ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
h p://zam adqiqo .uz/index
3-son 5– o’plam 2025 y. Sahi a: 73
O`SMIR YOSHDAGI O`G`IL-QIZLARNING O`Z-O`ZINI
BAHOLASHI
Yeseno a Nu saule Yeseno na
N.D.U. San'a a spo akul e i
Pedagogika ka ed asi o`qi u chisi.
Anno a siya. Maqolada o'smi qizla da o'z-o'zini hu ma qilishni
shakllan i ish muhimligi ilmiy a naza iy jiha dan asoslanadi. Hozi gi o'smi
qizla ning xa i-ha aka la i a qad iya la i ula ning ij imoiy muhi i bilan belgilanadi.
Maqolaning asosiy maqsadi hozi gi qizla ning o'ziga bo'lgan ishonchini a o'zini
hu ma ini oshi ish bo'yicha maslaha la be ishdi .
Kali so'zla : shaxsiya , qiz bola, o`g`il bola, o'smi , o'z-o'zini anglash, o'z-
o'zini hu ma qilish.
Аннотация: В статье научно и теоретически обоснована важность
формирования самооценки у девочек-подростков. Поведение и ценности
современных девочек-подростков определяются их социальной средой.
Основная цель статьи — дать советы о том, как повысить уверенность в себе
и самооценку современных девушек.
Ключевые слова: личность, девочка, мальчик, подросток, самосознание,
самооценка.
Anno a ion: The a icle scien i ically and heo e ically jus i ies he impo ance
o de eloping sel -es eem in adolescen gi ls. The beha io and alues o mode n
adolescen gi ls a e de e mined by hei social en i onmen . The main goal o he
a icle is o p o ide ad ice on how o inc ease sel -con idence and sel -es eem in
mode n gi ls.
Keywo ds: pe sonali y, gi l, eenage , adolescen , sel -awa eness, sel -es eem
ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
h p://zam adqiqo .uz/index
3-son 5– o’plam 2025 y. Sahi a: 74
Hozi gi kunda mak ab o'qu chila i ko'p ma'lumo ni ele izion das u la dan a
in e ne say la idan oladila . Olimla ning hisob-ki obla iga ko‘ a, o‘smi la
ha asiga o‘ acha 25 soa ni ele izo qa shisida a ele onda ma`lumo olish bilan
o‘ kazishadi. Tele izion ko‘ sa u la da e kakla ko‘pincha jiddiy, qayg‘uli a
qaysa , ayolla esa nozik, muloyim a g‘amxo‘ qilib ko‘ sa iladi. Ko‘pgina
zamona iy ilmla da ayolla ochiq-oydin kiyimla da kiyingan a ula ning a biyalik
ahamiya i ham alab da ajasida bo`lmaydi. Ayniqsa che el ilmla i a se ialla ini
oladigan bo`lsak, bula da bizning men ali e imizga zid bo`lgan ko`zqa ashla aks
e i iladi.
K.N. K upskaya o'smi lik da ining o'ziga xos xususiya la ini a si lab, shunday
xulosaga keldi: "Bu ya im bola, ya mi ka ala " a o'z-o'zini hu ma qilishning
asosini shaxsla qabul qilgan qad iya la izimi ashkil qiladi, dedi. O'z-o'zini hu ma
qilish o'zini boshqa odamla bilan solish i ish o qali shakllanadi.
Hozi gi o'smi o'g'il-qizla ning o'zini o'zi qad lashi quyidagicha shakllanadi:
1. O‘smi o‘g‘il bolala o‘zla iga bo‘lgan ishonchini oshi ish maqsadida omma
oldida a do‘s la i o asida haqiqiy e kak laqabini olish uchun kuchli a qud a li
ko‘ inishni xohlashadi. Bu esa, o‘z na ba ida, o‘smi la o‘ asida jinoiy aoliya ga
olib keladi.
2. Qizla ning iziologik xususiya la iga ko' a ikki xil o'z-o'zini hu ma qilish u i
ma jud. Bi inchi u dagi qizla o'zla ining hulqi bilan o'zla ini yolg'on his qilishla i
bilan aj alib u adi. Ikkinchi u dagi qizla go monal o'sish u ayli jismoniy
i ojlanishi u ayli o'zla ini pas baholaydila .
