SCIENCE AND INNOVATION IDEAS IN MODERN EDUCATION
Vol. 2. Issue 1.
66
GEOMETRIYADA PIRAMIDA SHAKLINING NAZARIY ASOSLARI
VA AMALIY QO‘LLANILISHI
Abdiniyazo a Sawlexan Joldasbae na
O'zbekis anRespublikasi IIV
Qo aqalpoq akademik li sey
ma ema ika ani o'qi u chisi
Anno a siya: Ushbu maqolada pi amida shaklining geome iyadagi o‘ ni,
u la i, asosiy xossala i a amaliy qo‘llanish sohala i ahlil qilinadi. Pi amidaning
yuzasi, hajmi a azo iy xususiya la ini aniqlash o mulala i kel i iladi.
Shuningdek, pi amidala a xi ek u a, muhandislik a a’lim izimidagi ahamiya i
misolla o qali yo i iladi.
Kali so‘zla : pi amida, geome iya, hajm, asos, cho‘qqi, mun azam
pi amida, yon si , azo iy shakl, a xi ek u a.
Ki ish
Geome iya ani inson a akku ining eng qadimiy a i ojlangan
yo‘nalishla idan bi idi . Uning maqsadi azoda ma jud shaklla , ula ning
o‘lcho la i, o‘za o munosaba la ini o‘ ganishdan ibo a . Shunday shaklla dan bi i
– pi amida bo‘lib, u na aqa naza iy jiha dan, balki amaliyo da ham ka a
ahamiya ga ega.
Pi amidala qadimdan insoniya madaniya i a ilmiy a akku ining imsoli
bo‘lib kelgan. Mis pi amidala i, Mayya a Az ek me’mo chiligidagi pi amida
shaklidagi inshoo la inson aql-zako a i, geome iya a muhandislik san’a ining
yuksak namunasidi . Bugungi kunda ham pi amida shakli ma ema ik ahlilla , izik
modella a zamona iy dizayn yechimla ida keng qo‘llanadi.
SCIENCE AND INNOVATION IDEAS IN MODERN EDUCATION
Vol. 2. Issue 1.
67
Geome iya anida pi amida — bu bi ekislikda yo u chi ko‘pbu chak asos
a undan ashqa ida joylashgan bi a nuq ani (cho‘qqini) u ash i u chi uch
o‘lcho li shakldi . U azoda soddaligi a simme iyasi bilan aj alib u adi.
Asosiy qism
1. Pi amidaning a’ i i a u la i
Pi amida — bu asos deb a alu chi ko‘pbu chak a asosning ba cha
omonla ini bi nuq a bilan u ash i u chi uchbu chak si la dan ibo a azo iy
shakl. Ushbu cho‘qqi nuq a pi amidaning cho‘qqisi, asosdagi ko‘pbu chakning
uchla i bilan u ash i u chi o‘g‘ i chiziqla esa yon qi ala deyiladi.
Pi amidala asosi shakliga qa ab quyidagila ga bo‘linadi:
Uchbu chakli pi amida ( e aed ) – asosi uchbu chak bo‘lgan pi amida.
To‘ bu chakli pi amida – asosi o‘ bu chak (masalan, k ad a yoki
o‘g‘ i o‘ bu chak) bo‘lgan pi amida.
Ko‘pbu chakli pi amida – asosi n-bu chakli bo‘lgan umumiy hol.
Aga pi amidaning cho‘qqisi asos ma kazining o‘g‘ i us ida joylashgan
bo‘lsa, u mun azam pi amida deyiladi. Bunday pi amidala da ba cha yon qi ala
eng bo‘ladi, a yon si la dagi uchbu chakla engbu chakli shakl hosil qiladi.
2. Pi amidaning elemen la i a o mulala i
Pi amidaning asosiy elemen la i:
Asos (S) – ko‘pbu chak shaklida.
Cho‘qqi (A) – asos ekisligidan ashqa ida joylashgan nuq a.
Yon si la – cho‘qqi bilan asos omonla ini u ash i u chi uchbu chakla .
