ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
132
ARAB TILIDA KO’PLIK YASASHNING MORFOLOGIK USULLARI: TO’G’RI VA
NOTO’G’RI KO‘PLIK
Kukiye a Moxi a Xakimo na
Sha q illa i akul e i, a ab ili yunalishi alabasi,
Sama qand da la Che illa ins i u i.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17308143
Anno a siya. Mazku maqolada a ab ilida o la ning ko‘plik shaklini yasashning
mo ologik usulla i ahlil qilinadi. Asosiy e’ ibo o‘g‘ i (sodiq) ko‘plik a no o‘g‘ i (sinonim
shakldagi) ko‘plik shaklla ining uzilishiga, ula ning seman ik hamda g amma ik xususiya la iga
qa a ilgan. Maqolada a ab ilining mo ologik izimi, ayniqsa, jam’ salim ( o‘g‘ i ko‘plik) a
jam’ aksi (no o‘g‘ i ko‘plik) u la i o‘ asidagi a qla , ula ning yasalish modella i a is isno
hola la i misolla asosida izohlanadi. Maqola a ab ili mo ologiyasini o‘ ganayo gan alabala ,
a jimonla a ilshunosla uchun naza iy hamda amaliy ahamiya ga ega bo‘lib, ko‘plik
ka ego iyasining umum ilshunoslikdagi o‘ ni haqida ham muhim mulohazala ni aqdim e adi.
Kali so‘zla : a ab ili, mo ologiya, ko‘plik, o‘g‘ i ko‘plik (jam’ salim), no o‘g‘ i ko‘plik
(jam’ aksi ), a iks, mo emika, g amma ik shakl.
MORPHOLOGICAL METHODS OF FORMING PLURALS IN ARABIC: CORRECT
AND INCORRECT PLURALS
Anno a ion. This a icle analyzes he mo phological me hods o o ming he plu al o m
o nouns in A abic. The main a en ion is paid o he s uc u e o co ec ( ai h ul) plu al and
inco ec (synonymous) plu al o ms, hei seman ic and g amma ical ea u es. The a icle
explains he mo phological sys em o he A abic language, in pa icula , he di e ences be ween
he ypes o jam’ salim (co ec plu al) and jam’ aksi (inco ec plu al), hei o ma ion models
and excep ional cases based on examples. The a icle is o heo e ical and p ac ical impo ance
o s uden s, ansla o s and linguis s s udying he mo phology o he A abic language, and also
p o ides impo an conside a ions on he ole o he plu al ca ego y in gene al linguis ics.
Keywo ds: A abic language, mo phology, plu al, co ec plu al (jam' salim), inco ec
plu al (jam' aksi ), a ix, mo phemics, g amma ical o m.
МОРФОЛОГИЧЕСКИЕ СПОСОБЫ ОБРАЗОВАНИЯ МНОЖЕСТВЕННОГО
ЧИСЛА В АРАБСКОМ ЯЗЫКЕ: ПРАВИЛЬНОЕ И НЕПРАВИЛЬНОЕ
МНОЖЕСТВЕННОЕ ЧИСЛО
Аннотация. В данной статье анализируются морфологические способы
образования множественного числа существительных в арабском языке. Основное
внимание уделяется структуре правильного (верного) и неправильного (синонимичного)
множественного числа, их семантическим и грамматическим особенностям. В статье
рассматривается морфологическая система арабского языка, в частности, различия
между типами джам’ салим (правильное множественное число) и джам’ таксир
(неправильное множественное число), модели их образования и исключительные случаи на
примерах. Статья имеет теоретическое и практическое значение для студентов,
переводчиков и лингвистов, изучающих морфологию арабского языка, а также содержит
важные соображения о роли категории множественного числа в общем языкознании.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
133
Ключевые слова: арабский язык, морфология, множественное число, правильное
множественное число (джам’ салим), неправильное множественное число (джам’
таксир), аффикс, морфемика, грамматическая форма.
