-CoV-2, na as
yo‘li in eksiyasi, isi ma, yo‘ al, bu un bi ishi, bosh og‘ ig‘i, mushak og‘ ig‘i, pandemiya,
aksina, immuni e , gigiyena, niqob, ij imoiy maso a, ka an in, kasallik belgila i, yuqumli
kasallikla .
ВИРУСНЫЕ ИНФЕКЦИИ: О ГРИППЕ И КОВИДЕ-19
Аннотация. Грипп – острое вирусное заболевание, характеризующееся такими
симптомами, как признаки общей интоксикации, повышение температуры тела,
поражение верхних дыхательных путей, сердечно-сосудистой и нервной систем. Вирус
гриппа постоянно циркулирует среди людей, давая эпидемии каждые 2-3 года. Эти
вспышки вызваны различными серологическими вариантами вируса. А при появлении
новых серотипов а - вируса (каждые 10-30 лет) наступает пандемия. Было замечено,
что вирус А передается различным дальнобойным птицам и животным и передается от
них людям. Неудивительно, что это состояние является основным фактором появления
новых серотипов вируса.
Ключевые слова: вирусные инфекции, грипп, COVID-19, коронавирус, SARS-CoV-2,
респираторная инфекция, лихорадка, кашель, заложенность носа, головная боль,
мышечные боли, пандемия, вакцина, иммунитет, гигиена, маски, социальное
дистанцирование, карантин, симптомы болезни, инфекции.
VIRAL INFECTIONS: ABOUT INFLUENZA AND COVID-19
Ano a ion. In luenza is an acu e i al disease cha ac e ized by symp oms such as
symp oms o gene al poisoning, inc eased body empe a u e, damage o he uppe espi a o y
ac , ca dio ascula and ne ous sys em. The in luenza i us is cons an ly ci cula ing among
people, gi ing an epidemic in 2-3 yea s. These epidemics a e called by di e en se ological
a ian s o he i us. And when new se o ypes o he A- i us appea , a pandemic occu s (in 10-
30 yea s). I has been obse ed ha he A i us is ansmi ed o a ious a - lye bi ds and
animals, and om hem o humans. I is no su p ising i his condi ion is he main ac o in he
eme gence o new se o ypes o he i us.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
95
Keywo ds: i al in ec ions, in luenza, COVID-19, co ona i us, SARS-CoV-2, espi a o y
in ec ion, e e , cough, unny nose, headache, muscle pain, pandemic, accine, immuni y,
hygiene, mask, social dis ance, qua an ine, symp oms o disease, in ec ious diseases.
Ta ixiy ma'lumo la : - G ipp an suz so‘zi bo‘lib - changallash yoki – egallash dеgan
ma'noni bildi adi. G ipp haqida bi inchi asoslangan ma'lumo ni 1403 yili Е opadagi epidеmiya
aq ida an suz olimi E еn Paskе kеl i gan. 1580 yilda bi inchi pandеmiya kuza ilgan.
Bunda kasallik juda kеng a qalib, ayniqsa Pa ij, Rim, Mad idda juda ko‘p odam halok
bo‘lgan. XIX as OHI idan boshlab insoniya o‘z boshidan 4 a g ipp pandеmiyasini
o‘ kazadi: 1918-1920 yilla idagi pandеmiya (ispanka) da 20 - 50 mln. o iq 1957-59 yilla dagi
pandеmiya («Osiyo g ippi») da 1 mln.dan ko‘p odam halok bo‘lgan. AQShning o‘zida bu
aqam 70000ni ashkil qiladi. 1968 – 1969 Gonkong g ippi pandеmiyasida AQShda 34000dan
o iq bеmo la hayo dan ko‘z yumishadi.
Pandеmiya o alig‘ida, ha 2-3 yilda g ipp epidеmiyasi kuza ilib u adi. G ippni
chaqi u chi i usla - «A» i usi 1933 yilda (U. Smi , K.End yus a P.Lеydlou) «B» i usi
1940 yilda (T.F еnis a T.Mеdjill) «C» i usi 1947 yilda (Tеylo ) aniqlagan.
