ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
h p://zam adqiqo .uz/index
3-son 5– o’plam 2025 y. Sahi a: 48
SUBSTANTIATION OF FACTORS INFLUENCING THE MODELING
OF CONTAINER TRANSPORTATION IN RAILWAY TRANSPORT
Akhma o Na uz Bakh iyo o ich
Tashken s a e anspo uni e si y, Tashken , Uzbekis an
Abs ac :
The main objec i e o he wo k is o s udy he jus i ica ion o
ac o s a ec ing he o ganiza ion o con aine anspo a ion in
ailway anspo . In his a icle, an analysis o in luencing ac o s,
hei desc ip ion and impac was ca ied ou , and on his basis,
ele an in o ma ion on he opic unde conside a ion was
iden i ied. In addi ion, he a icle p esen s he possibili ies o
building a ma hema ical model by subs an ia ing in luencing
ac o s.
Keywo ds:
In luencing ac o s, economic g ow h, mode n echnologies,
poli ical s abili y, en i onmen al demand, e minal s uc u e,
modeling.
Temi yo‘l anspo ida kon eyne ashishla ni modellash i ishga a’si
qilu chi omilla ni asoslash
Axma o Na uz Bax iyo o ich
Toshken da la anspo uni e si e i, Toshken , O‘zbekis on
Anno a siya:
Ishdan asosiy maqsad emi yo‘l anspo ida kon eyne ashishla ni
ashkil qilishga a’si qilu chi omilla ni asoslashni adqiq qilishdan ibo a .
Ushbu maqolada a’si qilu chi omilla , ula ning a si i a a’si i bo‘yicha
ahlilla olib bo ildi hamda buning asosida ko‘ ilayo gan ma zudagi egishli
ma’lumo la aniqlandi. Bundan ashqa i maqolada a’si qilu chi omilla ni
asoslash o qali ma ema ik model uzish imkoniya la i kel i ilgan.
Kali so‘zla :
Ta’si qilu chi omilla , Iq isodiy o‘sish, zamona iy exnologiyala ,
siyosiy ba qa o lik, ekologik alab, e minalla uzilishi, modellash i ish.
Ki ish. Dunyoda kon eyne ashish izimining i ojlanishi ko‘plab omilla ga
bog‘liq bo‘lib, ula ning ha bi i o‘z na ba ida o‘za o bog‘liqdi . Iq isodiy o‘sish,
zamona iy exnologiyala ni jo iy e ish, siyosiy ba qa o lik a ekologik alabla
kon eyne ashish ja ayonla ini yanada i ojlan i ishda muhim ol o‘ynaydi.
ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
h p://zam adqiqo .uz/index
3-son 5– o’plam 2025 y. Sahi a: 49
Shuningdek, bu omilla kon eyne ashish izimini global miqyosda aqoba ba dosh
qilishga yo dam be adi.
Yukla ni ye kazib be ish ja ayonida zamona iy exnologiya yu uqla idan
oydalanish o qali in e modal ashishni i ojlan i ish hamda ashish si a ini
yaxshilash imkonini be adi. Kon eyne ashish izimi emi yo‘l a a omobil
anspo la i o‘za o hamko likda ishlashini a’minlash bo‘yicha mu a aqiya li
zamona iy ashish izimi sanaladi [1].
Asosiy qism. Dunyoda kon eyne ashish izimining i ojlanishiga a’si
e u chi omilla ko‘plab ak o la bilan bog‘liq bo‘lib, ula iq isodiy, exnologik,
siyosiy a ekologik omilla ni o‘z ichiga oladi. 1-jad alda bu omilla haqida ba a sil
ma’lumo kel i ilgan.
1-jad al. Kon eyne ashish izimining i ojlanishiga a’si e u chi omilla
Iq isodiy
omilla
Xalqa o sa do
o‘sishi
Xalqa o sa do hajmining o‘sishi kon eyne
ashish alabini oshi adi.
Sanoa a ishlab
chiqa ish
Ka a ishlab chiqa ish ko xonala i o‘z
mahsulo la ini global bozo la ga chiqa ishga
in iladi. Sanoa a ishlab chiqa ish
ja ayonla ining i ojlanishi kon eyne ashishni
alab e adi.
