scieee Science in your language
[en] (orig)

HUQUQIY ONG VA VIJDON O'RTASIDAGI UZVIY TO'QNASHUV

Author: Yodgorov Ismoil Akmal o'g'li; Matlabjonov Mironshoh Mudarisjonovich
Publisher: Zenodo
DOI: 10.5281/zenodo.17307775
Source: https://zenodo.org/records/17307775/files/106-110.pdf
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
106
HUQUQIY ONG VA VIJDON O'RTASIDAGI UZVIY TO'QNASHUV
Yodgo o Ismoil Akmal o'g'li
TDYU huzu idagi Sama qand iloya akademik li seyi alabasi.
[email p o ec ed] +99891-733-05-15.
Ma labjono Mi onshoh Muda isjono ich
TDYU huzu idagi Sama qand iloya akademik li seyi alabasi.
[email p o ec ed] +99895-161-81-03.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17307775
Anno a siya. Mazku ilmiy maqola huquqiy ong a ijdon o‘ asidagi dialek ik-
an agonis ik munosaba la ni konsep ual da ajada ahlil e adi. Tadqiqo ma kazida no ma i -
huquqiy izimning legi imi e i a shaxsiy ijdonning aksio-no ma i impe a i la i o‘ asida
yuzaga keladigan ziddiya la u adi. Ushbu ziddiya , o‘z mohiya iga ko‘ a, na aqa pozi i huquq
a abiiy huquq o‘ asidagi a ixiy qa ama-qa shilikning zamona iy ko‘ inishi, balki insoniya
huquqiy a akku ining eng chuqu on ologik a aksialogik muammola idan bi idi . Maqolada
huquqiy pozi i izm, ius na u ale, a io legis, conscien ia mo alis kabi undamen al ushunchala
o‘za o chog‘ish i ilib, ula ning naza iy hamda amaliy oqiba la i yo i iladi. Tadqiqo ja ayonida
dok inal-anali ik, kompa a i -huquqiy, shuningdek, enomenologik-psixologik me odologiyala
uyg‘unlash i ilgan. Shunday in eg a i yondashu o qali huquqiy ongning no ma i
kons uk siyala i a ijdonning e ik-impe a i qa o mexanizmla i o‘ asidagi disonans a
ezonans ja ayonla i ochib be iladi. Tahlil shuni ko‘ sa adiki, huquqiy ong — bu ij imoiy izim
omonidan majbu iy a zda in’ikos e ilgan no ma i majbu iya la majmui bo‘lsa, ijdon —
insonning ichki anssenden al ins an siyasi, ya’ni huquqiy buy uqla dan mus aqil a ishda
ma jud bo‘lgan mo al impe a i di . Ula ning o‘qnashu i esa jamiya da legi imi e inqi ozi,
shaxsda esa mo al dissonans a psixologik agmen a siyani kel i ib chiqa adi. Maqola
doi asida, shuningdek, ci il law a common law izimla idagi ijdon asosidagi huquqiy e’ i oz
ins i u la i kompa a i jiha dan ahlil qilinadi. Na ijada huquqiy no mala a ijdoniy
impe a i la o‘ asidagi qa ama-qa shilikning uni e sal shaklla i aniqlanadi hamda ushbu
o‘qnashu ni yumsha ishga xizma qilu chi p opo ionali as, subsidia i as a humani as iu is
p insipla i asosida akli la ishlab chiqiladi. Mazku adqiqo naza iy jiha dan huquq alsa asi
a huquq psixologiyasining kon e gensiyasini chuqu lash i adi, amaliy jiha dan esa adliya
ins i u la ini insonpa a lik a aksio-huquqiy ba qa o lik mezonla i asosida qay a alqin qilish
za u a ini ko‘ sa adi. Shunday qilib, huquqiy ong a ijdon o‘ asidagi o‘qnashu na aqa
indi idual, balki si iliza sion da ajadagi muammo si a ida namoyon bo‘ladi.