Ke ol Gilligan a uning hamkasbla i omonidan olib bo ilgan adqiqo la ga ko' a,
qizla o'g'il bolala dan o'zini namoyon qilish, o'zini o'zi qad lash a a o -muhi ga
chinakam ishonch hissi bilan aj alib u adi. 11 yoshga o'lgan qizla o'zla iga
ishonadila , his- uyg'ula ini ochiq ay adila a o'z ik la ini ochiq i oda e adila .
Bi oq, o'smi lik da ida u o'z his- uyg'ula ini ikkilanmasdan i odalaydi,
a o dagila ni xa a qilishdan qo' qadi. Tadqiqo chila qizla o'smi lik da ida
dep essiyaga ducho bo'ladi degan xulosaga kelishdi. Ba’zan o‘zla ini boshqala
ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
h p://zam adqiqo .uz/index
3-son 5– o’plam 2025 y. Sahi a: 75
oldida ay gan gapla iga juda eh iyo ko bo‘lishdan himoya qilish uchun “bilmadim”
deb ja ob qay a adila .
Ame ika oʻqi u chila asso sia siyasi Qoʻshma Sh a la boʻylab umanla dagi 12 a
mak abning 4-10-sin la dagi 3000 na a oʻqu chila i o asida soʻ o oʻ kazdi. 9
yoshli o'g'il a qizla ning 70 oizi o'zini o'zi hu ma qilish a o'zini o'zi anglash
qobiliya iga ega ekanligini ay ishadi. Bi oq, 16 yoshli o'g'il a qizla ning a igi 46
oizi o'zini yaxshi baholash a o'zini o'zi qabul qilishini qayd e di.
U. Mas e s a V. Jonsonla ning ik icha, bu o‘ ish da i bolaning yanada aqlli a
zukko shaxs bo‘lib o‘sishining boshlanishi hisoblanadi. Ingliz olimla ining
adqiqo iga ko' a, boshlang'ich mak abdagi eng aqlli bolala ning ya mi qizla bo'lib,
ula o' a mak abga ye ib bo ganla ida ula ning uchdan bi qismi bo'lgan. Bola o' ish
yoshiga e ganida bu ko' sa kich keskin pasayadi. Masalan, boshlang‘ich sin la da
qizla ning aql-zako a i 80 oizni ashkil e gan bo‘lsa, ula o‘ ish da iga, ya’ni o‘ a
mak abda bu da aja 24 oizga ushadi. Bu axmin shuni angla adiki, ko'p holla da
bolaning aql-zako a i yoshi ulg'aygan sa i boshlang'ich da ajasidan pasayadi.
Olimla ning a’kidlashicha, bu o‘ ish da ida o‘g‘il bolala o‘qish a spo bilan,
qizla esa o‘qish a uy yumushla i bilan shug‘ullanishi ke ak.
Shuningdek, o'smi la da o'zini o'zi qad lashning shakllanishi o'z-o'zini anglash,
a o -muhi ning a'si i, shuningdek, o a-onala omonidan o' na ilgan munosaba la
bilan bog'liq. Bolala o a-onala iga aqlid qiladila a ula ning azila la ini
o'zlash i adila . Ula o a-onala idan o‘ nak olib, ula kabi bo‘lishga in iladila .
O a ob azining o‘g‘il bola psixologiyasi uchun ko‘p oydasi bo . O a a biyasini
olmagan o‘g‘ilning ongida e kak psixologiyasi deya li bo‘lmaydi a e kakla o asida
ham pas da ajada shakllangan bo`lishadi. Psixologla ning ik icha, bunday bolala
enu ez, qo' qu , bo'g'ilish kabi asab kasallikla iga moyil bo`lishadi. Bundan
ashqa i, o aning yo'qligi bolaning jinsiy o ien a siyasining zai shakllanishiga
yo dam be adi. O a ham qizining bo'lajak e i haqidagi asa u ida namuna a ilhom
manbai bo'ladi. O asining qa amog'ida bo'lgan qiz o'ziga ishongan bo'lib o'sadi,
chunki u doimo qa ama-qa shi jins akilla ining qa ashla iga duch keladi. O a
ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
h p://zam adqiqo .uz/index
3-son 5– o’plam 2025 y. Sahi a: 76
qa amog‘isiz o‘sgan qiz esa e kakla bilan muloqo qilish, ula bilan umumiy
ma zula da suhba lashishda qiynaladi.
