9
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
EMOTSIONAL INTELLEKTNING TA’LIM SIFATIGA TA’SIRI
Mualli la : psixol. .n., p o . .b. R.B.Qud a ullaye a 1, magis an N.G’.Mux o jono a 2
A iliya siya: O’zbekis on Milliy uni e si e i 1,2
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17309918
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada emo sional in ellek hamda uning a’lim si a iga a’si i yo i ib be ilgan.
Kali so‘zla : In ellek , emo sional in ellek , a’lim si a i,empa iya,his- uyg’u,o’zini
anglash,mo i a siya,di e gen a akku ,o’zini boshqa ish,s ess.
KIRISH
Bugungi kundagi zamona iy a’lim izimida emo sional in ellek ning a’lim
ja ayoniga a’si i sezila li da ajada ahamiya ga ega. Dunyo bo’yicha a’lim si a ini
oshi ish eng dolza b masala bo’lib, ha bi da la ning i ojlanishi yoshla ning
bilimli,salohiya li,ijodko a hissiy omondan ye uk, komil shaxs bo’lib ye ishishiga
bog’liqdi .Shu sababli ham hozi gi kunda emo sional in ellek eng muhim
omilla dan bi i hisoblanadi.Emo sional in ellek insonning o’zini a boshqala ni his-
uyg’ula ini ushunishi,o’zini hissiyo la ini boshqa a olishi,boshqa insonla bilan e kin
muloqo qila olish qobiliya idi . Emo sional in ellek ni a’lim si a iga a’si i ko’p jiha da
namoyon bo’ladi.Emo sional in ellek o’qu chila ning o’z his- uyg’ula ini
boshqa ish,ha qanday s essli hola la da o’zini nazo a qila olish qobiliya ini oshi adi
hamda a’lim ja ayonida diqqa ni o’plash a muammoli azuya la ga ezda yechim
opishda yo dam be adi.Maqolada emo sional in ellek ning psixologik
asosla i, a’limdagi o’ ni a amaliy jiha la i hamda i ojlan i ish yo’lla i haqida ba a sil
ma’lumo la aqdim e iladi.
ASOSIY QISM
Emo sional in ellek ga hozi gi zamona iy a’lim ja ayonidagi eng muhim omil
si a ida qa almoqda.Chunki emo sional in ellek o’qu chila ning
o’zlash i ishida,yu uqqa e ishishida,shaxsiy i ojlanishida be osi a o’zining a’si ini
ko’ sa moqda.Emo sional in ellek – bu insonning o’z his- uyg’ula ini
ushunishi,boshqa a olishi, a o dagila ning his- uyg’ula ini anglashi hamda ij imoiy
munosaba la ni o’ na a olish qobiliya i.Buni ilk bo 1990-yilda Daniel Goleman
boshchiligida keng ommalash i ilgan,Bu ushuncha hamma sohada, ya’ni
ishda, a’limda,shaxsiy hayo da a boshqa yo’nalishla da ka a ahamiya ga ega.Inson
ug’ilibdiki, u emo sional in ellek ni a o dagila ,oila, a’lim muassasasi kabi joyla dagi
shaxsla dan o’ ganadi.
Deniel Goleman ushbu qobiliya ni o’qu chi hamda o’qi u chining
munosaba ini yaxshilash a a’lim ja ayonida ijobiy muhi ni ya a ishda muhim omil
ekanligini a’kidlaydi.Deniel Goleman emo sional in ellek ni besh komponen ga
aj a adi:
“RAQAMLI TRANSFORMATSIYA DAVRIDA
PEDAGOGIK TA’LIMNI RIVOJLANTIRISH
ISTIQBOLLARI”
10
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
- O’z-o’zini anglash;
- His- uyg’ula ni boshqa ish;
- Mo i a siya;
- Empa iya
- Ij imoiy ko’nikmala ;
O’z-o’zini anglash - o’qu chila o’z hissiyo la ini ushunib ula ni boshqa ishla i
o qali o’qu ja ayonidagi ha xil qiyinchilikla ni yenga olishadi.Masalan, im ihonga
ki moqchi bo’lgan o’qu chi his- uyg’usini boshqa ish o qali hayajonlanishni, xa o i ni
boshqa ib diqqa ini jamlashi mumkin.
