ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
h p://zam adqiqo .uz/index
3-son 5– o’plam 2025 y. Sahi a: 42
NAQQOSHLIK SAN'ATI TARIXI:
TAROVAT VA RAMZIY MA'NOLAR OLAMI
Rus amjon To' ami zaye Abdusalomo ich
Namangan iloya a ixi a madaniya i da la muzeyi, ilmiy xodimi
us [email p o ec ed],
Anno a siya: Ushbu maqolada naqsh san'a ining kelib chiqishi, a ixiy
shakllanishi a O'zbekis ondagi naqsh mak abla ining i ojlanish bosqichla i chuqu
yo i iladi. Naqqoshlik san'a ining amziy ma'nola i, uslubla i, exnik imkoniya la i
a zamona iy iklanish ja ayonla i ham ahlil qilinadi. Shuningdek, naqsh
san'a ining xalqa o miqyosdagi namoyonla i, mashhu us ala ijodi a ula ning
a ixiy obidala ga qo‘shgan hissasi kel i iladi.
Kali so‘zla : Naqqoshlik, naqsh san’a i, islimiy, gi ih, amziy naqshla ,
huna mandchilik, xalq amaliy san’a i.
ИСТОРИЯ ИСКУССТВА НАККОШЛИК: МИР КРАСОТЫ И
СИМВОЛИЗМА
Рустамжон Турамирзаев Абдусаломович
Наманганский областной государственный музей истории и культуры,
научный сотрудник
Rus amjon [email p o ec ed], +(998)-93-493-24-76
Аннотация: В данной статье подробно освещаются происхождение,
историческое становление и этапы развития школ орнаментального искусства
(наккошлик) в Узбекистане. Рассматриваются символические значения, стили,
технические возможности и современные процессы восстановления этого
искусства. Также приводятся примеры международного признания узбекского
орнаментального искусства, творчество известных мастеров и их вклад в
сохранение исторического наследия.
ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
h p://zam adqiqo .uz/index
3-son 5– o’plam 2025 y. Sahi a: 43
Ключевые слова: Наккошлик, орнаментальное искусство, ислами,
гирих, символические узоры, ремесленничество, народное прикладное
искусство.
THE HISTORY OF NAQQOSHLIGI ART: A REALM OF BEAUTY
AND SYMBOLISM
Rus amjon Tu ami zaye Abdusalomo ich
Namangan Regional S a e Museum o His o y and Cul u e, Resea che
us [email p o ec ed], +(998)-93-493-24-76
Abs ac : This a icle p o ides a de ailed o e iew o he o igins, his o ical
o ma ion, and de elopmen s ages o o namen al a (naqqoshlik) schools in
Uzbekis an. I explo es he symbolic meanings, s yles, echnical possibili ies, and
mode n es o a ion p ocesses o his a o m. The pape also highligh s he
in e na ional ep esen a ion o Uzbek o namen a ion, he wo k o p ominen mas e s,
and hei con ibu ion o he p ese a ion o cul u al he i age.
Keywo ds: Naqqoshlik, o namen al a , islimi, gi ih, symbolic pa e ns,
c a smanship, olk applied a s.
Ki ish. Naqqoshlik san’a i O‘zbek xalqining madaniy me osida chuqu ildiz
o gan, as la da omida shakllanib a akomillashib kelgan noyob san’a u la idan
bi idi . Ha bi naqsh, ha bi bezak—bu na aqa go‘zallikning i odasi, balki chuqu
amziy a alsa iy ma’nola ning mujassamidi . O‘zbekis on hududidagi a xeologik
opilmala , a ixiy manbala a me’mo iy yodgo likla naqsh san’a ining chuqu
a ixga ega ekanligini yaqqol namoyon e adi.
Naqsh ushunchasi a uslubla i Naqsh (a abcha " as i ", "gul" ma'nosida) –
geome ik shaklla , o‘simlik a hay ono dunyosiga oid as i la ning muayyan
a ibda ak o lanishidan hosil bo‘ladigan bezak u idi [5, 49b]. Naqqoshlik asosan
me’mo iy inshoo la , o‘zg‘o buyumla i, huna mandlik mahsulo la i a kiyim-
kechakla da qo‘llaniladi. Naqshla ya a ilish usuliga ko‘ a o‘yma, bo‘yama, chokli,
za bli, quymali a boshqa ko‘ inishla da bo‘ladi.