O'g'ilning ona a biyasi haqidagi xo i asi u bilan bi um saqlanib qoladi. Onalik
a biyasi bolada quyidagi azila la ning shakllanishiga yo dam be adi: bolaning ayol
psixologiyasini bilishi, so , ideal ayol namunasini shakllan i ish, ayol uyg'ula ini
ushunish qobiliya i paydo bo`ladi. O asi bilan ulg‘aygan o‘g‘il bolala hayo da
ozmi-ko‘pmi, o‘zini ahlil qilib, boshqala bilan solish i ishga moyil bo`lishadi.
Ya'ni, o am da ajasiga ye dimmi, degan maqsadda o‘zini o asi bilan qiyoslaydi,
e ishgan yu uqla iga baho be adi. Psixologla o aning aol a'si ida a biyalangan
bola quyidagi azila la ni namoyon e ishini aniqladila : yoshligidan, ya'ni bi
yoshdan boshlab o asi a biyasiga ega bo'lgan bola begonala bilan aloqa qilmasdan
o'sadi, bu bolaning hayo ining bi inchi yilining ko' sa kichidi . O a a zandiga onasi
bilan bi dek g‘amxo‘ lik qilsa, bola hamisha meh -muhabba ni his qiladi, o‘ziga
ishongan, kuchli bo‘lib ulg‘ayadi.
Aga o a a'lim be ishdan bosh o sa, ya'ni bola o a a'limisiz ulg'aysa, uning exnik,
o'g' i og'i, mehna qobiliya i pas bo'ladi. Bolaning gende so sializa siyasi
mu a aqiya li bo'lishi uchun o a ha doim bola qiyin aziya da bo'lganida maslaha
be ishi ke ak. E kakning maslaha idan bola muammoni e kak nuq ai naza idan
qanday hal qilishni ushunadi. Shunday ekan, a zand a biyasi bilan
shug‘ullanayo gan o aning a zandi bilan bi ga spo bilan shug‘ullanishi, say
qilishi, madaniy adbi la da qa nashishi alba a ha bi bolaning uhiya iga ijobiy
a`si qiladi. O a bilan o'sgan qizla ham qa ama-qa shi jinsdagi odam, ya'ni e kak
bilan muloqo qilishda ishonchli a hech qanday ikkilanmasdan muloqo qilishadi.
Oilada o a-ona a biyasi qiz bolaning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshi adi. O a
meh ini ko‘ gan qiz o‘z qad ini biladi, ko‘cha yigi i a’si iga osonlikcha be ilmaydi.
Tu li uzilishga ega insonla ni ushuna oladigan, ha bi shaxsning indi idual
azila la i a kuchli omonla ini kash e a oladigan kishila uchun hayo qiziqa li a
mazmunli bo‘lishi aniq. Muloqo da o‘ziga xos a be ak o shaxs bo‘la olish,
boshqala bilan o‘g‘ i munosaba da bo‘lish buyuk san’a di . Bu san’a ni pux a
ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
h p://zam adqiqo .uz/index
3-son 5– o’plam 2025 y. Sahi a: 77
egallagan inson jamiya da o‘z o‘ nini opadi, jamiya da yashaydi, o‘z qad -
qimma iga ka a a’si ko‘ sa adi. Bu san'a ni egallashning ko'p qi ala i a si la i
bo , lekin asosiy si i o'z-o'zini bilishdi . Shaxsni shakllan i ishda o'z-o'zini anglash
a i ojlan i ish juda muhimdi . Shu pay gina bolada a o -muhi a’si iga
ushmasdan, o‘zining “men”i – ongi, uhi, shaxsiy xususiya la i shakllanadi.
O'smi lik da idagi muhim psixologik ja ayon - bu o'z-o'zini anglashni
shakllan i ish a shaxsning o'zini o'zi, o'z "men"ini shakllan i ishdi . O'z-o'zini
anglashning shakllanishi bi necha yo'nalishda sodi bo'ladi. Ula quyidagicha:
- o'z ichki dunyosining ochilishi - o'smi da o'z his- uyg'ula ini ashqi muhi a'si i
si a ida emas, balki o'zining "men"i si a ida qabul qila boshlaydi a shu bilan o'ziga
xos indi idual xususiya la a ba'zan yolg'izlik hissi paydo bo'ladi. U as a-sekin
o' mishni qay a ib bo'lmasligini, uning hayo i nihoyasiga ye ayo ganini ushuna
boshlaydi.