E iologiyasi. G ippni chaqi u chi i usla mikso i usla oilasiga mansub bo‘lib, o‘zida
RNK u adi. Vi ionla dumaloq yoki o al shaklida bo‘lib, diamе i 80-100 mm ni ashkil
e adi.
Kasallik qo‘zg‘a u chisi A, B, S ipli i usla mo ologik jiha dan o‘xshash
bo‘lsala da, o‘zida u gan an igеnla i bilan bi -bi la idan a q qiladila .
A ipi juda o‘zga u chan, u an igеnla ini еz- еz, ba'zan juda kеskin o‘zga i ib u adi.
O‘zga ish yuzaki an igеn-gеmagglyu inin a nеy oaminidaza almashinu i u ayli
sodi bo‘ladi. Bu an igеnla ning ikkalasi bi aq da almashingan aqdi da, i usning yangi
pod ipi hosil bo‘ladi.U pandеmiyaga sabab bo‘ladi. An igеnla ni bunday o‘zga i ish B a
C i usla ida bo‘lmaydi yoki bo‘lsa ham, kuchsiz namoyon bo‘ladi.
B a C i usla i aqa odamdan uch asa, A i usi odamla dan ashqa i o , cho‘chqa
a u li xil pa andala dan ham aj aladi. G ipp i usi ashqi muhi ga chidamsiz, qizdi ilgan
a qayna ilganda еz nobud bo‘ladi.
Epidеmiologiyasi. Kasallik manbai kasal odam hisoblanadi. Ayniqsa, kasallikning
еngil, noaniq a klinik bеlgila isiz u la ini o‘ kazayo gan shaxsla xa li hisoblanadila .
Bеmo la kasallik da ida 4-7 kungacha a o dagila uchun xa lidi la .
G ipp epidеmiyasi shimoliy ya imsha da joylashgan iloya la da ko‘p oq noyab ,
ma oyla ida, janubiy ya imsha iloya la ida esa ap еl, ok yab oyla ida a qaladi.
G ipp i usi o‘zga u chanligining yuqo i bo‘lishi ay ib bo‘lmas da ajadagi epidеmiyaga
sabab bo‘ladi. 2009 yili A/H1N1 dеb nomlangan cho‘chqa i usi Mеksikada odamla o asida еz
a qalib, 1 oy mobaynida 74 dan o iq mamlaka la da qayd qilindi. Cho‘chqa g ippi i usi H1N1
1931yilda aniqlangan bo‘lib, shu kungacha aqa cho‘chqala o asida kasallik chaqi ib, onda-
sonda odamla da ham uch ab u a edi. A/H1N1 i us esa cho‘chqa, pa anda, odam
i usla ining ma?sulo i ?isoblanadi. Ula a algi i usdan an igеn xususiya i bilan a ? qilganligi
sababli odamla ning bu i usga moyilligi yuqo i a kasal odam kasallik manbai si a ida ol
o‘ynab, jamoaga xa soldi.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
96
Cho‘chqala hujay a е sеp o la ining o‘ziga xos uzilganligi u ayli odamla g ippi bilan
ham, pa anda g ippi bilan ham og‘ ishi a ula o ganizmida i usla еasso a siyasi uchun
qulay sha oi ya alishi, binoba in, yangi pandеmik a ian la yuzaga kеlishi mumkin. A gu uhiga
mansub g ipp i usla i o‘za o gеnе ik ma е ial almashinu qobiliya iga ega.
Aga bi pa andaga ikki xil i us yuqsa, ula o‘za o gеnе ik ma е ialla i bilan
almashinadi, ya'ni еasso a siya o‘y bе adi a na ijada g ipp i usining yangi u i paydo bo‘lishi
mumkin.