His- uyg’ula ni boshqa ish - o’qu chila s essli yoki shunga o’xshash qo’ qu
kabi hola la da o’zini u a bilishi ula ning aoliya iga ujobiy a’si ko’ sa adi. Goleman
a’lim ja ayonida o’qu chila his- uyg’usini boshqa ishi na ijasida sin dagi aolligi
oshadi a ijobiy o’zga ishla bo’lishini a’kidlagan.
Mo i a siya – Goleman ik icha emo sional in ellek i yuqo i o’qu chila qanaqa
qiyinchilik bo’lishidan qa ’i naza o’z maqsadla iga e ishishadi.Ichki mo i a siya ha
bi o’qu chining maqsad qo’yishi a unga e ishishida muhim hisoblanadi.
Empa iya – O’qu chila bi -bi ining a a o dagi insonla ning hissiyo la ini
ushunishi o qali o’za o hamko lik mus ahkamlanadi.Bu asosan gu uhiy ishla ni
baja ishda juda muhim omil[1].
Ij imoiy ko’nikmala – sama ali muloqo ayniqsa o’qi u chi bilan munosaba ni
yaxshilashda muhim.
Emo sional in ellek a’lim si a iga bi nech a jiha dan a’si qiladi:
1.O’qu chila ning a’lim ja ayonidagi mu a aqiya i: Goleman emo sional
in ellek ni a’limga a’si ini adqiqo la o qali isbo laydi.Uning a’kidlashicha,
emo sional in ellek i yuqo i o’qu chila s essni boshqa ishi oson,o’qu aoliya ida
qiyinchilikla ni oson yengishga moyil bo’ladi.
2.Sin dagi ijobiy muhi : O’qi u chila ning empa iya a umumiy ko’nikmasi
o’qu chila bilan yaxshi munosaba o’ na ishla iga yo dam be adi.Buning na ijasida
o’qu chila da sda aol qa nashishadi,o’z ik ini e kin bildi adi a o’qi u chini ishonchli
his qiladi.
3.O’qi u chila ning p o essional sama ado ligi: Golemanning “Ij imoiy in ellek ”
asa ida o’qi u chila ning emo sional in ellek ini o’qu aoliya iga hamda gu uhni
boshqa ishga a’si i muhokama qilinadi.In ellek i yuqo i o’qi u chila o’qu chiga mos
a zda da s ashkillash i a oladi,sin dagi muzoka ala ga o’zi yechim opa oladi,ijobiy
muhi ni ashkillash i a oladi.
O’zbek olimla idan A.Sha o i dino ham o’z adqiqo la ida emo sional
in ellek ning ahamiya i,shaxsning i ojlanishidagi o’ ni hamda a’lim si a iga a’si ini
yo qin ushun i ib be adi.U a’limda emo sional in ellek ni shakllan i ish uchun
maxsus sha oi la ya a ilishi za u ligini ay ib o’ adi.Ya’ni o’qu chila ni emo sional
in ellek ini oshi ish na ijasida jamoa yoki gu uhdagi psixologik muhi ni yaxshilash
munkinligini qayd e adi.
O’zbekis on a’lim izimida emo sional in ellek ni i ojlan i ish uchun
A.Sha o i dino quyidagila ni akli e gan:
1.O’qi u chila uchun eningla
O’qu chila dan oldin o’qi u chila ga e’ ibo be ish ke ak.Ula ni emo sional
in ellek ini oshi ishga yo’nal i ilgan maxsus eningla ashkillash i ish ke ak.Bu
o’qi u chila ga sin ni boshqa ish a yaxshi muhi ya a a olishiga imkon be adi.
11
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
2.Ij imoiy a emo sional a’lim das u la i:
Mak ab a a’lim muassasasi das u la iga SEL (ij imoiy emo sional in ellek )
elemen la ini ki i ish ke ak.Bu ij imoiy hamda hissiy kompe ensiyala ini
shakllan i adi.