Ki ish qismi: Hozi gi da da dunyo illa i mo ologik izimining o‘ziga xoslikla ini
o‘ ganish ilshunoslik anining eng muhim yo‘nalishla idan bi i hisoblanadi. Ayniqsa, a ab ili
kabi qadimiy a mu akkab mo ologik izimga ega bo‘lgan illa da so‘z yasalishi a g amma ik
ka ego iyala , xususan ko‘plik ka ego iyasining shakllanish mexanizmini chuqu ahlil qilish
alohida ahamiya kasb e adi.
A ab ili mo ologik jiha dan lek i ill a u kumiga ki adi. Bu izimda so‘zla ichki
uzilmasining o‘zga ishi o qali u li g amma ik ma’nola ni i odalay oladi. Shu nuq ai naza dan,
a ab ilidagi ko‘plik yasash ja ayoni boshqa ko‘plab illa dan a qli a zda, na aqa a iksal
qo‘shimchala yo damida, balki ichki mo ologik o‘zga ishla o qali ham amalga oshi iladi.
A ab ilida ko‘plik sh aklla i asosan ikki u ga bo‘linadi: o‘g‘ i (jam‘ salim) a no o‘g‘ i
(jam‘ aksi ) ko‘plik. To‘g‘ i ko‘plik shaklla i ma’lum g amma ik qoida asosida, o ildiziga
maxsus qo‘shimchala qo‘shish yo‘li bilan hosil qilinadi. No o‘g‘ i ko‘plik shaklla i esa so‘zning
ichki uzilmasidagi unli a undosh o ushla ning o‘zga ishi, shakl o‘zga ishi na ijasida hosil
bo‘ladi.
Shu bois, no o‘g‘ i ko‘plik a ab ili mo ologiyasining eng mu akkab a qiziqa li
jiha la idan bi idi .
Ma zuning dolza bligi shundan ibo a ki, a ab ilini o‘ ganayo gan alabala a
a jimonla ko‘pincha ko‘plik shaklla ining xilma-xilligi sababli g amma ik xa ola ga yo‘l
qo‘yishadi a ko‘plik yasashning mo ologik usulla ini izimli o‘ ganish na aqa naza iy, balki
amaliy ahamiya ga ham ega.
Mazku maqolada a ab ilida ko‘plik yasashning mo ologik u la i, ula ning uzilish
mexanizmi, one ik a seman ik o‘zga ishla i ahlil qil inadi. Shuningdek, o‘g‘ i a no o‘ g‘ i
ko‘plikla ning shakliy a qla i, ula ning yasalish modella i hamda amaliy qo‘llanilishi haqida
ilmiy ahlil a xulosala kel i iladi.
Asosiy qism: A ab ili mo ologiyasi juda boy a mu akkab izimga ega bo‘lib, unda
so‘zla ning g amma ik shaklla i ko‘p holla da ichki o‘zga ishla o qali hosil qilinadi. Shula dan
bi i — ko‘plik ka ego iyasidi . A ab ilida ko‘plik (a abcha jam‘) g amma ik jiha dan son
ka ego iyasining bi qismi hisoblanadi a bi lik (mu ad) shaklidan mo ologik usulla o qali
yasaladi. A ab ili da so‘zla uch a asosiy son sh akliga e ga: bi lik (mu ad), ikkilik ( asniya) a
ko‘plik (jam‘).
Ko‘plik shaklla i o‘z ichida o‘g‘ i (jam‘ salim) a no o‘g‘ i (jam‘ aksi ) u la iga
bo‘linadi. Bu asni a ab ilining mo ologik abia ini, ya’ni so‘zning ashqi shakl o‘zga ishiga
yoki ichki uzilma o‘zga ishiga asoslangan yasalish usulini ko‘ sa adi.
To‘g‘ i ko‘plik — bu bi likdagi so‘zga maxsus g amma ik qo‘shimchala qo‘shish o qali
hosil qilinadigan ko‘plik shakli. “Salim” so‘zi “buzilmagan, o‘zga magan” degan ma’noni
bildi adi. Demak, bu u dagi ko‘plikda so‘zning ildizi yoki asosiy shakli o‘z ga maydi, aqa
a iks (qo‘shimcha) qo‘shiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
134
Bu shakl e kak jinsdagi o la a si a la ga nisba an ishla iladi. Yasalish qoidasi
quyidagicha:
Bi lik shakli + نو (–ūna) — bosh kelishikda (nomina i hola da).