- insonni hayo mazmuni, o‘z qa ashla i, kelajagi, maqsadla i haqida chuqu
ik lashga undash. Hamma na sa mumkin, degan o zula a ma hum g'oyala dan,
e ishib bo'lmaydigan modella dan ko'p oq yoki kam oq eal ejala as a-sekin paydo
bo'la boshlaydi. Shaxs omonidan ya a ilgan hayo ejasi o'z aqdi ini hal qilishning
ba cha sohala ini, ya'ni axloqiy qiyo a, u mush a zi, kasb anlash, hayo da o'z
o' nini opa olish qobiliya ini qam ab oladi. O‘z maqsadini, hayo iy in ilishla ini,
hayo ejasini ongli a ishda anglash o‘z-o‘zini anglashning asosiy elemen idi .
Bunday o'zga ishla dan keyin o'smi la ning ichki sa olla i bo . "Men kimman? Men
qandayman? Men nimaga in ilyapman?" O'ziga sa ol be ib, o'zi ula ga ja ob
be ishga ha aka qiladi. Ula quyidagi abia ga ega:
- o'z-o'zini anglash - o'ziga bo'lgan qa ash, o'ziga nisba an hissiy munosaba , o'z
ashqi ko' inishi, aqliy, axloqiy a si a azila la ini bilish a o'z-o'zini a biyalash
o'z yu uq a kamchilikla i asosida shaxsiy o'sish imkoniya ini ya a adi, degan
ishonch;
- o'zining shaxsiy azila la i a xususiya la ini, hayo ning mazmuni haqida - bax ,
se gi, siyosa a boshqala ni asdiqlaydi.Ula dunyo haqida o'zla ining
ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
h p://zam adqiqo .uz/index
3-son 5– o’plam 2025 y. Sahi a: 78
naza iyala ini ya a adila a umuman a o -muhi haqida anqidiy munoza ala olib
bo ish o qali hayo ni yangicha ushunishga ha aka qiladila .
Shu o‘ inda olim L.F.Obuxo a o‘zining psixologik adqiqo la ida o‘smi shaxsining
o‘ziga xos xususiya la ini o‘z indi idualligiga qiziqishning o ishi, anqidiylikning
namoyon bo‘lishi bilan izohlaydi, ya’ni bula ning ba chasi e a o‘smi lik da ida
saqlanib qoladi, lekin ula sezila li o‘zga ishla ga uch aydi a ongli a ishda aks
e adi. "Eng asosiy o'zga ishla shaxsning o'z i ojlanishida sodi bo'ladi", deydi u.
Uning o'ziga xos xususiya i o'z-o'zini aks e i ishning kuchliligi, ya'ni o'z
imkoniya la ini a qobiliya la ini o'z-o'zini an olish, baholash a bilishga in ilishi
deyiladi.
O‘smi la psixologiyasini o‘ ganu chi yana bi olim Filipp Rua o‘zining “O‘smi la
a yoshla psixologiyasi” da sligida o‘smi la ning o‘z ash ishla i, ik la i, his-
uyg‘ula i a qiziqishla i, o zu-is akla i, in ilishla i alohida o‘ ganish a diqqa -
e’ ibo ma zusiga aylanadi, degan xulosaga keladi. Bu bosqichda o'smi o'zining
ichki dunyosini kash qila boshlaydi, uning sub'ek i ash ishla i, "o'ziga xosligi"
bilan qiziqadi. O'z-o'ziga qiziqishi pas bo'lgan o'smi la da o'z-o'zini anglash, o'z
shaxsini nazo a qilish uyg'usi kech i ojlanadi.
Ha bi insonning shaxsiy a kasbiy i ojlanishi ha xil bo'lsa-da, ula ning umumiy
ish ala i o'smi lik da idagi a'lim a a biya bilan bog'liqligini ko' ishimiz mumkin.