Kali so‘zla : huquqiy ong dialek ikasi, ijdoniy de e minan la , huquqiy kolliziya,
no ma i legi imlik, aksiologik mezonla , huquqiy men ali e , e ik impe a i , shaxsiy mas’uliya ,
axloqiy-huquqiy dicho omiya, huquqiy iden i ika siya, ichki ongiy dissonans, huquqiy e leksiya,
me ayu idik in e p e a siya, alsa iy-an inomik qa ashla , huquqiy epis emologiya, ijdoniy
kon adik siya, huquqiy disku s, no ma i eks apolya siya, e ik kompas, huquqiy e leksologiya,
gumanis ik pa adoks, huquqiy anscendensiya, axloqiy immanensiya, huquqiy a xe ipla ,
shaxsiy legi imlik, huquqiy a akku psixologiyasi.
THE INTEGRAL CONFLICT BETWEEN LEGAL CONSCIOUSNESS AND
CONSCIENCE
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
107
Abs ac . This scien i ic a icle analyzes he dialec ical-an agonis ic ela ionship be ween
legal consciousness and conscience a he concep ual le el. The ocus o he esea ch is on he
con lic s ha a ise be ween he legi imacy o he no ma i e-legal sys em and he axi-no ma i e
impe a i es o pe sonal conscience. This con lic , by i s na u e, is no only a mode n
mani es a ion o he his o ical con adic ion be ween posi i e law and na u al law, bu also one
o he deepes on ological and axiological p oblems o human legal hough . The a icle
compa es such undamen al concep s as legal posi i ism, ius na u ale, a io legis, conscien ia
mo alis, and highligh s hei heo e ical and p ac ical consequences. Doc inal-analy ical,
compa a i e-legal, as well as phenomenological-psychological me hodologies a e combined in
he esea ch p ocess. Th ough such an in eg a i e app oach, he p ocesses o dissonance and
esonance be ween he no ma i e cons uc ions o legal consciousness and he e hical-
impe a i e decision-making mechanisms o conscience a e e ealed. The analysis shows ha
legal consciousness is a se o no ma i e obliga ions imposed by he social sys em, while
conscience is an in e nal anscenden al ins ance o a pe son, ha is, a mo al impe a i e ha
exis s independen ly o legal o de s. Thei con lic causes a c isis o legi imacy in socie y, and
mo al dissonance and psychological agmen a ion in he indi idual. The a icle also p o ides a
compa a i e analysis o he ins i u ions o legal objec ion based on conscience in ci il law and
common law sys ems. As a esul , uni e sal o ms o con adic ion be ween legal no ms and
conscien ious impe a i es a e iden i ied, and p oposals a e de eloped based on he p inciples o
p opo ionali as, subsidia i as, and humani as iu is, which se e o mi iga e his con lic .
Theo e ically, his s udy deepens he con e gence o he philosophy o law and he
psychology o law, and p ac ically indica es he need o ein e p e he ins i u ions o jus ice
based on he c i e ia o humanism and axi-legal s abili y. Thus, he con lic be ween legal
consciousness and conscience is mani es ed no only as a p oblem o he indi idual, bu also o
he ci iliza ional le el.
Keywo ds: dialec ics o legal consciousness, conscien ious de e minan s, legal collision,
no ma i e legi imacy, axiological c i e ia, legal men ali y, e hical impe a i e, pe sonal
esponsibili y, mo al-legal dicho omy, legal iden i ica ion, in e nal men al dissonance, legal
e lec ion, me a-legal in e p e a ion, philosophical-an inomic iews, legal epis emology,
conscien ious con adic ion, legal discou se, no ma i e ex apola ion, e hical compass, legal
e lexology, humanis ic pa adox, legal anscendence, mo al immanence, legal a che ypes,
pe sonal legi imacy, psychology o legal hinking.