T anspo
xa aja la i
T anspo xa aja la i a a i la ining
pasayishi kon eyne ashish izimining
i ojlanishiga ijobiy a’si ko‘ sa adi.
Texnologik
omilla
Zamona iy
exnologiyala
Tashish ja ayonla ini a oma lash i ish a
zamona iy exnologiyala ni jo iy e ish kon eyne
ashishni yanada sama ali qiladi.
T anspo
in a uzilmasi
Po la , emi yo‘l a a omobil yo‘lla ining
zamona iylash i ilishi kon eyne ashish
izimining i ojlanishida muhim ahamiya ga ega.
Kon eyne la ning
u la i
Ha xil u dagi kon eyne la (masalan,
so u kichli, maxsus) yangi ashishla ni qo‘llash
imkonini be adi.
ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
h p://zam adqiqo .uz/index
3-son 5– o’plam 2025 y. Sahi a: 50
Siyosiy a
huquqiy omilla
Siyosiy
ba qa o lik
Mamlaka la o‘ asidagi ba qa o lik a
kelishu la ashish izimining i ojlanishiga
ijobiy a’si ko‘ sa adi.
Xalqa o sa do
kelishu la i
Sa do kelishu la i a in eg a siya
ja ayonla i kon eyne ashishni osonlash i adi.
Ekologik
omilla
A o -muhi ga
a’si
Ekologik muammola kon eyne ashish
izimi kabi ekologik oza usulla ga o‘ ishini alab
qiladi.
Yashil logis ika
Yashil logis ika s a egiyala i, ene giya
sama ado ligi a chiqindila ni kamay i ish
ja ayonla i kon eyne ashishni
akomillash i ishga qa a ilgan.
Tashish ja ayonla ini modelini ishlab chiqishda kel i ilgan omilla ni inoba ga
olish alab e iladi. T anspo ja ayonla ini modellash i ishda qo‘llanilgan eh imolla
naza iyasi, Pe i a moqla i modeli, o‘plamla naza iyasi, aqsimo qonuni,
kombina o ika elemen la i a asodi iy oqimla naza iyasi kabi usulla ini ishla ish
mumkin [2].
Bi xil da omiylikdagi u li aq o aliqla iga ushadigan hodisala soni doimiy
qiyma bo‘lmasdan, ikki a aq o alig‘ida sodi bo‘ladigan hodisala soni sezila li
da ajada a qlanadi. Shuning uchun kon eyne poyezd a kibiga yig‘iladigan a kib
bi likla i s a siona bo‘lmagan oqimla hisoblanadi.
Hozi da anspo sohasida modellash i ish osi ala i a usulla i keng
a qalgan. Ushbu jiha ishlab chiqa ish ko‘ sa kichla ini hisoblashning das labki
bosqichi ( esu sla hajmi, exnologik uskunala a h.k.) doi asida dolza b bo‘lib
qolmoqda. Asosiy modellash i ish azi ala i o‘yxa i ashkiliy a exnologik ishlab
chiqa ish ejasini anlash uchun dalilla , u li xil ishlab chiqa ish a kibiy qismla ini
bi lash i ish sama ado ligi da ajasini ahlil qilish, exnologik uskunala ga yukning
nos anda ko‘ sa kichla i sha oi ida anspo a moddiy oqimla ga nisba an
ahlilini o‘z ichiga oladi.
ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
h p://zam adqiqo .uz/index
3-son 5– o’plam 2025 y. Sahi a: 51
Kon eyne e minalla ining min aqa iy kompleksla i bozo eb anishla ining
logis ika zanji la iga salbiy a’si ini minimallash i ishga imkon be adi. Sama ali
e minal majmuasini joylash i ishga yo dam be adigan modelni i ojlan i ishning
asosiy yo‘nalishla i quyidagila di : anspo a ombo xa aja la ining po ensial
ko‘ sa kichla idan ma’lum kon eyne mexanizmla i bo‘yicha eal xa aja la ga
o‘ ish, min aqa iy hududla dagi kon eyne e minalla ini bosqichma-bosqich
akomillash i ish modelini ishlab chiqish, bog‘liqlikla ni aks e i ish a aloqa kabi
ashqi a’si la ning a’si ini hisobga olish.