B i usining epidеmiyasi esa 3-4 yilda bi ak o lanadi, sеkin a qaladi 2-3-5 oy
da om e ib, aholining 4/1 qismini za a laydi.
Bi oq, kasallik i ojlanishi uchun o ganizmda i usning o‘zi ushishi ham ha doim
е a li bo‘lmaydi. Bunda shamollash omilining ham ahamiya i ka adi . Shamollash omili epi еliy
hujay ala ning еb anu chi kip ikchala i ha aka ini kеskin kamay i adi a oqiba da na as
yo‘lidagi shilliq еzda quyuqlashib, aj alishi, binoba in, ozalanishi sеkinlashadi, na ijada
i usning yuqo igacha siljishiga imkon ya a adi.
Pa ogеnеz a pa ologik ana omiyasi. Vi usning pa ogеn a'si i uning qo‘yidagi
biologik xususiya la iga bog‘liq: epi еliy hujay ala iga a'si chanlik, zaha lilik hamda bi
qada an igеnlik a'si i.
G ippning pa ogеnеzida asosan 8 a bosqich a o u qilinadi:
Vi usning epi еliy xujay ala iga ki ishi;
Epi еliy dis o iyasi, nеk ozi a dеsk ama siyasi;
Za a langan hujay aning yo ilishi a i us chiqishi;
Vi us a oksinla ning qonga o‘ ishi, umumiy oksikoz, i usеmiya;
Toksinning qon omi la ini kеngay i ishi, pa еz, qon- omi la da qon oqimining
sеkinlashishi, s az;
MNS a pa еnxima oz o ganla dеgеnе a siyasi; In е е on a oksi il anachala ining
hosil bo‘lishi; Spе si ik pos in еk sion immuni е hosil bo‘lishi;
Vi us na as yo‘liga ushgandan so‘ng epi еlial hujay ala da qay a ko‘payadi.
Za a langan epi еliyla dеgеnе a siyaga uch ab, ko‘chib ushadi. Silind ik epi еliyla ning
mе aplaziyasi sodi bo‘ladi. Ja ayon qo‘shni o‘qimala ga a qon omi la ga ham a qaladi.
Klinik ko‘ inishi ko‘p oq yuqo i na as yo‘lining yallig‘lanishi si a ida namoyon
bo‘ladi, b onxiolala ga a qalmaydi.
G ippda i usеmiya bo‘lishi ham isbo langan. Vi usning al еolala ga o‘g‘ idan o‘g‘ i
a'si qilish oqiba ida dеsk ama i zo iljam i ojlanib, bunda o‘pkaning in е s i sial
o‘qimala i za a lanadi.
Vi usеmiya a oksеmiya u ayli ana ha o a i a zaha lanish aloma la i еz i ojlanadi.
Toksinla a'si ida qon- omi la ning za a lanishi u ayli qon aylanishi buziladi, bu esa o‘z
na ba ida o‘pkaning za a lanishi hamda ma kaziy a еgе a i asab izimi (ko‘p oq bosh
miyaning dien sе al bo‘limi) aoliya ining buzilishiga olib kеladi. Simpa ik a pa asimpa ik
asab izimining za a lanishi da iy xa ak е ga ega. Shuning uchun ham gipе oniya
gipo oniya bilan, axika diya b adika diya bilan, oq dе mog a izm, qizil dе mog a izm bilan
almashinib u adi. Qon omi dis oniyasi kasallikdan kеyin ham ma'lum aq gacha saqlanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
97
Qon omi o‘ kazu chanligi a qon aylanishining buzilishi oqiba ida miya qon
omi la ida qon dimlanishi, mayda qon quyilishla sodi bo‘ladi a u miya shishiga
hamda mеningoen sе ali sind omi i ojlanishiga sabab bo‘ladi. O‘pkada qon aylanishining
buzilishi na ijasida o‘pka bo‘lakchala ida shish i ojlanadi. Toksin a'si ida gipo iz a
buy ak us i bеzla ining boshqa u chi aoliya la i ham buziladi. Na as yo‘lida epi еlial
o‘siq bu unligining buzilishi, lеyko si la ning ago si a aoliya ining pasayishi, i usning
o ganizm mudo aa kobiliya la ini pasay i u chi a'si i, na as yo‘lidagi sha li pa ogеn
mik obla ning qo‘zg‘alishida, bak е ial aso a la i ojlanishiga hamda su unkali kasallikla ni
qo‘zg‘alishiga olib kеladi. G ippda allе gik еak siyani i usning o‘zi, qo‘shilgan
mik oo ganizmla hamda za a langan o‘qima pa chala i yuzaga kеl i adi.