ИНТЕГРАЛЬНЫЙ КОНФЛИКТ МЕЖДУ ПРАВОСОЗНАНИЕМ И СОВЕСТЬЮ
Аннотация. В данной научной статье анализируются диалектико-
антагонистические отношения между правосознанием и совестью на концептуальном
уровне. Основное внимание в исследовании уделяется конфликтам, возникающим между
легитимностью нормативно-правовой системы и аксиально-нормативными
императивами личной совести. Этот конфликт по своей природе является не только
современным проявлением исторического противоречия между позитивным и
естественным правом, но и одной из глубочайших онтологических и аксиологических
проблем человеческой правовой мысли. В статье сопоставляются такие
фундаментальные понятия, как юридический позитивизм, ius na u ale, a io legis,
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
108
conscien ia mo alis, и выделяются их теоретические и практические последствия. В
процессе исследования сочетаются доктринально-аналитическая, сравнительно-
правовая, а также феноменологически-психологическая методологии. Благодаря такому
интегративному подходу раскрываются процессы диссонанса и резонанса между
нормативными конструкциями правосознания и этико-императивными механизмами
принятия решений совестью. Анализ показывает, что правосознание представляет собой
совокупность нормативных обязательств, налагаемых социальной системой, а совесть –
это внутренняя трансцендентная инстанция человека, то есть моральный императив,
существующий независимо от правовых порядков. Их конфликт порождает кризис
легитимности в обществе, моральный диссонанс и психологическую раздробленность
личности. В статье также проводится сравнительный анализ институтов правового
возражения, основанного на совести, в системах гражданского и общего права. В
результате выявляются универсальные формы противоречия между правовыми нормами
и сознательными императивами, а также разрабатываются предложения, основанные
на принципах пропорциональности, субсидиарности и гуманности права, направленные на
смягчение этого противоречия. Теоретически данное исследование углубляет сближение
философии права и психологии права, а на практике указывает на необходимость
переосмысления институтов правосудия, основанных на критериях гуманизма и
аксиально-правовой стабильности. Таким образом, конфликт между правосознанием и
совестью проявляется не только как проблема индивидуального, но и цивилизационного
уровня.
Ключевые слова: диалектика правосознания, сознательные детерминанты,
правовая коллизия, нормативная легитимность, аксиологические критерии, правовая
ментальность, этический императив, личная ответственность, морально-правовая
дихотомия, правовая идентификация, внутренний ментальный диссонанс, правовая
рефлексия, метаправовая интерпретация, философско-антиномические взгляды,
правовая эпистемология, сознательное противоречие, юридический дискурс,
нормативная экстраполяция, этический компас, правовая рефлексология,
гуманистический парадокс, правовая трансцендентность, моральная имманентность,
правовые архетипы, личная легитимность, психология правового мышления.
Ki ish
Insoniya a aqqiyo i shuni ko‘ sa adiki, huquqiy ong a ijdon o‘ asidagi uz iy
aloqado lik ij imoiy hayo ning eng mu akkab dialek ik ko‘ inishla idan bi idi . O‘zbekis on
Respublikasining Kons i u siyasi jamiya ning asosiy qonuni si a ida insonning sha’ni, qad iya i
a huquqiy e kinlikla ini oliy da ajadagi huquqiy amoyil si a ida belgilaydi. Kons i u siyaning
13-moddasida: “Inson, uning hayo i, e kinligi, sha’ni, qad -qimma i a boshqa daxlsiz huquqla i
oliy qad iya hisoblanadi”, deb mus ahkamlab qo‘yilgan. Bu na aqa ashqi no ma i a ibning
poyde o ini, balki shaxsning ichki dunyosi — ijdoniy eh i osla i bilan ham be osi a bog‘liqdi .