Kon eyne ashishla dan oydalanish a ula ni ishla ishda qulaylikla ga
qa amay, inson mehna idan oydalanishni, yuk ope a siyala ining da omiyligini,
xa sizlik xa aja la ini kamay i ishni a mahsulo la ni ye kazib be ish aq ini
qisqa i ishni a’minlashi ke ak. Ushbu usul boshqa ashishla dan yukla ni ye kazib
be ish ja ayoni bi a anspo osi asi yo damida amalga oshi ilishi, qay a yuklash
ja ayonining qulayligi, ashish hujja la i a boshqala bilan a qlanadi [3].
Kon eyne ashishni akomillash i ishda qay a ishlanmay mun azam
ha aka lanadigan yo‘nalishla ni ashkil qilish maqsadga mu o iq bo‘ladi. Doimiy
ha aka lanadigan yo‘nalishla ni yuk oqimla ining o‘sishini inoba ga olgan holda
amalga oshi ish a siya qilinadi.
Tashish ja ayonida kon eyne ashish izimidan oydalanish ashish si a ining
o ishiga a yuk ashishning yanada i ojlanishiga imkon ya a adi. Ushbu ashish
exnologiyasini mukammal ashkil qilish hamda akomillash i ish o qali hozi gi
kunda emi yo‘l a a omobil anspo ida ma jud bo‘lgan bi qa o muammola ni
hal e ishga e ishiladi.
Tashish ja ayoni a ibi ahlili amalga oshi ilishi na ijasida eng ko‘p muammo
a kamchilikka ega bo‘lgan bosqich aniqlanib, ba a a e ish bo‘yicha cho a-
adbi la ko‘ iladi. Kon eyne ashish izimi ye us i anspo la ining hamko ligini
a’minlab, xalqa o a ichki ashishla da ezko a ejamko hisoblanadi. Yuk o ish-
ushi ish uchun kam aq sa lanishi o qali manyo ishla i aq ining qisqa ishi
a’minlanadi.
ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
h p://zam adqiqo .uz/index
3-son 5– o’plam 2025 y. Sahi a: 52
Yuk ashishda kon eyne ashishla qo‘llana boshlanganidan bugungi kunga
qada muhim ahamiya kasb e ib kelmoqda. Kon eyne ashish izimining
pa ame la ini hisobga olgan holda, exnologiyaning ma ema ik modeli ishlab
chiqiladi. Yangi exnologiyaning ishlashini a’minlash uchun exnik osi ala ning
ahlilini ko‘ ib chiqish ishonchlilikni yanada oshi adi. Kon eyne ashishla ning
modelini ya a ishda xa sizlik, ishonchlilik, sama ado lik, ashish maso asi, aq a
xa aja la kabi asosiy pa ame la ni inoba ga olish sha (1- asm).
Texnik
sama ado lik Vaq Xa aja la Xa sizlik a
ishonchlilik
ashish hajmi
Model ishlab chiqishda asosiy pa ame la
anspo
osi asining
ha aka lanish
aq i
anspo na xi ha aka
xa sizligi a
mun azamligi
ezlik a mudda
lokomo i la ning
aylanish mudda i
kapi al
qo’yilmala Mahsulo la a
a o -muhi
xa sizligi
anspo mane i
yoqilg’iga alab
ashish ja ayoni
xa aja i
anspo
unksiyala ini
baja ish
qobiliya ini
saqlab qolish
yuk a i la i
a o muhi ga
za a ye kazish
1- asm. Iq isodiy a ma ema ik model ishlab chiqishda asosiy pa ame la
Kon eyne ashish izimining i ojlanishi mamlaka iq isodiyo i a xalqa o
aloqala uchun muhim ahamiya kasb e adi. Chunki, bu ashish izimi anzi
yukla ni ashishda jahon izimiga mos kelish imkoniya ini ya a adi. Hozi da bozo
munosaba la ining o‘zga ishi sha oi la iga moslashu chanlik a ye a li da ajada
si a li ashishni ashkil e ish uchun kon eyne ashish izimi ye a li da ajada
us unlikla ga ega [4].