3.O a-onala bilan hamko lik:
A.Sha o i dino emo sional in ellek ni eng bi inchi bo’lib oilada shakllanishini
a’kidlab o’ adi.O’zbekis onda a’lim ja ayonla iga o a-onala ni jalb qilish bilan
bolala ni hissiy i ojlanishiga a’si ko’ sa ish mumkin.
4.Mahalliy adqiqo la a amaliyo :
O’zbekis on a’limida emo sional in ellek ni shakllan i ish bo’yicha bi qancha
amaliy das u la ni jo iy qilish hamda mahalliy adqiqo la ni olib bo ish za u [2].
M.K.Holiqo a o’zining maqolasida ijodiy iklashni shakllan i ishda di e gen
a akku ning ahamiya i ka a ekanligini uq i adi.Di e gen a akku – bu ha qanday
muammola ga bi nech a yechim oppish,ijodiy yondashu la ni qo’llash hamda
yangi u licha g’oyala ni ishlab chiqish qobiliya idi .M.K.Holiqo a bu ja ayonni a’lim
si a ini oshi ishni, ijodiy muhi ya a ilishining asosiy omili ekanligini a’kidlaydi.Chunki
ijodiy ik lash o’qu chining muammola ni hal qilishi,jamiya da yoki o’qu aoliya ida
o’z o’ nini opishi,ij imoiy munosaba la ni boshqa ish qobiliya ini ham
i ojlan i adi.Emo sional in ellek bu ja ayonda alohida o’ in u adi.
M.K.Holiqo a kogni i a’lim exnologiyala i ba cha bilimla ni chuqu
o’zlash i ish,ichki mo i a siyani oshi ish, aol ik lashni shakllan i ish,ijodiy hamda
anqidiy ik la ni i ojlan i ish, indi iduallikni a’minlash o qali a’lim si a ini oshi ishini
ay ib o’ adi.Bunda emo sional in ellek ning ahamiya i ka a,chunki his- uyg’ula
bilan kogni i ja ayonla uz iy bog’liq hisoblanadi.Masalan,o’qu chila o’zini
anglashi,his- uyg’usini boshqa ishi,mo i a siyasi,yu uqla i a ij imoiy
mu a aqiya la i alba a kogni i aoliya ga a’si ko’ sa adi[3].
Me akogni i ko’nikmala – bu o’z ik lash ja ayonini ushunish a
boshqa ish.Bu emo sional in ellek ning o’z-o’zini anglash hamda his- uyg’ula ni
boshqa ish kabi komponen la i bilan uz iy bog’liq.Masalan, o’qu chi im ihonda es
ishladi yoki sa olla ga ja ob be di.U im ihon na ijala i chiqqandan keyin o’zining
xa ola ini ahlil qilish a ula dan xulosa chiqa ish o qali na aqa kogni i ,balki
emo sional jiha dan ham i ojlanadi.Bu ja ayonga a’lim si a ini oshi ishning muhim
omili si a ida qa aladi.
Emo sional in ellek ni i ojlan i ishning amaliy usulla i:
1) Gu uh ishla i a loyihala : Bunda gu uh ishla i o qali o’qu chila ning
ij imoiy ko’nikmala i i ojlanadi.Bunda ha bi o’qu chining hamko lik a
empa iya qobiliya la i oshadi. Masalan, 8-sin o’qu chisi gu uh loyihasida
engdoshla i bilan kelisha olmaydi a o’zining ik ini boshqala ga ham
yuklaydi.O’qi u chi o’qu chiga engdoshla ining ik ini eshi ish hamda hamko lik
qilishni o’ ga adi.Loyiha so’ngida esa o’qu chi engdoshla ini his- uyg’ula iga e’ ibo
be ishni o’ ganadi.Bu uning ij imoiy ko’nikmala ini oshi adi.