Bi lik shakli + ني (–īna) — boshqa hola la da ( ushum, jo‘nalish a h.k.).
Misolla :
Muslimun (bi musulmon) → Muslimūna / Muslimīna (musulmonla )
Mu‘allimun (o‘qi u chi) → Mu‘allimūna (o‘qi u chila )
Talibun ( alaba) → Talibūna ( alabala )
Bu shaklla asosan insonla ni bildi u chi o la bilan ishla iladi. Nojonli (jonsiz) o la
uchun kam qo‘llaniladi.
Ayol jinsdagi so‘zla da ko‘plik (Jam‘ S alim Muannas)shakli bi lik shakliga تا (–ā )
qo‘shimchasini qo‘shish o qali hosil qilinadi. Bu holda so‘zning ildiz i o‘zga maydi, aqa su iks
qo‘shiladi.
Misolla :
Muslima (musulmon ayol) → Muslimā (musulmon ayolla )
Mu‘allima (o‘qi u chi ayol) → Mu‘allimā (o‘qi u chi ayolla )
Sayyida (xonim) → Sayyidā (xonimla )
Ayol jinsdagi o‘g‘ i ko‘plik shaklla i nisba an ba qa o bo‘lib, ala uz a yozu da ham
aniq qoida asosida yasaladi.
No o‘g‘ i ko‘plik (Jam‘ Taksi ) a ab ilining eng o‘z iga xos mo ologik hodisala idan
bi idi . “Taksi ” so‘zi “buz ish, o‘zga i ish” degan ma’noni bildi adi. Demak, bu u dagi
ko‘plikda so‘zning il dizi yoki ichki uzilmasi o‘zga adi, ya’ni one ik yoki mo ologik buz ilish
yuz be adi. J am‘ aksi shaklla i a ab ilida mo ologik namunala ( az nla ) asosida hosil
qilinadi. Ha bi azn (model) o‘zining o ush uzilishi ga ega. A ab ili g amma ikasida bunday
modella “awzān al-jam‘” deb a aladi. Quyida eng keng a qalgan jam‘ aksi modella i a
ula ning misolla i kel i iladi:
Bi lik shakli
Ko‘plik shakli
Model ( azn)
Ma’nosi
Ki āb
Ku ub
u‘ul
ki ob – ki obla
Rajul
Rijāl
i‘āl
e kak – e kakla
Qalam
Aqlām
a ‘āl
qalam – qalamla
Ti l
Aṭ āl
a ‘āl
bola – bolala
Mak ab
Makā ib
ma ā‘il
mak ab – mak abla
Qalb
Qulūb
u‘ul
yu ak – yu akla
‘Ālim
‘Ulamā’
u‘alā’
olim – olimla
Malak
Malā’ika
ma ā‘ila
a ish a – a ish ala
Ko‘ inib u ibdiki, bu shaklla da so‘zning ildizi o‘zga maydi, bi oq ichki unli o ushla
almashinadi yoki qo‘shimcha unli onemala qo‘shiladi. Shu sababli bu u dagi ko‘plik “ichki
mo ologik o‘zga ish” o qali hosi l bo‘ladi.
Jam‘ aksi shaklla i aqa jonsi z o la yoki ay im jonli o la bilan emas, balki leksik
ma’noga qa ab qo‘llanadi. Masalan:
Rijāl (e kakla ) so‘zi jam‘ salim o‘ niga ishla iladi, ammo bu so‘z shaklan jam‘ aksi
hisoblanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
135
Ku ub (ki obla ) — na sa bildi u chi o uchun.
Bu shaklla ba’zan ma’noda a qlanadi: masalan, bay — “uy”, buyū — “uyla ”, lekin
ay im holla da buyū “xonadonla ” degan ij imoiy ma’noda ham ishla iladi.