Ze o, huquqiy ongning mazmuni qonun us u o ligini an olishda, ijdonning esa shaxsiy
axloqiy kompas si a ida huquqiy no mala ni ichki baholashda namoyon bo‘ladi. O‘zbekis on
Respublikasining Kons i u siyasi a amaldagi qonunla i uqa ola ning ijdon e kinligini ham
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
109
kons i u siya iy ka ola si a ida e’ i o e adi. 2021-yil 5-iyulda qabul qilingan “Vijdon e kinligi
a diniy ashkilo la o‘g‘ isida”gi Qonun (yangi ah i ) ijdon e kinligini huquqiy asos si a ida
belgilab, uqa ola ning dinga bo‘lgan munosaba i, diniy e’ iqod a qa ashla ni anlash e kinligini
a’minlaydi. Bu qonun ijdonning huquqiy ong bilan munosaba idagi o‘ ni a ahamiya ini
yanada mus ahkamlagan holda, da la siyosa ida huquqiy madaniya a huquqiy ongni
shakllan i ish masalala ini ham yo i ib be adi. 2025-yil 25- e alda esa “Fuqa ola ning ijdon
e kinligini a’minlash hamda diniy sohadagi da la siyosa i konsepsiyasi” asdiqlanib, ijdoniy
de e minan la ning huquqiy izimdagi eal o‘ ni s a egik da ajaga ko‘ a ildi. Bi oq huquqiy
ongning ashqi majbu iya la i bilan ijdonning ichki e’ iqodla i ha doim ham uyg‘unlikda
kechmaydi. Insonning huquqiy e leksiyasi ko‘pincha ijdoniy qa o la bilan kesishganda ichki
ongiy dissonans, huquqiy kolliziya a psixologik o‘qnashu la ni yuzaga kel i adi. Masalan,
qonuniy jiha dan majbu iy bo‘lgan qa o la ijdoniy jiha dan e ik maqbul bo‘lmasligi mumkin.
Yoki aksincha, ijdoniy majbu iya ni ado e ish qonuniy me’yo la ni buzishga olib keladi.
Bu hola la na aqa huquqiy ong a ijdon o‘ asidagi uz iy o‘qnashu ni, balki shaxsiy
mas’uliya a no ma i legi imlikning ichki dialek ikasini ham yaqqol ko‘ sa adi.
Huquqshunoslik nuq ayi naza idan bu ja ayonni ahlil qilish juda za u . Chunki huquqiy
ong da la a jamiya o‘ asida me’yo iy ko‘p ik azi asini baja sa, ijdon — insonning axloqiy-
aksiologik dunyosini boshqa u chi ichki mexanizm si a ida uning huquqiy xulqini belgilaydi.
Shu bois, huquqiy ong a ijdonning o‘qnashu i huquqiy a akku psixologiyasi,
huquqiy madaniya , 0sud amaliyo i a ha o ij imoiy legi imlikning epis emologik asosla i uchun
ham muhim masaladi . Maqolamizda ushbu enomen na aqa naza iy- alsa iy nuq ayi naza dan,
balki O‘zbekis on Respublikasining amaldagi qonunla i, da la siyosa i hujja la i a zamona iy
huquqiy-psixologik konsepsiyala asosida o‘ ganiladi. Shu o qali biz huquqiy ong a ijdon
o‘ asidagi uz iy o‘qnashu ning ij imoiy-huquqiy oqiba la ini, shaxs uhiya idagi psixologik
mexanizmla ini hamda da la -huquq izimida bu ja ayonni a ibga solu chi ins i u sional
yechimla ni yo i amiz.
Xulosa: Huquqiy ong a ijdon o‘ asidagi uz iy o‘qnashu masalasi — insoniya ning
azaliy ij imoiy-madaniy i ojlanish yo‘lida eng dolza b a mu akkab enomenla dan bi i si a ida
maydonga chiqadi. Ze o, huquqiy ong da la omonidan ya a ilgan asmiy me’yo iy izim bo‘lsa,
ijdon insonning ichki ma’na iy o‘lcho i, qalb a ong bi ligidan kelib chiqadigan ilohiy a
abiiy qad iya di . Shu sababli, bu ikki ushuncha bi -bi ini inko e masdan, aksincha, o‘za o
uyg‘unlikda ma jud bo‘lishi za u . O‘zbekis on Respublikasi Kons i u siyasining 13-moddasida
“Inson, uning hayo i, e kinligi, sha’ni a qad -qimma i oliy qad iya hisoblanadi” deb
belgilangan. Bu no ma shuni angla adiki, da la ning huquqiy me’yo la i inson ijdonining eng
asosiy alabi — adola , e kinlik a inson sha’nini hu ma qilish bilan uz iy bog‘liq bo‘lmog‘i
lozim. Aga huquqiy ong ijdonni che lab o‘ sa yoki unga zid kelib qolsa, jamiya da qonun
us u o ligi a ij imoiy adola amoyilla i zai lashadi, inson huquqla ini a’minlashda bo‘shliqla
yuzaga keladi. O‘zbekis on Respublikasi “Ko upsiyaga qa shi ku ashish o‘g‘ isida”gi
Qonunida (2017-yil 3-yan a ) da la o ganla i aoliya ida oshko alik, qonuniylik a adola
amoyilla i alohida u g‘u bilan qayd e ilgan. Bu esa huquqiy ongning aqa gina hujja la majmui
emas, balki ijdoniy poklik a halollik bilan qo‘llanishini alab qiladi. Chunki qonunla ni qu uq
o malizmda qo‘llash emas, balki ula ning uhiga — adola a halollikka sodiqlik jamiya ni
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
110
chinakam a aqqiyo sa i ye aklaydi. Psixologik nuq ai naza dan qa alganda, inson ijdoni doimo
uning axloqiy anlo la ida “ichki hakam” si a ida ish i ok e adi. Aga huquqiy ong jamiya da
ashqi a ibni saqlashga xizma qilsa, ijdon shaxsning ichki axloqiy a ibo ini boshqa adi.