2) Re leksi mashqla : O’qu chila o’zini xa osini ushunib, ahlil qilishi hamda
o’ziga xulosa chiqa ish qobiliya ini i ojlan i ish emo sional in ellek ning o’z-
o’zini anglash komponen ini mus ahkamlaydi.Masalan, o’qu chi ma ema ika
da sida pas ball oladi a o’ziga ishonchi pasayadi.O’qi u chi o’qu chi bilan xa ola ini
ahlil qiladi hamda ula dan xulosa chiqa ishni o’ ga adi.Na ijada o’qu chi xa o i ini
boshqa ishni ,xa osini uza ishni o’ ganadi.
3) Rolli o’yinla : Bu usul eng muhim usulla dan hisoblanadi.Bu usul o qali bola
12
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
boshqala ning his- uyg’ula ini his qilishi,empa iya ko’ sa ishini o’ ga adi.
Masalan, o’qi u chi sin dagi o’qu chila o’ asidagi nizola ni hal qilish uchun
o’qu chila ga o’yin akli qiladi.O’qu chila u li olla ni o’ynab,bi -bi ining his-
uyg’usini ushunishga ha aka qiladi.Bu ula ning empa iya ko’nikmala ini
i ojlan i adi.
4) Mo i a sion da sla : Masalan, o’qu chila ga o’zla ining maqsadla ini
belgilash a ula ga qanday e ishish mumkinligi yo’lla ini o’ ga ib boo ish
emo sional in ellek ni i ojlan i adi.Masalan, 9-sin dagi qaysidi o’qu chi adabiyo
da sida aol emas.Sababi u o’zini qiziq i maydigan deb hisoblaydi.O’qi u chi
mo i a sion da s uslubidan oydalanib o’qu chiga o’z maqsadini aniqlash hamda
adabiyo ni hayo iy oqea-hodisala bilan bog’lashni o’ ga adi.O’qu chi da sla da
aollashadi a o’ziga bo’lgan ishonchi oshadi.Bu ichki mo i a siyasini
mus ahkamlaydi.
O’zbekis on a’lim izimida emos ional in ellek ni i ojlan i ish bo’yicha u li
isloho la da om e ib kelmoqda, masalan, 2017-2021 yilla da qabul qilingan
“Ha aka la s a egiyasi” doi asida yoshla ni hissiy a in ellek ual omondan komil
inson si a ida shakllan i ish maqsad qilingan.
XULOSA
Emo sional in ellek hozi gi zamona iy a’limda o’qu chila ni da sla ni
o’zlash i ishida,o’qu ja ayonida aol qa nashishida,sin dagi yaxshi psixologik muhi
ya a ilishida,o’qi u chini pedagogik sama ado ligini oshi ishda eng muhim
omilla dan hisoblanadi.O’zbekis on a’lim izimida emo sional in ellek ni
i ojlan i ish bo’yicha isloho la ,ya’ni 2030-yilgacha a’lim s a egiyasi hamda
“Ba kamollik uchun a’lim” das u i bo’yicha yoshla ni hissiy,in elek ual omondan
ye uk a ba kamol shaxs si a ida shakllan i ishga qa a ilgan e’ ibo kuchayib
bo moqda. Emo sional in ellek i yuqo i bo’lgan o’qu chila mu a aqiya li bo’ladi,
o’ziga bo’lgan ishonchi baland bo’ladi,ichki mo i a siyasi kuchli,aniq maqsadga
ega,boshqala a o’zini his- uyg’usini ushunadigan,muammola ga o’g’ i yechim
opa oladigan,o’qu aoliya ida yaxshi na ijala ga ega bo’ladi.Emo sional in elek ni
shakllan i ishda esa oila,o a-ona,do’s la ,o’qi u chila ni ahamiya i ka a. Ushbu
sohada da om e ib bo ayo gan isloho la , adqiqo la a amaliy usulla a’lim
ja ayonini a si a ini yanada sama ali qilishga xizma qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Goleman, D. (1995). *Emo ional In elligence: Why I Can Ma e Mo e Than IQ*.
Ban am Books.
2.
Sha o i dino .A. & Soyimnaza o ,N. (2023). “Emo sional in ellek ushunchasining
psixologik a si i”
3.
Holiqo a M.K. ”Kogni i a’lim exnologiyala i asosida o‘qu chila ning
muammola ni hal e ish qobiliya la ini shakllan i ish” ( 2025)