Kon eyne le ashish izimining e minalla i ish exnologiyasi a uzilishi bilan
a qlanadi. Shu boisdan, exnologiyaning e minalla uzilishiga chuqu e’ ibo
qa a ish lozim. Hozi gi da da che el mamlaka la ida kon eyne ashish izimi
ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
h p://zam adqiqo .uz/index
3-son 5– o’plam 2025 y. Sahi a: 53
uchun u li xil e minalla a unga mos kelu chi ha aka a kibla i qo‘llanilib
kelmoqda. Kon eyne e minalla ini aniq ahlil a hisobla o qali anlangan
joylashu la da ashkil e ish maqsadga mu o iq bo‘ladi. Bunda yangi e minalla ni
loyiha asosida ma jud e minalla o‘ nida qay a qu ish ishla i bilan shakllan i ish
mumkin. Kon eyne e minalla ini ashkil e ishda kapi al xa aja la ni kamay i ish
uchun bi nech a loyiha a ian la ini uzish a op imalini anlab olish a siya e iladi.
Yangi exnologiya yo damida yuk ashishni yagona anspo o qali ashishni
ashkil e ish mumkin. O‘z na ba ida, kon eyne ashishla ni ashkil e ishda eng
asosiy azi ala dan bi i ashish uchun mo‘ljallangan pla o mala o‘plamini
shakllan i ish a e minalla bilan a’minlash lozim. Tashishni ashkil e ish esa bi
nech a ma sh u u la i bo‘yicha amalga oshi ilishi mumkin. Bunda ha aka
a kibla i aqa boshidagi beka da o ilib so‘ngi beka da ushi ilishi yoki jo‘na ish a
belgilangan beka la o alig‘idagi boshqa beka la da qay a o ish- ushi ish ishla i
bilan ashkil qilinishi mumkin. Bundan ashqa i, xalqa o a mahalliy ashishla dagi
anspo aloqala ini mus ahkamlash uchun ma jud magis al emi yo‘lla dan
oydalanish imkoniya la ini kengay i ishni ham ko‘ ib chiqish ke ak.
Xulosa. Kon eyne ashish izimini mamlaka imiz hududida keng jo iy qilish
o qali mahalliy ashishla dagi ma jud ba‘zi muammola o‘z yechimini opadi.
Bundan ashqa i kon eyne ashish izimini qo‘llash mamlaka uchun iq isodiy
ahamiya kasb e adi. Yangi exnologiya anspo aloqala ini yanada mus ahkamlash
a i ojlan i ishga keng imkoniya ya a ib be adi.
Mamlaka imiz hududida kon eyne ashish exnologiyasini jo iy qilish emi
yo‘l anspo ida mahalliy a da la la a o yukla ni ye kazib be ish sezila li da ajada
yaxshilanadi. Kon eyne ashish exnologiyasi anspo u la i hamko ligini
a’minlaydi hamda emi yo‘l anspo ining imkoniya la ini yanada kengay i adi.
Bundan ashqa i, kon eyne ashish izimi o qali bi anspo u idan boshqa
anspo u iga yukla ni qay a o ish aq la i qisqa adi a o ib- ushi ishdagi
yo‘qo ishla ning kamayishiga e ishiladi.
ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
h p://zam adqiqo .uz/index
3-son 5– o’plam 2025 y. Sahi a: 54
Foydalanilgan adabiyo la
1. Z. Adilo a (Mukhamedo a), D. Boboe , N. Akh amo . Ma hema ical
model o as ening condi ions in piggyback anspo , aking in o accoun di e en
condi ions. Jou nal o anspo scien i ic- echnical and scien i ic inno a ion jou nal
olume 1, issue 3 sep embe , 2024, 98-103.
2. Muhamedo a Z.G., Boboye D.Sh. Yukla ni ye kazib be ish
ja ayonida zamona iy ashish izimini akomillash i ishni adqiq qilish // Railway
anspo : opical issues and inno a ions, №3(1), 2022/3/28, 15–24.
3. Жамол Шихназаров, Диёр Бобоев. Темир йўл транспортида
юкларни етказиб бериш жараёнидаги вагонлардан самарали фойдаланишни
таҳлил қилиш // Academic esea ch in educa ional sciences olume 2 | Issue 5 |
2021, 210-216.
4. Muhamedo a Z.G., Boboye D.Sh. Zamona iy esu s ejamko
exnologiyala o qali yukla ni ye kazib be ishni ashkil qilish. T anspo da esu s
ejamko exnologiyala // 2021, 23-25.