Aynan shu da da ha bi inson kelajakda shaxsni shakllan i ish uchun za u bo'lgan
asosiy poyde o ning boshlanishini o'playdi. Bu ja ayonla insonning psixologik a
jismoniy i ojlanishi bilan bi aq da sodi bo'lganligi sababli, o'smi lik da i
shaxsning shakllanishi ja ayonida ka a ahamiya ga ega.
O'smi bola a o idagi dunyoni "men" a "men emas" deb qabul qiladi. "Men" aqa
o'zining ichki dunyosi a ik la ini o'z ichiga oladi, "men" bo'lmagan esa o'zimdan
boshqa hamma na sani o'z ichiga oladi. Aga biz bolani o'smi lik a uning
shaxsiya ini i ojlan i ishning qiyin da ida qo'llab-qu a lamasak, bolaning
shaxsiya i o'z egosi bilan chega alanib qoladi. Shuning uchun bolaga uning ichki
ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
h p://zam adqiqo .uz/index
3-son 5– o’plam 2025 y. Sahi a: 79
dunyosini ushunishga yo dam be ish a uning a o -muhi ini a o'zini o' ganishga
bo'lgan ish iyoqini uyg'o ish ke ak.
A s iyalik olim K.Lo ensning ik icha, insonning o'zini bilishga in ilmasligi uning
o'zini abia ning bi qismi deb bilishni is amasligi bilan bog'liq. U o'siqla
gu uhla ini quyidagicha ko' sa di:
– ahlil qilish, baholash, id ok e ish ha aka la ining shakllanishi u ayli o‘zini shaxs
si a ida o‘g‘ i id ok e a olmaslik, analogiya a mulohaza osi ala idan o‘g‘ i
oydalana olmaslik;
- o'z-o'zini anglashda qo' qu hissi ma judligi, a o -muhi alabla iga mu o iq
o'zini o'zi baholashga u inish .
Shuningdek, siz psixologik es la o'plamidan oydalanishingiz mumkin, ammo
es la asdiqlanganligiga ishonch hosil qilish a es ko' sa mala ini diqqa bilan
o'qib chiqish muhimdi . Iloji bo'lsa, es na ijala ini psixolog bilan ahlil qilish
a siya e iladi. O'z-o'zini bilish uchun maxsus osi a - bu psixolog bilan bi galikda
ishlash. Shaxsiy maslaha da, psixolog bilan ishlashda mijoz o'z muammola ini
ushunishi a o'z-o'zini bilish doi asini kengay i ishi ke ak. Mu a aqiya li ish
na ijasi gu uh uchun ij imoiy psixologik ayyo ga likni a'minlashdi . Bu e da jamoa
a mijoz o' asida o'za o ushunish a ishonch muhi ini ya a ish ke ak.
Yuqo ida ay ib o‘ ganimizdek, shaxsning hayo iy qad iya la i, mo i la i, qad iya
yo‘nalishi o‘smi lik da ida egallagan bilimla i bilan bog‘liq holda shakllanadi. Bu
da da o‘smi qizla ning o‘zini qanday u ishini kuza adigan bo‘lsak, ula yosh
bo‘lishiga qa amay, bo‘yanishni, dugonala i bilan aq o‘ kazishni is ashini
ko‘ amiz. Bundan ashqa i, ula ashqi ko' inishidan mamnun emasla . Ba'zi qizla
o'z yigi ini se ib qolishadi a hech kimga ay olmaslikla i uchun kundalik yozishni
boshlaydila . Raqs kechala i, yangi kiyimla , do's la ni sinab ko' ish - bula ning
ba chasi qiziqa li. O a-onala ula ning ez o'zga ishidan qo' qishadi a ula ning ha
bi qadamini nazo a qilishni xohlashadi. Va ula , o'z na ba ida, "Men kichkina bola
emasman!"
ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
h p://zam adqiqo .uz/index
3-son 5– o’plam 2025 y. Sahi a: 80
Mak ab psixologik xizma i oldida u gan eng qiyin muammola dan bi i o' ish
da idagi o'qu chila ga o'z aq ida psixologik yo dam ko' sa ishdi . Mak ab
psixologla ining ushbu sohadagi aoliya i mazmunini aniqlash uchun ushbu yosh
da ining o'ziga xos xususiya la ini a ha bi o'smi duch keladigan qiyinchilikla ni
bilishi ke ak.