Naqshla ikki asosiy gu uhga bo‘linadi:
ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
h p://zam adqiqo .uz/index
3-son 5– o’plam 2025 y. Sahi a: 44
Islimiy naqsh – o‘simliksimon, guldas a, ba gli, bu ali shaklla dan ibo a
bo‘lib, ula ko‘pincha amziy ma’nola ga ega.
Gi ih naqsh – mu akkab geome ik shaklla dan ibo a naqshla bo‘lib,
o‘ bu chak, yulduzsimon, ko‘pbu chak a spi alsimon shaklla ni o‘z ichiga oladi.
Naqsh san'a ining qadimiy ildizla i Naqqoshlikning a ixiy ildizla i insoniya
madaniya i kabi qadimiydi . A xeologik opilmala shuni ko‘ sa adiki, naqshla
neoli a b onza da la idayoq idishla , qu olla a boshqa buyumla da ishla ilgan.
Su xonda yodagi Fayoz epa, Dal a zin epa, Xo azmdagi Tup oqqal’a, Qadimgi
Sug‘d, Baq iya madaniya ida naqsh elemen la i keng qo‘llanilgan. Ayniqsa,
Tup oqqal’adagi de o iy bezakla u li gi ih naqshla bilan beza ilgani bilan aj alib
u adi. Bunday naqshla diniy iboda xonala da, sa oyla da a ma osim zalla ida
keng qo‘llanilgan.
Islom da ida naqsh san’a ining yangi bosqichi VII–VIII as la da a abla
omonidan islom dini qabul qilinishi bilan as i iy san’a da jonli ma judo as i la i
cheklanadi[1, 24b.]. Buning o‘ niga naqsh san’a i yangi bosqichga chiqadi. Islom
alabla i asosida geome ik a islimiy naqshla i oj opdi, a ab yozu i naqshla
bilan uyg‘unlashgan holda epig a ik uslubda ishla ila boshlandi. IX–X as la da
naqshla yanada mu akkab a na is us oldi, ula me’mo iy bezakla bilan
uyg‘unlashdi. Bu da da ganchko lik, yog‘och o‘ymako ligi a muqa nas bezakla
bilan naqshning uyg‘unlashu i yuqo i badiiy da ajada shakllandi.
Temu iyla da ida naqsh san’a ining yuksalishi XIV–XV as la da Ami
Temu a emu iyla hukm onligi da ida O‘ a Osiyo me’mo chiligi, naqqoshlik a
umumiy amaliy san’a nihoya da i ojlandi. Sama kand, Buxo o, Hi o kabi
shaha la da qu ilgan obidala (Go‘ i Ami , Shohi Zinda, Oqsa oy a boshqala )
naqsh san’a ining yuksak namunala ini o‘zida mujassam e gan[1, 17b]. Aynan shu
da da "kundal" exnikasi shakllanib, ang-ba ang, za hal naqshla paydo bo‘ldi.
Temu iyla da ining eng ko‘zga ko‘ ingan naqsh namunala idan bi i bu – Tillaqo i
mad asasining gumbazidagi za hal naqshla bo‘lib, ula naqsh san’a ining chinakam
maho a ini ko‘ sa adi.
ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
h p://zam adqiqo .uz/index
3-son 5– o’plam 2025 y. Sahi a: 45
Naqqoshlik mak abla i a hududiy uslubla O‘zbekis onning u li
hududla ida o‘ziga xos naqqoshlik mak abla i shakllangan:
Toshken mak abi – e kin chizilgan islimiy naqshla a keng pa go iy
guldas ala bilan aj alib u adi. Asa la da ochiq onli, na osa ga asoslangan
kompozi siyala ko‘zga ashlanadi.
Fa g‘ona mak abi – ochiq kompozi siyala , “bu a”, “guldas a”, mo iy
angla bilan boyi ilgan naqshla ishla iladi. Bu uslub Rish on kulolligining mo iy
bo‘yoqla i bilan uyg‘unlashgan holda bezak san’a ining o‘ziga xos ang pali asini
ya a adi.