Balandlik (h) – cho‘qqidan asos ekisligigacha bo‘lgan pe pendikulya
maso a.
Pi amidaning hajmi quyidagi o mula bilan opiladi:
V=13⋅Sasos⋅hV = ac{1}{3} cdo S_{asos} cdo hV=31⋅Sasos⋅h
Bu o mula shuni angla adiki, pi amida hajmi shu asosi a balandligi bi xil
bo‘lgan p izmaning hajmidan uchdan bi qismiga eng.
SCIENCE AND INNOVATION IDEAS IN MODERN EDUCATION
Vol. 2. Issue 1.
68
Yon si yuzasi esa:
Syon=12⋅Pasos⋅lS_{yon} = ac{1}{2} cdo P_{asos} cdo lSyon=21⋅Pasos
⋅l
bu ye da PasosP_{asos}Pasos — asos pe ime i, lll esa yon qi aga ushi ilgan
balandlik (apo ema).
3. Mun azam pi amidaning xossala i
Mun azam pi amidala da cho‘qqi asos ma kazining us ida joylashadi, shu
sababli ba cha yon si uchbu chakla i eng. Aga asos k ad a bo‘lsa, unda
pi amida o‘ bu chak asosli mun azam pi amida deyiladi. Bunday pi amidala da:
l2=h2+(a2)2l^2 = h^2 + le ( ac{a}{2} igh )^2l2=h2+(2a)2
bu ye da aaa – asos omonining uzunligi, hhh – pi amida balandligi.
4. Pi amidaning amaliy qo‘llanishi
Pi amida shakli amaliy sohala da keng qo‘llanadi:
A xi ek u a – a ixdagi eng mashhu inshoo la – Giza pi amidala i, Maya
a Az ek iboda xonala i aynan shu shaklda qu ilgan.
Muhandislik – yuk aqsimo i ba qa o ligi sababli pi amida shakli mino ala
a om kons uk siyala ida ishla iladi.
Ta’lim – azo iy asa u a o‘lcho la ushunchasini shakllan i ishda
pi amida modella idan oydalaniladi.
Fizika a op ika – yo ug‘lik sinishi, ene giya aqsimo i yoki kuch
ek o la ini ahlil qilishda pi amida modeli qo‘llanadi.
5. Pi amida shaklining ma ema ik a es e ik ahamiya i
Pi amida ma ema ik jiha dan soddaligi bilan aj alib u adi. U simme ik,
mu ozana li a izual jiha dan ba qa o shakl bo‘lib, abia da ham uch aydi
(masalan, k is all uzilmala da). Shuningdek, pi amida inson a akku ida
mukammallik a o‘sish amzi si a ida qa aladi.
Xulosa
SCIENCE AND INNOVATION IDEAS IN MODERN EDUCATION
Vol. 2. Issue 1.
69
Pi amida shakli geome iya anida azo iy igu ala ning muhim u la idan
bi idi . Uning ma ema ik o mulala i sodda bo‘lsa-da, amaliy qo‘llanish doi asi
juda keng. Pi amidala ning abiiy a sun’iy ko‘ inishla i o qali inson a akku i,
ilm- an a exnologiyaning uyg‘unligi namoyon bo‘ladi. Shu bois, pi amidala
na aqa geome iya a’limining aj almas qismi, balki madaniya a exnik
a aqqiyo a ixining ham asosiy belgila idan bi idi .
Foydalanilgan adabiyo la
1. Tu suno B., Geome iya asosla i, Toshken : O‘zbekis on Milliy
uni e si e i nash iyo i, 2019.
2. A. K. Pugacho , Planime iya a s e eome iya, Mosk a:
P os eshcheniye, 2017.
3. Z. Ka imo , Fazo iy igu ala a ula ning qo‘llanilishi, Toshken ,
2020.
4. h ps://ma hwo ld.wol am.com/Py amid.h ml
5. Na ional Geog aphic Socie y, Ancien Egyp ian Py amids, 2022.