Klinika. Ko‘pchilik kasallik bеlgila ida umumiylik bo‘lish bilan bi ga qancha a'si
qilu chi omilla (bеmo ning yoshi, uning kasallikka bе ilu chanligi, kasallikla dan oldingi
hola i, i usning sе o ipi, uning i ulеn ligi u ayli g ippning kеchimi u licha bo‘lishi
mumkin. Ilga ila i u yoki bu sind omla ning o iqligiga qa ab g ippning nе ologik, b onx-
o‘pka, i simon, gеmo agik, ichak a boshqa u la i a qlangan. Kasallikni bunday
u lanishi bizning hozi gi da da g ipp xaqidagi ushunchamizga mu loqo mos kеlmaydi.
Amaliy jiha dan g ippni aso a siz a aso a li (aso a la ini ko‘ sa ib) hamda еngil,
o‘ a-og‘i , gipе oksik u la ga aj a ish maqsadga mu o iqdi . Tashxisni i odalashda alba a,
ham oh kasallikla ni ham ko‘ sa ish za u .
Kasallikning yashi in da i bi nеcha soa dan 1-2 kungacha, ba'zan 3 kungacha
cho‘zilishi mumkin. Kasallik o‘sa dan boshlanadi. Boshqa O‘RK la dan a qi - g ipp umo
bеlgila i kam bo‘lgan holda zaha lanishning kuchliligi bilan i odalanadi.
Oda da kasallik so uqqo ib, i ash, bosh og‘ ig‘i bilan boshlanib, ana ha o a i
еzda (bi nеcha soa da omida) 38-40oS gacha ko‘ a iladi. Qu a sizlik, e qaqshashi,
mushakla da, suyakla da, yi ik bo‘g‘imla da og‘ iq kuza iladi. Bosh og‘ ig‘i zo‘ ayib bo adi.
Ko‘p oq pеshona, chakka, qosh us i a og‘i, ko‘z olmasi og‘ iydi. Ba'zan bеmo
nu ga qa ay olmaydi. Kuchli zaha lanish oda da, bosh aylanishi, ba'zan ha o hushini
yo‘qo ish, qusish a gеmo agik aloma la (ko‘p oq bu undan qon kе ishi) bilan kuza iladi.
Bеmo la a alo bu un bi ishi, omoqning qu ishi a qi ilishidan shikoya qiladila .
Kasallikning 2-3 kunla ida ko‘pchilikka qu uq yo‘ al, yo‘ alganda o‘sh o ida og‘ iq
hamda umo paydo bo‘ladi. 3-4 kundan kеyin yo‘ alganda balg‘am kеladi, ana
ha o a ining eng yuqo i ko‘ a ilishi a kuchli zaha lanish bеlgila i namoyon bo‘ladi.