A ab ilida ko‘plik yasashning mo ologik usulla ini quyidagi shaklda asni lash mumkin:
Usul u i
Ta si
Misol
A iksal
So‘zga g amma ik qo‘shimcha
qo‘shish
Muslim → Muslimūn,
Muslima → Muslimā
Ichki mo ologik
( okalizm)
Unli o ushla ning almashishi
o qali
Ki āb → Ku ub,
Qalam → Aqlām
Tuzilma o‘zga ishi
(sin e ik)
Ildizning o ush yoki azn
o‘zga ishi o qali
‘Ālim → ‘Ulamā’
A alash
(kombina siyalashgan)
Qo‘shimcha a ichki o‘zga ish
bi galikda
Malak → Malā’ika
Bu izim a ab ilini boshqa illa dan ubdan a qlaydi, chunki ko‘plik shakli ha doim bi
xil qoida asosida emas, balki seman ik, mo ologik a one ik omilla ning uyg‘unligi bilan
belgilanadi.
To‘g‘ i a no o‘g‘ i ko‘plikning qiyosiy ahlili
Belgila
To‘g‘ i ko‘plik (Jam‘ Salim)
No o‘g‘ i ko‘plik (Jam‘ Taksi )
Yasalish usuli
A iksal qo‘shimcha o qali
Ichki mo ologik o‘zga ish o qali
Shakl o‘zga ishi
Asos o‘zga maydi
Ildiz o‘zga adi
Qo‘llanish doi asi
Oda da jonli o la bilan
Jonli a jonsiz o la bilan
O‘ ganish qiyinligi
Oson, qoida asosida
Mu akkab, yodlash alab e iladi
Misolla
Muslimūn, Muslimā
Ku ub, Rijāl, ‘Ulamā’
A ab ilida ko‘plik shaklla ini o‘g‘ i ishla ish man iqiy a g amma ik izchillikni
a’minlaydi. Bu bil imla a ab ili a jimasi, a’limi, hamda Qu ’on ili ahlilida muhim o‘ in
u adi.
Ko‘plik shaklla ini ahlil qilish na aqa g amma ik, balki seman ik a madaniy
a o u la ni ham ochib be adi.
A ab ilida ko‘plik yasashning mo ologik izimi boy a o‘ziga xosdi . To‘g‘ i ko‘plik
shaklla i qa ’i y g amma ik qoidala asosida yasalgan bo‘lsa, no o‘g‘ i ko‘plik shaklla i o‘zini ng
mu akkab one ik-mo ologik izimi bilan aj alib u adi. Ha ikki u ham a ab ili leksik-
mo ologik boyligini ko‘ sa adi a ilning a ixiy i ojlanish ja ayonini aks e i adi.
Xulosa qismi: A ab ili da ko‘plik yasashning mo ologik izimi o‘zining boyligi,
mu akkabligi a a ixiy qa lamla i bilan aj alib u adi. Ushbu maqolada olib bo ilgan ahlilla
shuni ko‘ sa adiki, a ab ili mo ologiyasida ko‘plik shaklla i aqa ashqi qo‘shimchala o qali
emas, balki ichki mo ologik o‘zga ishla osi asida ham hosil bo‘ladi. Bu esa a ab ilini boshqa
ko‘plab illa dan, jumladan u kiy a hind-ye opa illa idan ubdan a qlan i adi.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
136
A ab ilidagi ko‘plikning asosiy ikki u i — o‘g‘ i (jam‘ salim) a no o‘g‘ i (jam‘ aksi )
shaklla — bi -bi idan mo ologik uzilishi, yasalish usuli hamda qo‘llanish doi asi jiha idan a q
qiladi.
To‘g‘ i ko‘plik shaklla i qa ’iy g amma ik model asosida, o ning ildizini o‘zga i masdan,
aqa maxsus a iksla qo‘shish o qali hosil qilinadi. Bu u dagi shaklla asosan insonni
bildi u chi so‘zla da, ya’ni jonli o la da qo‘llaniladi.