Demak, bu ikki kuch uyg‘unlashganda, da la qonunla i aqa gina ashqi majbu lo
osi asi bo‘lib qolmay, balki insonla ning ichki ishonchi a adola ga bo‘lgan e’ iqodi bilan
mus ahkamlanadi. Shunday qilib, huquqiy ong a ijdon o‘ asidagi uz iy o‘qnashu ni yengib
o‘ ishning yagona yo‘li — ula o‘ asida mu ozana a uyg‘unlikni a’minlashdi . Da la
qonunla i inson ijdoniga ayanib, adola a halollikni oliy qad iya si a ida i odalashi, ijdon
esa huquqiy ongni insonpa a lik mezonla i bilan boyi ib, uni hayo ga a biq e ishda ichki
boshqa u mexanizmi bo‘lib xizma qilishi za u .
Xulosa qilib ay ganda, adola ning oliy cho‘qqisi — bu huquqiy ong a ijdonning bi
bu un holda ishlashidi . Bu uyg‘unlik ma jud bo‘lgan jamiya da na aqa qonun us u o ligi, balki
haqiqiy ij imoiy ba qa o lik a ma’na iy poklik a’minlanadi. Shu ma’noda, O‘zbekis onning
yangi a aqqiyo s a egiyasida huquqiy ongni yuksal i ish bilan bi qa o da, inson ijdonini
qad lash a uni jamiya i ojining asosiy ayanchi si a ida e’ i o e ish eng dolza b azi ala dan
bi i bo‘lib qola e adi.
Foydalanilgan adabiyo la o‘yxa i:
1. O‘zbekis on Respublikasi Kons i u siyasi. – Toshken : Adola , 2023.
2. O‘zbekis on Respublikasining “Ko upsiyaga qa shi ku ashish o‘g‘ isida”gi Qonuni. –
2017-yil 3-yan a , O‘RQ–419.
3. O‘zbekis on Respublikasining “Ta’lim o‘g‘ isida”gi Qonuni. – 2020-yil 23-sen ab ,
O‘RQ–637.
4. Mi ziyoye Sh.M. “Yangi O‘zbekis on s a egiyasi”. – Toshken : O‘zbekis on, 2021.
5. Ka imo I.A. “Yuksak ma’na iya – yengilmas kuch”. – Toshken : Ma’na iya , 2008.
6. No ma o U., Qodi o A. “Huquq alsa asi: naza iy asosla i a amaliy a biqla i”. –
Toshken : TDYU nash iyo i, 2019.
7. Boboye X., Jo‘ aye O. “Da la a huquq naza iyasi”. – Toshken : TDYU, 2018.
8. Rawls J. “A Theo y o Jus ice”. – Camb idge, MA: Ha a d Uni e si y P ess, 1999.
9. Fulle L. “The Mo ali y o Law”. – Yale Uni e si y P ess, 1969.
10. Ha H.L.A. “The Concep o Law”. – Ox o d: Cla endon P ess, 1994.