Kasallikla ning 1-2 kunida isi ma kuza iladi. Kasallikning aso a lanmagan u ida isi ma
A g ippda 1-6 kun, V g ippda esa uzoq oq da om e adi. Ha o a ning ushishi kеskin yoki
еzlashgan lizis yo‘li bilan sodi bo‘lib, е lash bilan kuza iladi. Isi maning ak o lanishi kam
bo‘lsada u aso a lanish bilan bog‘liq bo‘ladi. Yuzning qiza ib bo‘ ishi, yuz qon-
omi la ning kеngayishi, ko‘zning yal i ab u ishi, kon'yunk i i , ko‘zdan yosh oqishi kabila
kasallikning boshlang‘ich bеlgila i hisoblanadi. Kasallikning og‘i kеchimida е i oqa adi a
ha o bi oz ko‘ka adi. Labla a bu un qano la ida gе pе ik oshmala , og‘iz, omoq shilliq
qa a ining qiza ishi, bodom bеzla ining bi oz ka alashu i, qa iq a yumshoq anglay
shilliq qa a ida mayda qon quyilishla ko‘ iladi. Aksa iya bеmo la da yumshoq anglay,
ay im holla da ilcha shilliq qa a ida mayda donado enan еmala bo‘ladi (Mo ozkin bеlgisi).
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
98
Tomoqning o qa dе o ida shilliq qa a qu igan undagi lim a ik ollikulala
ka alashganligi kuza iladi. Kasallikning 3-4 kunla ida omog‘dagi qiza ish hamda shish
sеzila li kamaysada boshqa bеlgila i hali saqlanadi. Bu un shilliq qa a i ko‘kim i , qiza gan,
shishgan bo‘ladi. Kasallikning 2-3 kunida bu undan bi oz sеli, kеyinchalik shilimshiq aj alma
aj aladi.
Bak е ial lo a qo‘shilganidan kеyin esa aj alma yi ingli-shilimshiq us oladi. Puls
ana ha o a iga mos, ay im holla da nisbiy b adika diya yoki axika diya kuza iladi,
ko‘pchilik bеmo la da ayniqsa, kasallikning og‘i kеchimida yu ak onla sus lashgan
bo‘ladi. Qon bosimi aksa iya pasaygan, juda og‘i kеchimida (ayniqsa bolala da) ha o
kollaps bo‘lishi mumkin.
XULOSA
P o ilak ikasi. Kasallikning oldini olishda sani a - е е еna iya xizma i bilan bi galikda
olib bo iladi. Kasallik manbala idan asosiyla idan bi i kasal pa andala ni qi ib ashlash lozim.
Pa anda go‘sh i a uxumni o‘liq е mik ishlo bе ish kasallikning oldini olishning
asosiy omilla idandi . Kasallik manbai hisoblangan kasal odamni aniqlash, aj a ib, uni da olash
maqsadga mu o iqdi . Pa anda g ippidan insoniya ni himoya qilish uchun qa o da la la da
ak sina ishlab chiqa ish uchun ilmiy izlanishla olib bo ilmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Axmedo a M.D., Obloqulo A.R., Boboxo‘jae S.N. Yuqumli kasallikla da
hamshi alik ishi. Tashken , 2007.
2. Axmedo a M.D., Obloqulo A.R., Boboxo‘jaye S.N. Yuqumli kasallikla da
hamshi alik ishi. Buxo o, 2007.
3. Axmedo a M.D., Obloqulo A.R., Boboxo‘jaye S.N. Yuqumli kasallikla da
hamshi alik ishi. Buxo o, 2014.
4. Zaki xodjae A.X. De skie in eks ionnыe bolezni. T., 2008.
5. Uchaykin V.F. In eks ionnыe bolezni u de ey. M., 1998.
6. Zoki xo‘jae A.X. Bolala yuqumli kasallikla i. T., 2008.
7. Majido V.M. Yuqumli kasallikla . Tibbiyo oliy o‘qu yu la i uchun o‘qu
qo‘llanma. Toshken , 1995.
8. Emond R., Rouland X., Uelsbi F. In eks ionnыe bolezni. S e noy a las. Mosk a,
1998.
9. Shu alo a E.P. In eks ionnыe bolezni. Uchebnaya li e a u a dlya s uden o
medis inskix ins i u o . Mosk a, 1999.
10. Kazans e A.P., Zubik T.M., I ano K.S., Kazans e V.A. Di e ens ialnaya
diagnos ika in eks ionnыx bolezney. Mosk a, 1999.