No o‘g‘ i ko‘plik shaklla i esa a ab ilining eng qadimiy a mu akkab mo ologik
qa lamini ashkil e adi. Ula ichki okal o‘zga ishla , ildiz o ush almashinu i yoki azn
o‘zga ishla i o qali yasaladi. Shu sababli ula ni yodlash a amaliy nu qda o‘g‘ i qo‘llash oson
emas.
Ko‘plik yasashning bu ikki u i a ab ilida g amma ik izimning izchilligi bilan bi ga,
seman ik a qlanishni ham a’minlaydi. Ha bi ko‘plik shakli na aqa g amma ik, balki ma’no iy
yuklamaga ega bo‘lib, ba’zan umumiylik, jamoa iylik yoki ko‘pa y i ish ma’nosini i odalaydi.
Masalan, ku ub (ki obla ) so‘zi na aqa “bi nech a ki ob”ni, balki “adabiyo , ilmiy
me os” kabi keng ma’nol a ni ham bildi adi.
Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa adiki, a ab ilidagi ko‘plik ka ego i yasini o‘ ganish:
ildagi mo ologik j a ayonla ni anglash, leksik ma’no o‘zga ishla ini ushunish a g amma ik
bi likla o‘ asidagi munosaba la ni aniqlashda muhim ahamiya kasb e adi .
A ab ili o‘qi ish ja ayonida ko‘plik shaklla ining yasalish modella i iz imli a zda
o‘ ga ilsa, alabala omonidan g amma ik xa ola sezila li da ajada kamayadi. Umuman olganda,
a ab ilidagi ko‘plik ka ego iya si bu ildagi mo ologik a akku ning chuqu i odasi bo‘lib, u
ilning a ixiy a aqqiyo ini, g amma ik izimining moslashu chanligini a leksik boyligini
yaqqol namoyon e adi.
Adabiyo la o‘yha i
1. W igh , W. (1996). A G amma o he A abic Language (Vol. I–II). – Camb idge:
Camb idge Uni e si y P ess.
2. Haywood, J. A., & Nahmad, H. M. (1965). A New A abic G amma o he W i en
Language. – London: Lund Humph ies.
3. Kasimo a, Sa inoz. "TRANSLATION OF EXAMPLES OF EASTERN LITERATURE
INTO UZBEKISTAN: ISSUES OF STYLE, CONTENT AND AESTHETIC
CONSISTENCY." In e na ional Jou nal o A i icial In elligence 1.3 (2025): 116-119.
4. Ko ayem, S. M. A., Shamusa o , S. G., Mu alo a, G. S., Begma o a, B. M., & Saido a,
N. M. (2024). Calling o he Use o In e media e Language in Teaching A abic o Non-
Na i e Speake s, I s Founda ions and P oblems. Powe Sys em Texnology Jou nal, ISSN,
1000-3673.
5. Kasımo a, Sa ınoz Say ullae na. "T ans o mación de ases y sus des ucciones."
Salud, Ciencia y Tecnología-Se ie de Con e encias 3 (2024): 740.
6. Касимова, Сарвиноз. "Тради ционная арабская грамматика и и зучение европейской
ориентации." Востоковедения 4, no. 4 (2019): 68-77.
7. Qosimo a, Sa inoz Say ullaye na. "Analysis O In lec ional Te ms In The S udy O
Hamiduddin Da i i." Jou nal o Posi i e School Psychology 6.3 (2022).
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
137
8. Akhmedo a, D., Alimo a, K., Azimdjano a, D., Nu iddino , N., Azimbaye a, N., &
A i djano , Z. (2023). Polysemy o Simple Ve bs in he Pe sian Language. language, 1,
3.
9. ERGASHEVA M., Begma o a B. M. ARAB TILIDAGI PREDLOGLI FE’LLAR VA
PREDLOGLARNING FE’ L MA’NOSIGA TA’SIRI //ИКРО журнал. – 2025. – Т. 15. –
№. 02. – С. 867-872.
10. Begma o a B. TRANSLATION IN AN AUDIOVISUAL CONTEXT: CULTURAL
WORDS AND THEIR ADAPTATION //In e na ional Jou nal o A i icial In elligence. –
2025. – Т. 1. – №. 3. – С. 125-128.