Xi a mak abi – zich, o‘za o bog‘langan naqsh izimi, a abeska uslubidagi
islimiyla bilan aj alib u adi. Xi adagi Toshho li sa oyi naqshla ida ko‘plab
yulduzsimon gi ih naqshla ma jud.
Buxo o a Sama qand mak abla i – klassik ganchko lik a yog‘och
o‘ymako ligi naqshla ida o‘z aksini opgan. Sama qanddagi Shohi Zinda
majmuasidagi naqshla diniy, amziy a es e ik ahamiya ga egadi .
XIX–XX as la da naqsh san’a i Ushbu da da naqqoshlik na aqa me’mo iy
inshoo la da, balki o‘zg‘o buyumla ida, san’a asa la ida, choyxonala a
madaniya ma kazla ida ham keng qo‘llanilgan[1, 26b]. Buxo o, Xi a, Qo‘qon
xonlikla ida qu ilgan inshoo la bezagida naqshla е akchi ol o‘ynagan. Ayni
pay da naqshla ning ko‘p ak o lanu chi shaklla i, i oda iy izlanishla ning
susayishi ham kuza ilgan. Ammo bu da da xalq us ala i o asidan O‘zbekis on
madaniy me osini saqlab qolgan mashhu naqqoshla е ishib chiqqan: Tohi
To‘x axo‘jaye , O. Qosimjono , J. Hakimo a boshqala naqsh san’a ini yangi
bosqichga olib chiqdila [5, 81b].
Zamona iy naqqoshlik: iklanish a i ojlanish XX as ning ikkinchi ya mi
a XXI as boshla ida O‘zbekis onda naqqoshlik san’a i qay a iklana boshladi.
Da la muassasala i, muzeyla , a ixiy yodgo likla , elchixonala , masjid a
maqba ala ning a’mi lanishida naqqoshla aol ish i ok e di. “Us o” bi lashmasi,
ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
h p://zam adqiqo .uz/index
3-son 5– o’plam 2025 y. Sahi a: 46
“Musa i ” ma kazi, “Huna mand” uyushmala i o qali us ala milliy naqshla imizni
qay a jonlan i ishdi.
Mashhu naqqoshla – A. Ilhomo , M. To‘ ae , S. Mahmudo , K. Shoislomo ,
X. Nu alie , M. Ib ohimo a, O. Fayzullae , A. Asqa o singa i san’a ko la xalqa o
ko‘ gazmala da ish i ok e ib, milliy san’a imizni a g‘ib qilishmoqda. Jumladan,
Temu iyla a ixi da la muzeyi, Oliy Majlis binosi, Oqsa oy qa o gohi, Imom al-
Buxo iy majmuasi singa i obidala naqsh san’a ining zamona iy iklanish
ma kazla iga aylandi.
Xulosa
Naqqoshlik san’a i – o‘zbek xalqining a ixiy-es e ik a akku i, badiiy didi a
ijodiy me osining yo qin imsolidi . Bugungi kunda zamona iy a xi ek u a, dizayn
a xalq amaliy san’a ida naqsh san’a iga bo‘lgan eh iyoj o ib bo moqda. Ushbu
an’anani as ab-a aylash a yangi a lod us ala iga е kazish – madaniy me osimizni
as ashning eng muhim osi asidi . Naqqoshlikda ha bi chiziq a shakl amziy
ma’noga ega bo‘lib, o‘zida xalqning o zu-umidla i, e’ iqod a qad iya la ini
mujassam e adi. Bu san’a na aqa bezak, balki milliy uh a a ixiy xo i a imsolidi .
Adabiyo la o‘yxa i:
1. “Народнойе декоративнойе искусство Узбекистана”. M., 1955.
2. Rempel L.I. “A xi ek u niy o namen Uzbekis ana”. T., 1967.
3. Zohido P. “Me’mo olami”. T., 1996.
4. “O‘zbekis on xalq amaliy san’a i du donala i”. T.: San’a , 2001.
5. “Naqqoshlik san’a i ensiklopediyasi”. T.: G‘a u G‘ulom nomidagi
nash iyo , 2010.
